.

ęm

. .:

• •

%

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000220352

\ ■

j w

W

WIELKA ENCYKLOPEOYA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

WIELKA

THTfl

ani?

t-

LiUJ

ILUSTROWANA

od Tomu XXIII wydawana nakładem Komitetu Redakcyjnego

SERYA I.

Tonvn

Królestwo Polskie

(c. d.).

- Lath.

(symbol).

(168 rysunków w tekście, oraz 6 tablic dołączonych).

WARSZAWA.

Redakcya i Administracya: Nowy Świat 47 Drukarnia „Gazety Handlowej‘«. Szpitalna 10 1908-9.

W liczbowaniu rysunków w tekście zaszły ważne pomyłki. Powinno być:

W Tomie podwójnym XXXIX—XL: str. 129—147 fig. 30—35; str. 155—9 fig. 36-37; str. 163-395 fig. 38-131; str. 453 fig. 132; str. 455-471 fig. 133-143; str. 506—654 fig. 144-218; str. 656 -697 fig. 219—234; str. 705—711 fig. 235—238; str. 729—826 fig. 239—252; str. 829 fig. 253; str. 849—918 fig. 254—282. Wszystkich rysunków w T. XXXIX — XL jest 282, a nie 179, nadto 1 tablica dołączona, jak na karcie tytułowej.

W Tomie XLI—II: Str. 174-176 fig. 28—32; str. 387 fig. 75; str. 789—960 fig. 145—168. Wszystkich rysunków w tekście w T. XLI—II jest 168 nadto 6 tablic dołączonych, jak na karcie tytułowej.

WIELKA EHCYKLOPEDYA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

0/3 (Ob]

WIELKA

INCMOPEJIA POWSZECHNA

ILUSTROWANA 0 d Tomu XXIII wydawana nakładem Komitetu Redakcyjnego

SERY A I.

TOM XLI.

Ca—

WARSZAWA.

Redakcya i Administracya: Nowy Świat 47 Drukarnia „G azety Handlowe j“.

Szpitalna 10.

1908

;

(W;

HA//X

Nr

O

a

*

k:

■ •! > t

<£/ •': 4 ‘

...    ■ ,.■■ ■■ fT:r;

: i • \l / f

*. i

łjf

■i

;ś

OO

& ' ' *

ł*—-■

S

:j

<15

i \*\ '

» ! : >

;    .- i ' .

,/

r

>

S.

i

lH-<bO(p'bS5

': :.u \>

\

>

--i

4kc

-—i

tv^r

O

t

-

r

<łJo,q

(K)

II. Okres drugi, Paskiewiczowski, r. 1833 — 1861. A) Przewrót, jego dążność ku ru-syfikacyi: Szkoły do r. 1840. a) li a d a

wychowania. Ustawa z r. 1833. Szkota jako zakład karny. Cały ten okres nazwaliśmy imieniem człowieka, który wiele złego zrobił dla kraju, a szczególniej dla szkoły narodowej, i chociaż jego nie stało, system przez niego zaszczepiony, przetrwał bez zmiany przy nowym wielkorządzcy—słuszna więc, aby cały ten okres z tern imieniem ściśle był złączony. Równocześnie z powołaniem Paskiewicza na namiestnika nie stało uniwersytetu, nie stało szkół pijarskich, nie stało innyfch zakładów naukowych, z liceum warszawskiem na czele. Wszystkie szkoły były albo na zawsze zamknięte, albo też zawieszone do czasu nowej organizacji szkolnictwa w Polsce. Już w r. 1833 z najwyższego rozkazu ogłoszona była nowa ustawa szkolna, pierwszy utwór nowo-powstałej Rady Wychowania Publicznego, która przyjęła na siebie obowiązki zniesionej Komisyi oświecenia. Ustawa ta, to utwór niedołężny, dlatego, chociaż niezwłocznie weszła w życie po o-głoszeniujej drukiem w dwóch językach („Ustawa dla gimnazyów, szkół obwodowych i elementarnych, czyli parafialnych". Warszawa 1834 145, XXVIII str. 12-o, 10 tabl.), jednakże stopniowo mogła być stosowaną z dwóch przyczyn: ogromnej masy przedmiotów i braku nauczycieli. Kurs nauk w gimnazyach dzielił się na ośm klas. Pierwsze cztery klasy były też-same co w szkołach obwodowych. W piątej klasie przedmioty nauk teżsame co w klasie czwartej; od szóstej klasy przedmioty nauk dzielą się na dwa wydziały: filologiczny i tech-

Wielka Encykl. Illustr. Ser. I. Tom XLI. Zesz. 381a.

niczny (realny) (§ 116). — Otóż, w pierwszych czterech klasach wykładano: religię i naukę moralną, język polski i łaciński wraz ze składnią; język rosyjski; arytmetykę, geometryę do stereometryi włącznie, lecz bez dowodzeń; geografię; krótki rys historyi polskiej, rosyjskiej i powszechnej; kaligrafię i rysunki (§ 49). Prócz tego w szkołach obwodowych mogły być dodane kursa dodatkowe tych sztuk i nauk, których znajomość posługuje do czynności w handlu i przemyśle. Do tego więc kursu, wykładanego po półtorej godziny każdy przedmiot, liczba nauczycieli była niedostateczną, a przeciążenie dzieci widoczne; rady więc szkolne zwracały się ustawicznie do Rady wychowania publicznego z prośbą o wyjaśnienie jak należy postąpić wówczas, gdy do pewnych katedr nauczyciele nie byli wcale nominowani, jak się okazało, dla braku funduszu. W szkołach gimnazyalnych hyło jeszcze gorzej. W o-wym wydziale filologicznym, jak np. w girnna-zyum kieleckiein, było literalnie dwóch uczniów, którzy aż do zamknięcia tego gimnazyum w r. 1840 byli jedynymi przedstawicielami wydziału—a wykładano dla nich: religię i naukę moralną; logikę; wymowę, poezyę, ćwiczenia w stylu polskim, ćwiczenia w stylu łacińskim, objaśnienia pisarzy klasycznych w tymże języku; język grecki; ćwiczenia w języku i literaturze rosyjskiej; język francuski albo niemiecki; matematykę; historyę i statystykę. W wydziale technicznym: religia i nauka moralna, ćwiczenia w stylu polskim; ćwiczenia w stylu rosyjskim; język niemiecki; matematyka, to jest arytmetyka i prawidła buchalteryi, algebra, geometrya włącznie z trygonometryą, geometry*,

i

wykreślna, geodezya, geografia fizyczna; mechanika, robienie maszyn i sporządzanie modelów; fizyka i chemia; historya naturalna i technologia; gospodarstwo wiejskie; prawodawstwo, a w szczególności znajomość procedury cywilnej, kryminalnej i handlowej (§ 11). Gdy w gimnazyum kieleckiem wykładający prawo zaprojektował rozszerzenie kursu przez dodanie prawa kanonicznego, jako pożytecznego dla przyszłych urzędników—Kalasanty Szaniawski, referujący w imieniu Rady wychowania publicznego odpowiedź na ten wniosek, to tylko miał do nadmienienia, że Kielce za daleko są od Warszawy, a zatem kontrola nad wykładami prawa kanonicznego niezbędna, stałaby się utrudnioną—i wniosek upadł. Do tego ogromnego kursu wyznaczono 15 nauczycieli, którzy się dzielili na starszych i młodszych; nauczyciele religii, nauk historycznych, matematycznych, języków starożytnych, literatury polskiej i rosyjskiej nazywali się starszymi; a nauczyciele rosyjskiej i polskiej gramatyki, geografii i języków różnych młodszymi.—Etat dla gimnazyum był następujący: Dyrektor pobierał 1050 rubli, inspektor 675, nauczyciel religii 450, nauczyciel języka rosyjskiego 750 rubli. Co do nauczycieli nauk i sztuk, tó trzech pobierało po 600 rubli, trzech po 510, jeden 450, dwóch po 360, dwóch po 300, trzech po 270. Wspominaliśmy, że pierwsze lata szkoły nie mogły się nagiąć do nowej organizacyi, dzięki ogromowi przedmiotów a niedostatecznej ilości nauczycieli. Brak ten powstał skutkiem niedostatecznego funduszu na edukacyę publiczną wyznaczonego; niedostatek zaś był następstwem rozporządzenia władzy najwyższej, aby dobra po-je-zuickie czyli edukacyjne oddać w zawiadywa-ńie Komisyi skarbu; następnie dobra te, złączone z innemi skarboweini, były zastawione, a otrzymane z tego źródła fundusze przeznaczono na budowę cytadeli w Warszawie i innych fortec w kraju. Studnicki wspomina („Polityka Rosyi względem szkolnictwa zaboru rosyjskiego", Kraków 1906, na str. 134) o liście Mikołaja do Pas-kiewicza z 19/31 maja 1835, i podaje taki wyjątek: „Czas urządzić się z dziedziną duchową Królestwa, wziąwszy wychowanie młodzieży w swe ręce, jak uczyniliśmy to z powodzeniem w Wilnie". Rzeczywiście, zaczęto się urządzać jak na Litwie. Pierwsze zadanie nowego kierunku polegało na zaprowadzeniu języka rosyjskiego, historyi Rosyi po rosyjsku wykładanej; ńależało sprowadzić Rosyan, dobrze ich uposażyć, a tu, jakeśmy to wykazali, funduszu nie było: więc kasowano niektóre szkoły, nie obsadzano niektórych katedr, aby tą drogą dziury załatać. Lecz za to reformy, które nakładów pieniężnych nie wymagały, zaprowadzano z całą ścisłością i bezwzględnością. Mamy tu na myśli przepisy karności nowo ułożone w r. 1836, jako rozwinięcie §§ 165, 166, i 167 ustawy 1833 roku. Studnicki (1. c. 138) cytuje w streszczę-niu dwa memoryały: hr. Strogonowa i sekretarza stanu Turkułła, podane Mikołajowi I—o demo-ralizacyi dzieci w rodzinie i o sposobach jej u-krócenia za pośrednictwem surowej dyscypliny szkolnej. Memoryał Turkułła skłonił Radę wychowania publicznego do wydania drakońskich przepisów względem karności młodzieży szkolnej. W broszurze urzędownie wydanej („Powody, jakie skłoniły do uzupełnienia przepisów karności szkolnej, z dodaniem instrukcyi dla tejże [tak] zwierzchności, tudzież przepisów dla uczniów" Warszawa 1836, 69 str. 8-o, obok tekst rosyjski), Rada wychowania rozpoczyna wyjaśnienie powodów, że rząd zwrócił uwagę na de-moralizacyę dzieci w domu, które „już zepsute... przybywają do szkół z najgorszemi skłonnościami"; „nie powściągane surowością przepisów szkolnych, utwierdzają się w zepsuciu, nabierają nałogu występnego w złych skłonnościach..." „Pomiędzy mezliczonemi błędami, któremi fałszywa mądrość naszych czasów zaćmiła zdrowy rozsądek i wzruszyła całą osnowę społecznego porządku, wkradło się i to mylne, lecz dla teraźniejszych wyobrażeń ponętne, zdanie, iż z dziećmi jaknajłagodniej obchodzić się potrzeba, a szczególniej, że kary cielesnej, jako środka uniżającego i sromotnego, dopuszczać nie należy" (str. 7). Otóż Rada wychowania publicznego innego była zdania i w instrukcyi dla zwierzchności szkolnej (str. 37) zaleca, że karę cielesną stosować należy nietylko do młodszych klas, jak to bywało dawniej, ale do wszystkich; —a sposób wymierzania tej kary oznaczony jest w punkcie 9, 12, 14, 15,’ i 16. W tym ostatnim powiedziano; „Exkluzya z właściwej szkoły lub ze wszystkich szkół, zawsze po surowem ukaraniu poprzednio cielesnem, w obecności wszystkich klas, gdyż bez tego exkluzya ze szkół dla nieposłusznych nie byłaby karą." „Ażeby zaś zapobiedz używaniu do kar cielesnych niestosownych narzędzi, które-by zdrowiu szkodzić mogły, zastrzega się, iż używać tylko wolno: miotełki z rózg brzozo-wych, świeżych lub w wodzie zmoczonych, która związana z końcami nieobciętemi, w związaniu winna mieć grubości około cala jednego, długości od pięciu ćwierci do półtora łokcia. Bić należy po tyłku, po gołem ciele." (str. 43). Aby ten znakomity przejaw pedagogiki rosyjskiej uprzystępnić dla zagranicy, owe „powody uzupełnienia przepisów" i same przepisy w języku niemieckim ogłoszono drukiem w Warszawie w r. 1836 (42 str. 8-o). Ażeby zmniejszyć napływ do szkół ludzi wszelkich stanów i nie pozwolić, aby ci przez zdobytą naukę mogli się wznieść na wyższy stopień pozy* cyi społecznej, przedsięwzięto niezawodne środki: podniesiono opłatę szkolną; zaprowadzono ograniczenia stanowe, a przez to zatamowano wstęp do szkoły dzieciom nieszlacheckim; natomiast, zaprowadzono rządowe wykształcenie płci żeńskiej i, w tym celu założono instytut rosyjski dla córek urzędników i szlachty. Łatwiej zrusyfikować naród za pośrednictwem kobiety—rozumowali ówcześni przodownicy o-światy krajowej. Chcąc zrusyfikować urzędy, chociaż w Statucie Organicznym o tein wzmianki nie znajdujemy, należało zrusyfikować szkołę, a dopiąć tego najłatwiej można było przez przyłączenie K-a P-go pod względem szkolnictwa do ministeryum oświecenia w Petersburgu. „Projekt urządzenia przyszłego działu nauczania w Polsce w przyłączeniu go do ministeryum w Imperyum znajduję dobrze obmyślanym—pisze Mikołaj do Paskiewicza, d. 24 maja 1839 r.—i mam nadzieję, że ów środek przyniesie niewątpliwie korzyści. Nie wątpię, że Polacy wściekać się będą, ale to nic; rzecz znamienna, że dotychczas papież milczy z powodu sprawy unickiej. Z Anglikami dojdziemy do ładu, może dlatego, że są oni w złych stosunkach z Francuzami. Lecz nie trzeba się wdawać w rozbiór przyczyn ukrytych, ale korzystać z ich obecnej życzliwości, aby przystąpić do zakończenia sprawy“. (Studnicki 1. c. str, 142). Paskiewicz był zdania, że Polacy, będąc w ciągłym strachu przed aresztowaniem, uspokoją się i wcale wściekać się nie będą—taką bowiem wypowiedział opinię o Polakach w jednym z listów do Cesarza (Studnicki 1. c. 137), i miał racyą. Polacy z pokorą przyjmowali wszystkie zmiany, jakie co godzina sypały się na Królestwo, już-to z ramienia namiestnika, już też z ramienia ministra Uwarowa, który,jeszcze przed przyłączeniem szkoły polskiej do Petersburga, przed utworzeniem okręgu naukowego warszawskiego już się bardzo pilnie zajmował szkolnictwem polskiem i rad dawał wskazówki Gołowinowi, Okuniewowi i innym działaczom ówczesnym, którzy w bliższych lub dalszych byli stosunkach z nauczaniem , a przedewszyskiem z Radą wychowania publicznego—p) Kszt ąl c enie nauczycieli; Kursa Dodatkowe. Z zamknięciem Uniwersytetu i Instytutu Pedagogicznego nie było w K-wie zakładu przygotowującego nauczycieli do szkół obwodowych, do instytutów i domów prywatnych. Aby temu zapobiedz, a także, aby przygotować kandydatów, mających się kształcić w instytutach pedagogicznych cesarstwa na wyższych nauczycieli—na przedstawienie Rady wychowania publicznego Rada Administracyjna Królestwa postanowieniem 1/13 września 1836 .NH165 zaprowadziła przy gimnazyum wojewódzkiem warszawskiem (dawniejsze Liceum) Kursa dodatkowe („Orga-nizacya kursów dodatkowych'* b. w. m. d. folio 10 str.), które miały zostawać pod kierunkiem Rady wychowania publicznego, a dyrektorem ich został prezes komitetu organizacyjnego, ostatni inspektor generalny uniwersytetu J. K. Krzyżanowski, po nim Sumiński. Do wykładu nauk na kursach powołani zostali członkowie komitetu egzaminacyjnego, a także w razie potrzeby przybierano profesorów miejscowych zakładów naukowych. Kursa dodatkowe, podobnie jak i gimnazya, dzieliły się na sekcyę techniczną i sekcyę filologiczną. Wykład nauk w każdej sekcyi trwał dwa lata, zasadzając się głównie na powtórzeniu kursu gimnazyalnego z dodaniem pedagogiki. Ten ostatni wykład przeznaczony był dla nauczycieli szkół obwodowych i jemu poświęcano rok trzeci. Wykładano następujące przedmioty: język i literatura polska, język

1    literatura rosyjska, język i literatura łacińska, język grecki, francuski, niemiecki; logika i pedagogika, historya, statystyka; matematyka czysta, matematyka stosowana, fizyka, chemia, historya naturalna, technologia, gospodarstwo wiejskie, —wreszcie ćwiczenia pedagogiczne dla trzecioletnicli uczniów kursów dodatkowych. Raz na tydzień konferencye duchowne. Dalsza in-strukcya przypomina zupełnie urządzenie instytutu pedagogicznego, o którym wyżej była mowa. Dodać należy, że kandydat powinien mieć patent z ukończonych klas 8-u i być wolnym od wykroczeń we względzie politycznym; powinien obierać jeden przedmiot główny. Na te kursa mogli uczęszczać i nauczyciele szkół publicznych i nauczyciele prywatni, bezpłatnie. Kandydaci stypendyści odsługiwali dwa lata za rok pobieranego stypendyum. Kursa były czynne od 1837 do końca roku szkolnego 1842.—Profesorowie wykładali następujący: w sekcyi filologicznej: łacinę Nendzyński, grecki Woelke, polski —Sie-rociński, rosyjski Rklicki, słowiański Plewe, niemiecki Packhauser, francuski Landie, histo-ryę powszechną Szwajnic, rosyjską—Pawlisz-czew, logikę —Smaczniński; nadobowiązkowo wykładał klasyków Sumiński Leopold. W sekcyi technicznej: Barciński arytmetykę i geo-metryę opisującą; Janicki—geometryę niższą, miernictwo i mechanikę; Wrześniowski—algebrę niższą; Frączkiewicz—algebrę wyższą, analizę i rachunek różniczkowy; Baranowski — trygonometryę kulistą i astronomię; Waga—hi-storyę naturalną; Radwański fizykę, później Janicki; Zdzitowiecki—chemię. W roku 1842 te kursa, jak rzekliśmy, uległy najpierw re-oigauizacyi, mianowicie: sekcyę techniczną przeniesiono do gimnazyum realnego, otworzonego w roku 1841 w Warszawie (był to jedyny zakład siedmio-klasowy na całe Królestwo); sekcya filologiczna przemieniona została na Kursa pedagogiczne, zatwierdzone d.

2    kwietnia 1842; przeznaczeniem ich było kształcenie na nauczycieli obwodowych;—dyrektorem został Sumiński. Gdy z końcem 1849 r. zniesiono wyższe klasy filologiczne, te kursa także zwinięte zostały. — y) Szkoły wyższe, Kursa Prawne i Kursa Uniwersyteckie. Zanim powrócimy do reorganizacyi naczelnej magistratury oświecenia, powiemy kilka słów jeszcze o kursach wyższych, będących surrogatem wykładów uniwersyteckich, a mianowicie o tak zwanych kursach prawnych. Ustawę przepisała Komisya sprawiedli-

wości zatwierdził ją cesarz Mikołaj 5 maja 1840. Mieściły się te kursa w tymże pawilonie, gdzie i Dodatkowe, a wykłady prowadzili między innymi i niektórzy z wyliczonych powyżej profesorów. Wykładano: ,,swod“ praw cesarstwa, prawo rzymskie (krótki rys historyi), historyę prawodawstwa polskiego, również w skróceniu; prawo cywilne Królestwa i postępowanie cywilne; prawo karne Królestwa, z postępowaniem sądowem karnern; przepisy o hypotekach i no-taryacio, prawo handlowe i wszelkie, inne urządzenia K-a. „Swod zakouow‘‘ (praw) wykładano po rosyjsku, prawo rzymskie po łacinie—inne przedmioty wszystkie po polsku. Oprócz tych głównych wykładano jeszcze: historyę i statystykę państwa rosyjskiego po rosyjsku, literaturę łacińską z pomocą języka polskiego; literaturę rosyjską po rosyjsku. Wykład trwał dwa lata. Na kursa prawne przyjmowano z patentem ukończonego gimnazyum, ze znajomością języka rosyjskiego i łacińskiego. Opłata 200 zł. Po upływie łat trzech od dnia otwarcia kursów nie mógł nikt być mianowany na urzędy sądowe IX i VIII klasy, ani na miejsce regenta gubernialnego lub powiatowego, adwokata i patrona, kto w nich nie ukończył z pożytkiem całkowitego kursu prawa. Gdy w r. 1846 w rozmaitych szkołach między młodzieżą zaczął rozwijać się ruch jakoby polityczny, Paskiewicz polecił zamknąć w Warszawie wyższe klasy gimnazyum filologicznego, a także w Płocku, w Szczebrzeszynie i t. d., wówczas i kursa prawne zamknięte zostały. Oprócz Szwajnica, wykładającego prawo rzymskie, Woelkego łacinę, Nen-dzyńskiego literaturę łacińską, i Pawliszczewa, który wykładał historyę rosyjską, przybyli nowi profśsorowie: prawodawstwa polskiego Wacław Maciejowski, a jego synowiec Franciszek wykładał prawo i postępowanie karne; Dutkiewicz—prawo i postępowanie cywilne; Józefowicz—prawo hy-poteczne, notaryat; Zaleski Jan—prawo handlowe; literaturę rosyjską—Aleksiejew i Papłoński Jan; swod zakonow—Miszkiel. Dyrektorem był Sumiński, później Filipow. Dla przysposobienia młodzieży do wyższych stopni sądowych, zaprowadzono po dwie katedry w uniwersytecie petersburskim i moskiewskim, a mianowicie: prawo cywilne K-a P-go wraz z postępowaniem sądowem, przepisy o notaryacie i hypotece, i katedrę praw karnych i administracyjnych. W Moskwie wykładali po rosyjsku profesorowie Cymmerman, Pawłowski i Korowicki; w Petersburgu po polsku Hubę, Cypryan Zaborowski, Antoni Czajkowski po Hubem i Hieronim Krzyżanowski po Zaborowskim. W r. 1859 katedry moskiewskie zostały zniesione; przy uniwersytecie petersburskim wykłady trwały do r. 1861*, dodano tu adjunktów: Stosława Lagunę i Stanisława Budzińskiego. Oprócz tych wykładów po polsku wykładali po rosyjsku dla młodzieży polskiej: Spasowicz—prawo karne, i Iwanowski—prawo międzynarodowe. Te kursa

- uniwersyteckie dla młodzieży polskiej zatwierdzone zostały równocześnie i na tejsamej zasadzie co i kursa prawne w Warszawie. Dla ułatwienia młodzieży środków kształcenia się w tych dwóch uniwersytetach miała być wyznaczona ze skarbu Królestwa summa na 60 uczniów; w rzeczywistości tylu stypendystów nie było. Stypendysta obowiązany był po skończeniu nauk zostawać w służbie rządowej Królestwa przynajmniej lat 10. Równeż zastrzeżenia co dla kursów prawnych poczyniono względem wychowańców w uniwersytetach rosyjskich.—B) Okrąg Naukowy Warszawski, oc) kuratorya z r. 18 3 9 i Ustawa z r. 184 0. Gimnazyum typu ro ssyjsicie-go. Wszystkie te kursa, te katedry dla młodzieży polskiej w uniwersytetach rosyjskich powstały po ogłoszeniu ukazu cesarskiego o poddaniu szkolnictwa Królestwa pod zawiadywanie ministeryum oświaty. Ukaz ten, ustaf-nawiający zarazem okrąg Naukowy Warszawski na wzór rossyjskich, podpisany został 20 listopada (2 gruduia) 1839 r., a 19 czerwca (1 lip-ca) 1840 r. uzyskała podpis ustawa nowo zaprowadzonego okręgu Że zaś minister oświaty był daleko, a przy nowej organizacji szkolnictwa mogły się zdarzyć kwestye wymagające szybkiej decyzyi, dlatego kurator w ta-kiem zdarzeniu zwracał się do namiestnika, który miał sobie powierzony nadzór nad szkolnictwem, a ten namiestnik już najzawilsze kwestye rozstrzygał na poczekaniu. Jakkolwiek zdawałoby się, że stan polityczny kraju był tak opłakany, że nawet najgorszego gatunku eksperymentów, jeżeli tego racya stanu wymagała, można było na nim dokonywać bez motywowania ich— bo któżby się niemi interesował, lub wyjaśnień żądał!—jednakże zachowano pozory i podano motywy. tworząc okrąg naukowy warszawski. „Potrzeba ujednostajnienia nauczania przygotowawczego dla wstąpienia wychowańców zakładów naukowych Królestwa do rosyjskich uniwersytetów“. Oto powody! Konieczność wykazania motywów podaje minister U warów w swym raporcie: „Środki, które dotąd przedsięwzięto, zbyt mało odpowiadały celowi, gdyż zbyt jaskrawo i przed czasem odkrywały widoki rządu. Pod względem politycznym język da się porównać z orężem, który rani rękę nieumiejętnie nim władającą. W byłych polskich, a nawet nadbałtyckich guberniach, możemy bez zająknienia powiedzieć: uczcie się po rosyjsku. W Królestwie Polskiem zaprowadzenie języka rosyjskiego wymaga warunków. Im bardziej jasną jest myśl ukazu 20 listopada 1839 r., tern ostrożniejszy i beznamiętniejszy winien być pierwszy atak, a nawet wybór drogi. Leży ona między dwoma krańcowemi poglądami: między ultra-rosyjskiem, zrozumiałem, lecz bezpłodnem i bezużytecznem uczuciem pogardy jawnej względem narodu mającego dotąd mało praw do współczucia rosyjskiego,

i między ultra-europejską skłonnością stania    sekcye, powstała niewymierność słuchaczów,

się w oczach tego narodu przedmiotem entuzya- ; z wielką szkodą dla filologii, przeto ustawa z r. zmu. Tu, jak i w większości spraw, droga po- j 1840 ten podział usunęła, ustanawiając normalne, średnia jest najbardziej pewną, i najłatwiej za-    jak w Rosyi, siedmioklasowe gimnazyum; żeby zaś

pewniającą powodzenie'¹ (Studnicki 1. c. 144),    i przemysł krajowy nie ucierpiał na braku

Ustawa szkolna, podpisana przez Uwarowa 31    technicznego wykształcenia młodzieży, w tym-

sierpnia 1840, stanowi pierwszy etap do zrusz-    samym r. 1840 potwierdzoną została ustawa g i m-

czenia szkoły, gdyż ustawa z r. 1833, chociaż    nazyum realnego w Warsz.awie. Była to jedy-

miała bezwątpienia na widoku rusyfikacyę, lecz    na szkoła tego typu na całe K., gdyż owe sekcye

pod względem pedagogicznym była tak źle u-    techniczne wszędzie skasowane zostały. Rygor

łożona, że nie odpowiedziała oczekiwaniom ani    szkolny z każdym rokiem wzmagał się, do-

jako zakład naukowy, ani jako rusyfikacyjny;    chodząc do potwornych rozmiarów. Najmuiej-

dopiero przywiedziona ustawa ma wszelkie ce-    szy objaw patryotyzmu, jak np. czytanie gazety

ehy połączenia szkół Królestwa ze szkołami    z r. 1831, znalezionej w bibliotece ojca, bar-

Cesarstwa w jedną całość; ponieważ te ostatnie    dzo surowo był karany. Oprócz chłosty, od

stały na nizkim poziomie, przeto i dla szko-    której zaczynano badanie winowajcy, wyrzucały Królestwa należało oczekiwać zniżenia po-    no chłopca ze szkoły, bez możności dalszego

ziomu cywilizacyjnego. W § 41 ustawy czy-    kształcenia się w kraju, a pobyt zagranicą był

tamy: „Ci, którzy z korzyścią ukończyli nauki    niedopuszczalny; jeżeli patryota miał więcej

na Kursach Dodatkowych w Warszawie, mają    niż lat 14, wysyłany był do wojska; jeżeli

pierwszeństwo przed innymi kandydatami    mniej—zostawał kantonistą. W aktach liceum

(ua nauczycieli szkół obwodowych), ale i przed    warszawskiego zapisano takie wydarzenie:

nimi biorą pierwszeństwo ci, którzy ukończyli    trzech uczniów liceum, a właściwie świeżo u-

kurs nauk w Uniwersytecie i stawili się do    tworzonego gimnazyum wojewódzkiego, udało

wejścia w obowiązki nauczycielskie zaraz, lub    się na miejsce kaźui, w kilka dni po spełnio-

nie później, jak we dwa lata po ukończeniu    nej egzekucyi. Pomodliwszy się pod pustą

kursu" — łatwo zrozumieć, że ta ostatnia oko-    szubienicą, zabrali z sobą trochę piasku i cząstki

liczuość spowodowała powoływanie nauczycieli    z drzewa szubienicy. Namiestnik, dowiedziawszy

z uniwersytetów rosyjskich, bo swojego od 8-u    się o tem, rozkazał schłostać dzieci—najstarszy

lat Polacy nie mieli. Również § 103 daje mo-    chłopiec miał lat 12—po 50 uderzeń każdemu, na-

żność sprowadzania z Rosyi nauczycieli; czyta-    stępnie wyrzucić ze szKoły bez możności powrotu,

my: „Nauczycieli mianuje kurator okręgu nau-    Jeden z chłopców po 18 uderzeniach wpadł

k owego warszawskiego, chociażby ci spo-    w głębokie omdlenie. Powstało zamieszanie

sobili się do tych obowiązków win-    z tego względu, czy dalej egzekucyę prowa--

nym okręgu". Nie mniej jednak przyczyni-    dzić. Udano się po radę do Gołowiua, dyrek-

ło się do powoływania Rosyan na nauczy-    tora prezydującego w koinisyi spraw wewnętrz-

cieli Królestwa zaprowadzenie w trzech wyż-    nych. Ten nakazał egzekucyę wstrzymać,

szych klasach gimnazyum i w dwóch wyższych    a namiestnika zawiadomił o spełnieniu rozkazu,

szkół obwodowych, języka słowiańskiego. Był    Dochował się brulion raportu Gołowina do Pa-

to projekt osławionego Gurowskiego, przedsta-    skiewicza; referent, Wincenty Kozłowski, wielo-

wiouy Paskiewiczowi, który pozyskał najwyż-    krotnie poprzekreślał ten ustęp, gdzie byłavmo-

sze potwierdzenie. Gurowski proponował usu-    wa o egzekucyi. Taki paniczny strach obej-

nięcie ze szkoły polskiej języka polskiego,    mował wszystkich. Goło win rzecz rozstrzygnął,

i zaprowadzenie rosyjskiego; a jako formę przej-    pisząc na referacie własnoręcznie: „rozkaz

ściową język słowiański. Chciano tą drogą    W. Ks. mości spełniony, po wymierzeniu chło-

wprowadzić Polaków do wielkiej rodziny sło-    sty, winowajcy wykreśleni z listy uczniów",

wiańskiej; chciano za pośrednictwem zesłowiań-    7)    W z g l ę d n o ś 6 dla Niemców. Wo-

szczonych Polaków pociągnąć Czechów, Chorwa-    bec    takiej dążności zrusyfikowania Polaków

tów i t. d. pod hegemonię Rosyi. Propouowa-    nie małą przeszkodą byli Niemcy oddawna 0-

110 (1844) usunięcie z podręczników polskich    siedli w kraju. Nie chcąc czy nie mogąc ich

alfabetu łacińskiego i użycie natomiast alfabe-    zrusyfikować, a obawiając się polonizacyi, sko-

tu słowiańskiego, resp. grażdanki; ten projekt    rzystał namiestnik z przełożenia konsystorzy

urzeczywistnił w części, w dwadzieścia lat póź-    ewangelickich, w którem uskarżają się, że szkoły

niej, kurator Witte, w elementarzach dla    ewangelickie, istniejące do rewolucyi, obecnie,

szkoły ludowej. Że zaś ten słowiański język    na zasadzie ustawy szkolnej z r. 1833, skaso-

miał uszczuplić wykłady łaciny, przeto mini-    wane zostały, —polecił Radzie Administracyjnej

ster Uwarow, jako filolog, chciał uratować ję •    22    stycznia (3 lutego) 1834, aby ewangelicy

zyki klasyczne, pod pozorem, aby nie naruszać    nie    byli znaglani do składek na szkoły ele-

jedności systemu naukowego Królestwa i Ce-    mentarne katolickie, ale, owszem, aby im była

sarstwa.—p) Szic o ty realne. Nieustająca    pozostawiona możność urządzenia oddzielnych

sroyość w szkole. Ponieważ, jak to wyżej    dla swojego wyzuania szkół elementarnych.

podaliśmy, skutkiem podziału wyższych klas na    („Zbiór przepis, administr. Wydz. Ośw.“ I. 169).

Wielka Kucyki. Illustr. Ser. I Tom LXI. Zcsz. 321a.

2

gimnazyum to wychodziło z kompetencyi kuratora. Lecz, aby młodzież ucząca się nie miała żadnych już aspiracyj, w owym 1845 roku postanowiono nadać szkołom charakter praktyczny, to znaczy, że po ukończeniu pierwszych 4 klas „Celem młodzież musiała się przygotowywać do zawodów praktycznych, czyli otrzymać wychowa-dłych w K-e P-m Niemców i Rosyan nabycia nie realne. W tym celu zaczęto kasować szko-wiadomości odpowiednich potrzebom ich i za- | ły powiatowe, które przygotowywały do gim-trudnieniom, ustanowioną zostaje w Warszawie j nazyów, a na miejsce zwiniętych giinnazyów szkoła niemiecko-rosyjska“ (§ 1.). Szkoła ta tworzyć szkoły techniczne, handlowe, agro-była realną; nauczyciele musieli być rodowi- nomiczne, Jużeśmy w okresie pierwszym za-tymi Niemcami i Rosyanami; kurs nauk cztero- znaczyli, że rząd Królestwa niebardzo sprzy-letni; po rosyjsku tylko nauka religii; inne jał szerzeniu oświaty wśród włościan i zastrze-przedmioty po niemiecku („Zbiór przep.“ III gał, aby ich nie zmuszano do składek naszko-str. 327). Nie podobna nam w krótkim ni- ły, aby zamykać szkoły w tych gminach, któ-niejszym artykule zatrzymywać się nad każdein rych mieszkańcy żądać tego będą. Był to za-rozporządzeniem ministeryalnem, nad każdym mach na wykształcenie elementarne, na sze-projektem kuratorów, starannie rozpatrywanym rżenie oświaty wśród ludu; lecz ponieważ wy-w kancelaryi namiestnika, a poprawianym padał z racyi stanu, przeto upozorowany został w ministeryum, nim pozyskał sankcyę najwyż- jako naturalny wynik ogólnej biedy wśród wło-szą, bo to zadaleko-by nas zaprowadziło, ścian („Zbiór przepisów¹' I 365). I drugi nie-Zresztą dostępne są każdemu, bo drukiem ogło- zdrowy żywioł zaczął rząd wszczepiać wśród na-szone, różne urzędowe w tej materyi rozporzą- rodu: oto pierwiastek stanowy, który kon-dzenia, że wspomnę tylko: „Sbornik rasporja- stytucya Księstwa Warszawskiego zniosła; kon-żenij po ministerstwu narodnago proswieszcze- stytucya zaś Królestwa przez swój kodeks cy-nija“ i „Sbornik postanowlenij po ministerstwu wilny również różnice stanowe znosiła. — ■.arodnago proświeszczenija¹¹. Są jeszcze roz- Rząd rosyjski, wzmacniając przywi-leje wyższych maite rozporządzenia ministeryalne, nieogła- stanów, wydał rozporządzenie, aby do nowych szane drukiem, jako „sekretne¹¹, i te zalegają , szkół przyjmowano tylko szlachtę wylegityinowa-w rękopisie w archiwum kuratora okręgu nau- ną i tylko do tych gimnazyów gubernialnych, w ob-kowego; lecz i te, wobec ujawnionej dziś rębie których byli stałymi mieszkańcami, dążności rusyfikowania kraju, dążności bardzo Wyjątki robiono dla dzieci urzędników, którzy widocznej dla każdego, tracą na aktualności z rozporządzenia rządu w różnych wojewódz-i nie budzą szczególniejszego interesu dla dzi- twach przemieszkiwali w czasie nauki swych siejszego badacza, jako rzeczy dobrze znane, dzieci. To wyróżnienie stanu szlacheckiego, Otóż, z powyższych względów zatrzymywać się dla którego utworzono w r. 1848 nawet spe-będziemy tylko na epokach, że się tak wyra- | cyalny instytut, nie było bynajmniej faworyzo-zirny, przełomowych. 8) Gimnazya guberni alne\ dostępne tylko dla s złach t y.

Następnie, gdy organizowano szkoły na modłę cesarstwa d. 12/24 czerwca 1842, kurator, z polecenia namiestnika, przedstawił ministrowi projekt ustawy i etatu niemiecko-rus-kiej szkoły w Warszawie, który to projekt pozyskał najwyższe zatwierdzenie, ułatwienia dzieciom znaczniejszej części osia-

wauiem szlachty, lecz tylko zaporą do urzędów i nauki dla innych stanów. Ile zmarnowało się talentów dzięki takiemu postępowaniu, któż to obliczy? Lecz natomiast nie ulega wątpliwości, że usiłowania Izby Edukacyjnej, Dyrekcyi Edukacyjnej, Komisyi oświecenia publicznego, tak wytrwale kierujące nawą oświaty narodowej — te usiłowania, abyśmy nie zrywali czucia z oświeconą Europą, w tym pamiętnym 1845 roku zupełnie zostały zniweczone. I odtąd, aż do dnia dzisiejszego, a przecież to lat 60 już upłynęło, szkoły Królestwa Polskiego, raz zerwanych nici nawiązać już nie mogą!. Jakby tego, o czem wspomniano było jeszcze nie dosyć dla nieszczęśliwego kraju, skasowano w niektórych gimnazyach, jak w Warszawie, Płocku, Szczebrzeszynie, wyższe trzy klasy, gdyż książę warszawski miał sobie do-niesionem, że wśród młodzieży jakieś rewolucyjne myśli zaczęły się rozwijać; zwinięto wówczas i kursa prawne. —e) D al s ze obniżanie poziomu nauczania. Zdawałoby się, że reforma ta szkolnictwa była tak złą, że gorszą już być nie mogła, a jednak następca Uwarowa

Taką epoką w okresie drugim był rok 1845. W motywach, któreśmy wyżej podali, zaznaczono, że ujednostajnienie nauczania przygotowującego wychowańców zakładów naukowych Królestwa Polskiego do uniwersytetów rosyjskich wywołało potrzebę przyłączenia tych zakładów do ministeryum petersburskiego. Że takiemi zakładami były w Rosyi gimnazya, więc na ten wzór urządzono i w Królestwie gimnazya w r. 1840. Uniwersytet dawał prawo zajmowania najwyższych urzędów, a te znowu z racyi stanu wypadało obsadzać Rosyanami w K-e, przeto należało także ograniczyć dostęp do uniwersytetów Polakom, należało zmniejszyć liczbę gimnazyów w Kró-stwie. To wykonano. W całem Królestwie u-rządzono tyle gimnazyów, ile było województw, które od r. 1836 zaczęto zwać guberniami.

Wyjątek zrobiono dla Warszawy, gdyż tu dwa były gimnazya, i dla Szczebrzeszyna, gdyż tam, na zasadzie umowy ordynata Zamojskiego z namiestnikiem królewskim, d. 26 czerwca 1819, minister Szirińskij-Szichmatów, nie znajdował jej dostatecznie radykalną i podał wniosek nowej jeszcze organizacyi. Minister wystąpił z tego założenia, że gimnizyów jest zadużo, gdyż bardzo tylko niewielki procent wycliowańców udaje się do uniwersytetów; a powiatowe szkoły realne są źle urządzone, gdyż kończący nauki w tych szkołach nie ma zakończonej całości: podał więc wniosek nowej organizacyi, który pozyskał zatwierdzenie najwyższe 21 marca (2 kwietnia) 1851 roku. Ostatnia ta organizacya w zajmującym nas obecnie okresie ostatecznie obniżyła poziom cywilizacyjny kraju i doprowadziła go do ostatecznej ruiny umysłowej.

Nietylko nie przyjmowano do szkół rządowych młodzieży stanu nieszlacheckiego, ale ten warunek zalecono i szkołom prywatnym z kursem nauk gimnazyalnych. Zakaz teu datuje się od r. 1837. Dla chłopa więc nie było dostępu nigdzie do szkoły, ani rządowej, ani prywatnej. Ta reorgauizacya wychowania publicznego nie zaraz weszła w życie. Istnieją jeszcze plany nauk, instrukcye i ustawy drukowane w r. 1855, 1856 i 1857 roku. Q Konieczność na uli i wyższej, o d powiędnie zabiegi i in styt ucy e. Zamknięcie szkoły prawa po roku 1846 dotkliwie odczuwało Królestwo, gdyż zabrakło w sądownictwie u-rzęduików, obznajomiooych z odrębuem prawodawstwem, a ci nieliczni stypendyści pobierający nauki prawne w Petersburgu i Moskwie, nie zaspakajali potrzeb krajowych. Wówczas to wystąpił prof. Hubę z projektem założenia w Warszawie kursów prawniczych, powołując się na to, że projekt ten możebny jest do uskutecznienia: albowiem Rosya po świeżej krymskiej porażce zajęta była u siebie, jeżeli nie reformami rzeczywistemi, to przynajmniej pozorami, że myśli coś zrobić, gdyż liczba niezadowolonych z ówczesuego stanu Cesarstwa codziennie wzrastała. Na tern polegał Hubę; mniej mógł liczyć na nowego ministra Norowa, który, jak i jego poprzednicy, wystawiał na sztandarze „objediuienie“ kresów z metropolią t. j. skoncentrowanie różnych żywiołów państwa w jedeu mocny spójny układ. Nie sprzy-

względów państwowych, a mianowicie, uważał namiestnik tę szkołę jako zaporę do ścisłego złączenia się Polski z Rosyą; nie zgadzał się i cesarz Aleksander. Kwestya zaprowadzenia szkoły lekarskiej mniejsze nastręczała trudności już chociażby dlatego, że Mikołaj jeszcze w r. 1832 wyraził życzenie, aby szkoła lekarska na nowych zasadach była prowadzona, i dalej, że utworzona była nawet komisy a, która zajęła się ułożeniem ustawy Akademii medyko-chirur-gicznej, ta zaś ustawa rozpatrywana była w Radzie Administracyjnej — ale chwilowy brak funduszów nie dozwolił jej wprowadzić w życie: słowem, faktycznych przeszkód nie było, a jednak ile ich musiał usuwać Kochański, ile wilczych dołów urządzanych przez Pawła Mucha-

Na zasadzie reskryptu ministra 24 lipca 1851 j reorganizowano g i m u a z y a filolog., a i było tych giinnazyów 6 tylko, w ten sposób, że cztery wyższe klasy miały dwojaki kurs specyal-ny. Dla przygotowujących się do służby rządowej urządzono wykład prawa; dla mających zamiar kształcić się w uniwersytecie zaprowadzono język grecki. Dotychczasowe szkoły średnie, oprócz giinnazyów. zamieniono na pię-cioklasoweszkoły powiat. Reorganizacya ta, sposobem próby zaprowadzona została 21 sierpnia 1852 w Warszawie (1-a szkoła powiatowa), tudzież w Łęczycy, Pułtusku, Siedlcach i Łomży, a także w Pińczowie, gdzie wcale nie było szkoły od czasu przeniesienia jej do miasta Końskie. Naturalnie, ta ostatnia szkoła zamkniętą została. Minister zaleci! kuratorowi, aby do tych szkół przyjmowane były przede-wszystkiem dzieci szlachty i urzędników za o- j jał projektowi Hubego i namiestnik królewski płatą, w Warszawie po 12 rubli, na prowincyi i w Warszawie Gorczakow, z powodów wyższych po 10 rubli rocznie. Że zaś przy szkole po-powiatowej w Łukowie, gdzie niedawno skasowano gimnazyum, były legaty dla stypendystów, przeto ze skasowaniem tej szkoły powiatowej, legaty przeuiesiono do Siedlec. („Zbiór przepU III 329). W parę miesięcy później, zreorganizowano gimn. realne w Warszawie, a fundusz potrzebny dodatkowo na utrzymanie tego zakładu, zalecił minister (16 grudnia 1852) zaczerpnąć z oszczędności pozostałych z funduszów po zamkniętych gimnazyach w Łomży i Siedlcach; od gimnazyum realnego oddzielono ogród botaniczny, i szkołę sztuk pięknych, którą uczyniono zależną od akademii sztuk pięknych w Petersburgu. Inne szkoły realne powiat, zamieniono na rzemieślnicze.

Przy szkołach zaprowadzono internaty. —Cały ten ! nowa omijać, aby otrzymać najwyższe zatwier-systein miał na celu usunięcie Polaków z urzę- ! dzenie w r. 1857 akademii medyczno-chi-dów; wyraźnie bowiem zaznaczono, że nowo rurgicznej warsz.l Na akademii kończymy zreorganizowane szkoły, jako mające charakter ten ogólny zarys okresu drugiego i od Aka-specyalny, realny, nie pozwalają wycliowańców demii rozpoczynamy szczegółowy. C) Przegląd przyjmować do ogólnych urzędów państwowych, szkół K-a P-go. ot) Szkoły wyższe. a tylko wedle nabytych przez nich specyal- a) Ces.-Król. Warszawska Medyczno-ności. Nie zapomniał nowy minister znieść chirurgiczna Akademia. Ustawa za-specyalnych wykładów języka słowiańskiego, twierdzona została d. 4 czerwca 1857 r. Według pozostawiając go przy wykładzie języka rosyj- niej, akademia przeznaczoną była dla ukształ-skiego, i to tylko w gimnazyach; w szkołach cenią młodzieży poświęcającej się zawodowi powiatowych już się z nim nie spotykamy, lekarskiemu lub farmaceutycznemu. Na zasa-

dzie ukazu z d. 2 grudnia 1839 roku akademia j rozdzielony był na półrocza. W czasie waka-weszła w skład okręgu naukowego i pozostawała pod wspólnym nadzorem namiestnika w Królestwie i ministra oświecenia narodowego. Bezpośrednim zwierzchnikiem akademii był prezydent, który zarazem przewodniczył konferencyi, złożonej z akademików i profesorów nauczających; do nich należało prowadzenie protokołów posiedzeń konferencyi w języku rosyjskim i w ogóle zajmowanie się ekspedycyą i korespondencyą w przedmiotach ściśle naukowych; sekretarz zarządu wypełniał kancelaryjne czynności administracyjne. Do zajęcia katedr powołano 12 profesorów i 9 adjunktów, obowiązkowo doktorów medycyny; magistrem mógł być adjunkt wykładający farmacyę, a także wykładający nauki weterynaryjne. Profesor zwyczajny po 10 lat. nauczania i odznaczający się przy tern i jako profesor i jako uczony otrzymywał stopień a-kademika; akademików nie mogło być więcej nad 4. Profesorów i adjunktów powoływała konferencya, zatwierdzał minister, tak jak prezydenta i akademika zatwierdzał cesarz. Powoływano i preparatorów dla pomocy profesorów chemii i farmacyi; ci powinni mieć stopień przyuajmuiej prowizorów, a zatwierdzani byli przez kuratora. Programy lekcyj zatwierdzała konferencya, a także i podręczniki. Obowiązki policyjne przy akademii pełnił inspektor akademii i jego pomocnik. Studenci dzielili się na studentów nauk lekarskich i studentów nauk farmaceutycznych. Pierwsi powinni być przy przyjęciu zaopatrzeni w odpowiednie świadectwa, a przedewszystkiem w patent z ukończenia instytutu szlacheckiego, gimnazyum lub wyższej szkoły realnej i nie mniej jak 17 lat wieku. Prócz tego, jeżeli nie słuchali łaciny w szkołach, powinni byli przedstawić dodatkowe świadectwo z egzaminu z tego języka. Jeżeli wstępujący do akademii dawniej już ukończył nauki gimnazyalne, powinien przedstawić świadectwo policyi o swej „moralności¹⁴. Na oddział farmaceutyczny przyjmowano pomocników aptekarskich. Opłata za kurs lekarski 25 rs., za aptekarski 15 rocznie. Uwolnieni od opłaty obowiązani byli za półrocze rok odsłużyć rządowi, według wskazówek Komisyi spraw wewnętrznych; studenci w murach akademii podlegali nadzorowi inspektora i podinspektorów; poza tnurami oprócz inspekcyi akademickiej podlegali i policyi. Umundurowauie mieli ta-kiesamo jak w odpowiednich zakładach cesarstwa. Kary akademickie: napomnienie, areszt, wykluczenie. — Dla zaznajomienia studentów z ich obowiązkami otrzymywał każdy z nich przy zapisie egzemplarz umyślnych przepisów.    W roku 1835 na mocy ukazu cesarza Mikołaja,

cyjnym, a przynajmniej na początku wakacyj, od 15 czerwca do 1 lipca, odbywały się egza-mina przejściowe i dla pozyskania stopni naukowych. Egzaminu były na stopnie naukowe lekarskie i farmaceutyczne i specyalue praktyczne lekarskie i farmaceutyczne, tak zwane służbowe. Nauki wykładane w akademii: fizyka z meteorologią, chemia, mineralogia, botanika, zoologia z anatomią porównawczą, anatomia opisowa, topograficzna i praktyczne ćwiczenia o rozczłonkowaniu ciał; farmacya, farmakogno-zya, fizyologia z histologią i anatomią drobno-widzową, patologia ogólna wraz z anatomią patologiczną i hygiena z dietetyką, terapia o-gólna, materya lekarska, nauka pisania recept i toksykologia; akuszerya, nauka o chorobach położnic i nowonarodzonych dzieci, oraz klinika akuszeryjna; chirurgia teoretyczna, chirurgia operacyjna, anatomia chirurgiczna z^desmurgią i klinika chirurgiczna; oftalmologia z oftalmiatryą i klinika oftaliniczna; nauka o chorobach 'syfi-litycznych; terapia szczególna, klinika terapeutyczna z semiotyką; medycyna sądowa z nauką o chorobach umysłowych i policya lekarska z ćwiczeniami praktycznemi, policya weterynaryjna i choroby epizootyczne; historya* medycyny i wykład urządzeń lekarskich; encyklopedyai metodologia. Do wykładu powyższych nauk powołano; 14 profesorów zwyczajnych, 2 profeso-sorów nadzwyczajnych, 9 adjunktów; do pomocy zaś: 2 prosektorów, pomocnik prosektora; 2 pomocników dyrektorów kliniki i dwóch laborantów. Przy akademii były następujące zakłady naukowe: gabinet anatomiczny, gabinet anatomii porównawczej, gabinet i chemiczna pracownia, gabinet fizyczny, pracownia farmaceutyczna z gabinetem, zbiór narzędzi chirurgicznych, okulistycznych, opasek i przyrządów chirurgicznych; zbiór zasuszonych ziół, zbiór minerałów, biblioteka. Według etatu, zatwierdzonego d. 4 czerwca 1857, utrzymanie akademii kosztowało 35 250 rubli; według etatu z 6 d. listopada 1860 summa ta doszła 58 638 rb. Różnica polegała między innemi na tern, że prezydent zamiast 2 500 rb. pensyi rocznej, pobierać zaczął 3 782, a adjunkci zamiast 600 po 900 rubli rocznie mieli sobie wyznaczone. („Zbiór przepisów¹⁴ VI str. 413,469,481. Gir-sztowt „Rys historyczno-statystyczny cesarsko-królewskiej warszawskiej akademii od jej zawiązku w dniu 4 czerwca 1857 aż do wcielenia do szkoły głównej dnia 1 października 1862“, Warszawa 1865; 79 str. 8-o). b) Warszawska R z.-k a t. Akademia Duchowna.

Do akademii przyjmowano nie tylko miesz-    seminaryum główne, jedyny instytut, który oca-

kańców Królestwa, ale i z innych prowincyj,    lał z królewskiego uniwersytetu, zamienione

za pozwoleniem namiestnika; przyjmowano i ż in-    zostało na akademię duchowną rz.-kat. Pro-

nych zakładów naukowych, nawet z zagranicz-    jekt do ukazu, ułożony i podpisany 16’września

nych. Wykład nauk lekarskich był pięcio-    1834 przez członka Rady wychowania Król., pre-

letni; farmaceutyczny dwuletni. Kurs nauk    zydującego, J. K. Szaniawskiego, i członków komitetu: ks. G. Straszyńskiego, administratora archi- Petersburga, do tamecznej akademii rzymsko-dyecezyi, S. B. de Linde, ks. Jana Onoszkę, katolickiej.—(3) Szkoły średnie, elemen-ks. Jana Dekerta, Leopolda Sumińskiego i Ra- tamę, męzkie i żeńskie, r z ądow a i pry-domińskiego. Celem tego zakładu jak wyjaśnia watne. a) Ogólna charakterystyka. „Urządzenie wewnętrzue" z 4/16 października Widzieliśmy już, że w tym długim, prawie trzydzie-1837 (Zbiór przepisów VI 331) było: „młodych stoletnim okresie paskiewiczowskim, gdy rusy-duehownych, doświadczonych w świętem powo- fikowano kraj za pośrednictwem szkoły i nisz-łaniu i do wykonania zwyczajnych posług pa- czono u podstaw kulturę polską (moglibyśmy rafialnych dostatecznie usposobionych w semi- podać ścisłą liczbę wychowańców w szkół, śre-naryach dyecezyalnych, udoskonalać i kształ- dnieli, dzięki temu, że, chociaż szkoły te, niecić na umiejętnych nauczycieli religii do szkół liczne, były przepełnione, lecz w klasie nie mogło krajowych, na uczonych profesorów do semi- być więcej nad 40-u, a tych klas było po więk-naryów duchownych, na gruntownych kazno- szej części cztery lub pięć); widzieliśmy, że niektó-dziejów do kościołów katedralnych i miast zna- re gimnazya pozbawiane były klas wyższych, że komitszych i na biegłych w nauce i w prawie dostęp do szkoły zagwarantowany był tylko dla kościoła urzędników do konsystorzów biskupich (§ 2)“. Dla osiągnięcia tego wszystkiego rozdzielono kurs nauk na cztery lata; w ciągu tego czasu wykładano nauki główne, jak starożytności biblijne, hermeneutyka, historya ksiąg Starego i Nowego Testamentu, egzegetyka, teologia dogmatyczna, moralna i pastoralna; prawo kanoniczne, historya kościelna; patrologia; wymowa kościelna, katechetyka, homiletyka, sztuka kaznodziejska, filozofia. Przedmioty pomocnicze: historya powszechna; języki: hebrajski, grecki, rosyjski, francuski i niemiecki; literatura grecka, łacińska, rosyjska i polska; śpiew i obrzędy kościelne. Profesorowie literatury rosyjskiej i języków francuskiego i niemieckiego mogli być ludźmi świeckimi; inni byli duchownymi. Nauki teologiczne oprócz teologii pastoralnej i homiletyki wykładano po łacinie; protokóły rady mogły być spisywane po polsku.

szlachty, że szkoła miała funkcyę policyi. Podręczniki szkolne były po większej części dawne, z epoki uniwersyteckiej, układane przez profesorów łub wychowańców uniwersytetu królewskiego. Kierunek klasyczny lub realny zależny był, nie od potrzeby krajowej, lecz od stanowiska, jakie zajmował w tej kwestyi minister oświaty. Uwarow był filologiem—-przeto kierunek realny szkół został zaniedbany; następca jego Szirinskij-Szichmatow był realistą —więc filologiczne szkoły zostały zamknięte lub przemienione na realne, techniczne. W końcowym rozdziale będą przedstawione dzisiejsze szkoły średnie, w historycznym zarysie, w każdym więc poszczególnym wypadku będzie zaznaczony ten kierunek zależny od „widzimisię" ministra oświecenia narodowego. Bezpośrednim naczelnikiem szkół średnich w obrębie gubernii był dyrektor gimuazyum gubernialnego, po większej części pułkownik armii rosyjskiej w dy-misyi, prawosławny; naczelnikiem znowu szkoły powiatowej mógł być i bywał kapitan w dymi-syi. Działalność administracyjną dyrektora, a pedagogiczną podwładnych mu nauczycieli, sprawdzał wizytator, wysyłany z polecenia kuratora okręgu naukowego. Przeglądaliśmy raporty wizytatorów za cały ten okres czasu; nie są one pouczające, Wizytatorowie głównie zwracali uwagę na postęp nauczycieli w języku rosyjskim i wydatniejszych lub gorliwszych przedstawiali do nagrody pieniężnej. Wizytatorowie nie wnikali, czy dany przedmiot wykłada nauczyciel prawidłowo i z korzyścią dla uczniów, lub przeciwnie; wyjątkowo notują o niemoralnem życiu nauczyciela, a niemoral-ność polegała na pijaństwie lub braku subordy-nacyi względem przełożonych. Rzadkie to były wydarzenia, gdyż harmonia między ex-wojsko-wymi a pedagogami była zupełną. Dla wiadomości tych, którzy nigdy nie widzieli protokółów wizytatorskich i są tego zdania, że to jest bogata kopalnia wiadomości do dziejów szkolnictwa w Polsce, podaje się wyciąg z tych protokółów, a właściwie wyciąg z atestacyi nauczyciela, która stanowi główną treść tych protokółów: „stara się", „pilny jest", „opuścił tyle a tyle lekcyi wskutek choroby", „pilnie przy kła-

Stypendystów, jak ongi, za czasów uniwersytetu, było 48; na swoim koszcie będący musieli przejść kurs seminaryów dyecezalnych i lokować się w murach akademii, poddając się przepisom obowiązującym stypendystów. Między profesorami wielu było, w pierwszych latach, ex-profesorów uniwersyteckich, jak np. ks.

Szymański, Szarkiewicz, Gierwatowski, Skolimowski, Ossoliński. Prócz nich wykładali Butkiewicz, Jasiński, Szelewski, Wnorowski, Szczygielski, Buliński, Wincenty Popiel i inni teologowie. Ze świeckich: Maciejowski, Sokołow,

Packhauser, Józef Zieliński, Kurhanowicz,

Szmurło. Pierwszym rektorem był Wojciech Ossoliński, następcą jego Butkiewicz, a ostatnim, po Wincentym Popielu — Kossowski. Na zasadzie przepisów „o nadawaniu stopni naukowych w akademii duchownej", zatwierdzonych 9 stycznia 1847 r. udzielano świadectw na stopnie studenta i nadawano stopnie naukowe: kandydata, magistra i doktora teologii i prawa kościelnego („Zbiór prze-pisów“ VI 387). Według etatu, zatwierdzonego 13/25 lipca 1836 — utrzymanie akademii ze stypendystami kosztowało wogóle 166 600 zł.

Uroczysta inauguracya uczelni odbyła się 9 lutego 1837 r„ a zamknięcie nastąpiło w marcu 1865, przyczem alumni przeniesieni zostali do

da się do rosyjskiego języka", „zasługuje na szych żeńskich 3; jedną z nich utrzymywał^ względy władzy" i t. p.; rzadko bardzo: „nale- Kolegium ewangelicko-augsburskie; szkół ele-ży go przenieść do takiej a takiej szkoły, gdyż mentarnych żeńskich 44. W tych zakładach jest w kłótni z przełożonym".

prywatnych wychowywało się 1267 chłopców

1    3 155 dziewcząt. 2) Włocławek 4 szkoły, 2 męzkie i 2 żeńskie. 3) Kalisz 8 szkół, z nich 2 męzkie. 4) Konin 2 męzkie, 2 żeńskie, f) Piotrków 4 szkoły, 2 żeńskie, 1 męzka, 1 mieszana. 6) Koniecpol 1 męzka, 1 żeńska. 7) Radomsk 1 męzka. 8) Radoszewice 1 męzka. 9) Sieradz 1 żeńska. 10) Częstochowa 7 żeńskich. 11) Płock 5 żeńskich, 2 męzkie—i Skępe 1 męzka przez ks. Bernardynów utrzymywana. 12) Pułtusk 2 żeńskie. 13) Przasnysz 1 żeńska. 14) Sierpc 1 żeńska. 15) Ciechanów 1 żeńska. 16) Mława l żeńska, 17) Radom 4 żeńskie, wyższe i elementarne, 2 męzkie.

18)    W p o w. Opatów. 3 żeńskie element.

19)    Sandomierz 1 żeńska, utrzymywana przez PP. Benedyktynki. 20) Staszów 1 męzka. 21) Suwałki

2    żeńskie wyższe. 22) Łomża jedna żeńska wyższa. 23) Kielce 1 męzka czteroklasowa, 2 żeńskie. 24) Jędrzejów 1 żeńska. 25) Pilica 1 męzka. '6) Pińczów 1 żeń. 27) Stopnica 1 żeńska. 28) Miechów 1 męzka, 1 żeń. 29) Kościelec 1 męzka. 30) Olkusz 1 żeń. 31) Dąbrowa 1 żeń. 32) Lublin 4 żeń., z nich jedną utrzymywały PP. Wizytki. 33) Hrubieszów 1 żeń. 34) Krasnystaw 1 żeńska. 35) Zamość 1 żeńska.—O zakładach prywatnych na Podlasiu nie znaleźliśmy w dostępnych nam źródłach żadnych wskazówek.

b) Szkoły Średnie. W zajmującym nas okresie były następujące szkoły średnie: 1) Gimnazjum gubernialne warszawskie i podległe mu szkoły obwodowe: na Nowym S wiecie, przy ulicy Królewskiej,

Freta, na Muranowie, oraz w Rawie, Łowiczu i Łęczycy; 2) Gimnazyum warszawskie na Lesznie i podległa mu szkoła rabinów; 3) Szkoła obwodowa w Pińczowie, na miejsce gimnazyum w Kielcach, zamkniętego 30 września 1840 roku; 4) Gimnazyum gubernialne w Radomiu ze szkołami obwodowemi w Sandomierzu i w Końskich; 5) Gimnazyum gubernialne w Piotrkowie ze szkołami obwodowemi w Kaliszu, Sieradzu, Wieluniu; 6) Gimnazyum gubernialne w Lublinie ze szkołami w Hrubieszowie i Opolu. Gimnazyum Szczebrzeszyńskie z rozporządzenia namiestnika zostało zamknięte; 7) gimnazyum gubernialne w Płocku, ze szkołami obwodowemi w Pułtusku, Mławie i Lipnie; 8) Gimnazyum gubernialne w Łukowie ze szkołami w Siedlcach i Białej; 9) Gimnazyum gubernialne w Suwałkach ze szkołą obwodową w Maryampolu. Z tego wykazu o-kazuje się, że gubernia Kielecka nie miała gimnazyum, a tylko jedną szkołę obwodową.

Okres III, Wielopolskiego. A) Reforma w kierunku narodowym. Po wojnie Krymskiej Polacy, gdy Paskiewicza nie stało i nie byli już „w ciągłym strachu przed a-resztowaniem", zaczęli spokojniej podsumo-

W końcu tego okresu (1858) przybywa szkoła 5-o-klasowa w Łomży.

zycya wśród inteligencyi, a na Zachodzie u-stępstwa rządu austryackiego dla Galicyi — wszystko to, razem wzięte, wytworzyło przyjazne warunki dla polepszenia bytu nieszczęśliwego kraju, trzydzieści lat gnębionego, pod wszelkiemi względami. Chociaż namiestnik Gorczakow w znanym raporcie utrzymywał, że kraj nie życzy sobie instytucyi reprezenta^ cyjnej jak w Galicyi i potrzeby tego nie czuje, gdyż z dzisiejszego stanu rzeczy jest zadowolony—to jednak wypadki nie dały długo czekać na zaprzeczenie optymizmowi namiestnika.

0) Szkoły początkowe. Do kategoryi szkół rządowych ubocznie należą szkoły elementarne; rząd wprawdzie nie dawał na ich utrzymanie,lecz natomiast przestrzegał, aby nauczyciele szkół elementarnych byli nominowani z ramie- wywać dotychczasowy swój nabytek kulturalny, nia rządu. Włościanie nie zawsze aprobowali przyszli do przekonania, że stan taki, chociaż wybór rządowy i na własnym koszcie utrzy- nie sprowadzi zagłady kilkumilionowego narodu, mywali ex-gospodarzy dla uczenia dzieci, za odsuwa go jednak coraz dalej od udziału w do-co surowo, bo grzywnami, byli karani. Przeglą- brodziejstwnch cywilizacyi Zachodu. W czasie dając z owycli czasów akta odnośne, przyszli- tego smutnego rozpamiętywania, na Wschodzie śmy do przekonania że chłopi garnęli się do chmurzyć się zaczęło. Ruchy agrarne, objawy nauki, lecz przez władze naukowe byli po- I ruchu rewolucyjnego w młodzieży rosyjskiej, opo-wstrzymywani w przeróżny, a zawsze instytucyi szkolnej niegodny sposób.

d) Szkoły Prywatne. Brak szkół rządowych skłaniał ludność do zakładania szkół prywatnych Szkoły te dzieliły się na męz- I kie, żeńskie i mieszane; na średnie i elementarne. Jeżeli weźmiemy pod uwagę końcowe lata tego nad wyraz smutnego okresu szkoły polskiej w Królestwie, a mianowicie r. 1859, to otrzymamy następujące liczby: 1) Warszawa: Pensye wyższe męzkie 4 (Leszczyńskiego, Jurkiewicza, Holtza,

Barszczewskiego); szkoła wyższa męzka 1; Na widownię dziejową występuje Wi e 1 op o 1 s k i. szkół elementarnych, utrzymywanych przez X.X. Dokonana przez niego reforma szkoły Króle-Augustyanów, Missyonarzy i osoby prywatne— stwa Polskiego, wypracowana w świeżo zatwier-9. Pensyi wyższych żeńskich 16, pośród nich dzonej Komisyi rządowej wyznań religijnych utrzymywane przez PP. Sakramentki i Wi- i oświecenia publicznego i przesłana pod naj-zytki. Szkół wyższych żeńskich 2, szkół niż- ¹ wyższe zatwierdzenie do Petersburga, wzbu-

dziła tara niemały podziw. Więc owe pracowite a na daleką metę zakrojone ustawy szkolne dla Królestwa przez Uwarowa, Szirinskiego-Szichmatowa i Norowa—ustawy zapewniające zupełną rusyfikacyę kraju, już się przeżyły, już potrzebowały reformy, i do tego w kierunku wprost przeciwnym dotychczasowemu?. Aby się uświadomić wszechstronnie czy projekt Wielopolskiego z punktu pedagogicznego wytrzymuje krytykę — przesłano go do ministerym oświecenia dla rozpatrzenia; uwagi, jakieby tu poczyniono, miano przesłać ministrowi sekretarzowi stanu Królestwa. Ówczesny minister oświecenia Gołowin rozesłał projekt do rad uniwersyteckich i gimnazyalnych. a także do komit. nauk. przy głównym zarządzie szkół. Nadesłane z 44 zakładów uwagi nad projektem Wielopolskiego przedrukowane zostały w jednej książce p. t. „Zamjeczanija na projekt uczreż-denija uczebuych zawedenij w Carstwie Polskom". (Petersburg 1862 VII 330 str. 8-o). Ciekawa to książka ze względu na poglądy ówczesnych pedagogów rosyjskich i dorpackich w stosunku do szkoły polskiej. Ogólne wrażenie dobre, a zarzuty wymotywowane dokładnie. Niektórzy sprawozdawcy, korzystając ze sposobności, wyrażają życzenia, aby reforma Wielop. w wyrażonych poszczególnych punktach została przyjętą w Cesar., mianowicie co do szkół gminnych i co do wykładów uniwersyteckich. Projekt Wielopolskiego uzyskał zatwierdzenie 8 (20) maja 1862 r., lecz jeszcze w styczniu t. r. o-trzymał Liiders, pełniący obowiązki namiestnika, rozporządzenie z Petersburga, aby od stycznia otworzył szkoły według nowej ustawy. Liiders polecił H u b e m u, zastępującemu Wielopolskiego, który bawił w Petersburgu, aby ten rozkaz cesarski spełniony został niezwłocznie. Główny kierunek przy układaniu Ustawy szkolnej margrabia zatrzymał przy sobie. Zredagowanie jej dla szkół wyższych, średnich i szkoły głównej, powierzone było Józefowi K o r z e-niowskiemu, a szkół specyalnych Przystań-ski emu. Do wspólnej pracy powołał Wielopolski całe społeczeństwo. Wszyscy proszeni byli o uwagi, oparte na doświadczeniu, które posłużyć miały jako materyał; posypały się liczne. Niektóre z nich przedrukował Wielopolski w „Dzienniku Powszechnym". InspektorKaz. Kogi ń s k i opracował szkoły rzemieśln.-niedzielne, Ignacy Karpiński, inspektor z Płocka, szkoły elementarne i początkowe; Plewe—szkoły powiatowe. Instytut panien i szkołę wyższą żeńską—Korzeniowski i Papłoński. Krzyżanowski, Papłoński i Pęczarski —- gimuazyum i szkołę sztuk pięknych. Szkołę główną-—Korzeniowski, Dybek, Aleksandrowicz, Szmurło, Plebański, Pankiewicz, Pęczarski, Aleksandrowicz.—Motywy redagował Korzeniowski. Wielopolski starannie je przeglądał i uwagi swoje bardzo szczegółowo zapisywał.—B) Ustawa o wychowaniu publieznem w K-ie P-em na nastę

pujące rozpada się działy. Dział pierwszy: In-strukcya e 1 em entarna: a) szkółki początkowe; b) szkoły elementarne rządowe lub gminne, inęzkie i żeńskie; c) szkoły elementarne innych wyznań; d) szkoły rzemieślniczo-niedziel-ne i handlowe. Dział drugi: O zakł. naukowych średnich: 1) Szkoły powiat.: a) szkoły powiatowe ogólne, b) szkoły powiatowe pedagogiczne czyli seminarya nauczycieli elementarnych; c) szkoły powiatowe specyalne. 2) Gim-nazya. 3) Liceum w Lublinie. -- Dział trzeci: Zakłady rządowe naukowe żeńskie: 1) Instytut Aleksandryjsko-Maryjski wychowania panien: 2) Szkoła wyższa żeńsk i rządowa w Warszawie. Dział czwarty: Zakłady wyższe specyalne i szkoły rolnicze: ł) Instytut politechniczny i rolniczo-leśny. 2) Szkoły rolnicze. 3) Szkoła sztuk pięknych. Dział piąty: Szkoła główna i seminaryum pedagogiczne. 2) Muzeum sztuk pięknych.—Do powyższej ustawy dołączony był etat. Uzupełniają sarnę tę ustawę motywy, przedrukowane p. t.: „Reforma szkół" (b. m. dr. i r., 33 stron 8-o) i „Postanowienia Rady Administracyjnej Królestwa, obejmujące przepisy o zachowaniu porządku w Szkole Głównej, o jurisdykcyi władz tejże szkoły" (b. m. dr. i r. 19 str. 8-o; „Dz. Pr."). Tu jeszcze dodać należy: „Organizacya komisyi rządowej wyznań religijnych i oświecenia publicznego “ (b, m. dr. i r. 8-o str. 42 „Dz. Pr."). Ponieważ Ustawa, jak o tem była już mowa, przed swem zatwierdzeniem już weszła w życie—przeto, aby szkoła niezwłocznie mogła być czynną, ogłoszono: „Tymczasowe programata przedmiotów objętych planem gimnazyalnym na rok 1862"    (b.

m. dr. i r. 20 str. 8-o). G) Wykonanie ustawy, a) Społeczeństwo spragnione swojej szkoły, bardzo żywo zakrzątnęło się koło niej; szkoły elementarne przedewszystkiem podźwi-gnione zostały z upadku. Bardzo dużo w tym kierunku zrobiono mimo że organizacya przyśpieszona została; — a jednak, nim ustawa ta w całej rozciągłości weszła w życie, została zawieszoną na czas bliżej nieokreślony: „dopóki powstanie w Polsce nie będzie usunięte". Tymczasem i powstanie minęło i kraj się uspokoił, a ustawa Wielopolskiego czeka na usunięcie czasowych rozporządzeń szkolnych Komitetu Urządzającego. Czeka 43 lata! W niniejszym artykule nie możemy podawać ani krytycznej oceny używanych w tej epoce podręczników, ani też przedstawiać tablic statystycznych, układanych przez Komisyę oświecenia, chociaż te najlepiej wyświetlają stan szkolnictwa i doniosłość reformy Wielopolskiego; lecz dla braku miejsca musimy się ograniczyć do liczb najogólniejszych. Podamy więc tylko Warszawę i jedną z najbardziej upośledzonych w poprzednim okresie gubernię Augustowską. Głównie zwracamy uwagę na szkoły elementarne jako na podstawę oświaty narodowej. Nie będziemy mówili oSzkole Głównej (ob.j, gdyż tej młodocianej wszechnicy poświęcona jest kil-kotomowa monografia, drukiem już ogłaszana, a zatem dostępna dla interesujących się tym przedmiotem; opuścimy i szkoły średnie, gdyż © nich w następnym okresie podamy krótkie szczegóły, zaczepiające i o reformę Wielopolskiego. Aby szkołę elementarną odrazu postawić na dobrym fundamencie, urządzenie nowych szkół pozostawiono dobrej woli duchownym, dziedzicom dóbr i urzędom małych miasteczek; pozwolono im wybierać sobie podług uznania nauczycieli, a o wyborze zawiadamiać rządy gubernialne. Również gminom niemieckim i grecko-unickim pozwolono urządzać ta-kiesame szkółki; oprócz głównych przedmiotów przewidzianych ustawą mogli nauczyciele dodatkowo uczyć w pierwszych czytania i pisania po niemiecku, w drugich po starosłowiańsku. Dotychczasowe szkoły elementarne rządowe pozostawiono na zasadach poprzednich, z warunkiem, żeby pensya była nie mniejsza od 60 rubli rocznie, oprócz dodatków. O szkołach r z ą-dowych, tak gminnych jak miej s ki c h, powiedziano w ustawie, aby zaprowadzać je stopniowo gdzie ich niema, żeby w każdej gminie i w każdem miasteczku była najmniej jedna szkoła. Dla otworzenia nowych szkół rządowych podniesiono podatki o 18% od szarwar-ku, podymnego, od konsensu i kanonu, od o-płat wnoszonych przez oficyalistów i służących dworskich; prócz tego i skarb miał się przyczynić w takiej części, jaką Rada Administracyjna postanowi. Co się tyczy opieki i zarządu, szkoły te wyjęte zostały z pod zwierzchności i zawiadywania dyrektorów gimnazyów i zwierzchników szkół powiatowych, jak ,w okresie poprzednim, a oddane pod zawiadywanie dozoru szkolnego, składającego się z wójta, proboszcza i dwóch posiadaczów nieruchomości w gminie. Rrezydującym w doz orze był duchowny. W miastach i miasteczkach dozór składał się z burmistrza, jednego członka rady miejskiej, dwóch członków gminy i duchownego, który był prezydującym. Dozór zatwierdzał rząd gubernialny. Wszystkie szkoły elementarne, tak rządowe jak prywatne, tak męzkie jak żeńskie podlegały rządowi gubernialnemu. Nauczyciele mający odpowiednie kwalifikacye nominowani byli przez Komisyę oświecenia. Dawniej nauczyciele otrzymywali specyalne wykształcenie w instytucie nauczycielskim w Radzyminie; obecnie dla swego specyalnego wykształcenia mieli pięć szkół powiatowych pedagogicznych z wyższym znacznie zakresem wykładanych nauk. Pozwolono i gminom e-wangelickim zakładać własnym kosztem podobne szkoły pedagogiczne, dla kształcenia nauczycieli elementarnych swego wyznania.D o-zory szkolne w Warszawie składały się z jednego duchownego, dwóch obywateli miejskich i dwóch nauczycieli wyznaczonych przez Komisyę oświecenia. W każdej parafii rzymsko-katolickiej jeden był dozór; w każdej gminie wyznań ewangelickich po jednym i jeden dla gminy wyznania mojżeszowego. Dozory warszawskie rozciągały opiekę nad szkołami elementarnemi, tak rządowemi jak prywatnemi, niemniej nad szkołami rzemieślniczo-niedzielne-mi i rzemieślniczo-wieczornemi. Dozory szkolne jak i komitet zawiadujący szkołą handlową zostawały w Warszawie pod zwierzchnictwem magistratu. Pośrednikiem między Komisyą o-świecenia a dozorem był i n s p e k t o r szkół elementarnych miasta Warszawy. — Wspomniano już wyżej, że Ustawa zatwierdzoną została w maju 1862 roku, lecz że już od stycznia, na zasadzie specyalnego pozwolenia, wchodziła w życie. Obywatelstwo, duchowieństwo, klasztory, szczególnie żeńskie (PP. Felicyanki) —żywo zakrzątnęły się około tych szkół elementarnych. Powstawały więc nowe wśród ludu ogniska oświaty, rozwijały się pomyślnie, gdyż nietylko dziedzic dawał na utrzymywanie szkoły, ale i dziedziczka i dorosłe jej córki zajęły katedry szkolne i rozpoczęły oświecanie ludu. Zatrwożyło to Namiestnika Królewskiego. Zawiadamia Liiders głównego dyrektora Komisyi oświecenia (2 IV 1802 Nr. 1614), że dziedzice dóbr i proboszczowie założyli w różuych miejscach Królestwa 73 szkółki elementarne prywatne, nietylko dla małoletnich, ale i dla dorosłych. Namiestnik pisze (po rosyjsku): „Środek ten zaleca się obecnie w broszurach i gazetach przez wrogich nam publicystów zagranicznych jako najskuteczniejszy dla podburzenia w czasie właściwym włościan przeciwko rządowi. W powyższych szkołach wykładają sami obywatele i ich rodziny. Dla dorosłych czytają [czpsrno] „Kmiotek". Na lekcyaoh wykładane są przeważnie wyjątki z historyi polskiej i geografii polskiej w dawnych granicach państwa". Według załączonego spisu, szkółek tych założono w gubernii Warszawskiej 12, w Lubelskiej 15, w Radomskiej 30, w Płockiej 14, w Augustowskiej 2.—Rada Administracyjna na posiedzeniu swem rozpatrywała powyższy reskrypt namiestnika i zawyrokowała, że zakładanie podobnych szkół jest pożądane, ale należy nad niemi rozciągnąć kontrolę. W tym celu Komisya oświecenia wyznaczyła czasowych wizytatorów i przepisała dla nich instrukcyę, którą układał Korzeniowski. W niej między inuemi powiedziano, żeby zwracać uwagę na podręczniki i na nauczycieli; żeby dziedzice składali deklaracye, że podręczniki przyjmą zalecone przez rząd, a nauczycieli usuną, gdyby się okazali nieodpowiednimi. Wielopolski otrzymał w spadku po Muchanowie 643 szkoły elementarne rządowe z 35 471 uczniem; a w r. 1863 było tych szkół 1040 z 63 075 uczniami. Zabiegi te Wielopolskiego, które tak świetne wydały rezultaty, znalazły uznanie i poparcie zwołanych w r. 1862 rad powiatowych, które uchwaliły, ażeby się starać o zaprowadzenie przymusowego bezpłatnego

14, prawosławnych — 8, żydów —

nauczania. Do jakich nie doszlibyśmy rezulta- unitów tów, gdyby te zabiegi, rozwijając się prawidłowo, 817,—razem 3050; w tej liczbie chłopców 2 237 dobiegły naszych czasów. Zapewne o analfabetyzmie wspominalibyśmy dziś jako o zmorze, która trapiła ojców naszych; jako wspomnieniu ubiegłych niepowrotnych czasów, [3) Warszawa wr. 1863 tak się nam przedstawia pod względem szkolnym. Akademiaduchown a miała 8 nauczycieli, 52 uczniów; S z k o ł a główna 73 nauczycieli, 534 uczniów; w szkole przygotowawczej było uczniów 47; w szkole sztuk pięknych ,4 nauczycieli, 36 uczniów. W gimna-zyum 1 -m, 2-m i 3-m—było nauczycieli 59, uczuiów i 465. W szkołach powiatowych ogólnych 1-ej, 2-ej i 3-ej — naucz. 44, uczniów 667; w szkołach spe-

dziewcząt 813. W szkołach rzemieślniezo-me-dzielnych: w Suwałkach katolików 40, ewangelików 6; w Augustowie katolików 20, ewangelików 15, żydów 17; w Sejnach—katolików 13, ewangelików—2, żydów 15; we wsi Sztabin — katolików 25; w Kalwaryi — katolików 12, e-wangelików 4, żydów 10; w Łomży—katolików 37, ewangelików 3; razem katolików 147, e-wangelików 34, żydów 57; ogółem—239. Kantor a t ó w ewangelickich było 10, w nich nauczycieli 10, uczniów 163, uczennic 118, — razem 281. Ogólny wykaz szkół w gubernii Augustowskiej tak się przedstawia: szkół 86, nauczycieli 169, ucz-cyalnych 1-ej i 2-ej—nauczycieli29, uczniów414.    niów36<>6, uczennic 1173, czyli razem uczą

Okres //, Apuchtinowski.—A) Lata przej-

sierpnia (11 września) 1864 r., podpisany w Ju-genheimie, mówi: „Te główne zasady ustawy 1862 r. winny być zachowane w zupełności i na przyszłość". W punkcie 3-m tych głównych zasad dalszego rozwijania ustawy powiedziano: „Przy organizacyi zakładów naukowych, mianowicie średnich i wyższych, szczególniej zaś pod względem pedagogicznym, głównem zadaniem rządu być powinno rozszerzanie w młodzieży wiadomości zdrowych i rozwijanie w nich miłości do pracy gruntownej i głębokiego naukowego ukształcenia.“ „Nie dozwalając ani sobie, ani komukolwiek zamieniać przybytku nauki w narzędzie do osiągnięcia politycznych celów, zwierzchność szkolna winna mieć przed oczyma samo jedynie bezwzględne oddanie się interesowi oświaty, ulepszając

cy instytucie aleksandryjsko-maryj skim cycli się 4 779. nauczycieli 12, nauczycielek 30, uczennic 173; w szkole wyższej rządowej żeńskiej nauczy- ściowe. Reskrypt do namiestnika król., 30 cieli 4, nauczycielek 12, uczennic 29-8 W szkole handlowej nauczycieli 11, uczniów 451; w sześciu szkołach rzemieślniczo-niedzielnych nauczycieli 2 >, uczniów 2 049. W 20 szkołach elementarnych katolickich 20 nauczycieli, 8 nauczycielek, uczniów 1103, uczennic 636.

lestwie i podnosząc w niem stopę nauczania". Bliższą pieczę co do szkół ludowych pewierzył monarcha Komitetowi Urządzającemu w Kró-lostwie Polskiem. Ze względu na to, że zagranica interesowała się postępowaniem rządu w Królestwie po zgnieceniu powstania, prze-dewszystkiem w zakresie szkoły, uświadamiano ją, ogłaszając w języku niemieckim pięć ukazów o wychowaniu publicznem w Królestwie Polskiem, pod bliższym kierunkiem Komitetu Urządzającego: „Zur Organisation des óffentlichen Unterrichts im Kónigreich Polen. Fiinf Edikte erlassen am 30 August (11 September) 1864". (Petersburg. Buchdruckerei der Kaiserlichen A-kademie der Wissenschaften 1864, 52 str. 8-o). Szczególniej Niemcy winni być zadowoleni z te-

W 7 szkołach elementarnych wyznania mojże-szowego 6 nauczycieli, 486 uczuiów, 243 u-czeunice. W 29 szkołach prywatnych wyższych (5 męzkich, 24 żeńskich) nauczycieli i nauczycielek 45, uczniów 265, uczennic 1 459. W 67 szkołach elementarnych prywatnych 109 nauczycieli, ! 017 uczniów, 1 789 uczennic. W instytucie głuchoniemych i ociemniałych 93 uczniów, 53 uczennice. Wogóle nauczających było wWarsz. 451, uczniów 8 591, uczennic 4 646, razem 13 237. — W gubernii Augustowskiej w r. 1863 były następujące zakłady nau- j ciągle system wychowania publicznego w Krokowe: Gimnazyum gubernialne filologiczne w Suwałkach, nauczycieli 15, uczniów 341.

W szkole powiatowej pedagogicznej w Maryam-polu 8 nauczycieli, 209 uczniów. W gimnazyum VII-o klasowem w Łomży 14 nauczycieli,

447 uczniów. Razem w zakładach rządowych średnich 37 nauczycieli, 967 uczniów. Szkoła wyższa żeńska w gubernialn. Suwałkach 16 nauczycieli, 47 uczennic; w drugiej szkole wyższej żeńskiej w Suwałkach 15 nauczycieli,

56 uczennic, W Łomży szkoła elementarna żeńska PP. Benedyktynek — nauczycieli 3, uczennic 54; tamże szkoła wyższa żeńska, nauczycieli 9, uczennic 60; niższa szkoła żeńska—nauczycieli 2, uczennic 16. W Kalwaryi szkoła żeńska 2-u klasowa — 1 nauczyciel, 12 uczennic.

Razem w szkołach prywatnych żeńskich 46 go reskryptu, albowiem prawa mniejszości nauczycieli, 242 uczennic. Szkoły miejskie względem pobierania nauk w rodzinnym języku i wiejskie elementarne tak się dzieliły: kato- zostały zapewnione. We dwa lata później (dn. lickich z oddziałem ewangelickim 5, katolic- 17 (5) stycznia wydano nową Ustawę szkół kich 27, ewangelickich 11, żydowskich 1, po- średnich dla ludności polskiej, dla ruskiej łączonych wyznań 16, razem szkół 60. Nau- grecko-unickiej, dla niemieckiej i dla litewskiej, czycieli katolickich 46, ewangelickich 18, ży- uzupełnione jeszcze nową ustawą z dnia 10 dowskich 1,—razem 65; nauczycielek katolickich sierpnia (29 lipca). Rozwijając tedy rzekomo u-4; uczniów katolików 2 120, ewangelików—591, stawę Wielopolskiego, postanowiono i utwo-

Wielka Eneykl Illustr. Ser. I. Tom XLI. Zesz. 321a.

rzono: 1) Męzkie klasyczne i realne gim-    1862 r. według pojęcia ministra hr. Tołstoja,

nazya i progimnazya dla ludności polskiej    wiodła kraj w kierunku niezgodnym z zasada-

z wykładem w języku polskim wszyst-    mi jedności państwowej, owego fundamentu

kich przedmiotów, oprócz historyi i geografii    systemu wyżej podanego, przeto w systemacie

Rosyi i Polski, oraz literatury rosyjskiej z wy-    1873 r., zaprowadzonym w K-e P-em znajdujemy

kładem rosyjskim. 2) Męzkie gimnazya kia-    takie np. zmiany, że nie wolno było korpora-

syczne i realne i progimnazya dla ruskiej    cyom zakładać szkół z funduszów organizacyi spo-

grecko-unickiej ludności, z wykładem w języku    łecznej, jak w Rosyi, gdyż chciano usunąć szlach-

rosyjskim, przyczem cały personel naukowy    tę i duchowieństwo od udziału w oświeceniu

winien być rosyjski. 3) Główną Szkołę ewan-    narodowem. Od roku 1867, w imię owej jed-

gelicką w Warszawie, z dwoma oddziałami,    ności państwowej, rozpoczyna się tłumny po-

polskim i niemieckim, z wykładem wszyst-    chód ze Wschodu nauczycieli „Obrusjitelej“, i trwa

kich przedmiotów w języku niemieckim, oprócz    wciążjeszcze do dnia dzisiejszego.—Zjawiasięwr.

historyi i geografii Rosyi i Polski, oraz litera-    1873 kurator A p u c h t i n, który postawił sobie za

tury rosyjskiej, wykładanych w języku rosyj-    zadanie zniszczyć szkołę w Polsce, między wy-

skim. 4) Niemiecką szkołę realną w Łodzi    Chowańcami zaszczepić miłość do wszystkiego

z nauczaniem w języku niemieckim, z temiż    co rosyjskie, zasiać i ugruntować między Pola-

wyjątkami. 5) Żeńskie gimnazya i progim-    kami lekceważenie wszystkiego, co polskie, nawet

nazya z wykładem polskim, z temiż wyjątkami,    nienawiść. Ponieważ Witte dość ściśle wprowa-

6) Pedagogiczne kursa dla kształcenia nauczy-    dził był w wykonanie reskrypty najwyższe o wycieli dla ludności polskiej. 7) Kursa pedago-    chowaniu publicznem, w stosunku do szkoły

giczne dla rosyjskiej ludności grecko-unickiej,    średniej i wyższej, w latach 1866, 1867 i J873,

8)    takież kursa dla ludności litewskiej i wreszcie    przeto zadanie Apuchtina uprościło się nie-

9)    szkoły mieszane z wykładem rosyjskim. Główne    zmiernie co do pierwszego punktu owego

powody organizacyi mieszanych szkół, to ochrona    programu. Niewiele przedstawiało trudności

ludności żydowskiej i innej, nie polskiej, od po-    usunięcie resztek języka polskiego, zaprowa-

lonizacyi. Powstawały te szkoły w takich    dzenie wykładów w języku jrosyjskim, nakaza-

miejscowościach, gdzie niepożądane były szko-    nie rozmowy w języku rosyjskim między

ły polskie. B) Wprowadzanie szkoły ros-    uczniami w obrębie szkoły, i inne podobne dro-

syjskiej. Witte, Apuehtin. Na zasadzie    biazgi—te były dziełem kilku okólników, które

reskryptu do rządzącego senatu z dnia 24    zastępować miały reskrypty najwyższe i rze-

maja s. s. 1867, powołana przez Wielo-    czywiście zastępowały, gdyż nikt przeciwko

polskiego do życia Komisya oświecenia znie-    nim nie protestował jako przeciw nadużyciu,

słoną została; na jej miejsce utworzono pono-    Sterroryzowane społeczeństwo obawiało się, aby

wnie Okrąg naukowy warszawski, poddany mi-    niewczesnym objawem patryotyzmu nie utrud-

nisteryum oświecenia. Ostatnim dyrektorem    j niać dziecku pozyskania patentu gimnazyalne-

Komisyi, a pierwszym kuratorem nowego okręgu    j go, zapewniającego przyszłość. Co do drugie-

był Witte, żarliwy pomocnik Komitetu Urzą-    go punktu, to z pewnemi zastrzeżeniami przy-

dzającego w sprawie reorganizacyi szkoły poi-    znać potrzeba, że Apuehtin cel swój osiągnął,

Te nieszczęsne patenty przyuczyły nasze dzieci do hipokryzyi; rodzice dawali wskazówki swemu dziecku, jak ma odpowiadać na zapytanie profesora, aby się nie zdradzać za swoją polskością, która mu nie dawała żadnych praw, a przeszkadzała do ukończenia szkoły średniej i do studyów uniwersyteckich; że zaś przy tej okoliczności ulegało dziecko demoralizacyi, nad tem bez wątpienia ubolewano, ale pocichu. Dla

skiej na prawosławną. Na przedstawienie Wittego, od początku nowego roku szkolnego 1868, we wszystkich zakładach naukowych warszawskich wprowadzono wykład w języku rosyjskim nauk matematycznych i historycznych; a w szkołach niemieckich zaprowadzono wykład historyi i geografii powszechnej w języku rosyjskim („Sbornjik postanowlenij" IV, 1105).

znaczonego zwrócił się Apuehtin do szkoły ludowej i tę, wbrew ustawie gminnej, postanowił gruntownie zreformować; ostatecznie dlatego, że jego poprzednik Witte poważne już szczerby poczynił był w tej ustawie, jak np. zaprowadzenie książek elementarnych drukowanych po polsku literami rosyjskiemi; jak zapewnienie wrzekomo cesarskie, że dyrekeyom naukowym służy prawo mianowania nauczycieli szkół gmin-

W roku 1873 zaprowadzono w okręgu warszawskim system szkolnictwa, istniejący wypełnienia programu w punkcie ostatnim za-wówczas w Cesarstwie od d. 11 sierpnia 1871, z nielicznemi tylko odmianami. I tak, język polski stał się przedmiotem nieobowiązu-jącym, a wykład tego języka na pensyach żeńskich ograniczony od r. 1894 do 2 godzin na tydzień. A te Jekcye języka polskiego —była to czysta komedya, gdyż właściwie były one lekcyami języka rosyjskiego (por. „Sbornik posta-nowlenij" V 1305). Szkoły prywatne pod dano tymsamym przepisom co do języka wykła- nych i wiejskich; jak również mianowanie ka-dowego (już w r. 1869 j. w.), zaprowadzono ję- techety, podług swego uznania, którym mógł zyk rosyjski dla przedmiotów historycznych być nawet pop prawosławny, nawet nauczyciel i fizyko-matematyeznych. Ponieważ Ustawa i niekatolik.—Postępowanie Apuchtina, aby z chło-

pa polskiego zrobić chłopa rosyaniua, stworzyć z włościan polskich ludzi nienawidzących tego wszystkiego, co swoje, co rodzime i polskie, i tą drogą postępując, rozbudzić w nich miłość do Rosyi — byt to krok bądź co bądź ryzykowny. A jednak system ten, mimo złych skutków, jak np. gwałtowne szerzenie się analfabetyzmu wśród włościan, trwał bez przerwy aż do końca XIX wieku, to jest do chwili, na której kończymy nasze sprawozdanie o szkole Królestwa Polskiego. Apuchtin, chociaż doświadczony urzędnik i sprytny działacz, zaplątał się w rachunkach, budując cerkiew i szkołę z pałacu Staszica ua Krak. Przedm. w Warszawie i wznosząc nowy gmach biblioteki uniwersyteckiej: dlatego dostał dymisyę; łzami krokodylemi ci ją opłakali, dla których zadługo Apuchtin zajmował tak wygodną posadę w Królestwie. —a) ,Szkoły elementarne. Stan ich do r. 1900. Sprawozdanie z ostatniego okresu, rozpoczynamy od szkoły elementarnej. Cesarz Aleksander II w ukazie z d. 11 września 1864 o szkołach początkowych w Królestwie Polskiem, na wstępie zaznacza, że włościanie polscy, idąc za przykładem włościan rosyjskich, użyją nadanych im praw także i dla swej oświaty—przypuszcza ich do udziału w ważnem dziele urządzenia szkół początkowych; dla tego dotychczasowe przepisy (ustawa Wielopolskiego) godzi z nowemi na podstawie zasad bytu obywatelskiego. Zebrania gminne mają mieć udział w zawiadywaniu dotychczas istniejącemi szkołami, jako też w urządzaniu nowych. Nadzór ogólny nad wszystkiemi szkołami początkowemi w gminach wiejskich, oddany został naczelnikom dy-rekcyj naukowych. Ci naczelnicy pierwszy raz zjawiają się na horyzoncie Królestwa Polskiego. Po wyszczególnieniu obowiązków gminy względem jej szkoły, wskazane są obowiązki nadzorcy szkoły, którym może być osoba mająca prawo być wybraną na urzędy gminne. Takiego nadzorcę zatwierdza naczelnik dyrekcyi; jest on w zależności od wójta gminy. Obowiązki nadzorcy zbliżają się do dawniejszych dozorów szkolnych. Zebrania gminne uie miały prawa pozbawiać nauczycieli i szkół wyznaczonych im dochodów pieniężnych, ani też bez pozwolenia naczelnika dyrekcyi zwijać istniejące szkoły (art. 10). Gminy miały prawo zakładać nowe szkoły, jeżeli fundusz stosowny na ich utrzymanie wyznaczą; a szkoła wtenczas uważa się za otwartą, jeżeli uchwałę gminną zatwierdzi naczelnik dyrekcyi. Komitet Urządzający w Królestwie mógł wyznaczyć do dyspozycyi naczelnika dyrekcyi pewien fundusz dla rozdania zasiłków najpotrzebniejszym szkołom gminnym i wioskowym. Szkoły początkowe w miastach i miasteczkach, nazwane miejskiemi, również zależne od dyrekcyi naukowej, miały nadzorców wybieranych z pośród miejscowych mieszkańców, lub nauczycieli z a-trybucyami temisamemi co i w gminach. 0-

znaczeniem wynagrodzenia dla nauczycieli i nauczycielek zajmował się Komitet Urządzający, na posiedzeniu swein 9 listopada n. s. 1864, i postanowił polecić komisarzom do spraw włościańskich, aby oświadczyli, że wydatek roczny na nauczyciela i szkoły wynosić będzie od 150 do 200 rub.; jeżeli gminy będą ubogie, a zobowiążą się połowę wnosić na utrzymanie szkoły i nauczyciela, wówczas rząd da zasiłek od 75 do 100 rubli rocznie w przeciągu pierwszych 10 lat, poczem gminy będą obowiązane ponosić już w całości koszt utrzymania. Istniejące oddzielne szkoły początkowe dla dzieci wyznań ewangelickich pozostały i nadal pod zarządem konsystorzy. Mieszkańcy gmin miejskich i wiejskich prawosławni, grecko-unici, protestanci i żydzi, zaczęli oddzielne szkoły zakładać ua ogólnej zasadzie, lubo mogli korzystać z istniejących szkół gminnych i miejskich, przyczem wolno było mieć przy takiej szkole osobnego nauczyciela ich religii lub języka. Nauczycielami i nauczycielkami w szkołach początkowych mogły być osoby wszelkiego stanu i wyznania, z pewnemi wyjątkami, mianowicie: w parafiach męskich dyecezyi chełmskiej grecko-unickiej musiał być nauczyciel rosyaninem; nie mogli być nauczycielami zakonnicy, lub do kongregacyi należący. Nauczycieli zatwierdzała dyrekcya naukowa. Artykuł 48 określił warunki dla nauczyciela, którego nowa ustawa na stanowisku spotkała; otóż nieprawomyślny, tj. nieodpowiedni pod względem politycznym, natychmiast zostawał usunięty. Artykuł 61 uchyla te przepisy z ustawy Wielopolskiego, które sprzeciwiały się nowej ustawie. Książe Czerkaskij, dyrektor główny prezydujący w Komisyi rządowej spraw we-| wnętrznych i duchownych, zwrócił uwagę Ko-| misyi oświecenia 28 stycznia 1865 r„ że skut-! kiem kasaty klasztorów męzkieh i żeńskich wiele osób, które nie zdążyły wykonać ślubów zakonnych, obierały sobie stan nauczycielski i podawały prośbę o przypuszczenie ich do egzaminu na nauczycieli szkół elementarnych; szczególną uwagę księcia zwróciły F e 1 i c y a n k i, „które... wysyłały do różnych wsi Królestwa osoby ze swego grona, mające nauczać dzieci w duchu nieprzyjaznym rządowi¹*. Otóż prosi książę, aby ta kwestya była przez Wittego poruszona na posiedzeniu Komitetu Urządzającego, a do | czasu odpowiedniego postanowienia, aby podobne osoby do egzaminów i posad nauczycieli i nauczycielek nie były przypuszczane. Ukaz cesarski z d. 2 grudnia 1871 roku nieznaczne wprowadził zmiany do szkoły elementarnej, pod względem ekonomicznym; natomiast ogromne pod względem pedagogicznym. Odtąd, aż do dnia dzisiejszego, nowych, szczególnie ważnych zmian z rozkazu najwyższego nie spotykamy; lecz zamiast tego mamy okólniki mini-j steryalne, kuratorskie, a doszło ostatniemi czasy ! do tego, że inspektor szkół miasta Warszawy

a mianowi-

zaczął wydawać okólniki, grożące zamknięciem szkoły prywatnej, jeżeli postanowienie jego w ciągu miesiąca nie będzie spełnione; nie zamknął jednakże, chociaż mu jeden z odważniejszych właścicieli szkoły odpowiedział, że okólnik jego, jako przeciwny istniejącemu prawu—nie będzie wykonany. Okólniki wszystkich kategoryj są ponad prawem, a wszystkie dążą do jednego celu, do bezwzględnej rusyfikacji szkoły. Stosownie do art. 49 najwyższego ukazu z 11 września 1864 r.: „Przedmioty we wszystkich szkołach początkowych wykładane być winny w języku rodowitym mieszkańców miasta, gminy lub wioski, których dzieci uczęszczają do szkoły, jok oto: w polskim, ruskim, litewskim, niemieckim, przy-czein następujące przepisy zachować należy: a) Jeśli do szkoły uczęszczają dzieci różnych narodowości, to przedmioty wykładane być winny w języku większości uczniów lub uczennic. Mogąca zajść co do tej większości uczących się wątpliwość rozstrzyganą będzie według bliższego wskazania Komitetu Urządzającego i t. d. W następnym artykule wskazane są przedmioty, jakie powinny być wykładane w szkole elementarnej, a mianowicie: religia, czytanie książek drukowanych i pisma w rodowitym języku, pisanie w tymże języku i zasadnicze działania arytmetyczne, z wykładem miar, wag i pieniędzy używanych w Cesarstwie i Królestwie. „Do tych przedmiotów obowiązujących dodaje się, na żądanie właściwych mieszkańców, nauka czytania i pisanie po rusku. Również tam, gdzie język polski nie stanowi rodowitego języka mieszkańców, mogą oni, jeśli tego uznają potrzebę, dodać do wykładanych przedmiotów naukę czytania i pisania po polsku“. „W chwilach swobodnych od nauki dzieci mogą uczyć się śpiewu, na żądanie mieszkańców,. dla których szkoła urządzona została'⁴. W szkołach początkowych, gminnych i wioskowych naukę religii, pacierza i historyi świętej wykładać ma albo nauczyciel innych przedmiotów, albo miejscowy proboszcz, według uznania zebrania zawiadującego szkołą i za decyzyą naczelnika dyrekcyi naukowej...". „Wykład przedmiotów przepisanych dla szkół początkowych odbywać się ma podług książek elementarnych, jakie Zarząd oświecenia publicznego, wskutek decyzyi Komitetu Urządzającego, zaleci...⁴⁴. Zarząd oświecenia zajął się niezwłocznie przygotowaniem książek elementarnych. Miał już ten zarząd: „Bu-kwar dla uczjiljiszcz warszawskago uczebnago okruga⁴⁴, wydany w r. 1860. Bukwar ten zaopatrzono w dokładne tłóinaczenie polsko-rosyjskie i w objaśnienia gramatyczne po polsku każdego rosyjskiego wyrazu. Lecz bukwar ten uznano za wadliwy. Należało litery łacińskie przemienić na grażdankę czyli alfabet rosyjski; należało ułożyć Bukwar nowy w taki sposób, aby dziecko polskie nie znalazło żadnej

różnicy w językach pobratymczych, np. „daj mnie chleba⁴⁴, „daj mnie grosz⁴⁴ i t. d. Różnica ta znikała wówczas, gdy owe „daj mnie chleba⁴⁴ drukowane po prawej stronie przełamanej stronicy, ruskiemi literami, ściśle odpo-| wiadało tłomaczeniu na język polski, obok, , również grażdanką wydrukowanemu. Dużej u-miejętności i niemałej cierpliwości wymagało ułożenie takiego Bukwara, ale cel został osiągnięty, gdyż, stosownie do najwyższego zalecenia, dziecko polskie uczono czytać po polsku, i równocześnie przyzwyczajano je do znajomości języka rosyjs. Ponieważ na zasadzie art. 54 naczelnik dyrekcyi mógł zlecić naaczycie-wi szkoły wykład religii, a nauczyciel nie znał języka polskiego, przeto na ten wypadek okrąg naukowy przygotował odpowiednie podręczniki, ułożone w języku polskim, lecz drukowane rosyjskiemi literami. Jest to: „Krótki zbiór historyi starego i nowego testamentu⁴⁴, wydanie drugie z r. 1867. Oprócz aprobaty cenzury kościelnej, drukowanej po łacinie, ani jednego wyrazu w tej polskiej książce niema polskiemi literami wydrukowanego. Jakże sobie radzili układacze tych podręczników z dźwiękami nosowemi, których nie zna język ros.? Otóż, a i r zostawiono bez zmiany z alfabetu łacińskiego, lecz i tu później nastąpiła zmiana. WBu-kwarze 1-ej edyc. ą odpowiada znakowi o przeciętemu linią pionową z góry na dół przez środek; prócz tego—-na wyrażenie ją, je — do liter rosyjskich :i i .9 dodano ogonki u dołu jak u ą. Zamiast rz, użyto ruskiej litery p, z daszkiem jak w czeskiem alfabecie; znaki miękczące np. dla ś zostawiono rosyjskie />; nad literą x równoznaczną z polskiem eh, w wypadkach, gdy odpowiada polskiemu U, np. ńistorya, AbraAam, dodano u góry zygzak. Słowem stworzono coś ciekawego, nieznanego. W ten sposób przygotowane książki szkolne nie cieszyły się trwałem powodzeniem ani uznaniem niektórych naczelników dyrekcyi, jak o tern w okólnikach okręgu naukowego roku 1869 Nr. 7 i 1871 Nr. 4, — albowiem wyszło rozporządzenie cesarskie d. 2 grudnia 1871 roku o obowiąz-kowem wykładaniu języka rosyjskiego, nie-tylko w szkółkach polskich, ale i w niemieckich i żydowskich, oprócz religii, którą wykładać miano po polsku, do czasu: przeto owe figle filologiczne, żeby tą drogą obejść prawo, nie były już potrzebne. W instrukeyi dla szkół początkowych, zatwierdzonej przez kuratora o-kręgu d. 30 listopada 1873 r., w punkcie 17-m powiedziano: „Codziennie, przed zaczęciem lekcyj i po ukończeniu zajęcia, należy przeczytać lub I prześpiewać odpowiednią modlitwę, cie: „Prebłagij Gospodji⁴⁴ i „Błagodarjim Tebja Sozdatelju⁴⁴. W tej ogólnej modlitwie powinni brać udział wszyscy bez wyjątku uczniowie. W punkcie 3-in planu tejże instrukeyi lit D. powiedziano:    „nauka śpiewu, obowiązkowa

! w szkołach ruskich, lecz nie mniej pożyteczna

i we wszystkich innych, przynajmniej w tym j szkołach wiejskich u miejskich — kurator stopniu, ażeby uczący się umieli składnie za- , przygotował dla Litwinów takież bukwary, śpiewać hymn: „Boże Carja chrani* i śpiewać drukując tekst litewski grażdanką. To wydaw-kilka dziecinnych i wogóle narodowe ruskie pieśni*. Śpiew kościelny wyrzucono ze szkoły polskiej, a narzucono jej śpiewy ludowe rosyjskie, np.: „Wniz po matuszkje, po Wołgje*,

nictwo również nie osiągnęło zamierzonygo celu, albowiem piszący podręcznik dla Litwinów Królestwa, nie znał tego narzecza, jakiego używają w gub. Suwalskiej; powióre, z powodu zakazu używania książek do nabożeństwa, drukowanych alfabetem łacińskim—lud uważał książki drukowane grażdanką za bałwochwalcze i nie u-żywał ich w kościele; gdy starano się narzucić ludowi nowe bukwary, odrzucił je, posiłkując się wydawnictwami Litwinów pruskich. Pierwszą wiadomość statystyczną o szkole ludowej nowego typu, ułożył kurator Witte wskutek żądania ministra Tołstoja (z dnia 11 stycznia 1875 JVe 398), która posłużyć miała dla uczonego belgijskiego Monthaye jako materyał do dzieła w przedmiocie wykształcenia ludu w różnych państwach europejskich i w Stanach Zjednoczonych Ameryki, za rok 1874; więc za pierwsze dziesięciolecie istnienia szkoły ruskiej w Polsce. Wiadomość ta, ułożona podług nadesłanego schematu, opiewa, że ludność Królestwa Polskiego w r. 1874 wynosiła 6 463 093 mieszkańców. Liczba szkół dla chłopców 234, dla dziewcząt 129, mieszanych dla obu płci 2791; liczba uczących się chłopców 110 128, dziewcząt 57 123; nauczycieli było 2 996, pomocników nauczycieli 30; nauczycielek 402,

„Łuczinuszka i t. p. Punkt 15-sty powyższej instrukeyi zaleca nauczycielowi bardzo staranny wykład języka rosyjskiego, a dla łatwiejszego przyswojenia języka, nauczyciel powinien się starać o to, aby dzieci między sobą w szkole inaczej nie mówiły jak po rosyjsku. Wypływa na widownię kurator Apuchtin. Działalność jego nie jest dotychczas bezstronnie ocenioną.

niosła 338 417 rub. 96 kop; dla pomocników 3 535; dla nauczycielek 41 823 r. 50 kp.; dla pomocnic 1 643 r. 50 kp. Rozchód ogólny roczny 557 563 r. 68³/₄ k., na który się składa: zapomoga od rządu 100 975 r. 45 kp., składka od gmin itp. 453 038 r. 15³/₄, składka za naukę 350 r. 8 kp. Prywatnych zakładów naukowych było 140, w nich pobierało naukę 3 380 chłopcowi 4 496 dziewcząt; seminaryów nauczycielskich było

Jedni utrzymują że Apuchtin założył głębokie a trwałe fundamenta rusyfikacyi bezwzględnej kraju—tym odpowiemy, że to bajki, bośmy sami widzieli owe fundamenta, patrząc się na pochód naród. 5 list. 1905 r. Inni są zdania, że rusyfikacyi nie przeprowadził, lecz za to stworzył niesłychane położenie w kraju kulturalnym, w końcu XIX w. — stworzył analfabetyzm. Włościanie Królestwa Polskiego dostarczają analfabetów 75%- To ostatnie zjawisko potwierdza senator Podgorodnikow w odnośnych merno-ryałach, z których treścią zaznajamiała nas prasa warszawska. Podgorodnikow w sprawozdaniach z posiedzeń Komisyi do spraw włościańskich, której przewodniczy, utrzymuje, że w niektórych powiatach gub. Radomskiej ich pomocnic 25. Pensya dla nauczycieli wy-nie funkcyonuje ani jedna szkoła ludowa dla tego, że naukę religii wykładają polskim dzieciom prawosławni nauczyciele; to się włościanom nie podobało i zaprzestali posyłać swe dzieci do szkoły. Apuchtin, niszcząc kulturę polską i religijność, a w zamian prócz nienawiści plemiennej nie dając od siebie nic—stworzył bandytyzm, który gorzej dopieka spokojnej ludności, aniżeli prawa wyjątkowe. Owe dziwolągi „Bukwary* z czasów Wittego, zastąpio- | 9, w nich    uczących się 591. Od lat kilku istne zostały książkami elementarnemi: „Russkij    nieje przy    ininisteryum oświecenia wydawni-

i sławianskij bukwar dła upotreblenja w na- ctwo statystyczne, tekst rosyjski i francuski, czalnych ucziliszczach*. „Russkaja gramota so więc i dla zagranicy przeznaczone pod tytułem: statjami dla cztenja, sostawlena Gruszeckim*    „Statisticzeskija swjedjenia po naczalnomu ob-

i t. d. — W myśl ukazu cesarskiego, aby    razowanju    w Rossijskoj Imperiji.* Potrzebne

wszystkie narodowości Królestwa w ojczy- ■ wiadomości za rok 1900 podajemy z tego wy-styrn języku otrzymywały wykształcenie, w ■ dawnictwa, ogłoszonego w r. 1903:

Gub. Warszawska ogólna liczba szkół 873, dla dzieci 827 dla dorosłych Kaliska Kielecka „ Łomżyńska Lubelska Piotrkowska Płocka Radomska Suwalska Siedlecka

J)

327

335

<© Tl

■>?

Y)

159

403

592

242

IM

190

329

V)

<M C5 ‘O -*■

r—i r—I i—(

Ogółem 3 714 „

„ o ó»6

119

3 559 szkół miało własne pomieszczenie: jedno-klasowe w miastach 148, we wsiach 2471; dwuklasowe, w miastach 41, we wsiach 29, ogółem 2 644. Wynajmowano lokal dla jedno-klasowych: w miastach 420, we wsiach 339; dla dwuklasowych, w miastach 100, we wsiach 11, ogółem 870 szkół. Naucz, we wszystkich szkołach było 5182, z nich wykładało religię 775 osób. Liczba uczących się była następująca:

Gub.

Siedlecka

Suwalska

Radomska

Płocka

Piotrkowska

Lubelska

Łomżyńska

Kielecka

Kaliska

1697ul

12624

6 778

11 726

10 762

33 366

19 104

9 580

13712

76 695

4 872

6 061

5 615

19 967

7 194

4 372

6 346

7 083

Warszawska chłopców 38 734 dziewcząt 11 864

razem

246 296.

17 196

9 999

17 787

16377

53 323

26 298

13 952

20 058

20 408

59 598

polski, rosyjski, grecki, łaciński, matematykę, fizykę, kosmografię, historyę powszechną, lii-storyę i geografię Rosyi i Polski, geografię powszechną, historyę naturalną, jeden z języków nowożytnych, kaligrafię i rysunki. W gimna-zyach realnych nie wykładano greckiego, łaciny mniej, matematyki więcej, wprowadzono chemię. Wszystkie te przedmioty miano wykładać w języku polskim, stosownie do postanowienia cesarskiego {17 Stycznia 1866), oprócz historyi i geografii Rosyi i Polski, które miały być wykładane po rosyjsku. Komitet Urządzający, chcąc zapewnić ludności żydowskiej wykształcenie w duchu „ściślejszego zbliżenia* z Rosyą, zaproponował (10 sierpnia 1866 roku) przekształcenie niektórych średnich zakładów tak męzkich jak i żeńskich, tak w Warszawie jak i na prowincyi, na szkoły mieszane. Aw tych szkołach mieszanych wykład wszystkich przedmiotów był rosyjski. Tak padły ofiarą owych potrzeb żydowskich, gimnazya w Lublinie i Łomży; progimnazyum na Pradze i IV gimnazyum w Warszawie. Gimnazya w Maryampolu i Suwałkach przeznaczono dla Litwinów, z wykładem rosyjskim; gimnazya w Siedlcach, Białej, Hrubieszowie i Zamościu, jako przeznaczone dla Unitów, również z wykładem rosyjskim. Zniszczenie szkoły, pod pozorem zapewnienia oświaty dla żydów, postępowało zadziwiająco prędko. W ciągu trzech lat, z ustawy .1864 roku śladu nie zostało — a te zabiegi rusyfikacyjne Komitetu Urządzającego sankcyonowane przez Aleksandra II d. 18 Kwietnia 1867 r. starannie zaregestro-wane zostały w IV tomie „Sbornika postanowle-nij“. Nowa organizacya szkół średnich przypada na rok 1871. Szkoły polskie zrównane zostały programowo ze szkołami cesarstwa, z pewnemi jednakże modyfikacyami, zaprojektowanemi przez Wittego, potwierdzonemi przez Berga, jak np. odrzucona została ustawa o kuratorach honoro-

W tej liczbie uczęszczało do szkół niedzielnych 7 038. Utrzymanie tych szkół wyniosło: ze składek 1463158 rubli, ze skarbu 398 256, ogółem 1861414.    [3) Szkol y średnie. Jakkolwiek łoby się do szkół tego kraju żywioł, który do

gimnazya i w ogóle szkoły średnie, zreorgani- r. 1864 w osobie szlachty polskiej i księży od-zowane przez Wielopolskiego, nie zdążyły dla działywał szkodliwie na szkoły i skutkiem tego krótkiego czasu dać świadectwa o dobroci lub był usunięty od spraw wychowania publicznego*, wadliwości ustawy, jednakże już w r. 1866, jak j (Otczet po wjedomostwu narodnago proświe-wiemy, ułożona została n o w a us t a w a pod kie- ¹ szczenią w Carstwie Polskom za 1867 god). runkiem Komitetu Urządzającego (17 stycz. i 10 | Od r. 1872 szkoły średnie były już rosyjskie, sierp. 1866). Odtąd gimnazya miały być siedmio- j biorąc rzeczy ściśle, gdyż od dzieci przyjmo-klasowe, progimnazya czteroklasowe; i jedne i dru- J wanych do kl. przygotow., wymagano, aby u-gie zapewniały uczącej się młodzieży wykształ- miały czytać i pisać po rosyj., jak tego wyraa-cenie ogólne i przygotowanie do wyższych zakładów naukowych w Cesarstwie i Królestwie.

Dzieliły się na klasyczne i realne; były w bez-pośredniem zawiadywaniu dyrekcyj naukowych, t i n otrzymał od Wittego zupełnie zrusyńkowa-Na czele gimnazyum i progimnazyum stał in- ną szkołę średnią—mimo tego nie pozostawił spektor, który jednocześnie był nauczycielem i jej bez właściwej opieki. Zajął się energicznie i prezydującym w radzie pedagogicznej. Opła- ; usuwaniem nauczycieli Polaków, a sprowadzała za naukę wynosiła w Warszawie 15 rubli, j niem na ich miejsce Rosyan; zmuszał księży na prowincyi 12. Wykładano: religię i język . do wykładów religii po rosyjsku i zaprowadzał

wych, gdyż nie było w widokach rządu, aby społeczeństwo w jakikolwiek sposób stykało się ze szkołą; Witte wyraźnie pisze*, „wprowadzi-

ga ustawa dla dzieci Rosyan przepisana. Język polski z wielu szkół zupełnie usunięty, w niektórych pozostawiony „dlażyczących*. Apuch-

, ośmioklasowe gimnazyum wojewódzkie, w r. 1839 na

kas oszczędności. Według art. Ii-go ukazu, uchwa

Umiński podał się natychmiast do dymisyi, o-świad

Dla lat wcześniejszych zdołano tylko zgromadzić

W senacie redagował „Zdanie sprawy" Czartoryski;

kształtniejszą budową ciała, krótszą głową i króts

norum, wydane w r. 1519, i zyskał niem sobie wielk

„Nowa Września i polityka tumska" (Lwów 1900); „Wa

IBef

Krusiński Tadeusz Juda, missyonarz na Wschodzie az

Krwawa biegunka, ob. Dy sen tery a. Krwawe podbiegnięcie ob. Siniec, Krwawiak ob. Krwiak.

Kryohydraty. Jeżeli w wodzie rozpuścimy nieco soli

Kryształowe szkło, ob. Szkło. Kryształowy pałac w hr. Kent, ob. Londyn.

Jabłonowskiego, Mikoszewskiego, Scheidta, Moszyń

Krzyszkowski Innocenty Seweryn (* 1789), uczony tr

chodzi, a 3 maja przeznaczono na obchód uro- się d

Opierał się tym warunkom, niesłychanym w ówczesnym

Szczególniej K. bywa często stosowane w dziale r

Vernier cytuje „Un episode de la vie du pce Franęo

jano na papierze tęgim,czerpanym,aby można było do

ciał przybiera tęsamą postać, zostały zbadane dokł

A. Br.

dzających się dosłownie z takiemiż przepisami, umi

Dr J. p.

dziczyła K. Anna z Sapiehów ks. Jabłonowska, chaty

4ś

Kummera powierzchnia, ob. Kum mer

czano urodzaje (ob. słońca kult, So- w Pradze, nas

Sil

Najwyższe punkty leżą koło Zanten. W miarę zbliżan

Opierając się więc na liczbie ludności katolicki

Kursa publiczne w Poznaniu (1841 — 1843).

Kurwaiczin eraiczin, mniemany bożek liczi n nie da się wytłómaczyć; po litewsku jest tylko kar we krowa (pruskie kurw i s wół, z polskiego k a r w). Ponieważ forma na - i n niemożliwa albo nieprawdopodobna, czytał już Mierzyński a zanim inni: kur waicziu, erai-cziu, tj. drugi przypadek liczby mnogiej—ale i to niemożliwe, bo byłby go Łasicki kur-waiczu eraiczu napisał i związek się te-

Kustosz koronny, ob. Cu stos.

Kutowskie starostwo niegrodcwe, ob.

Kwadrat ukośny ob. Ukośnik.

Kwarta w muzyce, ob. Interwal.

<7

Kwiaty kobaltowe, ob. Erytryn.

Kwong-tung-czeng, ob. Kant o u.

Dr. S K.

1860 nie oszczędził przykrych doświadczeń, bo mimo

Konopka Józef, zbieracz pieśni ludu krakowskiego

p. Przepisy te zastosowano zaraz wstecz do domu

odkrycia i wynalazki. Historyk kultury, | L. Krzyw

(L)

poę=siekiera obosieczna, z którą bożka tego przeds

(Mm

x-y.

Po starannem oszlifowaniu węglem z drzewa Magnolia

Br. J.

Lamentacye, czyli Żale Je r e imasza pro- który, o

dS

Landes, departament we Francyi płd.-zachodniej,

Lange Sven, pisarz duński (* 1868). Stu-dyował hi

M. G-y.

Lares et Penates, ob. Lary.

Laskowski Roman Wawrzyniec Korab’, powieściopisa

[jT a' *** a |

D,

Lista Współpracowników W. Encyklop. Ilustrowanej.

POLITECHNIKA KRAKOl|| '0^ BIBLIOTEKA GIÓ\

, ośmioklasowe gimnazyum wojewódzkie, w r. 1839 na siedmioklasowe gimnazyum gubernial-ne. Od r. 1872 rządzi się normalną ustawą cesarstwa. Uczących się 399, utrzymanie szkoły wyniosło 27 363 rub. 70 kop. Częstochowa. W r 1862 szkoła realna przeniesiona z Piotrkowa i przemianowana na szkołę powiatową specyalną, w r. 1874 na czteroklasowe progimnazyum, w 1885 na sześcioklasowe, wreszcie na 8-o klasowe gimnazyum. Uczących się 486, opłata roczna 50 rubli. Łódź. Gimnazyum założone w r. 1886. Uczących się 449; utrzymanie szkoły 57 706 rub. 23 kop. Kalisz. Są dowody istnienia szkoły farnej w XIV w. Od XV wieku kolonia Akademii

najhaniebniejsze podręczniki szkolne, ad hoe u-kładane. Dzielnie mu sekundował minister

De lj ano w, który 28 marca 1892 na posiedzeniu komitetu ministrów, gdy Hurko wniósł, aby wykłady religii w szkołach ludowych powierzyć duchowieństwu, wyrzekł te znamienne, jak na ministra oświaty, słowa: „lepiej nie posiadać szkół wcale, aniżeli pozwolić na szkoły kierowane przez księży". C) Szkoła Średnia rossyjska w Król. Polskiem w r. 1900.    1) Szholyśrcdnie m ę z ki e. Stan

szkoły śr. tak się przedstawia: Szkoły średnie męz. a) Gimnazya. Warszawa. Gimnazyum I-e powstało w roku 1863 jako szkoła prywatna rosyjska, w r. 1867 zamieniona na „Ruskie gimnazyum“, a w r. 1869 przemianowana na gimnazyum I-e. Uczących się w 1900 r. 427, opłata roczna 60 rubli, utrzymanie szkoły z konwiktem 72 129 rb. 22 kop. W konwikcie utrzymanie 340 rubli; 8-o klasowe. Rządziło się specyalną ustawą, —obecnie ogólną. Gimnazyum II. Założone w r. 1862 jako gimnazyum I. Od r. 1869 przemianowane na II; 8-o klasowe, jak wszystkie w ogóle gimnazya. Uczących się 603, wpis roczny 50 rubli, w oddziałach równoległych 70 rubli. Utrzymanie szkoły 56 767 rub. 42 kop. Gimnazyum III. Jako II powstało w r. mianowane na III. Uczących się 414, opłata roczna 50 rub., utrzymanie szkoły rb. 46 291. 30. Gimnazyum IV. Powstało ze szkoły wydziałowej na „Nowym Swiecie", założonej w r. 1829. Szkoła ta w r. 1833 przemianowana na „Ob-

krakowskiej. W r. 1584 założono kolegium jezuickie pięcioklasowe z oddziałami teologicznym i filozoficznym. W roku 1774 uznana tymczasowo za szkołę wyższą. Od r. 1781 była szkołą podwydziałową sześcioklasową. W r. 1805 Prusacy urządzili z niej królewskie gimnazyum, przemienione za Księstwa Warszawskiego na szkołę departamentową, a w r. 1819 na wojewódzką. Z rozporządzenia w. ks. Konstantego zdegradowana w r. 1826 na obwodową, a wojewódzką przeniesiono do Piotrkowa W r. 1842 szkoła powiatowa czteroklasowa, w r. 1845 1862. Od roku 1869 prze-    wyższa szkoła realna sześcioklasowa; w r. 1862

gimnazyum; w r. 1866 klasyczne gimnazyum. W r. 1872 przyjęto ustawę ogólną dla szkół w cesarstwie. Uczących się 460, opłata roczna 50 rubli, utrzymanie szkoły roczne 45 384 ruble. Radom. W r. 1833 utworzono gim-wodową", a w r. 1844 na powiatową 2-ą filo- nazyum ze szkoły pijarskiej. Uczących się logiczną, w r.    1857 na pięcioklasowy oddział    741, utrzymanie roczne 58 104 r. 59 k. Z wiel-

szkoły realnej.    W r. 1862 gimnazyum III,    kim nakładem założono cerkiew gimn. Kiel-

a w r. 1868 na IV klasyczne. Uczących się i ce. Biskup Szaniawski założył pięcioklasową 343. Opłata roczna 50 rb., utrzymanie szkoły ! szkołę w 1727 r. i zawiadywali nią przez lat rocznie 41 599 rub. 54 kop. Gimnazyum V. Po- 70 księża Komuniści. W r. 1797 rząd austrya-wstało ze szkoły dwuklasowej ewang.; istniała cki przemianował ją na czteroklasowe gim-ona od XVIII w.: w r. 1815 zmieniona na trzy- nazyum. W r. 1810 szkoła okręgowa; w r. klasową; w r.    1833 na obwodową; w r. 1845    1816 powiatowa, a w. r. 1819 szkoła woje-

na powiatową    realną; w r. 1862 na drugą szko-    wódzka. W r. 1831 szkołę wojewódzką za-

łę powiatową    ogólną; w r. 1864 na IV gim-    mknięto. W r. 1833 urządzono gimnazyum, któ-

nazyum męzkie;    w r. 1867 na gimnazyum kia-    re z rozporządzenia namiestuika zamknięte

syczne męzkie,    mieszane; w r. 1869 na V-e    w r. 1840. W r. 1844 otworzono szkołę po-

gimnazyum. Uczących się 487, opłata roczna wiatową, przemianowaną w r. 1845 na wyższą 70 rb.; utrzymanie szkoły roczne 63 186 rub U k. szkołę realną, a w r. 1862 na gimnazyum. Gimnazyum VI-e. Do roku 1869 była to szko- Uczących się 532, opłata roczna 40 rubli. Lula głównaewangelicko-niemiecka siedmioklasowa blin. W r. 1582 biskup krakowski Bernard pod zarządem    konsystorza; w tym roku 1869    Maciejowski założył szkołę jezuicką; ta w r.

przeszła pod    zawiadywanie kuratora okręgu    1774 uznana za szkolę wyższą wojewódzką, od r.

naukowego i przemianowana na gimnazyum VI. 1781 była wydziałową, później departamentową, Uczących się 387, oplata roczna 50 rub., ut-rzy- wreszcie wojewmdzką. W r. 1833 gimnazyum manie szkoły 46 976 rub. 22 kop. Gimnazyum wojewódzkie, w r. 1862 liceum ośmioklasowe, w r. na Pradze, założone w r. 1885. Uczących 1865 gimnazyum. Uczących się 618, utrzymanie się 557, opłata roczna 50 rub. utrzymanie | roczne 54 848 rub. 8 kop. Chełm. Szkoła szkoły 48 915 rubli. Wszystkie te gimna- powiatowa w Krasnymstawie przeniesiona do zya warszawskie miały w r. 1900 uczniów Chełma w r. 1862. Od r 1866 gimnazyum. 3 214, utrzymanie szkół wyniosło 382 864 rb. Uczących się 325, opłata roczna 50 rub., utrzy-81 kop. Piotrków. Od r. 1675 do 1832 by- manie roczne szkoły 44 680 rubli. Siedlce, ła tu szkoła pijarska, zamieniona w r. 1833 na i W r. 1818 podwydziałowa, w r. 1822 wy-

wstała trzecia szkoła powiatowa realna, którą w r. 1862 przemianowano na szkołę powiatową ogólną, a w r. 1869 na drugie progimnazyum klasyczne. Uczących się 310, wpis 45 rub., utrzymanie szkoły 27 113 rub. 89 kop. Pińczów. W r. 1836 przeniesiono z Wąchocka do Końskich szkołę powiatową, a w r. 1852 do Pińczowa; w r. 1862 zamieniono na klasyczne gimnazyum, w r. 1871 na progimnazyum. Uczącyoh się 200, wpis 40 rub, u-trzymanie szkoły 21071 rub. 53 kop. Sandomierz. Jezuici założyli konwikt i szkołę w 1602 r., w r. 1774 uznana za wojewódzką którą rząd austryacki przekształcił w r. 1797 na gimnazyum. W r. 1873 powstało tu progimnazyum. Uczących się 282, wpis szkolny 50 rub., utrzymanie szkoły 20 572 rub. 12 kop. Hrubieszów. W r. 1810 założona szkoła okręgowa, przetworzona w r. 1862 na szkołę powiatową filologiczną, w r. 1866 na greko-unickie progimnazyum klasyczne. Uczących się 174, wpis szkolny 40 rub., utrzymanie szkoły 20 482 rub. 81 kop. Zamość. Progim-gimnazyum założone w r. 1867. Uczących się 258, wpisowe 40 rub., utrzymanie szkoły rocznie 22 924 rub. 47 kop. Pułtusk. Kolonia akademicka odr. 1449, szkoła jezuicka od r. 1566 — 1775; szkota akademicka od 1783 pod zarządem Benedyktynów; w r. 1833 szkoła obwodowa; w r. 1867 progimnazyum mieszane, w 1869 klasyczne. Uczących się 245, wpis 40 rub. utrzymanie szkoły 22 852 rub. 77 kop. c) Szko-i ły realne. Warszawa. W r. 1833 szkoła płata roczna 40 rub., utrzymanie szkoły 43 641 j obwodowa, w r. 1852 szkoła powiatowa kla-rub. 4 kop. Łomża. Od r. 1630 była szko- j syczna pięcioklasowa, w r. 1862 szkoła powiała jezuicka, objęli ją po r. 1773 Pijarzy. W r. j towa ogólna, w r. 1866 gimnazyum realne, 1807 zamknięta. W r. 1811 podwydziałowa j w r. 1874 szkoła realna. Składa się z 6-u klas i jako taka przeniesiona do Sejn w r. 1817, a j z 14 równoległemi oddziałami. Uczących się na jej miejsce założono szkołę wojewódzką j 1019, wpis szkolny 50 w niższych i 60 rubli sześcioklasową, przemianowaną na 8-o klasowe gimnazyum w r. 1833. W r. 1840 gimnazyum siedmioklasowe, w r. 1851 szkoła powiatowa filologiczna pięcioklasowa, w r. 1862 gimnazyum, od 1869 rządzi się normalną ustawą dla szkół cesarstwa. Uczących się 471, opłata za wpis 50 rb., utrzymanie szkoły 45 415 rub. 92 kop.

działowa, w r. 1833 obwodowa, przeniesiona w r. 1844 do Łukowa, a wa do Siedlec gimnazyum, założone jeszcze w r. 1701 przez Pijarów w Łukowie. Po przeniesieniu do Siedlec, przemianowane na szkołę filologiczną, w r. 1853 na powiatową, w 1862 na gimnazyum, w 1866 na gimnazyum filologiczne greko-unickie. Od r. 1869 gimnazyum klasyczne. Uczących się 629, opłata roczna 45 rubli, utrzymanie roczne 52 688 rubli 40 kopiejek. Biała. Szkoła, istniejąca od r. 1628 jako kolonia akademii krakowskiej nosiła miano „akademii bialskiej“. W r. 1812 okręgowa, w r. 1833 obwodowa, w r. 1840 powiatowa, w 1862 powiatowa pedagogiczna, w r. 1866 progimnazyum ruskie greko-unickie pięcioklasowe; w r. 1866 gimnazyum ruskie grecko-unickie męskie klas.; w r. 1869 Bialskie gimnazyum męzkie klasyczne. Uczących się 330, utrzymanie szkoły 42 274 rub. 40 kp. Maryampol. Początkiem dla dzisiejszego gimn. była szkoła założona w Szczuczynie w r. 1800; przeniesiona następnie do Suwałk w r. 1836 i przemianowana ua obwodową; w r. 1839 przeniesiona do Sejn, a w r. 1840 do Maryarn-pola, w r. 1842 czteroklasowa powiatowa, w r. 1845 realna z oddziałem agronomicznym, w r. 1849 powiatowa filologiczna, w r. 1863 pedagogiczna powiatowa, w 1866 gimnazyum klasyczne. Uczących się 312, opłata roczna 40 rb., utrzymanie 38 297 rubli 96 kop. S u w a ł-ki. Szkoła miejska w Sejnach, przeniesiona w r. 1839 do Suwałk. Uczących się 406, o-

z Łuko-

w oddziałach. Utrzymanie szkoły 85 739 rub. 95 kop. Łowicz. Od r. 1762 do 1837 szkoła wydziałowa, później obwodowa, w r. 1843 powiatowa, w 1868 progimnazyum realne mieszane, w 1874 szkoła ręalna. Uczących się 316 wpis 50 rub. utrzymanie szkoły 39 307 r. 68 kop. Kalisz. W r. 1729 założona była szkoła w Radziejowie, zkąd przeniesiona do do Włocławka w r. 1820 — utrzymywana przez Pijarów. W r. 1833 zamieniona na obwodową. W r. 1840 zamknięta. W r. 1845 otworzona we Włocławku jako szkoła powiatowa realna: w r. 1862 przemianowana na szkołę powiatową specyalną; w r. 1866 gimnazyum realne, w r. 1874 szkoła realna, w r. 1893 przeniesiona do Kalisza. Uczniów 322, wpis 50 rub. Utrzymanie szkoły roczne 41 944 rub. 51 kop. Sosnowice. Założona w r. 1894, utrzymywana przez prywatnego założyciela, sześcio-klasowa. Uczących się 415; wpis roczny 80 i 100 rubli. Łódź. Szkoła przemysłowo-rę-kodzielnicza, otworzona w r. 1869 wzamian

Płock. Do r. 1627 kolonia akademii krakow-

skiej, odtąd do kasaty Jezuitów kolegium jezuickie; w r. 1783 szkoła akademicka, w r.

1812 departamentowa, w r. 1819 wojewódzka, w 1833 gimnazyum wojewódzkie, w r. 1840 gimnazyum gubernialne. Od r. 1869 rządzi się normalną ustawą. Uczących się 570, wpis 50 rub., utrzymanie szkoły roczne 50 715 rub.

85 kop.—b) Progimnazya. Warszawa.

się 250, 23327 rub.

Pierwsze. W r. 1851 założona szkoła powiatowa realna przemianowana w r. 1863 ua drugą specyalną szkołę powiatową. W r. 1866 progimnazyum mieszane, w r. 1869 klasyczne progimnazyum, nazwane pierwszein. Uczących 3    45 rub., utrzymanie szkoły

kop. Drugie. W r. 1851 po- gimnazyum realnego niemieckiego; w r. 1899

przemianowana na siedmioklasową. Uczących się 421, wpis 50 i 60 rubli, utrzymanie szkoły 79 151 rubli. 2) Szkoły żeńskie: a) Gim-nazya. Chełm. Szkoła Maryjska. W r. 1866 założono greko-unicką szkołę sześcioklasową i tę w r. 1875 nazwano Maryjską, a w r. 1896 przekształcono na siedmioklasową. Uczących się 280, wpis roczny 40 rub,. utrzymanie szkoły 61 346 rub. 12 kop. Warszawa. Gim-nazyum I. W r. 1863 urządzono progimnazyum żeńskie przy „ruskiem" gimnazyum, a w r. 1866 przemianowano to progimnazyum na gimnazyum i nazwano „Pierwsze warszawskie". W r. 1882 dodano klasę siódmą, a w r. 1889 kursy pedagogiczne. Uczących się 422, wpis 50 rub,, utrzymanie szkoły 48 433 rub. 12 kop. Gimnazyum II. W r. 1859 powstała „szkoła wyższa żeńska", w r. 1862 została zreorganizowaną stosownie do nowej ustawy, i przemianowana na gimnazyum; w r. 1882 dodano klasę siódmą. Uczących się 700, wpis 40 rub. utrzymanie szkoły 45 225 rubli. Gimnazyum III. Powstało ze „Szkoły głównej ewangelickiej" w r. 1869; w r. 1884 dodano klasę siódmą. Uczących się 305, wpis 40 rub., utrzymanie szkoły 27 263 rub. 78 kop. Gimnazyum IV. Powstało w r. 1869 z progimnazyum mieszanego. W r. 1886 dodano siódmą klasę. Uczących się 755, wpis 40 i 50 rubli, utrzymanie szkoły 43 501 rub. 74 kop. Piotrków. Przy klasztorze PP. Dominika-nek była szkoła od r. 1624, zamknięto ją w r. 1796, a na jej miejsce powstała pensya, która istniała do r. 1827; w tym roku PP. Dominika-kanki otworzyły szkołę istniejącą do roku 1864. Komitet Urządzający szkołę te przemianował na progimnazyum, a w r. 1883 na gimnazyum. Uczących się 320, wpis 40 rub., utrzymanie szkoły 23 715 rub. 50 kop. Łódź. Założona w r. 1886. Uczących się 626, wpis 40 rub., utrzymanie szkoły 37 137 rub. 69 kop.. Kalisz. Założona w r. 1866. Uczących się 368, wpis 40, utrzymanie szkoły 26 785 rubli. R a-d o m. Założona w r. 1866. Uczących się 407, wpis 45 rub., utrzymanie 28 301 rub. 36 kop. Siedlce. W r. 1866 progimnazyum greko-unickie, od r. 1872 gimnazyum. Uczących się 304, wpis 40 rub., utrzymanie szkoły 24 064 rub. 45 kop. Lublin. W r. 1860 „szkoła wyższa", od r. 1866 gimnazyum. Uczących się 326, wpis 40 rub., utrzymanie szkoły 21 775 rub. 24 kop. Kielce. W r. 1869 progimnazyum, przemianowane, a r. 1883 na gimnazyum. Uczących się 313, wpis 40 rub., utrzymanie 26 272 rub. 27 kop. Łomża. W r. 1869 progimnazyum, od r. 1883 gimnazyum. Uczących się 256, wpis 40 rub., utrzymanie szkcły 24 469 rub. 50 kop. Suwałki. Założona w r. 1866. Uczących się 299, wpis 40, utrzymanie 24 235 rub. Płock. W r. 1860 „szkoła wyższa", od r. 1866 gimnazyum. Uczących się 362, wpis 40 rub., utrzymanie szkoły

Wielka Encykl. Illustr. Ser. I Tom I.XT. Zcsz. 321a.

26 101 rub. 71 kop. b) P r o g i m n a z y a: War-s z a w a. Przy klasztorze PP. Sakramentek istniała szkoła z pensyonatem od r. 1688. Szkołę tę rząd zamknął w r. 1865 i na jej miejsce powstała trzyklasowa szkoła, nazwana w r. 1866 progimnazyum, któremu dodano czwartą klasę w r. 1882. Uczących się 311, wpis 25 rub., utrzymanie szkoły 16 005 rub. Łowicz. Założone w r. 1867. W r. 1897 przeniesione do Puław. 31 maja 1900 na nowo zaprowadzone w Łowiczu. Uczących się 145, wpis 30 rubli, utrzymanie 8 596 rub. 30 kop. Puławy. Przeniesione z Łowicza w r. 1897, jako trzyklasowe, w r. 1901 dodano czwartą klasę. Uczących się 65, wpis 30, u-trzymanie 10 389 rub. 80 kop. Zamość. Założone w r. 1869. Uczących się 132, wpis 40, utrzymanie 19 345 rub. 33 kop. Sandomierz, Założone w r. 1896, utrzymanie 4 610 rub., wpis 13 rub. uczących się 77. 3) Seminar y a n a u czyc i e l sk ie: Warszawa. W r. 1866 powstały „kursy pedagogiczne¹¹ przy szkole głównej niemieckiej, przemianowane na seminaryuni w r. 1873. Trzyklasowe. Utrzymanie kosztuje 11 695 rubli 38 kop. Siennica. W r. 1872 przemianowano kursy pedagogiczne powstałe w r. 1866. Uczniów 92, utrzymanie 12 145 rubli. Łęczyca. Powstało w r. 1872 z kursów pedagogicznych założonych w r. 1871. Uczniów 84, utrzymanie 11 485 rub. 83 kop. Solec. Podobnież powstało z kursów pedagogicznych w r. 1872. Uczniów 82, utrzymanie 11 687 rub. kop. 12. Biała. W r. 1866 założono kursy pedag. dla greko-u nitów; z nich powstało seminaryum w r. 1872. Uczniów 82, utrzymanie 12 660 rub. Chełm. W r. 1865 dla greko-unitów założono kursy pedagogiczne; przemianowano w r. 1872 na seminaryum. Uczniów 54, utrzymanie 11 682 rub. 5 kop. Jędrzejów. W r. 1872 założono kursy pedagogiczne, które na seminaryum przemianowano w r. 1873. Uczniów 89, utrzymanie 11518 rub. 93 kop. We) w ery. W r. 1866 kursy pedagogiczne, w 1872 semiuaryura. Uczniów 80, utrzymanie 11 307 rub. 14 kop. Wymyślili. W r. 1866 kursy pedagogiczne, w r. 1872 seminaryum. Uczniów 83, utrzymanie 11 376 rubli. 4) Szkoły rzemieślnicze miejskie i z a w o d o w e. Warszawa. Szkoła Konarskiego trzyklasowa otwarta w 1885, uczniów 112, utrzymanie 15 510 rub. Olkusz. Założona w r. 1900, czteroklasowa, uczniów 30, utrzymanie 4 970 rubli. Szkoły miejskie: Warszawa. Pierwsza sześcioklasowa. Przeniesiona z Opola w r. 1848, nazwana w r. 1852 trzyklasową szkołą filologiczną; w r. 1862 pierwszą szkołą specyalną z kursem pięcioletnim; w r. 1872 trzyklasową szkołą miejską; w r. 1899 „Sze-ścioklasową miejską". Uczniów 333, wpis 20, utrzymanie 13 242 rubli. Druga czteroklasowa szkoła miejska, otworzona w r. 1898, sześcio-

oddziałowa, uczniów 315, wpis 20 rub., utrzymanie szkoły 13 730 rubli. Pierwsza trzyklasowa szkoła miejska, założona w r. 1899 z kursem dwuletnim każda klasa. Uczniów 221, wpis 20 rub., utrzymanie 10 675. Druga trzyklasowa szkoła miejska, założona w r. 1899, wpis 20 rubli, utrzymanie szkoły 11 275 rubli.

rokursowy. Uczniów 152, wpis 50 rubli, utrzymanie instytutu 41 563 rub. 12 kop. 5) Instytut agronomiczny ileśnywPuławach. Założony 8 czerwca 1869 na miejsce zamkniętego Instytutu Politechnicznego. Rządzi się u-stawą z r. 1893. Składa się z czterech kursów, z których jeden ogólny, a trzy specyalne. Ucz-niów282,wpis 50 r.utrzymanie instytutu 132 970 r. D) Uniwersytet. Uniw. Ces. w Wars z. Powstał ze Szkoły Głównej odpowiednio zreorganizowanej „stosownie do miejscowych okoliczności". Z rozporządzenia Komitetu Urządzającego, rektor Szkoły Głównej, jako prezydują-cy w komitecie ad hoc powstałym, złożył Ko-misyi oświecenia: „Projekt ustawy Cesarsko-Królewskiego uniwersytetu warszawskiego “.

Jednoklasowe VIII i IX, byłe „ruskie", założo-żone w r. 1866, po 42 uczniów, utrzymanie każdej 1945 rubli. Gostynin. Czteroklasowa szkoła miejska, otworzona w r. 1900, uczniów 315, wpis 10 rub., utrzymanie 7005 rub. Włocławek. Trzyklasowa szkoła miejska, założona w r. 1894, uczniów 206, wpis 16 rub., utrzymanie 8 066 rubli. Tomaszów. Czteroklasowa szkoła miejska, założoua w r. 1880.

Uczniów 130, wpis 30 rubli, utrzymanie 5 6? 5 j Ten „projekt" nie znalazł uznania u Wittego, rubli. Łódź. Czteroklasowa szkoła miejska, j który w obszernym memoryale dowodził, że powstała w r. 1880 z trzyklasowej szkoły ty- j najwyższa szkoła w Królestwie Polskiem popu 1872 roku. Uczniów 287, wpis 4 ruble, u- I winna być rosyjską, a jak ks. Czerkaskij u-trzymanie 14 025 rub Piotrków. Trzykla- J trzymywał, powinna być prowadzona wkierun-sowa szkoła miejska „Aleksandrowska", po- ! ku ogólno-słowiańskim. Minister Tołstoj, za-wstała w r. 1881 z przemianowanej szkoły po- i sięgnąwszy zdania hr. Berga, przedstawił Ce-czątkowej, jako dwuklasowa, a od r. 1891 trzy- ; sarzowi now⁷ą ustawę uniw. warszawskiego, klasowa. Uczniów 280, utrzymanie 7 H20 rub., ; wzorowaną na ustawie rosyj. 1835 roku, a nie wpis 12 rubli. Łęczyca. Dwuklasowa szko- ; 1863, ażeby dać kuratorowi okręgu naukowego ła miejska, założona w r. 1890. Uczniów 120, j przeważny wpływ na uniwersytet, czego usta-wpis 8 rub.. utrzymanie szkoły 4166 rub. Łu- | wa 1863 roku nie przewiduje. Język wykła-ków. Czteroklasowa szkoła miejska, założona j dowy rosyjski, a język polski zepchnięty mię-w r. 1900. Uczniów 209, wpis 16 rub., utrzy- j dzy narzecza słowiańskie. Aleksander II za-manie 7205. Sejny. Trzyklasowa szkoła j twierdził tę ustawę d. 20 czerwca 1869 roku. miejska, założona w r. 18S0. Uczniów 120, ; Ta bezwzględność, z jaką postąpił sobie Komitet wpis 10 rub., utrzymanie szkoły 5 304 rub. 44 Urządzający, ów ogólno-słowiański panslawistycz-kop. Płock. Pierwiastkowo założona w r. ! ny kierunek szkolnictwa w Polsce, oburzyła na-1887 jako czteroklasowa, od roku 1895 jest wet namiestnika, a później generała-gubernatora. trzyklasową. Uczniów 190, wpis 25, utrzyma- Dzięki ich staraniom zaprowadzono w uniwer-nie 6 325. 5) SzJcoćy średnic specy alne sytecie w r. 1882 wykład języka i literatury i Instytut głuchoniemych i o ciem- polskiej, ale w języku rosyjskim, gdyż według niatych Warszawa. 1) Szkoła o gro- interpretacyi ustawy przez Apuchtina tylko lek-dnicza w Warszawie, założona w r. 1897, tor miał prawo wykładać po polsku, a wezwa-trzyklasowa, uczniów 52, wpis 50 rubli, utrzyma- j ny do wykładu nie był lektorem, lecz pełnią-nie szkoły 5 550 rubli. 2) Szkoła rysunkowa J cym obowiązki docenta. Uniwersytet składa w Warszawie, powstała w r. 1866, po za- ¹ się z 4 wydziałów: historyczno-filologicznego, mknięciu szkoły sztuk pięknych. Dzieli się na który się rozpada na oddział klasyczny, słowia-dwa oddziały. Uczniów 220. Nauka bezpłat- no-„russkij“ i historyczny, fizyczno-matematycz-na. Utrzymanie szkoły 8690 rubli. 3) Instytut ¹ nego, z oddziałami matematycznym i przygłuche n i e my c h i o ciem n. w Wars z. rodniczym; prawnego i nakoniec lekarskiego (ob. Okres I). Założony był najpierw w Szczu- z oddziałem farmaceutycznym. Etat uniwersy-czynie przy szkole powiatowej; w r. 1817 prze- tetu 316 654 ze skarbu, 14 054 rub 54 kop. niesiony do Warszawy. Nową ustawę przepisał j z % od kap., 95 000 z opłat od uczniów. Stud. Komitet Urządzający d. 10 lipca 1866 r. Inst. \ wr. 1900 było 1312, farmaceutów 112, opłata dzieli się na dwa oddziały, a każdy z nich na i roczna 100 rubli. Katedry uniwersyteckie po męski i żeński. W oddziale głuchoniemych 6 | ustąpieniu Polaków nie wakowały długo. Na-klas; w oddziale ociemniałych trzy klasy, każda ! płynęli „uczeni" z Rosyi, którzy za jedyną dwuletnia. Uczniów w 1900 r. — 223, utrzymanie , kwalifikacyę do objęcia katedry uniw. przedsta-80 400 rubli 39 kop. Wpis 15. Jest i pensyo- | wiali swe duchowne pochodzenie i prawosła-nat. 4) Instytut weterynaryjny w War- ; wie. Wyższe zakłady naukowe rosyjskie skoszą wie. W r. 1840 założona była szkoła dla > rzystały z tego szczęśliwego dla nich wydarze-weterynarzy niższych z kursem dwuletnim; ¹ nia i pozbyły się miernot, które na zachód po-w r. 1849 powstał kurs trzyletni, a w 1858 ; dążyły. Odtąd nikt się nie liczył z uniwer-ezteroletni. W r. 1884 przemianowana na szko- ! sytetem warszawskim jako z instytucyą nau-łę weterynaryjną, a w r. 1889 na Instytut czte- ! kową; nawet ministrowie oświecenia, odwie-

ny-

dzając Warszawę, nie zalecali profesorom troskliwych zabiegów o podniesienie nauki, lecz zwracali ich uwagę na Uniwersytet jako na placówkę najdalej na zachód posuniętą, której głównym zadaniem: stać na straży państwowości rosyjskiej. Gdy Apuch-tin umarł, na jego trumnę złożył rektor uniwersytetu wieniec w imieniu wszystkich, a zatem i młodzieży; młodzież manifestacyjnie przeciwko temu zaprotestowała i odtąd uniwersytet przestał prawidłowo funkcyonować. Od stycznia 1905 roku jest on zupełnie nieczyn-

l)r J. B.

IX) Prawa. Instytucye społeczne wogóle. &) Inicyatywa społeczna wobec rządu,

a) do r. 1831. Świeżo utworzone K. P. było poniekąd w stanie opłakanym. Rządy pruskie dążyły, przez otwarcie łatwego kredytu w in-stytucyach finansowych berlińskich, do obdłu-żenia wielkiej posiadłości ziemskiej i wyzucia z niej z biegiem czasu Polaków; usuwano szlachtę zagonową z dóbr narodowych, natomiast osadzano kolonistów niemieckich na ziemi, przeszkadzano rozwojowi miast. Pożyczki, któremi szlachta obciążała majątki swoje, szły na marne; w Warszawie bawiono się ochoczo zwłaszcza podczas karnawałów. Księstwo Warszawskie powstrzymało to staczanie się kraju w ruinę materyalną, ale skutki czasów pruskich pozostawiły na długie lata ślad swój. Swoją drogą, obarczyło ono kraj wydatkami przewyższającemi jego siły wytwórcze: wywóz ziemiopłodów i daniny włościan były je-dynem źródłem dochodu właścicieli ziemskich, ześrodkowywujących w swych rękach cale bogactwo narodowe. Nadto trzeba wziąć pod uwagę i tę okoliczność, iż czasy Księstwa Warszawskiego, rozbrzmiewające szczękiem oręża, zmarnowały wiele sił ludzkich ginących na placu bojów, a nadto skierowały je w łożysko działalności jednostronnej, bo bezwiednie widziano jedyne zbawienie kraju w służbie wojskowej.

I)o tego jeszcze dodać należy układ sił wytwórczych w kraju: K. P. było krajem rolniczym, wychodzącym zaledwie z powijaków gospodarstwa naturalistycznego, miasta istniejące były raczej ogniskami władz publicznych, a w nich urzędnicy tworzyli zastęp najliczniejszy inteli-gencyi; niekiedy całkowicie zaludnione przez żywioł żydowski były w kraju, ale do narodu nie należały; zarobki z profesyi wyzwolonych były rzadkie i niewielkie. Wszystkie te warunki nie sprzyjały rozwojowi inicyatywy prywatnej rozleglejszej. A nadto przedewszystkiem trzeba było kraj ratować od ruiny materyalnej, niebawem zaś rozpoczęła się walka o rzecz zasadniczą, o prawa konstytucyjne, —zadania, które, wysunąwszy się na przód, zaprzęgły do siebie nieliczne siły umysłowe, jakiemi kraj rozporządzał. Instytucye rządowe biorą na siebie czynności, które gdzieindziej uskuteczniała ini-cyatywa prywatna, a więc założony w r. 1828

Bank Polski organizuje przemysł, spełnia obowiązki, które gdzieindziej ciążyły na towarzystwach rolniczych i związkach przemysłowych. Zamiast towarzystw prywatnych u-bezpieczających władze publiczne podejmują wszechstronną działalność w tym kierunku. Nawet inicyatywa powołania do życia Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego (ob. t. XXXIX—XL, 839—841), zatwierdzonego w r. 1825, wychodzi od ks. Lubeckiego, tj, od rządu—rzecz konieczna, jeśli zważymy, że obciążenie hypoteczne, bez długów lichwiarskich, wynosiło w r. 1824 w województwach po-prus-skich 66 % kwoty szacunkowej obdłużonych dóbr ziemskich, w województwach zaś po-au-stryackich około 49 %! Komisya wyznań i oświecenia publicznego, a także komisya spraw wewnętrznych występuje nawet z ini-cyatywą urządzenia wystaw przemysłu krajowego (pierwsza w r. 1821). W tymsamym czasie zatwierdzone zostało także Towarzystwo dobroczynności (ob.), które zresztą powstało w r. 1814 jako koło prywatne osób dobrej woli, (oraz T-stwo lubelskie w 1815). Z innych iustytucyj prywatnych działało Towarzystwo przyjaciół nauk (ob.), założone jeszcze za czasów pruskich, które było niety-le zgromadzeniem specyalistów i mniej dbało o stworzenie dorobku naukowego, bo o tern niepodobna było marzyć, ile o obudzenie ruchu wogóle umysłowego w kraju, który podczas tylu lat nie miał czasu ani środków myśleć o tej drodze obrony bytu narodowego. W r. 1821 powstało Warszawskie towarzystwo lekarskie (ob.), istniejące po dzień dzisiejszy. Do r. 1821 życie skupiało się poniekąd w lożach wolnomularskich, które tolerowano, tak iż wolnomularstwo było poniekąd urządzeniem półlegalnem, do którego lgnęło mnóstwo umysłów ruchliwszych i tam znajdowało pobudkę do-czynu; ale encyklika wydana w r. 1820, a następnie rozporządzenie rządu z d. 6 grud. 1821 przecięły istnienie wolnomularzy. W każdym razie istniejące towarzystwa były objawem doniosłym, acz bardzo słabym, organizującej się inicyatywy prywatnej. W istocie zaś rzeczy główna inicyatywa wychodziła od władz publicznych, które przyciągały do siebie całą tężyznę umysłową kraju, przewyższającą znakomicie zrozumieniem interesu publicznego przeciętny poziom umysłów w kraju. Służba biurokratyczna w okresie ówczesnym była w całej pełni służbą publiczną, pracą na korzyść rzeczy pospolitej. Może siły nie zawsze dorastały do zadań podjętych, może nawet zdolności i znajomość nie zawsze odpowiadały wymaganiom, ale chęci były jak najlepsze, działalność władz ożywiona duchem obywatelskim. Kraj powoli doskonalił instytucye swoje społeczne, podejmował nowe zadania, budziłasię z bez władności iuicyatywa prywatna. Organizują się miejsca zebrań towarzyskich: T-stwo Resursy kupieckiej (1820), obywatelskiej (1827). Ale przegrana r. 1831 i rządy Paskiewicza odrazu zmieniły stan ten rzeczy. Władze kraju, które hołdowały bezwiednie zasadom tak zwanego Kulturstaat (ob. Państwo) dzisiaj tak wysuwanym przez teoretyków prawa państwowego, zostały wdrożone w łożysko nowe, a mianowicie biurokratyzmu wymierzonego przeciw krajowi. Konstytucya została cofnięta, rozpoczęły się reformy skierowane przeciw szkolnictwu, hasła rusyfikacyjne zastępowały zwolna dawną służbę na rzecz dobra publicznego. Towarzystwo przyjaciół nauk zostało zamknięte, b) Lata 1831—1857. Nastały czasy rządów Paskiewicza, ów wstęp, przerwany chwilowo w swojej ciągłości przez lata 1857 — 1863, do okresu po r. 1863. Odjętą została możliwość dźwigania społeczeństwa z ciemnoty i u-bóstwa nie tylko w drodze publicznej, ale także prywatnej. W r. 1841 wniesiono projekt Towarzystwa kredytowego miasta Warszawy, ale na powstanie tej instytucyi trzeba było czekać aż lat blizko 30 (do 12 stycz. 1870)! Jedynie działalność Banku Polskiego (ob., Kredyt i Król. P olskie rozd. VII: Przemysł) nie przeniewierza się zasadom działalności publicznej. Pozostała jedna droga: zwrócenie się w kierunku działalności gospodarczej; i ta droga wolna była od zbiorowego wysiłku, gdyż nań nie zezwalano. W posępnym okresie czasów Pa-skiewiczowskich jest to jedynie jasna stronica, a ograniczenie komór wewnętrznych w r. 1842 i ostateczne zniesienie w r. 1850 linii celnej pomiędzy Królestwem a Cesarstwem, przedsiębrane w celu ściślejszego połączenia kraju z resztą państwa, na przekór obliczeniom władz naczelnych da pobudkę niezmiernie silną wzrostowi zamożności. W tym okresie czasu powstało zaledwie parę drobnych instytucyi dobroczynnych: dom starców i sierot w Warszawie (1839), przytułek w Górze Kalwaryi (1840)— obie instytucye pod opieką gminy ewangielickiej, przytułek dla starców w Kłótnie (1847) i Kowalu (1848), w Sieradzu (1852) i w Słupcy (1852),Będzinie (1843),Brzezinach (1851),tj. zakłady od wieków w kraju naszym istniejące (ob. Starców u-b e z p i e c z e n i e). Może przybyło jeszcze parę drobniejszych tego rodzaju instytucyj, może powstało parę innych podrzędnych urządzeń (np. Resursa we Włocławku 1844, kasy wsparcia lekarzy i wdów po nich pozostałych 1857, pomocy wzajemnej pracowników handlowych wyzn. mojż. 1856), ale ta liczba niewielka nie zmienia w niczem tła zasadniczego, c) Lata 1857—1863. Wojna krymska sprowadza wyłom w tym zarządzie surowym, właściwym o-kresowi rządów Mikołajewskich. Powiew prądów liberalnych, które zaczęły nurtować Cesarstwo, dotknął także Kr-a P-ego. Odrazu uwydatniła się wielka różnica w napięciu sił wytwórczych i poziomu umysłowego w porównaniu z latami 1815 —1831: ziemiaństwo przesiąkło duchem gospodarności, w miastach uka-| zały się liczniejsze zastępy inteligencyi zawodowej. Społeczeństwo skwapliwie korzysta z nadarzającej się okazyi. W r. 1857 rozpoczyna działalność swoją Towarzystwo rolnicze (ob.), ogniskujące w sobie parę tysięcy ! obywateli i odrazu biorące na siebie zadanie ministeryum rolnictwa. W r. 1859 powstaje T-stwo farmaceutyczne, w r. 1860 T-s t w o zachęty Sztuk Pięknych (ob.). Alenie zdołano nawet zoryentować się należycie w sytu-acyi, kiedy nastały czasy manifestacyi politycznych, wreszcie doszło do wybuchu r. 1863, a po r. 1863 nastał okres spotęgowanej rusy-flkacyi. d) Lata 1863—1895. Rok 1863 zaważył na wielu stronach życia naszego, ale nie powstrzymał rozwoju gospodarczego, podnoszącego siły wytwórcze kraju. Kiedy minęły pierwsze lata ucisku największego, inte-ligencya miejska (ziemiaństwo potrzebowało lat kilkunastu, ażeby dojść do siebie po wypadkach r. 1863, a mianowicie po reformie włościańskiej), która wzrastała, w miarę rozwoju przemysłu, w liczbę i wpływy, a nadewszystko | w wykształcenie: zaczęła wygłaszać hasła pracy organicznej, a w liczbie tych haseł zrzeszona działalność zajmowała miejsce poczesne. Kiedy w okresach poprzednich można niemal wynotować każdą powstającą instytucyę, tak niewiele ich ukazywało się, to w latach 1870 —1884 liczba ich tak pomnaża się, iż trzeba się rozstać z takiem postępowaniem, tern snadniej ponieważ, dzięki wielkiej liczebności, żadna z instytucyj powstających nie wywiera na kraj takiego wpływu, jak dawne. Rozumie się, niepodobna marzyć w tylko co wymienionem 15-stoleciu o tego rodzaju instytucyach, jak T-stwo przyjaciół Nauk, lub Rolnicze. Rząd podejrzewa same już zamiary o podważanie podstaw państwa, a właściwie obawia się, iż każda instytucya stanie się ogniskiem życia narodowego i będzie przeciwdziałała polityce rusyfikacyj-nej. Doświadczyła mocy tych podejrzeń na sobie Kasa pomocy dla osób pracujących na polu naukowem imienia Mianowskie go (ob.), zatwierdzona w r. 1881 zarówno w skromnej co do zadań wytkniętych ustawie jak i podczas działalności swojej całej. Ale działalność w zakresie zadań gospodarczych na razie nie spotykała tych przeszkód. Tworzą się T-stwa kredytowe miejskie (Warszawskie 1870), Łódzkie 1872, Kaliskie i Lubelskie 1885, Płockie 1886; za rządów Hurki nastaje cisza, dopiero w r. 1898—99 uzyskują zatwierdzenie Radomskie, Kieleckie, Suwalskie, Siedleckie), T-stwa wzajemnego kredytu, pożyczkowo-oszczę-dnościowe i in. Warto przyjrzeć się jak według lat rozkłada się zatwierdzanie różnych instytucyj (nie ręczymy ażeby spis nasz objął już wszystkie a nadto nie dla wszystkich rozporządzamy wiadomościami o dacie powstania, wreszcie rzecz dotyczy tylko tych towarzystw, które obecnie istnieją):

ogoł instytucyj co do których mamy wia- w tej domość o dacie po- w latach wstania

T-stwa ^kredytu wzajemnego

Kasy przemysłowców T-stwa pożyczkowo-o • szczędnościowe Kasy zawodowe i T-stwa pomocy wzaj. Kasy pogrzebowe Kasy posagowe Straże ogniowe St-enia artyst. (Lutnie i t. d.)

St-nia sportowe Resursy

Naukowe (lekarskie, hygieniczue).

1870-1885

liczbie w latach 1886-1895

zatwierdzono w latach 1900—1905

w latach 1896 — 1899

—l iO

to

22

53

10

42

CO r—4

CD ^ O cc

CC ^ CO

14

11

16

28

12

H (M Ol

CO iO CO

w Kr-stwie lub uzupełnione (Ossowiec—Łomża —Warszawa—Modlin — Zamość) najlepiej ujawniają ducha ówczesnego: w Petersburgu pojmowano, że linia Białystok-Brześć Lit.-Kowel jedynie ma dla państwa znaczenie strategiczne, ale Hurko poprowadził swój plan, gdyż uważał za potrzebne trzymanie w szachu Kr-stwa i wzmocnienie w nim siły zbrojnej. W tym okresie ani jedna kasa oszczędnościowo-pożyczkowa nie powstała, ponieważ nie zatwierdzano ustaw (ażeby nie stwarzać ognisk orga-nizacyi samorzutności społecznej), guber. zaś płocki Janowicz odmówił ziemianom popierania projektu spółki mleczarskiej, albowiem „może to będzie organizacya powstańcza", piszącemu zaś te słowa nie chciano udzielić przyzwolenia na wyjazd do Petersburga do biblioteki publicznej i w rozmowie (Płock 1887) zaznaczono, po co Polakom książki etnograficzne. Lutnie, nawet T-stwa wioślarskie były prześladowane, a w strażach ogniowych widziano tworzące się zastępy powstańców i tylko to, że w jednem z miast prowincyonalnych ces. Aleksander III wyraził swoje zadowolenie z powodu ich działalności, uratowało te pożyteczne instytucye. Całą działalność społeczną wdrożono w tory pracy nielegalnej, która zaczęła kwitnąć niezmiernie. Czytelnie bezpłatne przy

Okres lat 1886 — 1895 wyróżnia się ubóstwem niezmiernem wszelkiego rodzaju urządzeń społecznych dzisiaj istniejących, które wtedy wzięły swój początek. Wyjątek tworzą jedynie kasy zawodowe, ale należy o tem pamiętać, że tutaj zaliczono kasy urzędników magistratu, urzędu powiatowego, i właśnie wszystkie zakłady odpowiedniej rubryki, biorące początek swój w latach 1886—1895, należą do liczby takich kas urzędniczych, a nadto t-stwa sportowe i poniekąd resursy, mające często skład pod względem narodowym mieszany. Są to właśnie czasy Hurki. Ale wiatach 1870 —1885 tworzenie t-rzystw, o ile wytykały sobie cele gospodarcze, nie napotykało tak wielkich przeszkód.

Wiele z tych stowarzyszeń (dotyczy to zwłaszcza St-eń spożywczych) upadło, ale dlatego, ponieważ ukazały się w kraju naszym przedwcześnie i brakło zrozumienia ich pożytku.

Jest to okres czasu, w którym bierze początek Muzeum przemysłu i rolnictwa r.

1875 (ob.), Warszawskie T-stwo Muzyczne r. 1870 (ob.), powstaje T-stwo lekarskie w Lublinie (1874), Kaliszu (1877) i Płocku (1872), tworzą się czytelnie bezpłatne przy warszawskiem T-stwie dobroczynności, założona zostaje kasa im. Mianowskiego, krzewi się zasada „Lutni" (ob.) (Warszawska powstaje już za czasów Hurki 1886), organizują się z ta- T-stwie Dobroczynności doznały ograniczeń, kiem powodzeniem Straże ogniowe (ob.) a podejrzenia wreszcie, już po ustąpieniu Hur-(pierwsza w Kaliszu 1864), biorą początek ki, wywołały uwięzienie osób zajmujących się t-stwa wioślarskie (warszawskie 1882, płockie i pracą w tych instytucyach. Jedynym ważniej-

1885), którym pomimo charakteru ich sporto- szym dorobkiem tych czasów jest t-stwo hy-wego tyle wypadło doświadczyć nieprzyjemno- gieniczne 1889 (ob.), oraz założone 1886 ści (koła cyklistów tworzą się później—pierw- jako filia osobnego, państwowego t-stwa, T-st w o sze w r. 1886), założone zostaje t-stwo ogr o- popierania przemysłu i handlu (ob.), dnicze 1884    (ob.). Jak już zaznaczo- które tyle zrobiło jako ognisko ześrodkowywa-

no, czasy Hurki stanęły w^poprzek temu roz- ^ nia się wysiłków w różnych zakresach działal-wojowi wyższej kultury gospodarczej i w ogó- J ności publicznej. Zresztą i innym instytucyom le społecznej. Fortyfikacye wtedy wzniesione ' wypadło spełniać zadania wykraczające za ich czynności właściwe — starczy wymienić tutaj działalność T-stwa ogrodniczego i hygie-nicznego, gdzie roztrząsano sprawy teoretyczne lub praktyczne, wybiegające po zabezpośreduie cele tych instytucyj. c)Latal896—1905. Dy-misya Hurki (1894) była jedną ze zwiastunek zwrotu, który zwolna odbywał się w polityce wewnętrznej rządu w obrębie całego państwa. Nie zmieniła ona zasadniczych dążności rządu w stosunku do potrzeb kulturalnych kraju, ale usunęła znęcanie się zbyteczne nawet ze stanowiska zamiarów rusyfikacyjnych, a zwłaszcza tamowanie rozwoju gospodarczego przez udaremnianie wszelkich form zrzeszenia. Około

r. 1898 mnoży się liczba t-ystw kredytu wzajemnego, t-stw pużyczkowo-oszczędnościowych, innych orgauizacyi o szczupłym zakresie działalności. W r. 1899 zaczynają powstawać t-s t w a rolnicze (ob.), obejmujące całą gubernię. Jako ustępstwo najważniejsze w tym czasie można uważać koncesyę, otrzymaną w r. 1899 na powołanie do życia Kasy pomocy dla dziennikarzy i literatów (ob. Pomocy or gani żacy e). Liczba stowarzyszeń wzrasta z każdym rokiem, a inicyatywa zrzeszona próbuje wciąż czy nie uda się jej wyżłobić nowych łożysk.

żliwość podnoszenia spraw zasadniczych), choć przeważały żywioły ugodowe. Dnie listopadowe otworzyły ujście legalne, a żywioły radykalne, śmielsze, w myśl zasady, że należy nie czekać koncesyi, jeno ujawnić swoją działalność, występują odrazu w całym rynsztunku organizacyi: już w pierwszych dniach po ogłoszeniu konstytucyi odbywa się w Filharmonii olbrzymi wiec Związku t-rzystw samopomocy społecznej w liczbie kilkunastu (oświatowych, zawodowych, kooperacyjnych itd.). Po kilku tygodniach zostawały one rozwiązane, niekiedy byt ich kończył się rewizyą. Ale ku wiośnie rozpoczyna się legalizacya różnych form zrzeszonej działalności, i na plan pierwszy występują żywioły bardziej zachowawcze, umiarkowane. O ogromie tego parcia świadczy spis (zresztą nie zupełnie dokładny) t-rzystw zalegalizowanych w rządzie gubernialnym warszawskim do dnia 13 listopada 1906. T-stw oświatowych 12: Macierz (ob.), T-stwo kursów dla analfabetów (ob. Kursy), Związek nauczycieli i nauczycielek, T-stwo dla badania potrzeb kraju, opieki nad zabytkami historycznemi, historyczne, biblioteki publicznej w⁷ Warszawie, Uniwersytet dla wszystkich (ob.), Koło samokształcenia, T-stwo kursów naukowych, Koło matematyczno-fizyczne, Koło samokształcenia w Grodzisku.

Próby te często kończą się pomyślnie w zakresie zadań gospodarczych, ale spełzają bezowocnie, ilekroć rzecz dotyka spraw, związanych z oświatą. ₍ Związków postępowych i politycznych 4: pol-Grono osób, które około r. 1900 powzięło m^śl ska partya polityki realnej, liga pokoju K-stwa założenia biblioteki publicznej w Warszawie, P-kiego, związek polski przyjaciół pokoju, klub daremnie w ciągu lat kilku oczekuje okazyi demokratyczno-narodowy; nadto 50 kół, to wado podania ustawy—prywatnie otrzymuje prze- rzystw itd. zawodowych, włościańskich, pomoc-strogę, ażeby nie narażać projektu. Tak samo wy- wzajemnej. Liczby te dają zaledwie słabe czekuje chwili sprzyjającej projekt Towarzyst- pojęcie o parciu, bo wiele z tych stowarzyszeń wa naukowego. Wreszcie dnie listopadowe (Macierz, Kursy dla analfabetów, Uniwersytet 1905 r. przerwały gwałtownie wszystkie tamy, dla wszystkich) posiadało koła w całym kraju, a naówczas odrazu uwydatniło się, jak silne Prowincya poszła śladem Warszawy. Ze sto jest dążenie do życia związkowego w kra- warzyszeń oświatowych niebawem zorgani-ju naszym. Trzeba bowiem wciąż pamiętać, zowały się: Światło (ob.) w Lubelskiem, iż nawet po odejściu Hurki tylko pewne rodzą- Uniwersytet ludowy ziemi radomskiej (ob.), je działalności zrzeszonej mogły liczyć na to- Krzewienia oświaty (ob.) w Łodzi, T-stwo lerancyę. Poniekąd pozostawało to w związku Asnyka w Kaliszu, wreszcie Kultury Pol-z polityką wewnętrzną całego państwa (np. skiej (ob.) na kraj cały. Związki zawo-w stosunku do wszelkich orgauizacyi robotni- dowe robotnicze (ob.) pokryły kraj licząc czycli lub partyjno-politycznych),' poniekąd z ce- niekiedy po kilkanaście tysięcy członków (me-lami rusyfikacyjnemi polityki rządowej w obrę- talowców, przemysłu włóknistego, „Jedność¹*), bie Królestwa (t-stwa oświatowe). Naturalnie, Zrzeszenia spożywcze (ob. Stowarzyszenie zakazy tamowały rozwój tej pracy organizacyjnej, spożywcze) i kółka w ł o ś c i ań s k i e (ob.) ale nie zdołały jej przeszkodzić, tworzyły się mnożyły się. Dodać należy ogarniającą kraj więc związki tajemne oświaty ludowej, uniwer- cały organizacyę Sokołów (ob.). W dn. 1 sytetu „latającego¹* (ob.), jak dowcipnie ochrzczo- paźdz. 1907 w rzędzie gubernialnym warszaw-no systematyczne wykłady odbywające się skim było zalegalizowanych 119 t-stw (z nich każdorazowo w innem miejscu (w ciągu lat warto wymienić jeszcze: T-stwo krajoznawcze, 1888 — 1905!), kasy robotnicze oporu, organiza- Naukowe, Psychologiczne, organizacyę kobiece, cye partyjne. Warstwy zamożniejsze miały Związek młodzieży), oraz 46 robotniczych związ-większą swobodę działania: w formie zebrań ków zawodowych. Liczba taka związków i t-rzystw towarzyskich odbywały się systematyczne zgro- przewyższała niewątpliwie siły organizacyjne madzenia, gdzie roztrząsano różne sprawy, oprą- kraju, wiele z tych organizacyj już dla tego eowywano projekty; „karczmy¹¹ te gromadzi- podupadało i prowadziło żywot wątły, wiele ły rzeczników różnych przekonań (brak swobo- upadłoby zupełnie, gdyby reakcya, która już dy politycznej łagodził różnice, bo usuwał mo- w początkach roku 1907 zaczęła silnie wy-

stępować, sama nie zapobiegła ich śmierci natu- Uporządkowanie i zbadanie stanu funduszów ralnej przez zamykanie związków zawodowych szpitalnych, podniesienie dochodów, wreszcie i in. instytucyj. W każdym razie rozwój nor- uregulowanie administracyi szpitali: oto zasługi malny samopomocy zrzeszonej został powstrzy- powyższego okresu. Szpitale stopniowo z instytucyj wyłącznie przytułkowych przeistaczają B) Dobroczynność publiczna (1815—    się w typ pośredni zakłady przytułkowo-leczni-

L. K.

many.

1900).

dy powstawania zakładów dobroczynnych w Polsce, mających na celu niesienie pomocy chorym, wspieranie ubogich i pielgrzymów, spotykamy w końcu XII i na początku XIII w. Z najdawniejszych szpitali wymienić można św. Jana Jerozolimskiego w Poznaniu (1170?) dla ubogich starców, szpital w Sławkowie (1206), św. Ducha w Prądniku pod Krakowem (1223). Powstawały one przeważnie z zapisów osób możnych, po części z fundacyi panujących; dozór i administracya powierzane były duchowieństwu. Ogólne zasady urządzeń przepisywały zazwyczaj akty nadawcze (erekeye). — Wcześnie, bo ww. w XIII—XVI w opiece nad szpitalami udział biorą miasta. Zakłady dobroczynne stają się poniekąd insty-tucyami publicznemi. Czuwanie nad potrzebami osób, pozostających w zakładach, oraz administracya należą do urzędów miejskich. Te, wraz z cechmistrzami, wybierały dwu opiekunów zakładów dobroczynnych (zwanych prowizorami, kuratorami). Opiekunowie razem z bezpośrednimi przełożonymi (proboszczowie, przeorowie) tworzyli kolegialny zarząd instytucyi, a nazewnątrz byli jej reprezentantami. Miasto odpowiadało finansowo za ich czynności.—Niestety, kwitnący stan zakładów dobroczynnych w Polsce nie trwał długo. Duchowieństwo, zwłaszcza po Soborze Trydenckim, coraz bardziej opanowywało zarządy: zakłady dobroczynne stawały się jakiemiś benefieyami, synekurami proboszczów. Układ ten stosunków przetrwał aż do połowy XVIII w. Okres reform państwowych zaznaczył się również zaprowadzeniem kontroli państwowej nad zakładami dobrcczynnemi. W r. 1768 utworzono Komisyę Dobrego Porządku (oh.) dla miast i miasteczek (Commissio Boni Ordinis). Dalej jeszcze, w sprawie zajęcia się przez państwo dobroczynnością, poszła konstytucya z r. 1775, utworzyła bowiem odrębny centralny organ państwowy: „Komisyę nad Szpitalami oboyga narodów¹⁴ (ob.), nie weszła ona jednak w życie. Konstytacya 1780 znosi bowiem Komisyę Szpitalną, a zarząd zakładów dobroczynnych oddaje ponownie komisyom Dobrego Porządku, które we wszystkich sprawach dobroczynności publicznej odwoływać się mają do departamentu policyi w Radzie Nieustającej. Czasy pruskie i Księstwa Warszawskiego organu centralnego nad zakładami dobroczynnemi nie wytworzyły. Rządziły niemi magistraty pod zwierzchnictwem zrazu kamery, później prefekta departamentu. Zarząd bezpośrednio pozostawał po dawnemu w ręku duchowieństwa.

a) Do r. 1 8 3 2. Pierwsze śla-    cze. Za czasów Księstwa zaszła inna jeszcze

zmiana, dotycząca przytułków parafialnych. Reskryptem mi u. spr. wewn. z dn. 15 października 1811 r. zniesiono wszystkie szpitale parafialne, które uie wykazały dochodu rocznego 100 złp. Fundusze dobroczynne przeszły na własność kościoła parafialnego, proboszcz zaś został obowiązany do utrzymywania 12 ubogich w swej parafii. Reforma ta była jaknaj-zgubniejszą dla D-ści publicznej. Proboszczowie wkrótce przestali przestrzegać swych obowiązków względem ubogich (o co w wielu miejscach były spory między proboszczami a parafią). Wreszcie w r. 1865, gdy przy regulacyi spraw duchowieństwa katolickiego wszystkie posiadłości kościelne zostały zabrane na rzecz skarbu, skonfiskowano i fundusze na utrzymanie ubogich. Na dobę Księstwa przypada powstanie Warszawskiego Tow. Dobroczynności. W r. 1814 po pożarze, który dotknął Warszawę, zawiązało się stowarzyszenie dla zbierania o-fiar. Po utworzeniu w r. 1815 Królestwa Polskiego ustawą konstytucyjną nadzór nad insty-tucyami dobroczynnemi powierzony został Ko-misyi Rządowej Spraw Wewnętrznych i policyi. Według późniejszej organizacyi tej komisyi z r. 1816 („Dz. Pr. Kr. Pol.⁴⁴1. II, str. 28) czynności, dotyczące instytucyj dobroczynnych załatwiane były w Wydziale Policyi i Poczt. — Szpitali w chwili wytwarzania Kr. kongresowego naliczyć można 23, z etatem na 1960 chorych, 59 starców i kalek i 292 dzieci. Stan ich był opłakany: przepełnienie, wielka śmiertelność, brak środków i t. d. Wydział lekarski świeżo zawiązanego W. T. D. dokonał „niewiadomo jakiem prawem⁴' rewizyi szpitala Dziec. Jezus i „ze wzdrygnieniem się“ znalazł „nadzwyczajną nędzę szpitali⁴⁴. „Chorzy leżą na kupie, jedni drugich zarażają⁴⁴. Towarzystwo podało wniosek, aby rząd wyznaczył komisyę nadzorczą nad szpitalami w Warszawie. Powołana przez Rząd Tymczasowy do życia ko-misya rewizyjna dokonała oględzin szpitala Dz. Jez., których charakterystyczny wynik przytaczamy: „Przekonano się, że z liczby ogólnej 4445 dzieci w szpitalu od 1 stycznia 1807 do 31 grudnia 1813 r. odesłano na wieś 1978, z których zostało przy życiu 584, w szpitalu zaś zatrzymano 2 192 i wszystkie umarły. Z chorych od 1 stycznia 1808 do 31 grudnia 1814 było osób 6 236, z nich wyleczono 3 652, zmarło 1 928, wreszcie 656, gdzieby się podziało, komisya dowiedzieć się nie mogła⁴⁴. Inna jeszcze komisy a („Kom. nadzwyczajna dla miast krajowych⁴⁴) rozpoznawała stan szpitali całego kraju. Uchwałą Rządu Tymczasowego z 19 października 1815 r. polecono tej komisyi rozpatrzenie zarządu szpitalów, wskutek czego poczyniono zmiany w wewnętrznem urządzeniu zakładów („Dz. Pr.“ t. IV, 17). Dla poprawienia złego stanu rzeczy, rozciągnięcia ściślejszego dozoru nad zarządem wewnętrznym zakładów dobroczynnych i zabezpieczenia ich majątku postanowieniem Nam. Zajączka z d. 2 grudnia 1817 r. („Dz. Pr.“ t. IV, 54), utworzono Radę 0-gólną Dozorczą Szpitali przy Komisy i Rządowej Spraw Wewnętrznych i policyi, jako organ centralny, zarządzający wszystkiemi zakładami dobroczynnemi w kraju, oraz Rady Dozorcze Szczegółowe przy Komisy ach wojewódzkich.

szcze bezczynne; jako organ kierowniczy występują komisye wojewódzkie, jako wykonaw-czo-administracyjny—urzędy municypalne. Rady, uzależnione w swych czynnościach od komisyi wojewódzkich, oraz Komisyi spr. wewn. i polic., o ograniczonym zakresie działalności, były instytucyami nawskroś biurokratycznemu Okresu bardziej biurokratycznego nie znały bodaj szpitale nasze. Każda sprawa przechodziła przez łańcuch instytucyj (rada szczególna, urząd municypalny, komisy a wojewódzka, rada ogólna, komisya rządowa spraw wewn., rada administracyjna, wreszcie Namiestnik), zanim załatwioną została. — Rady Szczególne nie wytworzyły się odrazu. Spotykamy je dopiero w r. 1828 po województwach. Niema ich jeszcze w województwie kaliskiem, płockiem, podlaskiem, augustowskiem. W roku 1830 są już te rady szczególne wszędzie, prócz województwa podlaskiego. Skład ich wszędzie jednakowy, wskazuje, że dobierano członków systematycznie z pewnych kół społecznych.—Jako korzystny rys okresu Rad do-zorczych zaznaczyć można wprowadzenie sta-

Dopiero z utworzeniem tych rad w zarządzie szpitali zaszła głęboka zmiana. Rada ogólna dozorczą składała się z 8 członków, mianowanych przez Namiestnika, i miała charakter wyłącznie urzędniczy. Wszystkie czynności spełniała bezpłatnie. W sprawach biurowych korzystała z kancelaryi Komisyi rząd. spr. wewn. policyi. Posiadała atrybucye: mianowania przełożonych świeckich i lekarzy w szpitalach, na .przedstawienie koinisyj wojewódzkich, stanowienia o zarządzie i administracyi łych zasad administracyi do gospodarki zakła-funduszów instytucyj dobroczynnych, wreszcie dów dobroczynnych. Ale przy całej biurokra-decydowała w sprawie etatów dla szpitali, tyczności nie zdołano ustalić nawet funduszów przepisów co do prowadzenia rachunkowości, tych zakładów, wywindykować zaległości z ka-urządzeń wewnętrznych, przyjmowania chorych, pitałów, podźwignąć z upadku zrujnowanych sierot, podrzutków, sposobu wychowywania, szpitali. Drugim zaznaczenia godnym faktem zapewnienia im opieki do pełnoletności, ukła- okresu powyższego jest wprowadzenie stałej dania instrukcyj dla przełożonych oraz lekarzy, ; pomocy lekarskiej do instytucyj dobroczyn-a nadto dokonywała rewizyi w szpitalach i t d. j nych. Pomoc ta była początkowo wykonywana Z czynności swoich przy końcu każdego roku    j    przez    stałego felczera, lecz stopniowo    po-

Rada ogólna składała raport Komisyi spraw    !    wstaje    grunt do wprowadzenia stałego    le-

wewn. i polic., podawany następnie do wiado-    \    karza    do szpitali, co się staje faktem w    na-

mości publicznej. Rady szczególne dozorcze, stępnym okresie; całe szpitalnictwo zresztą by-również ściśle urzędnicze, ustanowione przy ło wyjęte z pod wpływu rady lekarskiej. — ówczesnych komisyacli wojewódzkich, składały Ilość szpitali powiększyła się o 6 z etatem 180 się, podobnie jak ogólna, z 8 członków, mia- chorych, z których przedewszystkiem wymienić nowanych przez Komisyę rządową spr. wewn. i należy instytut oftalmiczny w Warszawie.—Na polic. na przedstawienie komisyj wojewódzkich, czas powyższy przypada początek różniczko-Były to tylko organa pomocnicze przy komis. ¹ wania się zakładów dobroczynnych w zależno-wojewódzkich, od nich zależne, i w sprawach ści od wytkniętych celów. W r. 1825 zatwier-szpitalnych działały w ich imieniu. Admini- { dzono ustawę War. T-stwa Dóbr. („Zb. przep.“, stracyę szpitali parafialnych dla ubogich zo-    j    cz. III    t. IV, str. 5). Towarzystwo miało    kie-

stawiono wójtom gmin, burmistrzom i probo-    ]    rować    ofiarami publicznej ku wsparciu    rze-

sierdzia w Grzybowej Woli dla niezdolnych, pomoc dla chorych, którym dostarczało porady lekarskiej i lekarstw; szkółkę początkową dla sierot, utrzymywanych kosztem Towarzystwa; sklep, w którym wstydzący się żebrać mogą zbywać rzeczy sobie nieprzydatne; zaopatrywanie ubogich po domach w opał, odzież i zasiłki pieniężne. Wcześniej jeszcze niż W. T. D. (w r. 1817) zatwierdzono ustawę Towarzystwa dobroczynności w Lublinie, zmienioną w r. 1833 („Zb. przep. adm.“, cz. III, t. IV 231), które za cel wzięło sobie przedewszystkiem opiekę uad u-

szczom. Wójci gmin i burmistrze miast byli z pra- i czywiście ubogich. W tym celu ustanowiło: wa kuratorami szpitali parafialnych i na nich J dom miłosierdzia w Warszawie, utrzymujący ciążył obowiązek starania się o fundusze na u- ; ubogich, zdolnych jeszcze do pracy; dom miło-trzymy wanie swoich ubogich, tj. tych, którzy byli rodem z danej miejscowości i niezdolnych do pracy, oraz znajdowania zajęć dla mogących pracować. Widzimy tu już próbę oparcia na ra-cyonalnych, nowożytnych podstawach opieki nad niezdolnymi do pracy. Dążenie do wytępienia żebractwa wywołało też surowe przepisy: odsyłania włóczęgów do wojska, do domu przytułku i pracy, lub do miejsca urodzenia, oraz aresztuz domem zarobkowym („Zb. przep. adm.“, cz. III, t. III, 339 i in.). Były to dopiero pierwociny całego systemu. Rady dozorcze są je-

bogimi niezdolnymi do pracy.—W tym również czasie powstają: Instytut głuchoniemych i o-ciemniałych w Warszawie, oraz Instytut moralnie zaniedbanych chłopców w Królikarni pod Warszawą. Wszystkie braki owych Rad dozor-czych oceniała należycie Komisya Rządowa Spraw Wewn. To było powodem wprowadzenia w zakresie dobroczynności publicznej reformy 1832 r. — (3) Reforma 18 3 2 ro

ku. Ustawa r. 1832 („Dz. Pr.“ t. XV, str. 25) poczyniła znaczniejsze zmiany w organach dotychczasowych, wytworzyła przy Ko-misyi Rządowej Spr. Wewnętrznych, Duchownych i Oświecenia publicznego Radę Główną Opiekuńczą instytutów dobroczynnych, jako organ centralny, i Rady Szczegółowe Opiekuńcze przy każdym szpitalu.—Rada główna składała się: z prezeza, mianowanego przez rząd-, prezydenta m. Warszawy; wyższego duchownego; opiekunów, prezydujących w Radach szczegółowych szpitali warszawskich-, naczelnika wydziału instytutów w Kom. Rząd. Spr. Wewn.

świeckiego. Przyczyniły się do tego rady szczegółowe i wogóle zajęcie się dobroczynnością przez organy państwowe. W okresie powyższym założono 13 nowych szpitali z etatem na 665 łóżek: w Częstochowie, Łowiczu, Radomsku, Olkuszu, Puławach, Łomży, Szczuczynie, Włocławku, Lublinie (św. Józefa), Busku, Kaliszu (żyd.), Międzyrzecu (żyd.), Warszawie (żyd). Najważniejszą ze wszystkich fundacyąbył szpital żydowski na 350 chorych, zbudowany poczę-ści z zasiłku rządowego, poczęści przez warszawską gminę żydowską, oraz ze składek i o-fiar. W roku 1842 liczono 43 szpitale, w których znalazło pomoc 28 299 osób. Z instytucyj dobroczynnych założonych świeżo należy wymienić dom przytułku dla starców i kalek w Górze Kalwaryi pod Warszawą. „Zdanie sprawy “ Rady głównej wyszło w r. 1833. Zbytnia zależność od rządu była poważnym hamulcem w rozwoju rady głównej i szczegółowych jako też i samej dobroczynności publicznej. Władze rosyjskie doskonale sobie zdawały sprawę, że dobroczynność jest środkiem najłatwiejszym^ujęcia ludności miejscowej i zjednania sympatyi dla nowego rządu. Coraz też większą zaczęto zaprowadzać kontrolę nad zakładami dobroczynnemu Usilnie przedewszystkiem baczono, by do Rady Głównej i Rad szczegółowych nie wchodziły jednostki z pośród społeczeństwa „niepra-wTomyślne“; dalej, stale zmierzając do zlania Królestwa z Cesarstwem, usiłowano wzory dla reorganizacyi dobroczynności w Królestwie czerpać z Cesarstwa. roku 18 4 2. Pierwszym etapem było zreorganizowanie zarządu instytutów dobroczynnych w Królestwie przez wydanie Najwyższego Ukazu z dnia 2 marca 1842 r. („Zb. przep. adm.“ cz III, t. I, str. 27 i n.). Ukaz podniósł Radę Główną do stopnia władzy, wyłącznie tylko od Komisyi rząd. spraw. wewn. zależnej, ściśle oznaczył atrybucye i obowiązki rad oraz stosunki do służby szpitalnej, ale jednocześnie poddał zakłady dobroczynne pod bliższy nadzór gubernatorów cywilnych. Rada jest więc głównym zarządcą wszystkich zakładów, towarzystw dobroczynnych i szpitali. Służbą lekarską stosownie do ukazu z r. 1840 kierować ma główny inspektor służby zdrowia. Powiększono skład rady członkami zasiadającymi z u-

Y) Zmiany w

Duch. i Ośw. publ.; z 2 członków Rady Lekarskiej; z 2 asesorów, prawnego i budowniczego; wreszcie z osób, któreby Rada Administracyjna Królestwa na przedstawienie Komisyi Rząd. Spr. Wewn. powołała. Zakres działań Rady Głównej w sprawach dobroczynności publicznej był takisam jak Rady Ogólnej Do-zorczej. Przy każdym szpitalu ustanowiono Rady Szczeg. Opiekuńcze, złożone z opiekuna prezydującego, 3 obywateli miejscowych, znanych z miłosierdzia, i lekarza naczelnego szpitala. Urzędowanie członków Rad Szczegółowych było dwuletnie, opiekunów czteroletnie.

Rada szczegółowa bezpośrednio zarządzała zakładem dobroczynnym, czuwała nad porządkiem wewnętrznym i dokładnością służby lekarskiej i gospodarczej, mianowała urzędników prócz intendenta, a lekarzy przedstawiała Radzie Głównej Opiekuńczej do nominacyi. Władze administracyjne, do których to z przepisów ogólnych należało, miały obowiązek załatwiać przedstawienia Rad szczegółowych Opiekuńczych, tyczące się administracyi i potrzeb instytutów dobroczynnych. —Wytwarzanie rad o-piekuńczych trwało lat kilka, conajmniej do r.

1836, aczkolwiek przyznać należy Radzie Głównej, że energicznie zajęła się sprawą re-

wszyscy gubernatorowie cywilni, prezydent miasta Warszawy, główny naczelnik biura kontroli z kom. rząd. spr. wewn., pomocnik głównego inspektora służby zdrowia, rade. prawny służb, zdrów., radca farmaceutyczny Rady lekarskiej, jeden z członków WTD-ści, wszyscy pre-zydujący w radach szczegółowych szpitali i zakł. dobroczynnych w Warszawie, z urzędu wybierać miała sama Rada Główna Opiekuńcza z pomiędzy zasłużonych urzędników lub osób znanych ze swej filantropii. W liczbie tych członków muszą być: wyższa osoba

Członków nie

organizacyi. Już w ciągu pierwszego ro- j rzędu jak: główny inspektor służby zdrowia, ku prawie wszystkie główne zakłady dobroczynne Królestwa wyłączone zostały z pod zarządu komisyi wojewódzkich i dostały swoje własne rady szczegółowe, które w raportach kwartalnych dawały obraz swej działalności. Tylko dwa szpitale warszawskie (Dz. Jezus i Św. Rocha), które uważano jeszcze za własność misyonarzy, nie otrzymały Rad szczegółowych (Szpit. Dz. Jez. w r. 1838: „Zb. przep. adm, “ Cz. III, t. III, str. 3 i nast.). Doba rad opiekuńczych zaznaczyła się najsilniej nadaniem instytucyom dobroczynnym charakteru

Wielka Encykl. Illustr. Ser. I Tom LXI. Zeiz. 321b.

duchowna, prawnik i budowniczy. Prezesa Ukaz zachowuje wszystkie istniejące towarzy-mianuje cesarz na przedstawienie Namiestnika; I stwa dobroczynności i wytyka dla nich jakby członkowie wybrani przez Radę mianowani są drogę działalności. Towarzystwa winny się przez Radę Administracyjną. Wszyscy człon- przedewszystkiem zajmować wspomaganiem tako wie Rady mają głos decydujący, wszelkie kich ubogich, którzy nie mogą być przyjmowa-sprawy załatwiane są kolegialnie. Decyzye ni do zakładów publicznych, a celem ich po-w sprawach zakładania nowych szpitali i in- winno być „zapobieganie zubożaniu*⁴. Do za-stytutów dobroczynnych, zarządzanie wszelkie- kładów dobroczynnych zostających pod zwierzch-go rodzaju majątkiem instytucyi, podział człon- nim zarządem Rady Głównej należą instytuty ków rządowych, mianowanie i uwalnianie, po- dla głuchoniemych i ociemniałych, domy schro-ciąganie do odpowiedzialności członków Rady nienia dla starców i kalek, sale ochrony, domy Głównej muszą być zatwierdzone przez Komisyę przytułku dla włóczęgów, domy poprawy dla rząd. spr. wewn.; we wszystkich innych spra- kobiet nierządnych, domy sierot i zaniedbanych wach Rada decyduje ostatecznie. Zarządzenia dzieci. Jednocześnie z ukazem wyszła ustawa Rady w sprawach mających związek z policyą szpitalna, opracowana przez zarząd głównej lekarską muszą być czynione w porozumieniu służby zdrowia, do dziś obowiązująca. W roz-z Inspektorem służby zdrowia. Zarząd nad po- winięciu zatwierdzonej przez ukaz, organizacyi szczególnemi instytucyami należeć miał do Rad rad opiekuńczych, oraz ustawy szpitalnej Komi-opiekuńczych szczegółowych. W każdym ob- sya rząd. spr. wewn. ułożyła szczegółowe iu-wodzie jedna z rad szczegółowych z wyboru strukcye dla rad obwodowych („Zb. przep. adm. Cz. Rady Głównej nosić miała tytuł Rady Opiekun- III, t. I). Centralistyczno-państwowe dążności czej Obwodowej. Rady szczegółowe składają odbiły się na dalszych losach ustawy. Z roku się z Opiekuna prez;ydującego i pewnej liczby na rok specyalnemi rozporządzeniami czy uka-członków; powinni to być obywatele lub urzęd- zami zmniejszano atrybucye dotychczasowych nicy znani z uczuć humanitarnych. Stałymi ciał kierowniczych, bądź rozszerzano kon-członkami rad z urzędu muszą być: naczelny trolę ciał administracyjnych nad instytucyami lekarz szpitalny, przełożeni i przełożone zgro- dobroczynnemi. Dopiero reformy po wypad-madzeń miłosierdzia; a w radach obwodowych kach lutowych, dopuszczające w skromnej mie-komisarze tych obwodów. Członkowie Rad rze społeczeństwo do wpływu na gospodarstwo mianowani są przez Komisyę rząd. spr. wewn., społeczne w znaczeniu istotnem, a nietylko e-na przedstawienie Rady Głównej, pełnią obowiązki konomicznem, przemysłowo-handlowem, spro-przez lat 3, opiekun-prezydujący — 6; członko- wadziły teoretyczną zmianę w ustroju biurokra-wie z urzędu—bez ograniczeń. Rady opiekuńcze,    tycznym Ukaz z cl. 5 czerwca    (n. s.)    1861 r.

„za porozumieniem się i zgodą gubernatora cy-    („Zb. przep. adm.“ cz. III, t. I.    str. 75    i nast.),

wilnego“, przedstawiają Radzie Głównej inne ustanawiając rady gubernialne, powiatowe osoby na miejsce ustępujących. Przy zakłada- i miejskie, w obrębie władzy tych organów wy-niu nowych szpitali kandydaci do Rad wybiera-    mienia opiekę nad ubogimi,    szpitalami, za-

ni są przez rządy gubernialne. Obok tych o-    kładami dobroczynnemi. Rady    szybko    zniknę-

cy systematycznie znosił resztki urządzeń krajowych. Zakłady dobroczynne ostatecznie w roku 1870 postradały swe dawne odrębne urządzenia przez zrównanie ich z rosyj-skiemi. Ustawa z r. 1870 o zarządzie zakładów dobroczynnych 10 gub. Kr. Polskiego zno -si ostatecznie wszystkie urządzenia dotychczasowe. Wszystkie zakłady dobroczynne, jako-też będące własnością tych zakładów majątki i kapitały, pozostając pod nadzorem gubernatorów, znajdują się- pod zwierzchnictwem mini-

gólnych reform ukaz z r. 1842 reorganizuje o- ły, o ile przyjąć się zdołały, a z niemi piekę nad starcami i kalekami oraz określa za- i ich atrybucye. — 8) O lc r e s o d r o It u dania towarzystw dobroczynnych. Zarząd szpi- 1 8 6 3. Wydany w r. 1864 d. 2 marca u-tali, przytułków parafialnych w miastach i mia- kaz o urządzeniu gmin wiejskich całą opiekę steczkach na zasadzie postanowienia Namiest- nad zakładami dobroczynnemi i szpitalami zanika z 2 grud. 1817 r. poruczony był probosz- łożonemi lub utrzymywanemi przez gminy puczom, wójtom gmin i burmistrzom.—Ukaz na- wierzą gminnym zebraniom, oraz wójtowi. Da-kazuje, że odtąd ma być sprawowany przez wne rządy z r. 1842 poddawano coraz ostrzej -dozory parafialne, złożone z dotychczasowych szej kontroli, dochodzącej do tego, że z rozpo-dozorów kościelnych, z dodaniem proboszcza rządzenia namiestnika Berga, pozwolono im parafii. Dozory istnieć mają nawet tam, gdzie odbywać swe posiedzenia li tylko wobec ua-niema szpitali. (Szczegółową instrukcyę dla czelnika „żandarmskiej komendy“ („Przep. adm." dozorów parafialnych oprać. Kom. Rząd. spr. cz. III, t. V, str. 419) (1). Komitet Urządzają-wewn. „Zb. przep. adm.“ cz. III, t. III, str. 329).

Szpitale nosić mają nazwę: Domy schronienia dla starców i kalek. Opiekę nad ubogimi wyznań ewangielickich zostawiono przy kolegiach kościelnych tych wyznań, a nad ubogimi wyznania mojżeszowego dozorom bóżniczym. Dozory zająć się muszą wykazaniem stanu funduszów, oraz starać o środki, nie mają jednak prawa rozpisywania składek przymusowych. Dla ujednostajnienia działalności dozorów zwierzchni nadzór nad niemi powierzono radom obwodowym.

za-

ra-

radach

steryum spraw wewnętrznych. Zawiadywanie instytutami dobroczynności należy do rad guber-nialnych i powiatowych dobroczynności publicznej, a w Warszawie do odrębnej rady miejskiej. Wszystkie zaś zakł. dobroczynne, znajdujące się w obrębie gmin wiejskich lub kosztem gmin urządzone, pozostają, stosownie do ukazu 1864, pod nadzorem wójta i zarządzane są przez zgromadzenia gminne. Skład powiatowych rad dobroczynności publicznej jest następujący: naczelnik powiatu (prezydujący), jeden z pomocników naczelnika powiatu, lekarz powiatowy, opiekunowie zakładów dobroczynnych, wreszcie „urzędnicy w służbie zostający" lub 2—4 osob} znane ze swej dobroczynności wybierane przez rady powiatowe i zatwierdzane przez gubernatora. Rady gubernialne, pod prezy-dencyą gubernatora, składają następujące osoby: vice-gubernator, zarządzający izbą skarbową, zarządzający izbą kontroli, naczeluik dy-rekcyi naukowej, jeden z radców rządu guber-nialnego podług wyboru gubernatora, inspektor lekarski gubernii, prezydujący w radach powiatowych (naczelnicy powiatów) z głosem doradczym, opiekunowie zakładów dobroczynnych w mieście gubernialnem, 4—6 osób wybieranych przez Radę na lat 3, a zatwierdzanymi przez głównego naczelnika kraju. Radę miejską warszawską oprócz osób „z wyboru" stanowią: gubernator jako prezydujący (od roku 1893 prezydującym jest prezydent miasta), oberpolicmajster m. Warszawy, prezydent miasta, naczelnik zakładów dobroczynnych w Warszawie, inspektor lekarski, zarządzający izbą skarbową, izbą kontroli, prezes Tow. D-ości i o-piekunowie szpitali. Do atrybucyj rad powiatowych należy całkowity zarząd zakładami do-broczynnemi; rady gubernialne mają nadzór nad ich działalnością i są pośrednikami z władzami wyższemi. Ponadto na gubernatorów, jako głównych stróży porządku w gubernii, nałożono obowiązek nadzoru nad wszystkiemi instytucya-mi dobroczynnemi, czuwanie nad tem, aby instytucye te nie przekraczały swego przeznaczenia, zwiedzanie ich osobiste i wglądanie troskliwe w sposób ich zarządu. Bezpośrednie kierownictwo zakładami dobroczynnemi powierzono pod względem lekarskim starszemu lekarzowi, pod gospodarczo-administracyjnym nadzorcy; nadzór nad służbą zdrowia spełnia inspektor lekarski. Rady mogą jednak wybierać opiekunów dla każdego z zakładów, aby baczyli czy cała admiuistracya spełnia ściśle obowiązki na nią włożone. Ustawa oparła byt materyal-ny instytucyj dobroczynności publicznej na następujących źródłach: 1) dochody z nieruchomości i kapitałów, 2) opłata za leczenie i przytułek, 3) zasiłki ze skarbu, 4) zasiłki gmin wiejskich lub miejskich, 5) ofiary dobrowolne. Wszystkie fundusze wpływające na korzyść zakładów dobroczynnych zostają pod zarządem min. spr. wewn., które zarządza niemi na za-

sadzie, podług jakiej rozporządza się funduszami dobr-ości publicz. w guberniach, gdzie niema zieinstw. Żadne opłaty przymusowe na korzyść zakładów dobroczynnych nie mogą być dopuszczane bez specyalnego pozwolenia, ale rady winny się starać o powiększenie dochodów z ofiar dobrowolnych, widowisk, przedstawień itd. Jedynie zgromadzenia gminne na potrzeby znajdujących się pod ich zwierzchnictwem instytucyj mogą rozpisywać składki na wszystkich członków gminy. Ustawa z roku 1870 jest ostatniem ogniwem w łańcuchu przemian, które przebyta organizacya dobroczynności publicznej w Królestwie. Położenie stworzone przez nią stało się dla dalszych losów sprawy najzgubniejszem. Jeżeli sposoby, jakiemi u nas toczono walkę z nędzą, i przedtem nie odpowiadały nabrzmiałym potrzebom społecznym, tworzyły ciężki urzędniczy aparat, to reforma 1870 r. jest karykaturą wszystkich błędów, które popełniono, niema-jącą nic zresztą wspólnego z całym rozwojem dotychczasowym. Złe tkwi w organizacyi rad dobroczynności publicznej. Przez ustawę kraj pozbawiony został własnego organu kierowniczego. Centralizacya działalności w ministe-ryum spraw wewnętrznych zabija teraz już w rodku wszelką planową, cały kraj obejmującą pracę.—Jest to rozbicie, sproszkowanie wysiłków w dziedzinie dobroczynności. Nadto organizacya rad odsuwa całkowicie społeczeństwo nietylko od kierownictwa, ale nawet od udziału i wpływu na akcyę dobroczynności publicznej, zostawiając ją wyłącznie w rękach administra-cyi. Rady mają charakter ściśle urzędniczy, przytłaczającą większość stanowią członkowie, zasiadający z urzędu, mianowani z góry; braknie w radach przedstawicieli społeczeństwa. Nie można bowiem za takich uważać t. zw. „wybieranych" członków rad, gdyż nie posyłają ich tam żadne ciała zbiorowe, żadna grupa społeczna: są to osoby poprostu dobrane przez członków mianowanych, czyli faktycznie powołane przez gubernatorów, bądź naczelników powiatu. Praktyka wykazuje, że członkowie z wyboru to również najczęściej urzędnicy, nawet zależni od swych wyborców. Jako znamienny szczegół zaznaczyć należy wszędzie w dach brak lekarzy; zasiadający w kuratorzy, opiekunowie szpitali, jako ludzie niefachowi nie mogą informować o istotnych potrzebach tych instytucyj. Zrozumiałym jest wobec powyższego stosunek nieufności, a nawet wrogości, jakim społeczeństwo otoczyło in-stytucyę, pełniącą jedną z donioślejszych fun-kcjj życia zbiorowego, a nietkwiącą w jego organizmie, niemającą nic wspólnego z całością życia społecznego. Złożona dziedzina dobroczynności nie może być załatwiana biurokratycznie. Rady nic nie uczyniły, aby się zbliżyć do społeczeństwa, zainteresować je swą działalnością. Przeciwnie, sztywne, wymuszone sprawozdania,

Ilość

łóżek

Ilość

szpitali

Ilość korzyst. z pomocy

22

43

28 299 64 287 43 770 42 760

57

60

70

3811 3 798 4148 5 457 5 710

73

75

78

112

116

rb.

rb.

25 1901 178 30 1902 358 32 1903 322 78 1904 365 82 1905 513

dające bardzo nieścisły obraz czynności, zwłaszcza w sprawach kasowości, brak kontroli społeczeństwa nad rachunkowością instytucyi, najzupełniej samowolna gospodarka, wreszcie powolność i opieszałość w kierowaniu i prowadzeniu prac swoich—wszystkie te objawy świadczyły o nieprzystosowaniu organizacyi rad dobroczynnych do czynności jakie miały spełniać. Rezultatem jest opłakany stan iustytucyj dobroczynnych, znajdujących się pod bezpośrednim zarządem rad dobroczynności publicznej, a zwłaszcza szpitalnictwa. Najpoważniejsza część pracy dobroczynnej, szpitalnictwo nasze, nietylko, że się nie posuwa naprzód, lecz jakby cofa się wstecz. Statystyka szpitali wykazuje następujące liczby:

Rok

1815 1842 1855 1857 1865 1867 1869 1874 1897 1902

Od roka 1815 do 1869 liczba szpitali potroiła się a od 1842 niemal podwoiła. Liczba chorych wzrosła o 50% a pielęgnowanych o 300 % .' Kraj dźwigał się, chociaż stanu rzeczy nie można nazwać pomyślnym, owszem ilość szpitali była niewystarczającą wobec potrzeb wzrastającej ludności. Ale stan ten po roku 1870 zamiast się poprawić, pogarsza się stale. Dość przytoczyć, że chociaż ilość szpitali znacznie wzrosła, to jednak wstosunku do wzrostu ludności widzimy cofanie się. W r. 1867 na 10 tys. mieszk. przypadało 7 łóżek, w r. 1897 5.7, a w 1902 5.6 czyli mniej jeszcze niż w r. 1897! Liczba chorych, którym okazano pomoc, wynosiła 87.8 osób na 10 tys. mieszk. w r. 1867, a w r. 1897 tylko 65.4.—Musimy następnie skonstatować w r. 1869 brak szpitali w 39'powiatach, a w r. 1897 w 29 powiatach Krółestwa (t. j. w 34°/o) z ludnością wsi 2]/a mil., według innych obliczeń, w stosunku do przestrzeni ⁵/n czyli niemal połowa kraja z 3 blizko mil. ]udności’pozbawiona jest pomocy lekarskiej. Rady dobroczynności publicznej nic nie czynią, aby stan” ten zmienić. Charakterystycznem jest np/:to, że waciągu

6-lecia (1897 — 1903) nie przybył ani jeden szpital z funduszów Rad; założone w tym czasie szpitale są albo fabryczne albo powołane przez towarzystwa prywatne. Brak funduszów stał się zjawiskiem chronicznem. Ustawa r. 1870 oparła byt iustytucyj dobroczynnych głównie na ofiarności publicznej. Jako źródła dochodu przewiduje: dochody z nieruchomości i procenty od kapitałów, ofiary dobrowolne, opłatę za leczenie, zapomogi z kas państwowych i miejskich. Wobec tego, że dochody z kas państwowych są dotąd pomocą doraźną, a zapomogi miejskie stanowią minimalne summy, więc największem źródłem jest dochód z majątków i ofiary. Dochody te, niegdyś wystarczające, okazały się dziś niedostatecznemu — Wraz z wygasaniem dawnych stosunków patryarchalnych, wraz z wytwarzaniem się nowego ukształtowania klasowego w społeczeństwie wysychały dawne źródła dochodów. Zasadniczy błąd prawodawcy polegał na oparciu bytu instytucyi na podstawie przypadkowej. Rezultatem konieczność gospodarki bez jutra, gospodarki bankruta, operującego pożyczkami i t. d. Bilanse np. warsz. rady dóbr. publicznej wykazują od 20 lat stałą przewyżkę wydatków nad dochodami, która doszła w ostatnich latach do rozmiarów olbrzymich, wprost paraliżując całą dalszą akcyę. Przytaczamy poniżej w liczbach okrągłych summy, jakie zapożyczano z sum przeznaczonych na pokrycie wydatków lat następnych;

Rok tys. Rok tys. Rok tys. Rok tys. rb.    rb.

Tablica liczb deficytu jest bardzo pouczającą. Wskazuje ona jak w latach ośmdziesiątych, wobec nowych warunków życia, nie wystarczają dawne środki, deficyty rosną zastraszająco i osiągają maximum w r. 1889. Położenie wytworzyło się niepokojące. „Stopniowy wzrost deficytów— pisze Sprawozdanie Rady z r. 1892 -- mający miejsce w większości warszawskich szpitali, hamował wszelki rozwój działalności tych insty-tucyj/* Należało zapobiedz ruinie. Rada zyskała pozwolenie m-stra spr. wewn. na zaciągnięcie 60 tys. z kapitałów należących do schronienia dla starych sług, pod tym warunkiem, iż pożyczka zwróconą była z sum przeznaczonych na utrzymanie domu dla podrzutków. Pomimo pożyczki deficyt nie o wiele się zmniejszył. Konieczność zmusiła uciec się do innych racyo-nalniejszych środków zdobywania pieniędzy. Od 1890 roku, na zasadzie zdania rady państwa z dn. 24 kwiet. 1890 r., ustanowiono podatek w wysokości 250 tys. rb., ściągany od właścicieli nieruchomości w całem Królestwie na rzecz szpitali warszawskich. Podatek corocznie rozkłada m-ster spraw wewn. między miasta a gubernie; z Warszawy ściąga się go w podwójnej wielkości; zbieranie podatku odbywa się przez magistraty i zebrania gminne.—Te pierwsze kroki gospodarki racyonalniejszej odbiły się odrazu pomyślniej na budżecie rady; deficyt zaczął się zmniejszać, pomimo że rząd cofnął dotychczasową zapomogę w summie 100 tys. rb. Do zmniejszenia deficytu przyczynił się znakomicie nowy podatek szpitalny, wprowadzony

8 szpitali

Zakłady dla rodzących Zakład dla rekonwalescentów

osób 32 336 3196

333

690

225

137

74

6 591

1953

405

1 442 (1905)

2 036 8 850 1002

85 (1905)

2 328

274015

3 czerw. 1894 r. na zasadzie zdania Rady Państwa w wysokości 1 rb. od osoby, bez różnicy płci, służących w domach lub pracujących w fabrykach, powyżej lat 17-u. Wszyscy płacący posiadają prawo bezpłatnej opieki w szpitalach warszawskich. — Deficyt jednak od lat dzie-więćsetnych na nowo rośnie i dosięgnął zastraszającej liczby pół miliona rb. w r. 1905! Bankructwo zbliżało, się szybkiemi krokami. Szpitalnictwo oderwane od społeczeństwa, zostawione własnemu losowi, szybko chyliło się ku upadkowi. Zmiana w położeniu prawnem, przejście szpitali pod zarząd miejski stało się koniecznością. Ważny ten etap nadejść musi i w innych miejscowościach kraju, aby położyć kres nienormalnym stosunkom. Ale uzdrowotnienie stosunków szpitalnych, zmiana obecnego położenia nie jest możliwą bez szerszej swobody ruchów; bez samorządu z trudnością będzie usunąć braki, które przytłoczyły dzisiejszą gospodarkę. Wytyczne są wszędzie jednakie: szpitale są insty-tucyami społecznemi. Utrzymanie ich winno ciążyć na gminach i miastach. Leczenie szerokich warstw to nie filantropia, lecz obowiązek.— Inne dziedziny dobroczynności również ponuro wyglądają w liczbach. Oto smutne losy np. domów dla starców, kalek i nieuleczalnych w parafiach. Zaniedbywane przez proboszczów, w r. 1842 przeszły pod opiekę dozorów parafialnych, w r. 1854 domy mające dochodu więcej niż 300 rb. postanowiono przemianować na „główne" i oddać pod zarząd rad opiekuńczych. W r. 1864 dozory parafialne rozwiązano, a przytułki istniejące po wsiach przeszły pod zarząd wójtów i pisarzy, choć zgromadzenia gminne mogły wybierać dozorców specyalnych. W r. 1869 takich przytułków głównych było 21, mieściły 1238 osób, pod zarządem gmin: 244 —utrzymywały 1266 starców i kalek. Dzisiejszych danych o przytułkach w kraju całym nie mamy, ale liczby dotyczące Warszawy np. wskazują, że z przytułków korzystało 876 osób w Warszawie, 220 w Górze Kalwaryi (1897 r.); według zaś informacyi towarzystwa przeciw-że-braczego w Warszawie w tymsamym czasie ogólna liczba znanych policyi ubogich była wynosiła 2674, z których żaden nie mieści się w przytułkach. W liczbie tej było starców 50—80 lat 2444, chorych 2462. Zatem z zaregestrowanej summy ubogich 3550 starców—75°/₀ nie posiada pomieszczenia (w tern 73% chorych). Energia społeczeństwa, odsuniętego od kierownictwa i udziału w dobroczynności publicznej, musiała znaleźć ujście w pracy stowarzyszonej. Rady dobroczynności publicznej nie wyczerpywały całej działalności. Rozwinęły się liczne stowarzyszenia dobroczynne i liczba ich wciąż rośnie, pomimo trudności w zakładaniu. Na zasadzie uchwały Komit. do spraw Królestwa z 14 kwietnia (s. st.) 1872 („Zb. pr.“ 1872    342)

towarzystwa mogą być zakładane tylko na zasadzie Najwyższego pozwolenia wskutek przedstawienia nczynionego przez właściwy rząd gu-bernialny i rządzą się specyalnemi statutami. Towarzystwa Dobroczynności zostają pod zwierzchnictwem m-stra spr. wewn. i ogólną kontrolą miejscowych rad dobroczynności publicznej, oraz pod dozorem naczelnika gubernii, a w Warszawie naczelnika zakładów dobroczynnych. Towarzystw Dobroczynności mamy w kraju kilkadziesiąt, dzisiaj około 77 (44 ogólnych i 33 spe-cyalnych): w Warszawie (1814), Lublinie (.1817), Radomiu (1874), Kielcach (1873), Kaliszu (1879), w Łodzi dwa chrześciańskie i żydowskie, dalej rosyjskie tow. dobroczynności w Król. Polskiem z oddziałami w Lublinie, Piotrkowie, Kielcach (1866), wreszcie szwajcarskie t stwo d-ści (1875), itd. oraz cały szereg towarzystw specyalnych — Towarzystwa są osobami prawnemi, mogą posiadać i nabywać własność i zarządzać nią stosownie do ustanowionych przepisów. Korzystają z różnych przywilejów, jak zwolnienia od podatków skarbowych, opłat stemplowych, pocztowych i t. d. Działalność rozwijać mogą stosownie do celów wymienionych w ustawach: w dziedzinie szpitalnictwa (szpitale dziecinne w Warsz., zakłady dla nerwowych i umysłowo-chorych w Drewnicy), opieki nad starcami i kalekami, opieki nad sierotami, ochrony, żłobków, zakładów wychowawczo-poprawczych i t d. Ustanowione w K-ie P-em zarządy dobroczynne mają zlecone wspieranie w zakładach. Wspieranie ubogich w domach, wydawanie zapomóg pieniężnych, zaopatrywanie w opał i u-branie, wydawanie taniego pożywienia, wyszukiwanie pracy i t. d., stały się udziałem towarzystw prywatnych. Dla porównawczego zobrazowania działalności rad dobroczynności publicznej oraz towarzystw prywatnych, przytaczamy za sprawozdaniem warsz. Rady miejs. dane z roku 1900 dla Warszawy:

Pod zarządem rad dóbr. publ.

4 domy dla starców, warsztaty Staszica

3 domy dla sierot

Zakład dla ubog. dzieci po robotn.

Zakł. wychów, w Mokotowie Dom wychowawczy dla podrzutków

43 512

Pod zarządem towarzystw.

2    szpit. dziecinne 1 zakład dla rodząc.

Zakład dla rekonw.

12 domów dla starców 2 044 16 domów dla sierot 84 ochron Żłobki

Zakł. św. Małgorzaty

3    zakł. czasowe (?)

4    domy noclegowe i 3 domy zarobkowe

294 160

Królestwo Polskie (Instytucye społeczne: służba zdrowia).

a

sprawy w innej formie. Przejście szpitalnictwa pod opiekę miasta—to cząstka. Uregulowanie kwestyi opieki nad starcami i dziećmi i związana z tern sprawa ubezpieczeń na starość, kalectwo i chorobę, sprawa zapewnienia warunków egzystencyi w bezrobociach: oto podstawowe warunki istotnego zabezpieczenia od nędzy, która nie jest już dzisiaj tylko „zubożeniem" jednostkowem, ale klęską, trapiącą systematycznie tysiące. Dobroczynność dzisiejsza nasza nie wyszła z okresu niemowlęctwa i nie prędko wejdzie na nowe tory. Drogą więc samopomocy zbiorowej, nacisku na państwo i gminy, muszą powstać nowe instytucye,

Bo. W.

Wykaz prywatnych instytucyj nie jest tu bynajmniej wyczerpujący. Brak kolonij letnich, z których korzystało 2812 dzieci, biur nędzy wyjątkowej (budżet 43 tys. rb.), t-stw opieki nad nieuleczalnymi, nerwowymi i t. d. Ale i tak działalność ich przedstawia się równie pokaźnie jak działalność rad, choć środki, jakie-mi rozporządzają rady dobroczynności publ., są znacznie większe. W r. 1889 dochody rad wynosiły prawie 707 tys. rb., wydatki 844 tysiące; prywatne instytucye miały dochodu 280 tys., a rozchodów 274. Majątek nieruchomy i kapitały w posiadaniu pierwszych wynosiły 0 mil. rb., w prywatnych towarzystwach nie

C) Służba Zdrowia. Nowo utworzone w r. 1815 Kr. P. odziedziczyło urządzenie służby zdrowia, czyli policyi lekarskiej, jak wtedy mawiano, po Księstwie Warszawskiem. Urządzenie te, ustanowione w Dreźnie d. 19 września r. 1809, było nawskroś biurokratyczne („Dziennik praw Ks. Warsz." t. II, nr. 14 str. 70 i nast.), a posiadało przywarę i niedokładność niejedną, więc też Komisya Rządowa Spraw Wewnętrznych, tak dawniej jak i potem zwierzchniczka najwyższa służby zdrowia, wystąpiła z żądaniem zaprowadzenia zmian pewnych, przez siebie za pożyteczne i konieczne uznanych. Rada Administracyjna Królestwa przychyliła się do wymagań tych i d. 21 czerwca r. 1817 zatwierdziła ustawę nową, nieróż-niącą się zasadniczo od dawniejszej („Dziennik Praw .Kr. P-go“ t. III, nr. 14, str. 231— 270), a posiadającą z nią tę wadę wspólną, że ani o włos nie była mniej biurokratyczną. Postanowiono wtedy, że na czele służby zdrowia stać ma podawnemu Komisya Spraw Wewnętrznych i Policyi i czuwać nad wykonywaniem ustawy; do niej też należeć miało wydawanie wszelkich instrukcyj i rozporządzeń urzędowo-lekarskich. W województwach Komisya przelewała nadzór ten na podwładne

dochodziły 3 mil. Budżety rosną z roku na nowe formy walki z nędzą, rok poważnie. W r. 1905 budżet warszawskiej rady miejskiej wynosił w dochodzie 1.7 mil. rb., rozchody 2.6 mil. rb.,' w pryw. towarzystwach dochód 1.07 mil. rb.,;~rozch. 1.08 mil. Inicyatywa więc i dochodowość prywatnych instytucyj jako ognisk energii żywotniejszych wzrasta znacznie szybciej. — e) Ocena ogólna. — Przejrzeliśmy przemiany i przewroty prawne, warunki w jakich rozwijała się dobroczynność publiczna w Królestwie.

nie przyznano praw zwierzchniczych nad lekarzami obwodowymi, którzy znosili się w sprawach swych urzędowych wprost z komisyami administracyjnemi. Nadto, również pod zwierzchnictwem Komisyi Spraw Wewnętrznych, ustanowiona została Rada lekarska ogólna „dla zapewnienia dozoru we względzie naukowym co do wiadomości lekarskich"; siedzibą jej była W arszawa. Rada składać się miała z przewodniczącego i z trzech radców, doktorów medycyny, z których jeden powinien być obeznany

Należy scharakteryzować jej wartość. Na całej działalności dotychczasowej od samego początku tkwi piętno sztywnego biurokratyzmu, podniesionego do rozmiarów karykaturalnych przez ustawę 1870 r. O ile przy dawnych stosunkach patryarchalnych, przy produkcyi rzemieślniczej, w warunkach pańszczyźnianych, pomoc instytucyj dobroczyn. mogła być wystarczająca, to wraz’ z wkroczeniem do Kr-a wielkiego przemysłu, z nieodłączną odeń stałą armią pozbawionych pracy i zarobkowania, wraz z coraz większą proletaryzacyą społeczeństwa środki okazały się niewspółmierue-mi do zamierzonych celów, do zaspokojenia potrzeb. Zwłaszcza to-stwa d-ości, wspierające po domach, zachowały stare metody pomocy—drobną jałmużniczą pomoc, będącą dziś kroplą w morzu nędzy. Zamiast postawić so- sobie Komisye Wojewódzkie, do których zali-bie zasadę walki z nędzą i stosowania sposo- czono fizyka (lekarza) i chirurga, jako biegłych bów mających na względzie wyciągnięcie nę- do rzeczy lekarskich, ale tylko z głosem do-dzarzy z otchłani, w którą wpadli, działalność radczym. W obwodach zwierzchnictwo prze' dobroczynna u nas raczej przystosowuje ich do < kazano Komisyom Obwodowym, w miastach istnienia w najbardziej lichych warunkach ma- \ większych burmistrzom, nakoniec w stolicy teryalnych bytu. Już Skarbek (1827) zauwa- prezydentowi municypalnośoi i policyi. Wła-żył: „Wszystkie towarzystwa dobroczynności . dzom tym do pomocy dodano lekarzów obwo-są tern lekarstwem, które uśmierza na chwilę j dowych lub miejskich. Fizykom wojewódzkim boleść, ale choroby nie leczy, a czasem ją nawet pogarsza". Ale co gorsza, pod postacią dobroczynności istnieją zakłady nic z nią wspólnego niemające, w dzisiejszem słowa znaczeniu: domy poprawcze, karne, lub nawet zarobkowe, gdzie krzewi się wyzysk w postaci najgorszej. Zerwanie z przestarzałemi formami dobroczynności, reforma instytucyj pseudodo-broczynnych jest potrzebą wynikłą z nowego klassowego ukształtowania stosunków. Kapitalizm zrodził sposoby regulowania palącej

z weterynaryą; oprócz nich jako asesorowie f oddane zostały Radzie ogólnej dozorczej zasiadać mają: chirurg pierwszego rzędu i aptekarz, nadto mogą być dopuszczani lekarze inni, jako członkowie honorowi, niepobierają-cy wynagrodzenia za pracę swą. Wszystkie osoby te mianuje namiestnik królewski. Rada lekarska ogólna ma być urzędem dozorczym; powinna na żądanie władz właściwych wypowiadać zdanie swe w sprawach dotyczących umiejętności lekarskich, starać się o krzewienie ich, oraz czuwać nad tern, aby nie wykraczano przeciwko przepisom policyi lekarskiej.

w Warszawie i Radom szczegółowym w województwach. Rady zaś te pozostawały w zależności zupełnej od Komisyi Spraw Wewn.; były zatem czysto urzędniczemi (por. Zakłady dobroczynne. — Widzimy więc, że w urządzeniach tych przyznano lekarzom stanowisko aż nadto skromne, dając im nawet w sprawach najważniejszych, tylko głos doradczy, a pozostawiając rozstrzyganie ostateczne urzędnikom administracyjnym. — Stan taki przetrwał istnienie królestwa konstutucyj-nego.—Po nieszczęśliwej wojnie w r. 1831 zarząd służby zdrowia w Kr. P-em należał w ciągu dalszym bez zmiany do wydziału administracyjnego Komisyi Spraw Wewn., a że wydziałem tym kierował urzędnik, nie lekarz, więc też nieraz od władzy tej wychodziły rozporządzenia wcale nie właściwe, a nadzór wydziału tego nad czynnościami lekarskiemi, zwłaszcza na prowincyi, bywał często bardzo niedostateczny, bo wykonywali go urzędnicy ze sprawami tego rodzaju wcale nieobeznani. Komisya mianowała też na urzędy lekarskie wielokrotnie osoby nieposiadające dostatecznego uzdolnienia i wykształcenia zawodowego. —Wady urządzenia takiego z dniem każdym stawały się widoczniejszemi, więc, na mocy rozporządzenia namiestnika królewskiego, został u-stanowiony komitet tymczasowy, złożony z lekarzy wojskowych rosyjskich, wyższych, i z byłych profesorów wydziału lekarskiego, zamkniętego już wówczas Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Zadaniem Komitetu tego było przedewszystkiem zbadanie kwalifikacyi leka-rzów urzędujących, lub wogóle wykonywających sztukę swą w granicach Królestwa; następnie dopiero Komitet zająć się miał wykazaniem braków urządzenia dotychczasowego i opracowaniem ulepszeń koniecznych służby zdrowia. Pracując cztery lata, komitet część pierwszą zadania swego wypełnił pomyślnie, oczyściwszy stan lekarski przez usunięcie z niego osobistości, które się nieprawnie do niego wcisnęły. Nie wystarczało to jednak do naprawy stosunków panujących: więc trzeba się było zabrać do wprowadzenia zmian zasadniczych, tj. do przekształcenia całkowitego ustroju służby zdrowia; wygotowano zatem projekt, który władza najwyższa poleciła sposobem próby stosować tymczasem w ciągu roku jednego.—Do Komisyi Spraw Wewn. przeznaczono członka osobnego z tytułem Inspektora głównego służby zdrowia, powierzając mu kierownictwo naczelne sprawami lekarskiemi w Kr. P-iem; władzy jego poddano zarząd oddzielny, osadzony liczbą dostateczną urzędników; a w ten sposób utwo-

Władzy wykonawczej, lub prawa wydawania przepisów jakichkolwiek Rada nie posiadała; wolno jej tylko było wypowiadać zdania i życzenia swe Komisyi Spraw Wewn., która, według uznania swego, mocna była zastosować się, lub nie, do wniosków i życzeń złożonych sobie.—Fizycy wojewódzcy i lekarze obwodowi, zależni we wszystkiem innem od władzy administracyjnej, obowiązani byli donosić Radzie o stanie zdrowia mieszkańców w okręgach kraju sobie powierzonych, osobliwie zaś o chorobach nagminnych. Materyał w sposób taki zebrany, Rada, uporządkowawszy go i opatrzywszy uwagami swemi, składała Komisyi Spraw Wewn., która, gdy uzna to za potrzebne, poleci podauie go do wiadomości publicznej, lub wyda rozporządzenia odpowiednie. W razie wybuchu choroby nagminnej „obowiązkiem Rady będzie podać opinią i przepisać sposób leczenia choroby", który następnie ogłosi Komisy a Spraw Wewn. — Wszelkie władze naczelne krajowe mają prawo żądać od Rady wypowiedzenia zdania w rzeczach lekarskich, a Rada natychmiast powinna uczynić temu zadość. Komisya Spraw Wewn. ma prawo wymagać od Rady wypracowywania projektów na urządzenia zdrowotne, oraz instrukcyi dla wszystkich zakładów lekarskich, urzędów zdrowia i osób do służby lekarskiej należących; do obowiązków jej ma też należeć zestawienie nowej farmakopeji krajowej. Przyjęcie lub odrzucenie wszystkiego tego, zależy wyłącznie od poglądu Komisyi Spraw Wewn. — Rada o-gólna jest zarazem komisyą egzaminacyjną, lekarską, a świadectwa przez nią wydawane, nabierają mocy po zatwierdzeniu ich przez Ko-misyę Spraw Wewn., która także sama udziela pozwoleń na wykonywanie sztuki lekarskiej w obrębie Kr. P-go.—Zarówno Rada lekarska, jak i wszyscy lekarze urzędujący stać mają pod dozorem wydziału policyi Komisyi Spraw Wewn. Wszystkie osoby należące do służby zdrowia w województwach mianuje Komisya rzeczona („Postanowienie z dn. 3 lutego r.

1816“ w „Dzienniku praw Kr. P.“ t. II, nr. 8, str. 37 i 43). Tak ważna gałąź służby zdro- rzono wydział odrębny w Komisyi Spraw Wewn., wia, jak szpitalnictwo, wyjęta była zupełnie niezależny we wszystkim od władzy admini-z pod wpływów Rady lekarskiej. Nadzór i o- stracyjnej. W guberniach założono urzędy le-pieka nad szpitalami, na mocy postanowienia karskie, po jednym na dwie gubernie, zależne Rady Administracyjnej z dnia 2 grudnia r. 1817 i od urzędu naczelnego; Warszawa otrzymała

Dr J. P.

wtedy urząd lekarski własny, niezawisły od gubernialnego, lecz na równi z nim stojący.

Urzędy te na prowincyi składały się z inspektora gubernialnego (lekarza), z akuszera, z a-sesorów farmacyi i weterynaryi, oraz z członków honorowych (lekarzy). Jako podwładni inspektorów służbę pełnili lekarze powiatów i, w miastach znaczniejszych, miejscy. — Radę lekarską, jedną na kraj cały, składali: prezes i czterej członkowie etatowi (wszystko lekarze), oraz kilku przybranych z ciała lekarskiego członków honorowych. Rada ta pełniła nadal obowiązki nałożone na nią przez ustawę z r.

1817.--Zarząd główny służby zdrowia rozpoczął działalność swą w sierpniu r. 1838 i zaraz zabrał się do opracowania szeregu instruk-cyi, dotyczących różnych działów służby lekarskiej, dozoru nad aptekami, składami aptecz-nemi i t. p. Postanowiono również założenie szkoły felczerskiej. Nowa ustawa ta przyjęta została d. 22 lutego r. 1839 przez Radę Administracyjną Kr. P-go, zatwierdzenie zaś ostateczne władzy najwyższej w Petersburgu otrzymała d. 28 stycznia r. 1840.—Aby zadość u-czynić potrzebie naglącej, Zarząd główny służby zdrowia jął się ochoczo pracy i w ciągu lat kilku zdziałał rzeczywiście bardzo wiele.

Dn. 21 stycznia r. 1840 zatwierdzono opracowaną przezeń ustawę szkoły weterynarskiej. w Warszawie, tegoż dnia i roku opatrzono ustawą nową, ulepszoną, Zakład położniczy i szkołę akuszerek, przyłączając je do szpitala Dzieciątka Jezus. W dniu 28 lutego tegoż roku zatwierdzono ustawę Szkoły felczerskiej, otworzonej niebawem; nakoniec d. 10 lipca t.

r. iprzyjęto- „Przepisy wykonywania dochodzeń sądowo-lekarskich“, opracowane bardzo starannie i umiejętnie. We wrześniu roku tegoż, wskutek zabiegów Rady lekarskiej, otworzono w Warszawie Szkołę farmaceutyczną. Teraz też Zarząd główny służby zdrowia zaczął coraz pilniej wglądać w sprawy szpitali i wygotował nową ustawę szpitalną, dotąd w kraju naszym obowiązującą, a zatwierdzoną w dn. 2 marca

r. 1842. Zabrano się też gorliwie do zreformowania stanu cyrulickiego, usuwając z niego nadużycia różne, poddając go nadzorowi surowszemu niż dotąd i starając się podnieść poziom jego naukowy za pomocą szkoły, już wyżej wspomnianej. Dalej opracowano przepisy, mające na celu zapobieganie szerzeniu się chorób nagminnych i wenerycznych; aby tego dopiąć, ustanowiono dozór policyjno-lekar-ski nad nierządnicami w Warszawie, później tenże nadzór zaprowadzono również w miastach większych na prowincyi. Jedną z prac większych i pożyteczniejszych, wykonanych w okresie tym przez Radę lekarską, było wydanie podręcznika chemii sądowej i zarazem badania rzeczy spożywczych. Dzieło to, posiadające zalet niemało,, zatwierdziła i zaleciła do użytku urzędowego Rada Administracyjna Królestwa w dniu 23 lutego r. 1844.—Oprócz tego Zarząd służby zdrowia, społem' z Radą lekarską, wypracował mnóstwo ustaw, przepisów i wyjaśnień odrębnych, których tu wszystkich wyliczać nie sposób, ogólnikowo tylko powiedzieć można, iż działalność obu ciał wymienionych wydała owoce dobre i przyniosła krajowi pożytek rzetelny, zaprowadzając ład i porządek w służbie zdrowia przedtem u nas nieznany.— Rada lekarska zachowała i nadal prawa i znaczenie komisyi egzaminacyjnej, mogącej wydawać dyplomy lekarskie i doktorskie na równi z wydziałami uniwersyteckiemi; odjęto jej to dopiero po założeniu w Warszawie Akademii medyko-chirurgicznej, wcielonej następnie jako wydział lekarski do b. Szkoły Głównej warszawskiej. Inne wszakże obowiązki swe spełniała aż do chwili, w której istnieć przestała. W dwadzieścia kilka lat po rozpoczęciu pracy użytecznej Zarządu służby zdrowia i Rady lekarskiej, położono kres istnieniu ich. Dopiero po zgnębieniu ostatecznem powstania styczniowego, wybuchłego w r. 1863, gdy się zaczęło działanie zaciekłe Komitetu Urządzającego pomału zabrano się do burzenia systematycznego wszystkiego, co nosiło piętno dawniejsze, więc też nie zapomniano i o służbie zdrowia. W r. 1867 usunięto naprzód farmakopeję polską, obowiązującą od r. 1817, a na jej miejsce nakazano aptekom posługiwać się rosyjską. W tymże roku ukaz ogłoszony dnia 31 października nakazał, aby urzędy lekarskie gu-bernialne w Kr. P-iem znosiły się wprost z mi-nisteryum Spraw Wewn. w Petersburgu, t. j. z jego departamentem lekarskim; równocześnie rozporządzono zniesienie Rady lekarskiej oraz Zarządu głównego służby zdrowia w Komisyi Spraw Wewn. Śladem ostatnim obu tych ciał urzędowych był jeszcze przez lat niewiele o-statni Inspektor główny służby zdrowia, nie pełniący już obowiązków, lecz pozostawiony przy boku namiestnika. Dn. 20 czerwca r. 1868 ogłoszono ukaz znoszący Komisyę Spraw Wewn., a sprawy lekarskie przez nią nieza-łatwione jeszcze przekazano departamentowi lekarskiemu przy ministeryum Spraw Wewn. w Petersburgu. Z biegiem lat niewielu Komitet Urządzający (ob ) poznosił stopniowo wszystko, co przypominało dawną służbę zdrowia naszą, a jedyną po niej pamiątką, widocznie przezeń przeoczoną, pozostała ustawa szpitalna z r. 1842, zachowująca dotąd moc obowiązującą, pomimo, że i szpitalnictwo nasze w r. 1870 postradało urządzenie swe dawne, odrębne i zrównane zostało z rosyjskiem.

D) Ubezpieczenia, a) Rządowe a) Do roku 1843. Instytucyę ubezpieczeń zastępowała w dawnej Rzeczypospolitej bratnia, wzajemna pomoc i miłosierdzie chrześciańskie dla dotkniętego klęską sąsiada. Tu i ówdzie łączono się nawet w bractwa, których zadaniem była pomoc wzajemna w razach klęski ognia.

na wza-mu-

nowe z na-

Zaczątek Instytucyi ubezpieczającej, która rozrosła się z czasem w potężną „Dyreitcyę ubezpieczeń" x powstał dopiero za rządu pruskiego.

Po trzecim podziale w 1795 r., w części Rzeczypospolitej, przyłączonej do Prus („Prusy Południowe"), edyktem Fryderyka Wilhelma III z 21 kwiet. 1803 ustanowiono pierwsze na ziemiach polskich Towarzystwo ubezpieczeń budowli w miastach pod zarządem dwóch dyrekcyi głównych: Warszawskiej i Poznańskiej, przyczem ubezpieczenie to było rządowem i obowiązkowem dla wszystkich właścicieli nieruchomości. Następnym edyktem tegoż króla (1 czerw. 1804) stworzono takież samo Towarzystwo ogniowe dla wsi, poddając je pod zarząd wymienionych dwóch dyrekcyj. W każdym z powiatów rząd pruski ustanowił dyrekcyę szczegółową Towarzystwa Ogniowego, Provinzial’Feuer Socie‘at, poddając ją pod bezpośredni nadzór landratów i wyznaczając exaktora do poboru składek. Składki ogniowe były stałe i dodatkowe w razie znaczniejszych strat, wynagrodzenie zaś mogło być użyte tylko na odbudowanie zniszczonych przez ogień zabudowań. Z utworzeniem Księstwa Warszawskiego, w skład którego weszły i Prusy południowe, ówczesna Komisya Rządząca utrzymała nadal to urządzenie ogniowe, zlewając oddzielne dyrekcye główne w jedną „Administra-cyę generalną Towarzystwa Ogniowego", oddaną pod zwierzchnictwo Dyrekcyi policyi krajowej. Rzeczone Towarzystwo, przeznaczone z początku tylko dla departamentów Warszawskiego, Kaliskiego i Poznańskiego, następnie wskutek decyzyi rady stanu z 1808 i 1809 r. rozciągnięto do depart. Płockiego, Łomżyńskiego i Bydgoskiego, ponieważ rząd pruski pozbawił je możności korzystania nadal z instytucyi ubezpieczeń regencyi Kwidzyńskiej. Z dobrodziejstw asekuracyi nie korzystały jednak departamen-ta po-austryackie (Krakowski, Radomski, Lubelski, biedlecki). W 1812 r. Komisya Rządząca ustanowiła w zamian dotychczasowej, przez rząd pruski zaprowadzonej składki zmiennej, t. j. zależnej od liczby pogorzeli, składkę stałą, nie-ulegającą w żadnym wypadku podwyższeniu.

Taka anomalia w instytucyi, opartej jemności, prędzej czy później doprowadzić siała do katastrofy: rósł deficyt, aż w roku 1816 dosięgną! olbrzymiej na owe czasy summy 2V₂ mil. złp. Nastąpić musiała reorganizacya instytucyi dobroczynności w epoce połączenia z Cesarstwem Rosyjskiem. Postanowieniem ówczesnego namiestnika Zajączka (9 lipca 1816), rozwiązano Towarzystwo ogniowe dla miast i na miejsce niego zaprowadzono czelną władzą, „Dyrekcyą Generalną", przy Ko-misyi Rządowej spraw wewnętrznych i policyi.

Jednak Towarzystwo ogniowe dla wsi pozostało nadal i dopiero przez postanowienie Rady adm. (7 stycznia 1817) zniesiono je i zaprowadzono nowe. Według ustawy tego nowego Towarzystwa ogniowego, zatwierdzonej 25 lu-

Wielka Encykl. lłustr. Ser. I. Tom XLI Zesz. 321b.

tego 1817 r. wszelkie dobra ziemskie prócz dziedzicznych obowiązkowo do Towarzystwa zaciągnięte zostały. Nowe Towarzystwo ogniowe obejmowało odtąd całe Kr-stwo; nauczone zaś smutnem doświadczeniem, ustanowiło ono dwojaką składkę: stałą, ściąganą razem z podatkiem od domów, i nadzwyczajną, dodatkową w miarę potrzeby. W razie osiąganego zysku składka stała ulegała obniżeniu stosunkowemu. Od zabudowań murowanych, twardo krytych, opłata stała wynosiła 8 groszy poi. od każdej ubezpieczonej setki złp.; od murowanych, miękko krytych, 12 gr., od innych 16. W 1831 r. szkody zrządzone w budowlach przez spalenie lub zniszczenie w czasie wojny polsko-rosyjskiej, dosięgły 5 mil. złp. Dyrekcyą generalna Tow-stwa, na zasadzie uchwał Rady administr. z 1832, 1833 i 1835, zobowiązaną została do wynagrodzenia szkód wyżej pomienionych. Równocześnie prawie poruszono niezałatwioną dotąd sprawę pokrycia długu dawnego Tow-stwa, wynoszącego 2l/a mil. złp., a przypadającego poszkodowanym w 1.1807 —1816. Na mocy Ukazu ces. Mikołaja I z 28 kwiet. 1840 i wydanego w wykonaniu tegoż Postanowienia Rady adm. Kr-stwa z 1 grud. 1840 polecono rozpisanie na wszelkie budowle miejskie i wiejskie, bez względu czy są albo nie są zabezpieczone w Towarzystwie, składek nadzwyczajnych przez lat 6, według wartości budowli w stosunku 2 gr. poi. od 100 złp. Po zupełnem zaspokojeniu wszystkich zameldowanych pretensyj pozostały fundusz, 360 000 złp., wcielony został do skarbca kasy Dyrekcyi generalnej. Postanowieniem Rady adm. z 22 paźdz. 1833 zaprowadzono pierwsze Towarzystwo Krajowe ubezpieczeń od ognia wszelkich ruchomości, jak oto: rolnych (zboża, inwentarzy ect.), domowych, towarów i t. d. prócz kosztowności. Tow-stwo wynagradzało odtąd wszelkie szkody od ognia • prócz pożarów wydarzonych „z klęsk wojennych, zaburzeń krajowych", lub przez podstęp ubezpieczonego. Postanowieniem Rady adm. z 1833 r. i 1834 r. wzbroniono ubezpieczenia ruchomości w Towarzystwach zagranicznych oguiowych, które podówczas już grasow-ały w naszym kraju, bez przyzwolenia Dyrekcyi generalnej T-stwa ognio • wego, i zaprowadzono straż ogniową w Warszawie (ob. Straż ogniowa) —b) Lata 1843—1866. W 1843 r. rozpoczął się nowy okres w dziejach asekuracyi kraju: Ukaz ces. Mikołaja I (10 Stycz. 1843 r.j stwarza podwalinę dla późniejszego rozrostu ubezpieczeń w Królestwie. Zasadnicza reforma, wprowadzona rzeczonym ukazem, polegała na rozszerzeniu zakresu instytucyi, dotychczas przyjmującej wyłącznie ubezpieczenia od strat z pożarów wynikających. Postanowiono przybrać inne gałęzie ubezpieczeń, a w szczególności: a) na życiu ludzkiem oparte-, b) od gradobicia; c) od pomoru na bydło; d) od strat transportowych. Oprócz tego, instytucyi ubezpieczeń powierzono zarząd

kas oszczędności. Według art. Ii-go ukazu, uchwalono dla instytucyi nazwę „Dyrekcyi ubezpieczeń", jako władzy bezpośrednio kierującej wszystkiemi ubezpieczeniami, pod jej zarząd oddanemi, i pozostającej odtąd pod zwierzchnictwem Komisyi rządowej spraw wewn. i duchownych. Pierwszym prezesem był Czempiński, drugim hr. FrU Skarbek, następnie radca tajny Baszczyński, gubernator Warszawski; czwartym i ostatnim S. Wierniewicz. „Dyrekcyę ubezpieczeń" upoważniono do ogłaszania drukiem „Zbioru urządzeń i wiadomości, tyczących się ubezpieczeń w Kr-stwie Polskiem" (wychodził od 1844 r. zeszytami w miarę wydawania nowych ustaw i urządzeń). „Dyrekcya" wprowadziła urząd radców;ubezpieczeń, bezpłatnie spełniających obowiązki nadzoru asekuracyjnego i korzystających z praw do służby obywatelskiej przywiązanych;'^ radcowie ci pozyskali sobie z czasem szacunek powszechny, bo tylko najgodniejszych obywateli dopuszczano do tego zaszczytu. Nowa organizacya wywołała cały szereg szybko po sobie następujących prac prawodawczych; w materyi ubezpieczeń. Z mocy specyalnego ukazu ces. Mikołaja I (25 lipca 1843

r.) Dyrekcya ubezpieczeń wydała w d. 1 grud. t.

r. ustawę Głównej Kasy Oszczędności dla War-4 szawy, przez Komisyę spraw wewn. i duch. zatwierdzoną. W d. 27 lut. 1844 r. zatwierdzoną zostaje, przez Radę adm. nowo-wypracowana, wyczerpująca ustawa o ubezpieczeniu ruchomości od ognia. Ubezpieczenia ruchomości w T-stwach ogniowych, zagranicznych (tu rozumiano i rosyjskie instytucye ubezpieczeń), bez zezwolenia dyrekcyi wzbroniono, pod karą zapłaty na korzyść funduszów ubezpieczenia ruchomości, 5-krotnej składki uiszczonej Tow-stwu za- stracya pozostawała wyłącznie w rękach rządu, granicznemu. W razie jednak odmowy w przyjęciu ubezpieczenia wolno było ubezpieczyć się w Tow-stwie prywatnem. Dyrekcya wprowadziła dział ubezpieczeń od strat przy spławie i przewozie towarów i ruchomości transportowych na Nidzie, Wieprzu, Bugu, Narwi, Pilicy,

d) kapitałów na przeżycie; e) dochodów na przeżycie. Ubezpieczeń na życie w Tow-ach zagranicznych bez pozwolenia Dyrekcyi zabroniono. Wreszcie w 1857 r. wprowadza Dyrekcya ubezpieczeń obowiązkowe ubezpieczenie bydła od pomoru z księgosuszu. Słowem, pod Zarządem „Dyrekcyi ubezpieczeń" zogniskowano wszystkie rodzaje ubezpieczeń, zakreślone ukazem z 10 stycz. 1843 r., prócz jedynie ubezpieczenia od gradobicia, którego ustawy opracowanej i przez b. Komisyę rządową spraw wewn. zatwierdzonej, instytucya nie zdążyła już wprowadzić. Zawiadywała tedy Dyrekcya w owej epoce ubezpieczeniami a) nieruchomości od ognia; b) ruchomości od ognia; c)transportowemi; d) życio-wemi; e) od pomoru bydła; f) miała Główną Kasę oszczęduości w Warszawie. Żaden z krajów europejskich nie przedstawiał podobnego przykładu zjednoczenia w jednej instytucyi rządowej równie rozciągłego zakresu działalności, o zadaniu tak wyłącznie społecznem. Główną wadą organizacyjną było to, że Dyrekcya ubezpieczeń nie posiłkowała się wcale reasekura-cyą, wówczas jeszcze mało przez Towarzystwa ubezpieczeń stosowaną. Ponieważ zaś przyjmowała do ubezpieczenia nieruchomości na summę nieograniczoną w jednein ryzyku, stąd w dziale tym ponosiła częstokroć znaczne straty. W r. 1862, na wniosek ówczesnej Rady stanu, minister sekretarz stanu do spraw Kr-stwa oznajmił decyzyę monarszą, polecającą zreformow>*~— nie Dyrekcyi Ubezpieczeń w sposób dający stowarzyszonym, czyli właścicielom ubezpieczonych od ognia i innych klęsk posiadłości, obszerniejszy u-dział w samoistnym zarządzie tej instytucyi pod kontrolą rządową; dotychczas bowiem cała admini-

Szczegółowe przepisy projektowanego Towarzystwa były tak wyczerpująco i wszechstronnie pomyślane, że mogłyby dziś jeszcze służyć za wzór. Naczelne władze krajowe nie zdążyły przed swem zwinięciem przeprowadzić tej ustawy w porządku prawodawczym. Gdyby to się stało, reforma administracyjna z r. 1866 może nie byłaby dotknęła tej instytucyi, jako stojącej po za sferą władz państwowych, które były przed miotem tej reformy, c) Zmiany r. 1866 — 1871. Dyrekcya ubezpieczeń istniała do r. 1866, w którym na mocy Ukazu 31 grud. t. r. nastąpiła decentralizacya instytucyi ubezpieczeń wzajemnych. Ukaz pomieniony pociągał za sobą zmianę systemu zarządu dotychczasowego. Ustawa o zarządzie sprawami ubezpieczeń, jako anneks do wspomnianego ukazu z r. 1866 o zarządzie gubernialnym w Królestwie, postanowiła zarząd interesami ubezpieczeń i kasami oszczędności rozdzielić pomiędzy komisyę rządową spraw wewnętrznych, rządy gubernial-ne i zarządy powiatowe. Dla załatwiania czyn-

Prośnie, Warcie i Wiśle, oraz przez Biebrzę i kanał Augustowski, Niemen aż do Memla Wypracowano uową ustawę ubezpieczenia wzajemnego nieruchomości od ognia dla miast i wsi, która zachowała po dzień dzisiejszy moc obowiązującą wyłącznie dla miasta Warszawy. Według niej, wynagrodzenie ogniowe powinno być użyte na odbudowanie zgorzałych budowli. Zabezpieczenie budowli w Tow-stwie zagranicz-nem jest zakazane, pod karą wyrównającą 10% sumy, na którą nieruchomość ubezpieczoną była. Zaprojektowaną zostaje ustawa o ubezpieczeniach na życiu ludzkiem opartych, którą Rada adm. Kr-stwa 30 lipca 1844 r. zatwierdziła. Ten nowy dział ubezpieczeń, na podstawie szczegółowych przepisów, w rozwinięciu wyż. wzmiankowanej ustawy wydanych, obejmuje- ności ubezpieczeń ustanowione zostały: a) przy ubezpieczenia: a) kapitałów na dożywocie; b) wydziale przemysłu i kunsztów w Komisyi dochodów dożywotnich; c) na wypadek śmierci;    rządowej spraw wewnętrznych oddzielna sek-

cya do czynuości ubezpieczeń: b) przy każdym nieruchomości od ognia oraz bydła od księgosuszu rządzie gubernialnym oddzielny wydział pod kapitału zasobowego nie zbierano, jako niepo-bezpośrednim kierunkiem asesora, który zarzą- trzebnego, bo składka rozpisywana była corocz-dza tą częścią służby na prawach radcy, z prawem głosu w interesach ubezpieczeń na posiedzeniach rządu gubernialnego; c) Przy magistracie m. Warszawy oddzielni urzędnicy wyłącznie do czynności ubezpieczeń i kasy oszczędności; d) przy każdym rządzie gubernialnym, oraz przy magistracie m. Warszawy, u-rzędnicy do szczególnych poruczeń, w charakterze inspektorów objazdowych do czynności ubezpieczeń. Prowadzenie czynności ubezpieczeń w zarządach powiatowych zostało na dotychczasowych zasadach, z pewnemi zmia- ' nami, ukazem postanowionemu Dotychczasowi radcy ubezpieczeń, wybierani z pomiędzy właścicieli ubezpieczonych ruchomości i bezpłatnie pełniący swoje obowiązki, utrzymani zostali zarówno przy zarządach powiatowych, jak przy magistracie m. Warszawy. Remanenta ubezpieczeń funduszów i wnioski kas oszczędności przeszły pod bezpośredni zarząd komisyi spraw wewnętrznych, która, stanowiąc instytucyę nadzorczą nad zarządem służby ubezpieczeń, w znacznej części otrzymała atrybucye, służące przedtem Dyrekcyi ubezpieczeń i Komisyi rzd. spraw wewn. Ukazowi z 1866 r. znoszącemu Dyrek-cyę ubezpieczeń przypisywano powszechnie zapowiedź, zwiastującą, iż zagłada instytucyi jest rychła. Wskutek ukazu 8 marca 1868 r. znoszącego Komisyę rządową spraw wewnętrznych włożono na Komitet Urządzający (ob.), czasowy zarząd sprawami ubezpieczeń. Komitet wyjaśnił niebawem, że dotychczasowe przepisy i ustaw o ubezpieczeniach, zabraniające mieszkańcom Królestwa Polskiego ubezpieczać się w zagranicznych T-twach bez wiedzy i zezwolenia właściwej zwierzchności, nie dotyczą rosyjskich T-stw, prawnie otwierających swoje agentury w Królestwie, lecz mają moc obowiązującą odnośnie do T-stw właściwie zagraniczuych. Nareszcie 25 Września 1869

r. zapadł pamiętny Ukaz, polecający znieść bezzwłocznie przyjmowanie przez władze rządowe w Kr-stwie wszelkiego rodzaju ubezpieczeń, prócz obowiązkowej asekuracyi budowli od o-gnia i ubezpieczenia od pomoru na bydło. W ten sposób instytucya rządowa wzajemnych ubezpieczeń w Królestwie polskiem w nadanym jej Ukazem z r. 1843 zakresie działania, istnieć przestała z końcem 1869 r. Co dyrekcya u-bezpieczeń w ciągu 24-go letniego swojego istnienia zdziałała dla kraju, najlepsze pojęcie o tem daje zestawienie porównawcze, umieszczone na str. 44.

nie w miarę istotnej tylko potrzeby. Przeciętna składka ogniowa wynosi obecnie * 6.5°/₀₀, czyli 0.65, a więc w porównaniu z tem, co było przed 40 laty, ubezpieczenie zdrożało o 2°/₀₀, czyli o 20$, zamiast stanieć, jakby spodziewać się należało z powodu lepszej dziś konstruk-cyi zabudowań, oraz większego rozpowszechnienia i udoskonalenia środków przeciw-poża-rowych. Powodem tego jest niezwykłe rozmnożenie się liczby pożarów i podpaleń: kiedy w r. 1866 było w kraju pożarów 2078, a z podpalenia 139, czyli 6.7$, to w 1887 —1891 liczba pożarów dosięgła przeciętnie 4 230 rocznie, a z podpalenia 813, tj. 19.2$. W r. 1843 stosunek podpaleń do ogólnej liczby pogorzeli wynosił z górą 13$; za Dyrekcyi Ubezpieczeń stopniowo się zmniejszał i w ostatnim roku jej istnienia zmalał w dwójnasób, a po r. 1866 dzieje się odwrotnie, po r. 1891 włącznie zaś już się potroił, a obecnie wzmógł się znów niesłychanie i w niektórych okolicach kraju dosięga 30% i nawet 36%. Komitet urządzający d. 5 list. 1869 r. postanowił znieść bezzwłocznie przyjmowanie asekuracyi ruchomości od ognia, oraz wszelkich transportów bądź lądem bądź wodą, pozostawiając mieszkańcom możność zwracania się do T-stw istniejących już w państwie, jako i mogących zorganizować się w przyszłości za zezwoleniem rządu, a również do zagranicznych T-stw, skoro tylko, wedle postanowionych w tym celu przepisów, pozyskały upoważnienie do wzmiankowanych czynności w granicach Rossyi. Co do ubezpieczenia kapitałów i dochodów, opartego na życiu, rządowa władza ubezpieczeń ma wejść w umowę z któremkołwiek z prywatnych T-stw względem przyjęcia przezeń na siebie spełnienia wszelkich niewygasłych we właściwym czasie tego rodzaju zobowiązań, a to na tychże samych warunkach, na jakich przez też władze były przyjęte, z tem zastrzeżeniem, że umowa ta ma być uprzednio przedstawioną do zatwierdzenia ministrowi spraw wewnętrznych. Wskutek tego ostatniego przepisu za kontraktem zatwierdzonym przez departament ekonomiczny w ministeryum spraw wewn. przekazano portfel ubezpieczeń życiowych do spełnienia Petersburskiemu Towarzyswu ubezpieczeń od ognia oraz dochodów i kapitałów, któremu też wypłacono wartość zaciągniętych względem ubezpieczonych na życie zobowiązań, obliczoną na 146 056 rb. z obowiązkiem odrębnego na pierwotnych warunkach prowadzenia przekazanego interesu do czasu wygaśnięcia wszystkich ubezpieczeń. T-stwo Petersburskie przyjęło w 1870 r. ogółem 291 ubezpieczeń, zawartych w b. Dyrekcyi rządowej na sumę 958 261 rb., z których na r. 1900 pozostały jeszcze w mocy 24 ubezpieczenia na summę

Zakres działania w ciągu lat 25 wzrósł w trójnasób. Składka przeciętna za lat 25 od budynków wynosiła 0.45 $, od ruchomości

0.74$. Stan majątkowy instytucyi zwiększył się z 378 210 do 1 788 084 rb., tj. przeszło w czwórnasób, chociaż w działach ubezpieczeń

70 850 rb. D. 20 łipca 1870 zatwierdzoną zo- | ny namiestnikowi 20 listop. 1867 r. i przema-stała opracowana przez Komitet Urządzający u-    wiający za utrzymaniem zasady wzajemności

stawa „Wzajemnego gubernialnego ubezpieczę-    dla wszystkich budowli w całym kraju, nie po-

nia budowli od pożarów*. Ustawa    ta w ze-    zyskał    uznania Komitetu Urządzającego. Sto-

stawieniu z istniejącą przedtem    instytucyą    sownie    do tej ustawy, asekuracya nieruchomo-

wzajemnego ubezpieczenia budowli    od ognia    ści m.    Warszawy pozostała nadal i zostaje do-

tem się odznacza, że decentralizuje    czynności    tąd na    dawnych zasadach z 1844 r. pod zawia-

asekuracyjue na okręgi gubernialne. Projekt j dywaniem magistratu, b. Komisyi rządowej spraw wewn., przedstawio-

Rezultaty 35-letniej działalności ubezpieczeń nieruchomości m. Warszawy (1871 —1906 r.) (liczby wyjęte z urzędowych sprawozdań magistratu m. Warszawy).

Wartość ubezpiecz, nieruchom.

Rub.

Okres

czasu

Składka

Rub.

Liczba Szkody pożarów

Fundusz

rezerwowy

Rub.

Średnia

składka

1871

1881

1891

1900

1906

48 915 430 86 403 940 115 050 860 193 170 730 257 580 250

135 056 196 029 232 373 254 722 352 792

05 00 o o

(M CO 05 CO CO

9 089 156 866 85 620 237 700 80 204

476 544 166 576

1    091 724

2    357 049

3    478 733

pppp

J-* DO to to

05 O 05 00

W rozchodach iustytucyi wliczono utrzymanie straży ogniowej Warszawskiej, na którą w 1906 r. wyznaczono rb. 90 500.

(Wykaz do str. 43).

Przegląd 25-letniej operacyi b. Dyrekcyi wzaj. ubezpieczeń w dziale ogniowym za lata 1844—1868. Lata

Suma ubezpieczona w nieruchomościach

Składka

i ruchomościach. Rub.

Szkody ogniowe

Średnia

wysokość

składki

Stosunek strat do składki

Rub,

Rub.

1844

1845

1846

1847

1848

1849

1850

1*851

1852

1853

1854

1855

1856

1857

1858

1859

1860 1861

1862

1863

1864

1865

1866

1867

1868

106 036 115 110 475 473 116 074 226 132 266 385 157 565 759 165 708 222 171 974 380 175 961 049 183 759 999 186 741 456 191 098 411 196 557 129 203 037 254 206 102 417 212 983 847 223 593 313 236 108 073 249 866 980 265 499 536 286 790 313 302 373 957 308 503 399 320 749 409 314 164 156 323 755 970

528 242.48 571 483.85 549 087.13 704 1 15.04 794 060.52 845 033.71 861 980.74 879 679.71 941 953.15 992 712.67 1 161 407.90 1 181 123.48 1 144 316.47 1 023 136.91 824 449.14 864 413.36 837 866.54 1 160 356.79 1 084 314.48

1    369 825.81

2    189 626.90 1 490 235.45 1 990 356.25 1 943 028.00 1 688 101.00

389 712.75 619 250.09 484 165.57 682 816.67 711 299.49 747 394.32 721 236.08 804 147.76 972 214.63 950 505.24 895 401.68 819 478.58 812 633.07 689 083.22 1069 785.79 892 284.18 746 226.60 1 192 629.67 1 194 982 01 1 662 830.63 1182 562.28 1 650 542.72 1 547 821.12 1 101 999.00 1 829 828.00

4.98

5.17

4.73

5.32

5.04

5.09

5.01

4.99

5.12

5.31

6.07

6.00

5.63

4.96

3.87

3.86

3.54

4.64

4.08

4.77

7.24

4.83

6.20

6.18

5.21

73.77

108.35

88.17

96.97

89.57

88.44

83.67

91.41

103.21

95.74

77.09

69.38

71.01

67.35

129.75 103.23

89.06

102.78

110.20

121.39 54.00

110.75 77.76 56.71

108.39

Ogółem Koszta administracyjne

5 347 747 228    ,> 27 620 907.54    24 370 831.23

’ ,    3 120 587.70

5.16

t..:

88.23

Pozostało składki 129 488.60 Procenty od kapitału 1 002 376.73 Remanent

1 131 865.33

sposób w 1870 r. pozostały na placu asekuracyjnym Kr-stwa wyłącznie akcyjne rossyjskie Towarzystwa ubezpieczeń, ogółem dziesięć, w tej liczbie w dziale ogniowym 6 ubezpieczeń na życie 2 i w dziale ubezpieczeń transportowych 2.—Niebawem, bo 19 listopada 1871 r., wydane zostały nowe przepisy zasadnicze o koncessyonowaniu Tow-stw zagranicznych ubezpieczeń, które, obejmując całe państwo, dotyczyły także Królestwa. Przepisom jednak z 1871 r. nie poddało się wówczas żadne z T-stw zagranicznych i dopiero po upływie lat kilkunastu trzy Towarzystwa na warunkach wyłuszczonych w tych przepisach uzyskały pozwolenie rządu, d) Reformy po r. 19 00. Ustawa o wzajemnych gubernialnych ubezpieczeniach budynków od ognia z 1870 r. zachowała moc swoją pomimo całej wadliwości aż do r. 1901, w którym rozpoczęła działalność, na podstawie u-stawy zatwierdzonej 10 czerwca 1900 r., nowa instytucya ubezpieczenia wzajemnego budynków od ognia w Kr-twie Polskiem, z siedzibą główną w Warszawie, rozciągająca się na kraj cały prócz nieruchomości m. Warszawy, które nadal pozostały pod zawiadywaniem magistratu i rządem ustawy r. 1844. Atrybucye dotychczasowe rządów gubernialnych i urzędów powiatowych przeszły na dyrekcyę centralną w Warszawie. Utrzymując obowiązkowe ubezpieczenie budynków do wysokości 5 000 rb., instytucya rządowa przyjmuje, na żądanie właściciela zabudowania, asekuracyę na summę całkowitą do wysokości szacunku sporządzonego dla ubezpieczenia wzajemnego, dzięki czemu właścicielom nieruchomości miejskim i obywatelom wiejskim zaoszczędzono dodatkowego ubezpieczenia w T-twach prywatnych. Instytucya władną jest również ubezpieczać budynki niewykończone, gdy wartość budynku przewyższa 5 000 rb.—Wypadki jednak ostatniej doby (wystąpienie prezesa instytucyi Daniłowskiego w sprawie języka polskiego i masowe dymi-syonowanie urzędników za popieranie tej sprawy) wpłynęły ujemnie na dalszy rozrost u-bezpieczenia ponad normę obowiązkową.

Wzajemnemu ubezpieczeniu gubernialnemu ulegały obowiązkowo budowle oszacowane nie wyżej nad 5 000 rb.,przewyżkę zaś wartości budowli dozwolono ubezpieczać w jednem z rosyjskich T-stw Ubezpieczeń, z obowiązkiem wizowania polis w zarządzie powiatowym. Wszakże według ustawy wzajemne ubezpieczenie gubernialne przyjmowało także do asekuracyi budowle o-szacowane wyżej nad 5 000 rb., do wysokości 10 000 rb. w całej wartości, w razie życzenia właścicieli. Nieruchomości w budowie będące nie należały do ubezpieczenia rządowego.—U-stawa z 1870 r. utrzymała urząd „radców u-bezpieczeń od ognia", wszakże z atrybucyaini znacznie zmniejszonemi; obywatelski ten u-rząd utracił odtąd powagę dawną. — Ukazem d. 21 sierpnia 1870 r. zatwierdzono przepisy o „uśmierzeniu księgosuszu bydła rogatego" w guberniach Kr-twa i o sposobie zarządu interesami w tym przedmiocie. Przepisy te zastąpiły ubezpieczenie dotychczasowe od pomoru na bydło. Miejscowy zarząd tego uśmierzania powierzono rządom gubernialnym i zarządom powiatowym, przy udziale 3 włościan, właścicieli bydła, w charakterze biegłych w przedmiocie przyznania wynagrodzeń za bydło wybite wskutek księgosuszu i tylko w granicach ustanowionych cen normalnych. Za bydło upadłe wskutek zarazy nie udziela się żadnego wynagrodzenia. Wraz z reorganizacyą rządowej instytucyi asekuracyjnej otworzyło się obszerne pole do współzawodnictwa dla prywatnych przedsiębiorstw ubezpieczeń. Postanowieniem namiestnika d. 17 grud. 1870 r. na zasadzie Ukazu 25 września 1869 r. polecono zamknąć kantory 28 Towarzystw, działających bez pozwolenia rządu. Jedno tylko Imperial fire Insurance company, otrzymało podówczas pozwolenie; T-stwu zaś ubezpieczeń wzajemnych w Krakowie wręcz odmówiono zezwolenia, choć działało ono nadal pod firmą Imperial’u, z którym łączył je stosunek reasekuracyjny. Gdy zaś T-two Angielskie wycofało się z interesu ubezpieczeń w kraju, T-two Krakowskie zawarło w r. 1873 u-mowę z T-twem „Jakor" w Moskwie. W ten

w dziale

Rozwój wzajemnego ubezpieczenia budynków w Królestwie Polskiem:

rok Summa ubezpieczeń Wzrost summy ubezpieczeń

1896

Za panowania Ustawy z 1870 roku

1897

1898

1899

1900

450 000 000 466 843 000 481506 000 493 872 000 518 522 000

16 843 000 14 663 000 12 366 000 24 650 000

1901

Za panowania Ustawy z 1900 roku

1902

1903

1904

536 463 000 576 569 000 617 791000 662 392 000 671631000

17 941 000

40    106 000

41    222 000 44 601 000

9 239 000

„The

tj. w ciągu ostatnich 5 lat suma ubezpieczeń stopniowo zwiększała się i z rb. 518 522 000 wzrosła do rb. 671631 000. Ogółem w 1905

r. było ubezpieczonych nieruchomości 3 118 038 na summę rb. 671 631000, ze składką rb. 4 386 186.49    (0.65%)- W tej summie ponad

normę obowiązkową 70 721 nieruchomości na sumę rb. 100 279 770, ze'składką rb. 944 383.91 (0.44 %)• Pod względem liczby pożarów rok 1905 przedstawił się bardzo niepomyślnie: było pożarów 5 990 ze szkodą rb. 3 945143 (z podpalenia 1 047); w porównaniu z rokiem poprzednim więcej o 481, a z r. 1901 więcej o 2 571. Rok sprawozdawczy zamknął się niedoborem rb. 40 624. Fundusz zapasowy wzajemnego ubezpieczenia z d. 1 stycznia 1906 r. dosięga rb. 6 981374, a ponieważ w 1901 r. wynosił rb. 5 531359, zwiększył się przeto blizko o 1¹/s mil. rb.—Wreszcie na mocy ustawy 11 czerw. 1905 zostały wprowadzone przy państwowych kasach oszczędności u-bezpieczenia na życie: przyjmują one ubezpieczenia od 55 do 5 000 rb. kapitału i od 6 do 600 rb. renty. Dotychczas pozyskały zaledwie setkę ubezpieczeń. W rzędzie ważniejszych rozporządzeń ostatniej doby, odnoszących się do dziedziny asekuracyjnej, warto zaznaczyć jeszcze uchwałę z 1894 r. wzbraniającą T-stwom ubezpieczeń, działającym w państwie, zawierania umów z tak zw. systemem uzbierania zysków, czyli operacyj tontynowych, u-chwałę w tymże roku zapadłą, wprowadzającą nowe zasady kontroli rządowej nad działalnością Towarzystw asekuracyjnych przez utworzenie przy ministeryum spraw wewn. władzy specyalnej pod nazwą „Komitetu ubezpieczeniowego¹¹, którego faktycznej kontroli podlegają odtąd wszystkie operacye Towarzystw ubezpieczeń, działających w Państwie. Prawo 2 czer. 1903 r., obejmujące zasady wynagradzania robotników fabrycznych, dotkniętych przez nieszczęśliwy wypadek, zostało rozciągnięte do Kr-stwa w styczniu 1904 i zezwala na przyjęcie przez Towarzystwo Ubezpieczeń całkowitej odpowiedzialności sądowej za nieszczęśliwe wypadki, mogące dotknąć robotnika podczas pracy.—[3) Instytucye ubezpieczeń prywatne. Zmiany reorganizacyjne 1866—1871 wywołały swego czasu moc różnorodnych projektów, mających na celu zastąpienie b. instytucyi rządowej wzajemnych ubezpieczeń. Szczegóły towarzyszące zawiązaniu pierwszego w Królestwie akcyjnego Towarzystwa ubezpieczeń podajemy według notat spół-czesnego owej epoki S. Kalinowskiego, wytrawnego znawcy b. Dyrekcyi wzajemnych u-bezpieczeń. Prace przygotowawcze do ukazu z r. 1866 znoszącego Dyrekcyę Ubezpieczeń rozpoczęły się w r. 1865. Kapitaliści Warszawscy zamierzyli spadek po niej wziąć na siebie. W r. 1865 utworzyły się dwa koła założycielskie. W imieniu jednego z nich baron.

Fraenkel i Juljusz Wertkeim, a drugiego Mikołaj Skworcow, wystąpili do ówczesnej Ko-misyi Rządowej Spraw wewn. o wyjednanie im koncesyi na założenie spółek akcyjnych p. n. „Warszawskie Towarzystwo Ubezpieczeń". Wobec tożsamości nazwy, zadania i celów obu przedsiębiorstw uznano w sferach rządowych za właściwe zaproponować inicyatorom, aby połączyli się w jedno konsorcyum założycielskie i zamiast dwóch, podali jeden projekt u-stawy. Leopold Kronenberg złożył 19 Wrze-I śnią 1866 r. w Komisyi rząd. spraw wewn. ! projekt takiej Ustawy „Warszawskiego Towarzystwa Ubezpieczeń" od ognia, na życie, oraz transportów lądowych i wodnych. W końcowym rozdziale ustawy zaprojektowano przepisy o przejęciu wzmiankowanych 3 rodzajów ubezpieczeń od Dyrekcyi rządowej ze wszystkiemi na-leżącemi do niej funduszami, tj. składkami na pokrycie bieżących zobowiązań i kapitałami zapasowemi. O takim przelewie na projektowane Towarzystwo zobowiązań i funduszów instytucyi rządowej mowy być nie mogło, gdyż zadaniem uchwalonej reformy była zmiana tylko systemu zarządu tą instytuc\ą, a nie samo jej zwinięcie. W tymże 1866 r. w ślad za projektem „Warszawskiego Towarzystwa U-bezpieczeń" zgłosiły się z podaniami do Komisyi rząd. spraw wew-ych I-e T-stwo Rossyj-skie, założone w 1827 r., Moskiewskie i Petersburskie, a z zagranicznych Tryesteńskie „A-zienda - assicuraz.“, oraz angielskie Queen“ i „The European", o pozwolenie im zajmowania się w Kr-stwie P-iem ubezpieczeniami od ognia, transportów i na życie. Takie życzenie przedsiębiorstw prywatnych do niedostępnej przedtem dla nich działalności w Królestwie Polskiem, a głównie otworzenie (w celach rusyfikacyjnych) drogi do działania w kraju T-stwom rossyjskim, doprowadziło Komitet Urządzający do postanowienia z d. 18 września 1868 r., dozwalającego pomienionym Towarzystwom przyjmowania niektórych ubezpieczeń na równi z instytucyą rządową, a następnie znany Ukaz z d. 25 września 1869 r., mocą którego postanowiono zaniechać przyjmo-! wania przez władze rządowe wszelkiego rodzaju ubezpieczeń na dobrowolnej umowie opartych i prowadzenie nadal przez też władze samego tylko ubezpieczenia obowiązkowego budynków od ognia i bydła od pomoru. Aleksander Ostrowski, prezes komitetu Tow-twa Kredyt. Ziemskiego, Zygmunt Wielopolski i Józef Zamoyski zaprojektowali w 1870 r. założenie „Warszawskiego Towarzystwa Wzajemnych U-bezpieczeń", którego zadaniem byłoby prowadzenie na początek 4 działów ubezpieczeń na dobrowolnej umowie opartych: 1) nieruchomości i ruchomości wszelkiego rodzaju od ognia; 2) ziemiopłodów od gradobicia; 3) zwierząt gospodarskich i domowych od strat z chorób epidemicznych; 4) kapitałów i docho-

co u-

dów na życiu ludzkiem opartych. Na pierwsze potrzeby organizacyjne założyciele ofiarowali tytułem pożyczki 100 000 rb., podlegające zwrotowi z zysków Towarzystwa po wytworzeniu się z tego źródła kapitału zasobowego w takiejsamej wysokości).—Projekt tego T-twa, na razie przychylnie przyjęty w Ministeryum Spraw Wewn. i Finansów, gdy przeszedł do Komitetu Ministrów, nie pozyskał sankcyi, z zasady, że instytucyi o takim zakresie działania, opartej na wzajemności współubezpieczonych niema w państwie. Nie pozyskały również zatwierdzenia projekty wzajemnego towarzystwa ubezpieczeń, wypracowane i wielokrotnie wznawiane przez Tow. Kred. Ziemskie. Jednocześnie, tj. w r. 1870, złożył w Ministeryum Spraw Wewn. Leopold Kronenberg nowy, wzainian poprzedniego z r. 1866, projekt ustawy „Warszawskiego Towarzystwa Ubezpieczeń" z dwoma działami asekuracyi od ognia, i na życie. Kapitał zakładowy oznaczono na 2 mil. rb., wpłacone w połowie. Władze wszakże zażądały złożenia po milionie rubli w gotowiźnie na każdy z 2 działów ubezpieczenia. To spowodowało ograniczenie zadania Towarzystwo do jednego tylko działu ogniowego i taka jego ustawa, z kapitałem 2 mil., w połowie wpłaconym, otrzymała sankcyę 1 maja 1870 r.— Pierwsze 4 lata działalności Towarzystwa zdawały się dowodzić że i jednomilionowy kapitał jest zawielki dla jednego działu ubezpieczeń i nie procentuje się dostatecznie, gdyż za 3 lata (1870/1 — 3) można było wydzielić akcyo-naryuszom przeciętnie tylko po 5 % dywidendy, a rok 1874 już nawet bez niej się bilansował. Wskutek tego, podjęto w r. 1875 starania o rozszerzenie zakresu działania Towarzystwa przez przybranie działu życiowego, ale bezskutecznie, ministerya bowiem postawiły za warunek złożenie drugiego miliona kapitału w gotowiźnie.—Tow-two, zrzekłszy się powtórnie i w tym razie działu życiowego, wybrało inny sposób utworzenia tego niezbędnego w kraju ubezpieczenia. W tym celu zaprojektowano Tow-two ubezpieczeń na życie i od nieszczęśliwych wypadków, z kapitałem pół miliona rubli, de jurę oddzielne, ale które de facto miało być wspólnem. — Taki jest rodowód „Tow-twa Ubezp. Przezorność" zatwierdzonego w r. 1891. Pierwszym dyrektorem Warszawskiego Towarzystwa był G. Mette, magdeburczyk; nie znał on kraju, ztąd kierował niedołężnie. W 1872 r. stanowisko naczelne objął Konstanty Górski (kierował w ciągu blizko lat 30), który uporządkował portfel, starając się o dobór ubezpieczeń, w zaczątku przeważnie rolnych, później rozwijał stopniowo działy: fabryczny i towarowo-miejski, walczył z konkurencyą kilkunastu towarzystw rosyjskich i zorganizował na szerszą skalę reprezentacyę w Kijowie, Żytomierzu, Wilnie, Rydze, Petersburgu, Moskwie, Odessie i Charkowie, zawiązał stosunki reasekuracyjne

z towarzystwami zagranicznemu, przez trwalił stateczność Towarzystwa, w 1876 r. przystąpił do konwencyi petersburskiej rosyjskich to-stw ogniowych, która ujednostajniła taryfę składek i uchwaliła taryfę wspólną obowiązującą. Staraniem Górskiego ubezpieczenia rolne w Królestwie Polskiem zostają wyłączone z pod taryfy konwencyjnej, wskutek czego portfel rolny ześrodkowuje się przeważnie w rękach Warszawskiego Towarzystwa, zwłaszcza od czasu zawarcia w 1877 r. związku reasekuracyjnego z towarzystwem wzajemnych ubezpieczeń w Krakowie. Kiedy konwencya petersburska, nie poprzestając na ujednostajnieniu taryf, ujawniła następnie dążność do systematycznego podnoszenia składek, zjawił się przeciwko niej w 1883 r. prąd reakcyjny. Ziemianie nie żywili pewności, czy konwencya po-mieniona w przyszłości i działu ubezpieczeń rolnych nie ogarnie: obmyślono więc, z inicya-tywy ziemian lubelskich, zawiązać wzajemne poręczenie strat ogniowych i następnie grupami ubezpieczać się do połowy wartości w istniejących to-stwach ubezpieczeń. Za przykładem związku lubelskiego zaczęto zawiązywać takie umowy w różnych okolicach kraju, odstępując pewną część przyjętego na się ryzyka w rea-sekuracyę temu lub owemu To-stwu. W 1891

r. każda już z gubernii posiadała swoją grupę asekuracyjną. W stosunkach swych z Towarzystwami ubezpieczeń grupy pozyskały dla siebie taryfę o 15% obniżoną i udział % lub % w czystym zysku Towarzystwa, osiągniętym na grupie, a rozwijając się stopniowo połączyły się w jeden ogólno-krajowy związek ubezpieczeń t. z. wyborowych. Od owego czasu Towarzystwa ubezpieczeń, uprawiające dział ubezpieczeń rolnych w Królestwie, upatrujące w doborze współubezpieczonych w związkach rolniczych poprawę tego działu ubezpieczeń, który stale narażał je na znaczne straty pogorzelowe — przyjmowały ubezpieczenia rolne tylko od grup właścicieli, nie zaś od obywateli pojedyńczych. Wyrazem dążności zrzeszenia się grup aseku-racyjno-rolnych było utworzenie w 1903 r. Towarzystwa wzajemnego ubezpieczenia ruchomości rolnych „Snop", z którem Warszawskie Towarzystwo zawarło umowę reasekuracyjną. Ze śmiercią K. Górskiego stanowisko dyrektora Warsz. To-stwa objął Andrzej Świętochowski, który w 1905 r. rozszerzył działalność Towarzystwa na drobną własność rolną, przy zasadzie wydzielania % części czystych zysków, osiągnąć się mogących, na dobro uczestników, w postaci zwrotów. Rezultaty działań grupy za 1905—1907 r. przedstawiają się jak następuje: W 1905 r. liczba ubezpieczeń wynosiła 800, zbiór premij rb. 8 700, wartość ubezpieczona rb. 1200 000, straty pogorzelowe rb. 8 980. W 1907 r. zaś (do 1 Października) ilość ubezpieczeń wzrosła już do 2 700, premie do rb. 32 000, wartość ubezpieczona do rb. 3 900 000,

straty pogorzelowe dosięgły 33100, t. j. zakres operacyi ubezpieczeń włościańskich zwolna się powiększa, przynosząc jednak, jak dotychczas, straty Tow-stwu, bo w samym 1906 r. na zebraną premię rb. 22 720 Towarzystwo wypłaciło strat rb. 47 400. W ciągu tych lat trzech najwięcej ubezpieczeń napływało w gubernii Siedleckiej, Warszawskiej i Kaliskiej, najmniej z Lubelskiej i Łomżyńskiej. Pod względem liczby pogorzeli pierwsze miejsce zajęła gub. Suwalska i Kielecka, tak samo jak w dziale ubezpieczeń większej własności. Wyświetlenie stanu I jekt statutu „Przezorności" i zatwierdzenie je-i rozwoju wszystkich akcyjnych towarzystw | go wyjednał. W porównaniu z innemi Tow-mi, ogniowych w Królestwie dają poniższe liczby: operującemi w Kr-wie „Przezorność" rozwija

życiowych na summę około 100 milionów rubli. W latach 1885 — 1889 ulegalizowano w Kr-stwie na warunkach przepisów z 1871 r. trzy zagraniczne towarzystwa ubezpieczeń na życie: „New-York“, „Eąuitable" i „L’Urbaine“, z których „Eąuitable" w 1906 r. zaniechało operacyi w Królestwie. Ożywienie interesu asekuracyjnego w dziale życiowym stało się bodźcem do wznowienia starań (patrz wyżej) około założenia krajowego towarzystwa ubezpieczeń życiowych. W 1891 r. S. Kalinowski nakreślił pro-

I. Ubezpieczenia miejskie

okres czasu

summa

ubezpieczeń

premia

rb.

straty

rb.

°l

/ o

1895—1899

1900—1904

903 490 200 1064 482 500 207247190 II. Ubezpieczenia fabryczne

1905

3 873 648 4444 604 848 871

2137834 2 046 016 413 379

55.2 % 46.0 % 48.7 %

rb.

rb.

1895- 1899 1900 — 4904 1905

1073414900 1 676 264400 340 957 800 III. Ubezpieczenia rolne

9813886 16 368 540 3 097 865

8 258 426 8 131934 720 440

84.1 % 49.7 % 23.3 %

1895 — 1899 1900 — 1904

1905

552 541900 605 434 200 109 924 000

4 202 342 4408519 717910

3 182 447 3180001 677 212

Jp*. po cn

się ospale. W 1903 r. po ogłoszeniu nowego prawa o odszkodowaniu robotników zaniechała zupełnie operacyi zbiorowych ubezpieczeń od nieszczęśliwych wypadków. W tym właśnie dziale ubezpieczeń w kraju naszym epoka obecna musiała wysunąć na pierwszy plan sprawę zabezpieczenia robotników. W 1902 r. (18 kwietnia) zapada uchwała ogólnego zebrania Warsz. Sądu Okręgowego, orzekająca, że w sprawach o odszkodowanie za śmierć i kalectwo robotni

Z ogólnej premii przypada na udział Warszawskiego Towarzystwa około 45%. Oprócz ogniowej asekuracyi w ostatnim 25-leciu upowszechniają się w Królestwie również inne gałęzie ubezpieczeń. W 1881 r., utworzone w Petersburgu Towarzystwo Ubezpieczeń „Rossya" rozwinęło swoją działalność w Królestwie Polskiem.

ka maximum honorarymn adwokata nie może przewyższać 10% summy osiągniętej przez robotnika. Rozporządzenie podobne zostało potem wcielone do prawa z 1903 r. D. 15 czerwca 1903 r. mianowicie zostaje ogłoszone prawo o opowiedzialności pracodawców za nieszczęśliwe wypadki robotników, a stanowiące tylko formę przejściową do wprowadzenia ogólnego ubezpieczenia państwowego. Równocześnie Rada Państwa ogłasza przepisy modyfikujące przepisy ustawy Procedury Cywilnej i Prawa Hy-potecznego wskutek stosowania nowego prawa. W 1904 r. grono fabrykantów zakłada „Warsz. Tow. Ubezpieczeń Wzajemnych od nieszczęśliwych wypadków" i rozpoczyna przyjmowanie ubezpieczeń pracujących w przedsiębiorstwach

Oprócz ubezpieczenia na życie rozpoczęło zbiorowe ubezpieczenia robotnicze. W 1900 r., z okazyi wzniesienia gmachu Tow-stwa w Warszawie, dyrektor Barylski wydał księgę pamiątkową, poświęconą wyłącznie sprawie ubezpieczeń. Przybliżoną miarą rozrostu ubezpieczeń na życie w teraźniejszej epoce służy następujące zestawienie: Kiedy w 1844 r. zabezpieczenie kapitałów na dożycie i pośmiertnych przy b. dyrekcyi ubezpieczeń wynosiło summę zł. 200 000 w r. 1860 złp. 5 328 206, a w ostatnim roku 1866, a więc po 20 latach istnienia działu ub. na życie, było zaledwie 291 ubezpieczeń na kapitał około miliona rubli i renty 640 rb., to w 40 lat później, bo w 1907 r. samo Tow. „Rossya" w ciągu jednego roku zawarło w Królestwie Polskiem ubezpieczeń życiowych 2 400 na summę około 4 000 000 rb.; ogółem zaś przez, okres czasu od r. 1881 — 1907 toż Towarzystwo—zawarło w Królestwie 54 000 ubezpieczeń fabrycznych według zasad wzmiankowanego

prawa, spółzawodnicząc o te ubezpieczenia z a-kcyjnemi Towarzystwami, operującemi w tym dziale za pomocą znacznie obniżonych premij (średnio około 30%), a nie posiłkuje się rease-kuracyą ani pośrednictwem agentów. W Towarzystwie owem w d. 15 kwietnia 1907 r. było ubezpieczonych już 255 przedsiębiorstw z 29 569 robotnikami, robocizną rb. 8 240 440 i premią netto rb. 177 025. W ciągu 1906 r.

Towarzystwo Wzajemne na rb. 154127 premii zebranej z 217 przedsiębiorstw z 28 044 robotnikami od wypłaconej robocizny rb. 7 176 703 (na 1 robotnika średnio rb. 276), wypłaciło za odszkodowania rb. 110 263 (71.54%), kiedy w pierwszym roku operacyjnym 1905 zebrało premii ogółem rb. 41863 i wypłaciło za wypadki rb.

30 681 (73.29%). — W tymże roku 7 towarzystw akcyjnych zebrało premii za ubezpieczenia od uieszczęśl. wypadków (pochodzące w znacznej części z Królestwa) rb. 3 338 878 (mniej o rb.

417 328 w porównaniu z 1904 r.), wypłaciło szkód rb. 2 241 292, osiągnęły zysku ogółem rb. 24946, czyli, że reszta premii została pochłonięta przez koszta reasekuracyi, administracyi i prowizyi wypłaconej agentom. Dążenie do organizacyi stowarzyszeń, opartych na wzajemnej pomocy, ujawnia się dalej w zawiązaniu w Warszawie w 1904

r. „Warszawskiego Towarzystwa Wzajemnej Pomocy na wypadek śmierci" z odszkodowaniem do 5 000 rb., w zakładaniu w Warszawie i na prowincyi licznych kas pogrzebowych z celem zapomóg na pogrzeb w razie śmierci i p o-sagowych w razie małżeństwa. Pogrzebowe kasy:    „Powiatu    Warszawskiego", założona

w 1901 r., „Pracowników instytucyi przemysłowo-handlowych", „Praska" i „Kasa miejska, przy Magistracie Warszawskim" (zał. 1903 r.), kasa przy kasie pożyczkowo-oszczędnościowej lekarzy (zał. w 1904). Kasy posagowe: powstała w 1903 — 4 r. „Pierwsza Warszawska", „Pomoc",

„Spójnia", „Praska kasa posagowa", „Małżeństwo". Wszystkie te jednak Stowarzyszenia, nieoparte na trwałych podstawach, noszą piętno tworu chwilowego. W dziale gradowym stanęło utworzone w 1901 r. w Warszawie przez sfery ziemiańskie Towarzystwo wzajemnych ubezpieczeń „Ceres", które zawarło układ reasekuracyjny z Tow. Krakowskiem i z grupą tow. angielskich; w pierwszym roku istnienia 1902 wydało polis 1 013 na summę ubezpieczeń 4507 834, ze składką roczną 65627. W 1906 r. liczba polis wzrosła do 1 812, summa ubezpieczeń do 12 112 045, składka roczna do 166 623 rb.

W ciągu pięciu lat istnienia Tow-o wypłaciło wynagrodzenia za szkody gradowe rb. 354 494.

Wreszcie najtiowszem Towarzystwem wza-jemnem, zawiązanem w Warszawie jest „Warszawskie Towarzystwo wzajemnych ubezpieczeń szyb", zatwierdzone przez rząd 21 marca 1907.

Y) W c h w iii obecnej instytucye ubezpieczeń i zakres ich działalności w Kr-twie Polskiem przedstawiają się w sposób następujący:—a) Rządo-

Wielka Eneykl Illustr. Ser, I. Tom XŁI. Zesz. 321b.

we instytucye ubezpieczeń: 1) Wzajemne ubezpieczenie nieruchomości Warszawy na zasadach ustawy z 1844 r. pod zarządem Magistratu;

2) Ubezpieczenie bydła rogatego dla zapobieżenia szerzeniu się księgosuszu, na zasadach Ukazu z 20 sierp. 1870 r., pod zarządem administracyjnym zarządów gubernialnych i powiatowych; 3) Wzajemne ubezpieczenie budynków od ognia, zatwierdzone 10 czerw. 1900 r, z centralnym zarządem w Warszawie; 4) Ubezpieczenia na życie za pośrednictwem państwowych kas oszczędności, wprowadzone przez u-stawę 30 maja 1905 r.—b) Krajowe akcyjne Towarzystwa Ubezpieczeń: 1) Warsz. T-stwo ubezpieczeń od ognia (zał. w 1870); 2) T-two Ubezpieczeń „Przezorność" (zał. w 1892 r. z działem ubezpieczeń na życie i od nieszczęśliwych wypadków);—ć) K r aj o w e wzajemne Towarzystwa ubezpieczeń: l)Warsz. T-stwo wzajemnego ubezpieczenia ruchomości rolnych „Snop" (zał. w 1903 r.; ubezpieczenie od ognia ziemiopłodów, inwentarzy, ruchomości i narzędzi rolniczych); 2) T-stwo wzaj. ubezpieczenia od gradobicia „Ceres" (zał. w 1901; ubezpieczenie ziemiopłodów od gradobicia); 3) Warsz. Tow-stwo „Wzajemna Pomoc" (zał. w 1903 r.) ubezpieczenia na wypadek śmierci do wysokości 5000 rb; 4) Warsz. Tow-stwo wzajemnych ubezpieczeń od nieszczęśliwych wypadków (zał. r. 1904);

5) Warsz. T-stwo wzaj. ubezpieczeń szyb, (zał. w 1907 r.; ubezpieczenie szyb i luster od stłuczenia).—d) Filie i jeneralne agentury rosyjskich T-stw Ubezpieczeń: 1) T-stwo ubezpieczeń „Rossya" (zał. w Petersburgu w 1881 r.; ubezpieczenia życiowe, od nieszczęśliwych wypadków, od ognia, ubezpieczenia transportowe wszelkiego rodzaju, walorów, oraz szyb i luster od stłuczenia);—2) I-e Ross. T-stwo ubezpieczeń (zał. w Petersburgu 1827; ubezpieczenia od ognia, na życie i od nieszczęśliwych wypadków; 3) II-e Ros. T-stwo ubezpieczeń (zał. w Petersburgu w 1835 r.; ubezpieczenia od ognia); 4) T-stwo Ubezpieczeń „Salamandra" (zał. w Petersburgu 1846 r.; ubezpieczenia od ognia, nieszczęśliwych wypadków oraz transportów); 5) T-stwo Ubezpieczeń „Jakor" (zał. w Moskwie 1872 r.; ubezpieczenia od ognia, na życie, od nieszczęśliwych wypadków, oraz transportów); 6) Moskiewskie T-stwo ubezpieczeń od ognia (zał. w Moskwie w 1858 r.; ubezpieczenia od ognia); 7) St. - Petersbur. T-stwo ubezpieczeń (zał. w Petersburgu r. 1858; ubezpieczenia od ognia, na życie i od nieszczęśliwych wypadków); 8) Ruskie T-stwo ubezpieczeń (zał. w Petersburgu 1867 r,; ubezpieczenia od ognia i transportów); 9) Ross. T-stwo ubezpieczeń kapitałów i dochodów (zał. w Petersburgu 1835; ubezpieczenia na życie); 10) Północne T-stwo Ubezpieczeń (zał. w Moskwie 1872 r.; ubezpieczenia od ognia); 11) Rosyjskie T-stwo ubezpieczeń „Pomoc" (zał. w Petersburgu 1888 r.; ubezpieczenia od nieszczęśliwych

Br. M.

1814 r. W. Po-ie rozsiane było po rozmaitych korpusach wojska francuskiego. Nad szczątkami wojska ks. warszawskiego miał naczelne dowództwo gen. J. H. Dąbrowski, nad jazdą zaś gwardyi francusko-polskiej gen. Winc. hr. Krasiński; pierwszy z nich w tym czasie dowodził nominalnie, gdyż podwładne mu wojska w różnych miejscach działały oddzielnie. Ostatnim czynem piechoty polskiej, której dowódcą był pułk. Kosiński, w kampanii tego roku było uczestnictwo w bitwie pod St. Disier (26 marca); w tejże bitwie, jazda Ks. warszawskiego, pod dowództwem pułk. Kurnatowskiego, odparła nieprzyjaciela, zdobyła 5 armat, 14 wozów amunicyjnych i zabrała około 600 jeńców. Część artyleryi znajdowała się w obronie Paryża aż do chwili kapitulacyi tej stolicy. Jazda pod gen. Krasińskim (ob.) z największem męztwem walczyła do ostatniej chwili wraz z gwardyą francuską. Całe W. Po-ie dało dowód niezachwianej wierności względem swoich sprzymierzeńców, oraz utrzymało niczem niesplamiony honor swoich chorągwi. D. 4 kw. gen. Krasiński (ob.) uzyskał od Napoleona dekret, mianujący go dowódzcą wszystkich Polaków, służących w wojsku francuskiem. D. 7 kwietnia podczas przeglądu w Fontainebleau, gen. Krasiński dostał od Napoleona upoważnienie do traktowania z ces. Aleksandrem, co też uskutecznił, posyłając do sztabu głównego pułkownika rosyjskiego Szeptyckiego, a następnie gen. Kurnatowskiego. Ze swej strony Dąbrowski wysłał od siebie i od wojsk zostających pod jego komendą w d. 8 kwietnia deputacyę, złożoną z gen. Sokolnickiego i pułk. Szymanowskiego, do Napoleona, a następnie do Aleksandra. Stanąwszy przed Napoleonem d. 11 kwietnia, wręczyli mu pismo, w którem był ustęp: „Śluby nasze są tesarne, co dawniej, serca nasze nie doświadczyły zmiany, lecz ręce nasze są dziś rozzbrojone... gdzie opór jest niepodobny i bezużyteczny, tam uległość staje się potrzebną, a nawet konieczną. Jako jeńcy wojenni doznać możemy najokropniejszych wypadków, bez korzyści dla sprawy, którejeśmy służyli; ulegając zaś, spodziewać się możemy, iż po tylu cierpieniach i ofiarach wolno nam będzie wrócić na łono kochanej ojczyzny, żądającej naszego powrotu i naszej pomocy. Krok ten, Najjaśniejszy Panie, racz uważać za dowód wytrwałości naszej w zasadach honoru, który się lęka nawet cienia pozornego uszczerbku “. — Napoleon wyraził ustnie swoje zadowolenie z Polaków i polecił wydać deputacyi pismo, w którem by-Komisya, ło powiedziane: „Najjaśniejszy Pan oddawał zawsze sprawiedliwość wierności każdego z należących do wojska polskiego, równie jak i waleczności, o której tyle pobojowisk świadczy. Żąda, abyśmy byli przekonani o jego dla Nich przychylności i szacunku". Nadto w art. XIX aktu abdykacyjnego, tegoż dnia datowanego, zastrzegł prawa W-a Po-ego: Wojska polskie

wypadków, szyb, oraz od kradzieży); 12) T-stwo Ubezpieczeń „Ruski Lloyd¹* (zał. w Petersburgu 1871 r.; ubezpieczenia transportów); 13) St-Petersburgskie T-stwo „Nadieżda** (zał. w Petersburgu 1847 r.; ubezpieczenia transportów i od ognia); 14) Rosyjskie T-stwo ubezpieczeń transportów (zał. w Petersburgu 1844; ubezpieczenia transportów); 15) Generalne T-stwo ubezpieczeń na życie i dochodów dożywotnich (zał. w Petersburgu 1899 r.; ubezpieczenia na życie); 16) T-stwo wzaj. ubezpieczeń od gradobicia (zał. w Moskwie 1877 r.; ubezpieczenia ziemiopłodów od gradobicia); 17) Kijowskie T-stwo wzaj. ubezpieczeń od ognia fabryk cukru i rafineryi (zał. w r. 1872). — e) Filie zagranicznych T-stw; 1) „L’Urbaine“ (zał. w Paryżu 1865 r.), działające w Państwie rosyjskiem na mocy koncesyi d. 2 czerwca 1889 r. (ubezpieczenia życiowe); 2) „New-York (zał. w New-Yorku w 1845 r., koncesyonowane w Rossyi w 1887 r. ubezpieczenia życiowe). Z powyższego zestawienia okazuje się, że w dziale ubezpieczeń od ognia funkcyonuje w Królestwie Polskiem ogółem 15 Towarzystw, w życiowym 11, od nieszczęśliwych wypadków 8, transportowym 7, szyb 3, gradowym 2 i od kradzieży 1 Towarzystwo.

E) Zmiany, które dotykały zarówno prawo publiczne jak i prywatne w obrębie K.

P., będą rozpatrzone w ogólnym zarysie w dziale XIII: Dzieje polityczne. Nadto ob.: Kodeks Napoleona w Polsce (t. XXXV— XXXVI, 939-941), Prawo w Polsce, Sejm, Statut organiczny, Samorząd.

X- Zarząd kraju. Organ i zacya i układ władz. Wiadomość o zmianach w zarządzie kraju, organizacyi i układzie władz będzie pomieszczona w rozdziale XIII: Dzieje polityczne. Działalność zaś i or-ganizacya poszczególnych władz, ob. artykuły: Generał-gubernator (t. XXIII — XXIV, 823—828); Generał-policmajster (t-że 823—824); Gmina (t. XXV—XXVI, 226 — 234); Gubernator (t. XXVII—XXVIII, 377 — 382); Komitet do spraw K-stwa P-ego (t-że, 385—387); Komitet Urządzający (t-że 387 — 388); Komitet Starozakon-nych (t-że, 388—392); Likwidacyjna Komisy a, L. K. Centralna, Marszałkowie szlachty; Namiestnik (serya II; t. I—II, 105 — 107); Powiatowe Rady, Prawodawcza Komissya, Rada Administracyjna, Rada Stanu, Samorząd, Sejmy polskie, Statut organiczny, Umorzenia długu krajowego Uwłaszczenie (w Kr. Pols.), Włościanie (Komisya do spraw włościańskich^, Wojewódzkie Komisye, Wojewódzkie Rady.

XI. Wojsko Polskie AA; Okres 1815— 1830. A) Losy wojska po-ego po abdy-kacyi Napoleona. W początkach kwietnia wszelkiej broni, zostające na służbie Francyi, będą miały wolność powrotu do domów, zachowując broń i bagaże, a to na dowód ich służby zaszczytnej. Oficerowie, podoficerowie i żołnierze, zachowują udzielone im dękoracye i pen-sye do nich przywiązane".—Następnie wysłannicy byli przedstawieni d. 13 kwietnia ces. Aleksandrowi, który przyjął ich jaknajłaskawiej; wyraził życzenie, aby przeszłość poszła w za-pomienie, zapewnił w pochlebnych wyrażeniach o szacunku, jaki ma dla Polaków, oraz obiecał oddać dowództwo naczelne nad Wo-ern P-em swemu bratu, W. Ks. Konstantemu. Na pytanie: czy W-a P-ie mogą zatrzymać kokardę narodową, Aleksander odpowiedział: „Owszem, mam nadzieję, że wkrótce będziecie ją nosić z pewnością zatrzymania jej nazawsze. Prawda, że będę miał wiele trudności do przezwyciężenia, lecz widzicie mię w Paryżu—to wystarcza." Do innej deputacyi Aleksander wyraził się: „Dwa narody sąsiedzkie, bliskie obyczajami i mową, raz złączone, powinny się pokochać nazawsze." D. 17 kwietnia gen. Dąbrowski miał audyencyę u ces. Aleksandra i przedstawił mu w imieniu 12 generałów i 600 oficerów następujące życzenia: 1) By złączono w jedną armię, z nazwą armii Ks. Warszawskiego, wszystkie rozproszone korpusy wojsk polskich. 2) By pozostawiono pułkom polskim ich nazwy i mundury.

3)    Pozostawienie każdemu stopnia wojskowego.

4)    Przyjęcie^dymisyi niechcącym nadal służyć.

5)    Zapewnienie żołdu podług budżetu Ks. Warszawskiego zostającym w służbie czynnej, lub do niej wracającym. 6) Uzyskanie od rządu francuskiego^wypłaty zaległego żołdu. 7) Zaopatrzenie armii w odzież, bieliznę i mundury przed wymarszem.—Życzenia te były całkowicie zatwierdzone, lub też pozostawione z zastrzeżeniami mało znaczącemi. D. 24 kwietnia ces. Aleksander odbył przegląd Polaków na równinach Saint-Denis. Stanęło 2 000 ułanów; krakusów 700; artyleryi dwie baterye, 350 ludzi; piechoty 1200; razem 4 750. Po przeglądzie, ces. Aleksander przemówił do zgromadzonych oficerów z ujmującą łaskawością i powtórzył obietnice, dane wysłanej do niego poprzednio deputacyi; oddawał sprawiedliwość waleczności i niezachwianej wierności wojsk polskich, z jaką walczyły pod rządem poprzednim francuskim i pożegnał wojsko słowami: „Do zobaczenia się w Warszawie." - Pomimo mianowania ks. Konstantego naczelnym wodzem gen. Dąbrowski był rzeczywistym dowódzcą. Jemu to ces. Aleksander powierzył zebranie szczątków wojska polskiego, rozrzuconych po całej prawie Europie, od Gibraltaru, aż do Kaukazu, od kazamat w portach wielkobrytańskich, do Hamburga, Gdańska i Włoch, oraz pracę przygotowawczą do sformowania nowej armii polskiej w Ks. Warszawskiem; generał otrzymał w d. 15 maja instrukcyę i wkrótce d. 21 udał się z kilkudziesięciu oficerami do Warszawy, gdzie

stanął 7 czerw. Generałowie Sokolnicki i Woy-czyński, dowodzący 4 kompaniami gwardyi honorowej, tudzież generał Krasiński z pozostałem w-iem p-iem we Francyi, odebrali rozkaz, ażeby przedsięwzięli wszelkie środki, przyśpieszające powrót z wojskiem do Polski. Wysłano po jeńców wojennych Krukowieckiego do Anglii, Paszkowskiego do Węgier, Morawskiego do Danii. Oddział stu ułanów gwardyi pod dowództwem pułk. Jerzmanowskiego podzielił wygnanie Napoleona na wyspie Elbie, a następnie walczył pod Waterloo. Przybywszy do Warszawy, gen. Dąbrowski zajął się gorliwie wykonaniem powierzonego mu zadania. D. 10 czerwca wydał rozkaz dzienny w formie odezwy do współtowarzyszów broni, wzywając ich pod chorągwie narodowe, wyznaczył miejsca zboru dla oddziałów i pułków powracających z niewoli; przyczem wrócono do organizacyi wojska z r. 1812, to jest okresu największego rozwoju siły zbrojnej. Stan wojska polskiego 22 czerwca 1814 r. znajdującego się w Ks. Warszawskiem, prócz korpusu gen. Krasińskiego, przybywającego z Francyi, wynosił 11424 głowy. Liczba ta powiększała się napływającemi wciąż no-wemi oddziałami. Dąbrowski gorliwie zabiegał o zwrot żołnierzy, wziętych do niewoli przez Austryaków i Rosyan i wcielanych gwałtem do ich szeregów. Zapał, z jakim wojskowi garnęli się na wezwanie Dąbrowskiego pod chorągwie narodowe, był różny od okazywanego w r. 1806 przy wkroczeniu wojsk napoleońskich do kraju. Długoletnie olbrzymie boje, ofiary z krwi i mienia, których rezultatem było pozyskanie jedynie sławy bez żadnych korzyści materyalnych dla kraju, wstrzymywały jego obrońców w chwili obecnej od bezwarunkowego zadosyćuczynienia wszelkim wymaganiom ces. Aleksandra, a to wobec braku kategorycznego i zagwarantowanego wypowiedzenia się Rossyi co do zamiarów względem przyszłości Ks. Warszawskiego. Wyrazem tego wachania się była odezwa oficerów polskich, wystosowana do Dąbrowskiego (23 lipca), w której proszą o wyjaśnienie, czego chce od nich zwycięski Aleksander. Na odezwę tę, zakomunikowaną cesarzowi przez w. ks. Konstantego, odpowiedź wypadła przychylnie. Cesarz pochwalił szlachetne uczucia i wzywał oficerów do ufności w szczerość swoich zamiarów wobec Polaków. Oficerowi artyleryi Wład. Ostrowskiemu (ob.) oświadczył, że nawet oręża dla przeprowadzenia zamiarów swoich dobyć gotów, gdyby reprezentanci mocarstw na kongresie wiedeńskim byli mu przeciwni. Po podpisaniu 30 maja 1814 pokoju paryzkiego i uregulowaniu niektórych należności od rządu francuzkiego, korpus polski, pod dowództwem Win. hr. Krasińskiego, opuścił Francyę. D. 7 lipca przeszedł Ren pod Ettingen w sile 5 800 ludzi. Po drodze, w Nancy, odprawiono nabożeństwo żałobne za Stanisława Leszczyńskiego, w Lipsku wydobyto z gro-

bu zwłoki ks. Poniatowskiego i umieściwszy je na żałobnym rydwanie pod strażą honorową, udano się ku granicom polskim. Widok w-a p-iego, wracającego z bronią i sztandarami, drażnił ludność niemiecką, co sprowadziło przykre zajście w Kottbus w Saksonii z pijanymi landwerzystami pruskimi. Przez Poznań udał się korpus do Warszawy, gdzie stanął d. 9 września. D. 17 sierpnia było wojska polskiego w granicach ks-a warszawskiego 28 500, d. 2 listop. 1814 piechoty: 16 313, jazdy:—6 938, artyleryi: 3 474, wojsk wracających z Fran-cyi i Hamburga: 7 000, — ogółem 33 725. B) Komitet wojskowy. Jeszcze 24 kwiet. 1814 r. mianował w Paryżu ces. Aleksander komitet wojskowy organizacyjny, w skład którego wchodzili: W. ks. Konstanty, naczelny wódz W-a P-ego, prezes komitetu; członkowie generałowie: Zajączek, Dąbrowski, Wielhorski, Kniaziewicz, Sierakowski; członkowie zastępcy: generałowie Woyczyński, ks. Sułkowski, później i Giedroyć; referendarz komitetu gen. bryg. Paszkowski. Wydatki na organizacyę i utrzymanie wojsk polskich ponosił tymczasowo skarb rosyjski, pieniądze na te cele użyte miały być pożyczką zwrotną, udzieloną Ks. Warszawskiemu. Czynności gen. Dąbrowskiego przy orga-nizacyi nowej armii zlewają się z biegiem czasu z czynnościami komitetu, a jego instrukcya, ułożona 27 maja 1814, zlewa się prawie z in-strukcyą daną gen. Dąbrowskiemu. Na komitecie spoczywa ułożenie listy oficerów, sprawdzenie wiarogodności dokumentów w tej mierze, wskazanie do jakiej czynności dany oficer byłby najodpowiedniejszym, przeznaczenie generałów i pułkowników do służby czynnej, przy-czem pozostawiono prawa pułkowników na ten raz wyjątkowe, przedstawiania oficerów do swych pułków w chwili ich formacyi; opracowanie systemu i najwłaściwszych sposobów dyslokacyi i pomieszczenia wojsk, żywienia, furażowania, wypłaty żołdów, rachunkowości, oraz wszystkiego, co się tyczy skompletowania i organizacyi Ministeryum wojny. Sprawa ubioru i uzbrojenia jest przez cesarza już postanowiona, zatem żadne zmiany w tym względzie dopuszczone być nie mogą. Jest życzeniem cesarza, aby regulamina i przepisy dla piechoty, jazdy, artyleryi, inżynieryi były te same, które są przyjęte w jego państwie. Cesarz nietylko kieruje się w tej sprawie przeświadczeniem o zaletach tych regulaminów, lecz ma również na widoku nadanie jednostaj-ności wojskom, które w razie wojny mają działać wspólnie. Kodeks karny wojskowy ma w zupełności odpowiadać duchowi i obyczajom uarodowym. Dalej, z uwagi na potrzeby i środki kraju, cesarz życzy sobie, by zorganizowana została milicya dobrze skombino-wana z wojskami czynnemi. Ponieważ jest życzeniem cesarskiem, by nowa organizacya była zgodna z duchem narodu, oraz, by uwzględniono w niej warunki i zasoby krajowe, przeto komitet ma prawo dobierać do swego grona, dla pomocy w pracach, osoby wojskowe i cywilne, nawet całe komisye nienależące do jego składu. Administracyę wojska, do czasu jego zorganizowania zupełnego, powierza się Dąbrowskiemu, który zdawać będzie sprawę ze swych czynności w. ks. Konstantemu i komitetowi. Głoś w. księcia rozstrzyga sprawy sporne. „Cesarz kierował się przy nominacyi członków komitetu wojskowego względami na osoby, które mu wskazywało zaufanie i miłość narodu; chciał przez to dać mu uroczystą rękojmię wspaniałomyślności (libralite) swoich zamiarów, pragnął tym sposobem znaleźć w sercach Polaków źródło dobrodziejstw, które życzy sobie na nich przelać.... Cesarz schlebia sobie, że Polacy, wzamian za dobrodziejstwa, które im świadczy, przysięgli mu przywiązanie, wierność bez granic i uległość, która ich podnosi, ponieważ wdzięczność i honor jest dla nich prawem (Paryż 15/27 maja 1814). Do komitetu wojskowego, któremu w rzeczy samej powierzono prawie zupełne pełnomocnictwo w zakresie zorganizowania nowej armii, powołano rzeczywiście najszanowniejszych weteranów w-a p-iego. Pierwsze posiedzenie odbyło się 27 wrześ. 1814. Pierwszym krokiem komitetowych było oznajmienie obecnemu w. ks. Konstantemu, że chcą uważać prace swoje przy organizacyi wojska jedynie za przygotowawcze, ponieważ nie są rozwiązani z przysięgi ze strony kr. saskiego, który do tej pory nie przestał być nominalnym monarchą Ks. Warszawskiego. Pod tą wymówką kryła się sprawa większej wagi; chodziło mianowicie o wstrzymanie się od czynności organizacyjnych aż do chwili zapewnienia zupełnej rękojmi dla przyszłości kraju ze strony Rosyi. Wiadomość o wylądowaniu Napoleona z Elby na brzegi Francyi 1 marca 1815 skłoniła dyplomatów i monarchów obradujących w Wiedniu do zadośćuczy nienia żądaniom ces. Aleks-a w sprawie polskiej.

D. 3 maja 1815 stanęły ugody oznaczające granice posiadłości między Rosyą, Austryą i Prusami, oraz warujące mieszkańcom ich narodowość i urządzenie stosunków krajowych w duchu liberalnym. Jednocześnie król saski uwolnił Polaków od przysięgi względem siebie. W imieniu Ces. Aleks., z usunięciem trudności ze strony kongresu wiedeńskiego, ogłoszono uroczyście w Warszawie 20 czerw. 1815 wskrzeszenie K-stwa P-iego. Akt ten usunął wątpliwości; Komitet wojskowy z całą gorliwością jął się pracy, członkowie jego zajęli się urządzeniem, każdy właściwej sobie broni wojska: Sierakowski—artyleryi i inżynieryi; Wielhorski —sztabu głównego; Woyczyński — służby zagranicznej; Kniaziewicz—piechoty; ks. Sułkowski—jazdy. W gronie komitetu zaszły pewne zmiany: gen. Kniaziewicz i Woyczyński, niezadowoleni z niektórych punktów, na posiedzeniach roztrząsanych,

usunęli się od narad. Do komitetu wszedł Rozłożenie wojska zastosowane będzie do po-gen. ks. Giedroyó. W końcu r. 1814 znajdo- łączonej dogodności mieszkańców, systematu wało się w garnizonie Księstwa przeszło 30 000 wojskowego i administraćyi. Wojsko zachowa w-a p-ego: do tej-to liczby miała być dopro- kolory swego munduru, swój ubiór właściwy, wadzona nowa armia; jednak w ks. Konstanty,    wszystko,, co się    tyczy jego    narodowości. Orde-

namiętnie lubiący parady i popisy, a nienawi-    ry polskie cywilne    i wojskowe (Orła Białego,

dzący wojny, gdyż „psuje ona ludzi, wala mun-    Św. Stanisława    i    Krzyża    wojskowego) są za-

Wojskowi w czynnej służbie zostający, którzyby byli na załodze albo za urlopem, w miejscu, gdzie się zgromadzenie gminne odbywa, nie będą mogli na zgromadzeniu głosować, chociażby mieli do tego prawo.— C) Wódz naczelny. Wojsko polskie w tej epoce zawdzięcza stan prawdziwej doskonałości, do jakiej doprowadzone zostało z jednej strony niestrudzonej czynności i straszliwej surowości W. ks. Konstantego, nacz. wodza, wybornego instruktora i jednego z najznakomitszych w swoim czasie znawców szczegółów służby wojskowej; z drugiej zaś—rzadkiej gorliwości i wytrwałości całego wojska, któremi-to przymiotami wódz naczelny zdołał je natchnąć. Jednak charakterem swym niepohamowanym, oraz czę-stemi niewytłómaczonemi kaprysami, doprowadzał naczelny wódz swych podwładnych nieraz do rozpaczy. Gwałcił przepisy przez siebie samego zatwierdzone; wbrew oświadczeniu się komitetu zaczął używać kija w karności wojskowej. W pierwszych latach istnienia Królestwa podało się do dymisyi wielu wyższych oficerów, między innymi gen. Chłopicki; rozpoczęło się gromadne występowanie z szeregów, nawet bez zachowania wszelkich formalności.

dury i nadweręża karność", a traktując woj-    chowane,

skowość jako zabawkę, pogardził weteranami legionów i pułków napoleońskich i porozpusz-czał znaczuą część starych żołnierzy do domów, nie zapewniając wielu nawet utrzymania. Dla zapełnienia ubytku wybrani byli rekruci z wy-cieńczonego przez wojny kraju. Niepomiesz-czeni w nowej formacyi oficerowie pozostali na reformie z połową płacy, prócz poruczników i podporuczników, którzy pobierali ²/3 dawnego żołdu. Prawo o zaciągu ogłoszono 30 list. 1816. Do spisu wciągnięto wszystkich w wieku lat 20 — 30, prócz uprzywilejowanych ze względów rodzinnych. Wolno było każdemu objętemu spisem wojskowym dać za siebie zastępcę. Służba miała trwać lat 10. Wojsko miało stopę pokoju i stopę wojny. Gwardya, artylerya i inżynierya, kampanie minierów, saperów, pontonierów i rzemieślnicze, miały zachować na stopie pokoju tensam stan, co na stopie wojennej. Dla postawienia wojska natychmiast na stopie wojennej ustanowiono dwie rezerwy. Korpusy gwardyi kompletowały się ludźmi z korpusów liniowych tychże broni.

Zdarzały się częste samobójstwa oficerów zelżonych przez W. księcia za jaką drobną niedokładność na przeglądzie. Samobójstwa i de-zercye były nader liczne i między żołnierzami. Wódz naczelny, przypisując to jedynie „niedokładnemu nad ludźmi dozorowi", postanowił w celu ukrócenia zła; iż wszystkie efekta ubior-cze, zabierane przez dezerterów, zapłacone będą w trójnasób: raz przez pułkowników lub dowódców tymczasowych pułków; drugi raz przez komenderujących batalionami lub szwadronami, do których należą dezerterowie; trzeci raz przez kapitanów, w których kompanii nastąpiła de-zercya. Nader dobroczynny wpływ na charakter w. księcia miało jego małżeństwo z ks. Łowicką. Małżeństwo to (1820) staje się epoką przełomową co do jego postępowania z podwładnymi; nie przestając nigdy być niezmiernie wymagającym, stawał się on powściągliwszym. Okazując pierwotnie otwartą nieżyczliwość względem Polaków i ich konstytucyi, szydząc z wierności ich dla Napoleona-samozwań-ca, z biegiem czasu zaczął wojsku, będącemu pod jego dowództwem, dawać dowody swego zadowolenia. Schlebiało ono jego dumie, służąc za wzór innym wojskom europejskim. Ale mimo znakomitej postawy i świetnych parad

Artylerya konna dopełniała się z jazdy, piesza (minierzy, saperzy, pontonierzy i rzemieślnicy) z piechoty. — Organizacyę wojska przyjęto następującą: piechota złożona z 2 dywizyi, każda o 3 brygadach po 2 pułki; dwie pierwsze brygady piechoty liniowej, trzecia strzelców pieszych. Jazda podzielona rówuież na 2 dywi-zye: pierwsza strzelców konnych; druga—ułanów, przytem dywizya gwardyi, oraz odpowiednia artylerya. D. 20 czerw. 1815, jako w dniu ogłoszenia Królestwa, odbyła się na polach Woli uroczystość przysięgi wojska; d. 5 list. 1815, uroczystość poświęcenia chorągwi pułkowych; na razie dano je tylko pułkom piechoty liniowej. D. 24 grudnia 1815 r. ogłoszono Ustawę konstytucyjną K-twa P-go. Oto niektóre artykuły tyczące się wojska: wszystkie czynności administracyjne, sądowe i wojskowe bez żadnego wyłączenia odbywać się będą w języku polskim; urzędy publiczne, cywilne i wojskowe (nie) będą mogły być sprawowane tylko przez Polaków; kierunek siły zbrojnej w pokoju i wojnie, jako też mianowanie dowódzców i oficerów należą wyłącznie do króla; sejm naradza się podług wezwania panującego nad zaciągiem do wojska. Siła zbrojna składa się z wojska czynnego na stopie zupełnego żołdu i z milicyj gotowych je wzmocnić w przypadku potrzeby. Siła wojska na koszcie krajowym oznaczana jest przez panującego w miarę potrzeby i w sto- i W-o P-ie nie posiadało należytego s unku do dochodów w budżecie umieszczonych, przygotowania do prowadzenia

wojny. Przyczyna leżała w systemie nauczania, które ograniczało się na ćwiczeniach frontowych prawie wyłącznie pojedynczych batalionów lub szwadronów. Jeżeli odbywały się manewry kilku batalionów lub szwadronów razem, to zawsze w tejsamej miejscowości, według planu szczegółowo ułożonego, a nawet po uprzednich repetycyach. Ta słaba strona wyćwiczenia wojska okazała się dobitnie w wielkich manewrach pod Brześciem skombinowanych korpusów polskiego i litewskiego, odbytych jesienią r. 1823, w których wzięło udział ogółem 68 700 ludzi. „Dowódz-cy, pisze gen. Kołaczkowski—przyuczeni manewrować na placach mustry najrówniejszych, wedle programu troskliwie pilnowanego, skoro się tylko znaleźli pomiędzy lasami, zaroślami, bagnami i wzgórzami, na nieznanych stanowiskach, potracili głowy. Kolumny pokrzyżowały się i potraciły dystanse; linie się zachwiały, artylerya stanęła w dołach, dla tego, że jej tak w linii, której przestąpić nie śmiała —wypadło, i z dołu do góry strzelała. Jazda w miejscach grząskich, zkąd się wydobyć nie mogła, stanowiska obierała; tyraliery, ponieważ tak regulamin kazał, rozciągali się w prostych liniach, tak jak na Placu Saskim, bez względu na przeszkody i fortele gruntu--zgoła wszyscy, a osobiście krytycy obcy, przekonać się mogli, że W. ks. Konstanty był nietęgim dowódzcą i generałem, a wojsko cackiem w jego ręku, raczej dla parady niżeli do wojny przeznaczonemu Najsłabszą jednak stroną wojska polskiego, mimo powierzchownej subordancyi i pozornie niesłychanie surowej dyscypliny, był brak karności, opartej na podstawach rzeczywistych. Oto jak się zapatruje na to gen. Prądzyński: „Właściwie karności w wojsku nie było wcale, pomimo widocznego porządku i postawy przez którą wojsko nasze zyskało sobie sławę europejską. Mówiąc to, rozumiem ową karność rozumną, gruntowną, opartą na podstawach niewzruszonych, która zabezpiecza wszystkim stopniom hierarchii wojskowej szacunek i posłuszeństwo ze strony stopni niższych i poszanowanie praw ze strony wyższych, bez czego żadna armia nie może być dobrze ukonstytuowana.

buchu 1830 r.), który sam jeden utrzymywał wszystko w porządku—„szefowie pozostali bez znaczenia i powagi w wojsku. Rozprzężenie, jakie teraz nastąpiło, odpowiadało pod względem swego stopnia dawnemu uciskowi. W epoce rewolucyi wojsko polskie było doskonale przygotowane do świetnych parad, ale nie do wojny. Jego eutuzyazm na czas krótki mógł zastąpić brak karności, ale nie na długo. Entuzyazm równie prędko znika, jak powstaje; pierwsze niepowodzenie go zabija". Gdy wybuchła wojna turecka 1828 r., życzył sobie cesarz, by jedna dywizya piechoty i jedna jazdy wojsk polskich złączone zostały z czynną armią rosyjską, a to ze względów politycznych, by połączyć najściślejszemi węzłami koleżeństwa na polach bitew oba wojska. W. ks. Konstanty sprzeciwił się tym zamiarom swego brata w obawie, aby skutkiem wojny wojsko wyćwiczone przezeń nie utraciło zasad karności, jakie z taką gorliwością starał się w nie wszczepić. Wysłano tylko kilkudziesięciu oficerów na teatr wojny, którzy otrzymali nader chlubne pochwały od wodzów rosyjskich.— D) Skład wojska. Wojsko dzieliło się na gwardyę i linię. Gwar-dyę składały pułki grenadyerów i strzelców konnych oraz baterya pozycyjna (pierwotnie były oddziały strzelców pieszych i ułanów gwardyi). Ta gwardya wraz z batalionem saperów i półbrygadą rakietników (półkompania piesza i półbaterya konnna) weszła później w skład „korpusu rezerwowego", do którego należały oddziały gwardyi i grenadyerów wojsk litewskich. Wojsko liniowe tworzyło korpus piechoty i korpus jazdy. Korpus piechoty dzielił się na dwie dywizye, każda o 6 pułkach: 4 liniowe i 2 strzelców pieszych, po dwa pułki w brygadzie. Do każdej dywizyi należała brygada artyleryi, złożona z 3 kompanij artyleryi, z których jedna pozycyjna, a dwie lekkie. Korpus jazdy składał się z dywizyi strzelców konnych i dywizyi ułanów, każda o 4 pułkach, oraz z brygady artyleryi lekko-konnej, złożonej z dwóch bateryj. — 10 wspomnianych bateryj artyleryi polowej wraz z dwiema kompaniami garnizonowemi oraz kompanią rzemieślniczą tworzyły korpus artyleryi. Korpus inżynierów tworzył całość oddzielną od wojsk inżynierskich (skład jego: 1 generał, 5 oficerów wyższych i 40 niższych). Wojska pociągowe obliczone były w stosunku jednej kompanii na pułk piechoty i ¹/i kompanii na pułk jazdy i tworzyły pociąg gwardyi (jedna kompania dla pułku grenadyerów gwardyi i xj<A kompanii dla pułku strzelców pieszych gwardyi), oraz 3 bataliony liniowe, każdy o 6 kompaniach dla dwóch dywizyj piechoty i korpusu gwardyi. Prócz tego był korpus weteranów i inwalidów, składający się z kompanii weteranów i 2 kompanij inwalidów, oraz z bat. weteranów czynnych; do wojska należał również korpus żan-

W wojsku polskiem wszystkie stopnie pogrążone były w jednakowem uczuciu obawy względem naczelnego wodza.... Gdy przypadkiem jaki porucznik uchybił rozkazom pułkownika lub generała, wypadek ten, choćby najbłahszy, mógł sprowadzić na obu, albo na wszystkich trzech, tak przykre następstwa, że wszyscy, nie-tylko winowajcy, ale i ci, którym uchybiono, łączyli swoje usiłowania w celu ukrycia tego przed w. księciem; wytworzyła się pod tym względem solidarność ogólna. Jeżeli zaś zwierzchnik, któremu uchybiono, doniósł o tern władzy wyższej, stawał się zaraz przedmiotem oburzenia powszechnego". Skutkiem takiego stanu rzeczy po usunięciu się w-go księcia (po wy- ' darmów. Pułki były podzielone jak następuje:

Korpus piechoty: 1) I dywizya piechoty: I-a brygada: pułki 1 i 5-liniowe; II-a brygada: pułki II i VI liniowe; III brygada: pułki 1 i 3 strzelców pieszych. —2) I-a brygada artyleryi;

I-a kompania pozycyjna; II-a i Ill-a kompanie lekkie. — 3) I-y batalion pociągów. — 4) II-a dywizya piechoty: I-a brygada pułki III i VII liniowe; II-a brygada: pułki IV i VIII liniowe.

5) II brygada artyleryi: II kompania pozycyjna, Ill-a i IV-a lekkie. — 6) Il-gi batalion pociągów. — 7) Weterani, 2 bataliony.—Kor pus jazdy. — 8) dywizya strzelców konnych: I brygada: pułki I i III, Il-ga brygada: pułki II i IV. —9) Dywizya ułanów: brygada I: pułki I

1    III, brygada II-a: pułki II i IV.—10) Brygada artyleryi lekkokonnej: baterya I i II lekkie.—11) III batalion pociągów.— 12) Żandarmi (2 szwadrony). —Według raportu z 1 wrześ. 1830 stan liczebny wojska polskiego był następujący: sztab główny — głów 102; gwardyi

2    bataliony, 4 szwadrony, 16 kompanij, 3 412 głów; piechoty 24 bataliony czyli 96 kompanij 24 604, jazdy 32 szwadrony 6 788, artyleryi 13 kompanij 3 228, inżynieryi 1 batalion, 4 kompanij 1171 1., korpus pociągu 3 bat. 20 kompanij 950; dyrekcya arsenału i materyału artyleryjnego 97; korpus żandarmeryi 434; ogół—41 886 głów, z których 37 688 obecnych pod bronią.—E) U-biór. Na zasadzie Ustawy konstytucyjnej wojsko „zachowało kolor swego munduru i u-biór właściwy i wszystko, co się tyczy jego na-rodowości¹⁴; pozostawiono więc piechocie i ułanom barwę granatową, strzelcom konnym i artyleryi zieloną; tradycyjny zaś granat sztabowi; wszelkie ozdoby były srebrne,—Krój kurtki paradnej w piechocie zbliżał się poniekąd do kroju ułanów; zresztą żołnierz ubrany był podług panującej naówczas mody w wojsku ro-syjskiem. Powierzchowność żołnierza polskiego różni się bardzo od jego wyglądu z epoki Ks. Warszawskiego; straciwszy swobodę ruchów, znamionującą żołnierza napoleońskiego, nabrał on sztywności w ruchach, która owego czasu zna- i mionowała armię rosyjską. Jednak wkrótce oswojono się z nowym mundurem i sposobem jego noszenia, oraz z surową marsową postawą, która jeszcze dotąd w tradycyi żyje. W rzeczy samej, niezmierna drobiazgowość przestrzegana była w rzeczach ubioru. W kompaniach

i szwadronach dopasywano wszystkie szczegóły na żołnierzach pod sznur wyciągnięty; na każdego żołnierza krawiec brał miarę; na każdy szczegół były przepisy. Ubiór był piękny, lecz niepraktyczny i wielce niewygodny, powodujący nieraz ciężkie choroby wątroby, śledziony i in., z powodu nadmiernego ściskania przez mundur i lederwerki. R. 1826 był rokiem reformy. Zamiast obcisłych spodni dla piechoty z długiemi kamaszami, dano piechocie szerokie granatowe pantalony na wierzch ciżem. Płaszcze zamiast nosić przez lewe ramię, troczono na tornister, poprzeczne pasy tornistra, które

dotąd wraz ze zwiniętym płaszczem gniotły klatkę piersiową, zniżono do stanu. — F) Sztaby. Szefem sztabu głównego był gen. bryg. Józef Toliński (1823); od r. 1824 pełnił obowiązki szefa sztabu gen. bryg. Siemiątkowski Tomasz. Kwatermistrzem generalnym wojska był hr. Hauke, gen. artyleryi; generałem dyżurnym gen. dyw. Józef Rautenstrauch. W r, 1814 według kontrol było 18 gen. dywizyi i 38 generałów brygady; jednak wielu z nich nie weszło do nowej organizacyi wojska, lub w pierwszych zaraz latach podało się do dymisyi, nie mogąc się pogodzić z nowym porządkiem rzeczy (Dąbrowski, Kniaziewicz, Chłopicki, Wiel-horski, Sułkowski, Woyczyński i in.. Dotkliwą stratę poniosło wojsko przez śmierć gen. So-kolnickiego zabitego w r. 1816 na Saskim placu wskutek rozhukania się konia ułańskiego). Na ich miejsce weszli ludzie nowi, a wśród nich mało znani i mało lubieni w wojsku; posiadając zaufanie W. księcia, szybko posuwali się w stopniach. Nie lubił bowiem wódz naczelny umysłów samodzielnych u swoich podwładnych, wymagając od nich jedynie ścisłego trzymania się przepisów.—Oto nazwiska generałów 1815 — 1830 r. generałowie broni: Zajączek ks. Józ. gen. piech.; Dąbrowski J. H. gen. kaw.; Sierakowski Karol gen. art.; Krasiński Izydor gen. piech.; Rożniecki Aleks. gen. jazdy; Krasiński hr. Winc. gen, jazdy; Hauke Maurycy gen. art.; Potocki hr. Stan. gen. piech. — Generałowie dywizyi: Sułkowski ks. Ant., Chłopicki bar. Józ., Biegański Łukasz, Żółtowski Edw., Kossecki Ksawery, Grabowski hr. Stef., Weyssenhoff Jan, Rautenstrauch Józ., Klicki bar. Stan., Krukowiecki hr. J., Kurnatowski Zygm., Wielhorski hr. Józ., Gedroyć hr. Romuald. — Generałowie brygady: Wasilewski Józ., Niesiołowski hr. Ksawery, Małachowski Kaz., Sie-rawski Jul., Toliński Józef, Falkowski Hipolit, Cichocki Michał, Czartoryski ks. Konst., Przeben-dowski hr. K., Redel Jak., Malletski de Grandville Jan, Stuart Kajetan, Hornowski Józ., Potocki hr. Ant.,Żymirski Franc., Fredro Maks., Nowicki Józ., Blumer. Ign., Giełgud Ant., Suchorzewski Tad., ks. Wirtemberg Ad., Morawski Franc., Bon-temps Piotr, Darewski Ant., Hurtig Józ., My-cielski Ign., Czyżewski Józ., Siemiątkowski Tom., Trębicki Stan., Pawłowski Ant., Dzie-koński Kaz., Tomicki Jan, Dwernicki Józ., Sałacki Ant., Mroziński Józ., Szembek hr. Piotr, Axamitowski Winc., Piotrowski Mich. — S w i-ta cesarsko-królewska była bardzo nieliczna; w ciągu tej epoki mianowani byligenerał-adjutan-tami królewskimi: Sułkowski Ant., Czartoryski Konst., Krasiński Winc., Potocki Stan., Kurnatowski Zyg. Fligel adjutantów naogół było 12: pułk. Fredro Maksym.; podpułkownicy Gutakow-ski Wacł., Załuski hr. Józ., Potocki hr. Artur, major hr. Potocki Franc., porucznik Sobolewski Jerzy, pułkownicy: Szymanowski Józ., Hauke Józ,, Jankowski Ant., Jagmin Bonifacy, Zielon-

ka Benedykt, Borakowski Franc. —G) Wojsko | Pułk grenadyerów gwardyi złożony był z 16 a) Gwar dy a Królewska. Pierwotnie projektowano, by wszystkie rodzaje broni, wchodzące w skład nowoorganizowanego wojska, były reprezentowane w gwardyi; utworzono przeto kadry dla następujących pułków gwardyi: grenadyerów, strzelców pieszych i konnych i ułanów, oraz artyleryi, z czego powstać miała dywizya gwardyi. Później, w r.

kompanij w dwóch batalionach. Dowódzcą całej piechoty od r. 1817 był gen. piechoty Izydor Krasiński, od r. 1828 Stan. Potocki. Dowódzcą dywizyi I-ej piechoty był gen. Józ. Chłopicki, od r. 1818 Stan. Potocki, od 1829 Jan Krukowiecki. Sztab I-ej dywizyi w r. 1830 był w Rawie; brygadą I-ą dowodził gen. Stan. Potocki, od r. 1818 Antoni Giełgud—sztab w Radomiu. Pułk I-y liniowy od d. 22 stycznia 1822 r. nazywany pułkiem piechoty lin. Jego Cesa-rzewiczowskiej Mości W. ks. Michała J\® 1; dowódzcą pułk. Hornowski, od r. 1817 Bolesta, od r. 1820 Radwan, w r. 1830 Rybiński —sztab w Mszczonowie. Pułk V-ty piecli. lin,; dowódz-ca Krasiński Piotr, od r. 1817 Glazer Ludwik, od r. 1818 Górski Prane., od r. 1830 Zawadzki Wal. Brygadą Il-ą dowodził gen. Kossecki, od r. 1818 Krukowiecki, od r. 1830 Pawłowski Ant.—sztab w Rawie. Pułk II-gi piech. liu.: dowódzcą Koszarski Stefan, od r. 1818 Słupecki Kaz. Pułk VI-ty piech. lin.: dowódzcą Kosiński Mich , od r. 1818 Pawłowski Ant., od r. 1829 Górski Julian —sztab pułku w Rawie. Brygadą Ill-ą dowodził gen. Cichocki Michał, od r. 1829 Pawłowski, od r. 1830 Szembek Piotr —sztab w Sochaczewie. Pułk I-szy strzelców pieszych, od d. 13 stycz. 1822 r. nazywany pułkiem strzelców pieszych Jego Cesarzewiczowskiej Mości W. ks. Mikołaja 1 rozkazem d. 22 stycz. 1826 r. nazwany: pułkiem strzelców pieszych Jego Cesarsko-Królewskiej Mości J\» 1; dowódzcą pułku pułk. Zdzitowiecki, od r. 1818 Szembek—sztab w Sochaczewie.—Pułk Ill-ci strzel

1817, skasowano strzelców pieszych i ułanów gwardyi, ze względu na szczupłość funduszów Królestwa. Rozkazem dziennym z d. 27 wrześ. r.

1814 batalion strzelców pieszych wcielono do batalionu grenadyerów gwardyi, a szwadron u-łanów do szwadronu strzelców konnych gwardyi. Rozkazem 20 czerw. 1815 oddziały te przybrały ofieyalnie nazwisko gwardyi Królew-sko-polskiej i tak w stopniach jak w przywilejach zrównane zostały z młodą gwardyą ce-sarsko-rosyjską. Przywileje zasadzały się na tern, że oficer gwardyi, przechodząc do linii, otrzymywał jeden stopień wyżej; kapitan, awansując, wchodził na stopień podpułkownika, gdyż nie było w gwardyi stopni majorskich.

ców pieszych; dowódzcą Giełgud Ant., od r. 1818 Sierakowski Wacł., od r. 1825 Bieliński Jul.—sztab w Płocku. Dywizya Il-gą piechoty dowodził Krasiński Izydor, od r. 1827 Żółtowski Edw.—sztab w Zamościu. Brygadą I-ą dowodził Żółtowski Edward, od r. 1826 Morawski Franc.—sztab w Lublinie. Pułk Ill-ci liniowy, rozkazem d. 12 paźdz. 1827 nazwany pułkiem piech. lin. Jego Cesarzewiczowskiej Męści W. Ks. Rosyi Konstantego J\l° 3 (syna ces. Mikołaja); dowódzcą Tański Kaz., od r. 1818 An-drychiewicz Wal. —sztab w Lublinie. Pułk VII-y piech. lin.; dowódzcą Grotowski Fel., od r. 1818 Rohland Franc.—sztab w Lublinie. Brygadą Il-ą dowodził Grabowski Stefan; od r. 1818 Blu-mer Ign.—sztab w Warszawie. Pułk IV-ty piech. lin., dowódzcą Mycielski Ign.; od r. 1818 Bogusławski Lud. —sztab w Warszawie. Pułk VIII-y liniowy; dowódzcą Blumer lgn., od r. 1818 Skrzynecki Jan—sztab w Pułtusku. Brygadą III dowodził Krukowiecki Jan, od r. 1818 Morawski Franc., od r. 1827 Czyżewski Józ. —sztab w Zamościu. Pułk Il-gi strzelców pieszych; dowódzcą Czyżewski Józef, od r. 1827 Wolski Winc. — sztab w Płocku. Pułk lV-y strzelców pieszych; dowódzcą Oborski, w r. 1817 Michałowski Józ., od r. 1818 Zawadzki Józ.—sztab w Zamościu.—y) Ja~ s da. Każdy pułk, tak strzelców konnych jak

Ludzie do gwardyi dobierani byli z korpusów liniowych tejże broni; żołd żołnierzy i podoficerów wyższy od pobieranego w linii. Gwardya królewska stała w Warszawie: strzelcy konni i ułani w koszarach Mirowskich za Żelazną Bramą; pułk grenadyerów na ostatku w koszarach aleksandryjskich w obrębie obecnej cytadeli, strzelcy piesi w koszarach Radziwiłłowskich, baterya pozycyjna artyleryi konnej w koszarach obok arsenału na Nalewkach (gdzie dziś pierwszy oddział straży ogniowej). Pułk strzelców konnych liczył 4 szwadrony, pułk grenadyerów dwa bataliony czyli 16 kampanij, baterya artyleryi miała 8 dział. Dowódzcą całej gwardyi mianowany był gen. Winc. Krasiński; strzelcami konnymi dowodził pułk. Tom. Siemiątkowski, a od r. 1818 gen. Zygm. Kurnatowski, ułanami pułk. Winc. Szeptycki, grenadyerami gen. Prane. Żymirski, strelcami pieszymi pułk. dóz. Szymanowski; bateryą pozycyjną artyleryi konnej gwardyi major Jan Szweryn, a od r. 1828 podpułkow. Piotr Chorzewski. Gwardya na ogółu-brana była jak odnośne bronie linii, z tą różnicą, że na kołnierzach i rękawach mundurów były pętlice gwardyackie, a na guzikach bomby, zamiast numerów jak w linii. Pod względem służby frontowej gwardya należała dot. zw. korpusu rezerwowego, do którego wchodziły z wojsk ross. oddziały gwardyjskie i grenadyerskie korpusu litewskiego.

P) Piechot a. Każdy pułk, tak piechoty liniowej jak strzelców pieszych, składał się na stopie pokoju z 2 batalionów po 4 kompanie, z których dwie wyborcze, czyli razem z 8 kompanii; kompanie wyborcze były: pierwsza grenadyer-ska; druga woltyżerska; pozostałe kampanie, czyli centralne, nazywały się fizylierskiemi czyli strzeleckiemi. Grenadyerzy w pułkach strzelców pieszych zwali się karabinierami.

ułanów, składał się z 4 szwadronów oraz V-go rezerwowego; szwadrony I-y i Il-gi składały dy-wizyon pierwszy; Ill-ci i IV-ty dywizyon drugi. Szwadron dzielił się na 2 półszwadrony, każdy półszwadron na 2 plutony, każdy pluton na 2 półplutony czyli sekeye; pluton dzielił się również na oddziały czyli trójki, po trzy roty każda. Dywizya strzelców konnych rozlokowana była po województwach leżących na lewym brzegu Wisły, dywizya ułanów na prawym jej brzegu. Sztab jazdy znajdował się w Warszawie. Dowódzeą całej jazdy był gen. Rożniecki Aleks. Dywizyą strzelców konnych dowodził ks. Sułkowski Ant., od r. 1816 Klicki Stan. — sztab 1830 r. w Łowiczu. Brygadą I-ą dowodził w r. 1815 Umiński, później Przebendowski Konst.— sztab w Piotrkowie. Pułk I-y strzelców konnych, rozkazem 4 lut. 1826 nazwany pułkiem strzelców kon. Jego Cesarzewiczowskiej Mości W. ks. Aleksandra Następcy Tronu «N» 1; dowódz-ca Potocki w r. 1815, później Jankowski Ant.— sztab w Piotrkowie. Pułk Ill-ci strzelców konnych; dowódzeą w r. 1815 Tarnowski, później Dziekoński Kaz., od r. 1829 Dembiński Maciej — sztab w Warcie (wojew. Kaliskie). Brygadą Il-ą dowodził w r. 1815 gen. Klicki, potem Potocki Ant., od r. 1829 Dziekoński Kaz.—sztab w Kutnie. Pułk Il-gi strzelców konnych, rozkazem 20 maja 1829 nazwany pułkiem strzelców kon. Najjaśniejszej Cesarzowej i Królowej Aleksandry No 2; dowódzeą Suchorzewski Tad., od r. 1828 Skarżyński Kaz.—sztab w Łowiczu. Pułk IV-ty strzelców konnych; dowódzeą Kos-secki Mich., od r. 1825 Kamieński Józ.-sztab w Kutnie. Dowódzeą dywizyi ułanów był gen. Weyssenhoff Jan—sztab w Lublinie. Brygadą

I-ą dowodził w r. 1815 Konopka, potem Suchorzewski Tad. — sztab w r. 1830 w Międzyrzecu. Pułk I-y ułanów, rozkazem 5 czerw. 1825 nazwany pułkiem ułanów Jego Królewiczowskiej Mości Księcia Oranii N> 1; dowódzeą Tomicki Jan, w r. 1830 Bukowski Lud., sztab w Lubartowie. Pułk Ill-ci ułanów, dowódzeą Mada-liński Kar., od r. 1818 Korytowski Mich. —sztab w Międzyrzecu. Brygadą Il-ą dowodził w r. 1815 Weyssenhoff, potem ks. Wirtemberski Adam — sztab w Krasnymstawie. Pułk Il-gi ula nów, dowódzeą Dwernicki Józ., w r. 1830 Zie-rnięcki Stefan—sztab w Krasnymstawie. Pułk IV-ty ułanów; dowódzeą Kozietulski Jan, od r. 1821 Ruttie And.—sztab w Chełmie.—8) Korpus artyleryi i inżynierów. Artylerya podzielona była na 4 bronie swoiste: 1) pieszą, 2) konną, 3) wałową czyli garnizonową,

4) rakietników pieszych i konnych (od r. 1823). Ąrt. piesza składała się z 2 brygad, każda z 3 bateryj: I-ej pozycyjnej, II ej i III-ej lekkich. Każda baterya pozycyjna w komplecie liczyła dział 12, to jest 6 granatników jednorogów, wagomiaru 20-o-funtowego, i 6 dział wagomia-ru 12-o-funtowego średniej proporcyi, 36 jaszczyków i 8 wozów obozowych. Baterye lekkie

Wielka Encykl. Illustr. Ser. I Tom LXI. Zesz. 3211).

miały każda 12 dział, mianowicie: 6 granatników lO-o funtowych i 6 armat 6-o-funtowycli, 24 jaszczyki i 8 wozów obozowych. Art. konna składała się najpierw z bateryi pozycyjnej konnej gwardyi; powtóre, z brygady artyleryi lekkokonnej, złożonej z dwóch bateryj, Łażda o 4 jednorogach 10-cio-funtowych i o 4 armatach 6-io-funtowych, 16 jaszczyków i 8 wozów obozowych. Zatem cała artylerya połowa miała 96 dział do boju gotowych, mianowicie 72 piesze, 24 konne. Dowódzeą całej artyleryi i inżynieryi był gen. Kar. Sierakowski (f 1819), następnie Maurycy Hauke; szefem sztabu korpusu pułk. Filip Meciszewski, od r. 1818 Piotr Bontemps -sztab w Warszawie. Brygadą artyleryi lekkokonnej dowodził pułk. Józ. Hur-tig, od r. 1819 Szubert Ad., od 1822 Konarski Tom.—sztab w r. 1830 w Łęczycy. Bateryą I do-wpdził Tykel Benedykt, od r. 1819 Chorzewski Piotr, w r. 1821 Szubert, od r. 1822 Konarski Tomasz—sztab w Łęczycy. Bateryą Il-gą Kostyar Józef, od r. 1818 Dobrzański, od r. 1822 Kosiński Józ. —sztab w Siedlcach. Dowódzeą artyleryi pieszej był gen. Jak. Redel—sztab w Warszawie. Brygadą I-ą dowodził Płonczyński Antoni—sztab w Grójcu (wojew. Mazowieckie); Kompanią I-ą pozycyjną Jan Leppige, sztab w Kozienicach (wojew. Sandomierskie); Kompanią I-ą lekką Płonczyński Ant. —sztab w Grójcu; Il-ą lekką Walewski Ign., od r. 1826 Łapiński Frań.— sztab w Radomiu. Brygadą Il-ą dowodził Krysiński Jan, od r. 1818 Weisflog Karol—sztab w Kocku. Kompanią Il-ą pozycyjną dowodził Bujalski Jan, w r. 1818 Piętka Franc., od r. 1818 Cichocki Kar., od 1821 Piętka -sztab w Puławach. Kompanią III-ą lekką dowodził Weisflog Karol — sztab w Kocku; 4 lekką Szubert Ad., od r.1818 Bujalski Jan, od r. 1827 Koryzna Krzysztof— sztab w Radzyniu (woj. Podlaskie). Korpusem rakietników, utworzonym w r. 1823, dowodził gen. Bontemps Piotr, pół-bateryą konną Józef Jaszowski; pólkompanią pieszą Skalski Karol—sztab w Warszawie —pół-baterya i półkompania w Warce. Kompanią I-ą garnizonów i w Modlinie dowodził Chojnacki Józef, od r. 1821 Werpechowski Kazimierz. Kompanią Il-gą w Zamościu Hoffman Kaz., od r. 1828 Skąpski Jan.—s) Dla administracyi korpusem artyleryi i inżynierów, jak również dla zaopatrzenia całego wojska w broń i ainu-nicy ę, ustanowiony był Ko mit et artyleryi i in żynier ów. Komitet zostawał pod prezy-dencyą gen. dowódzcy całego korpusu. Członkami byli: gen. Redel, Malletski, pułk. Sowiński, od r. 1821 Bontemps; ostatni z nich był dyrektorem materyałów artyleryi; dyrektorem arsenału budowniczego—Sowiński Józef, od r. 1821 Kobylański Teodor, od 1824 Rudnicki Ant.; dowódz-cą kompanii rzemieślniczej Jaworski Teodor; dyrektorem arsenału składowego Ledóchowski Ign.; dyrektorem fabryki pocisków Plewiński Franc.; zarządzającym pracownią ogniów wo-

jennych czyli szefem ogniomistrzem Benezet | pokoju miała 8 wozów, stanowiących 2 dywi-Ferd.; dyrektorem fabryki broni Kobylański Teo- j zyony, czyli razem batalion liczył 48 wozów dor; dyrektorem młynów prochowych Romański Jan; dyrektorem artyleryi twierdzy Modlina Gugenmus Jan, Zamościa—Uszyński Kaz.; do-wódzcą inżynierów—gen. Malletski de Grandvil-le Jan. Batalionem saperów, stojącym w Warszawie, dowodził podpułk. Maykowski Edw.—

czterokonnych. Dowódzcą korpusu był podpułk. Albrecht Józ., od r. 1824 Daszewski Wojciech, t) Administr a cg a wojenna. Skład Mini-steryum wojny był pierwotnie następujący: Se-kretaryat generalny; wydział rachuby, obejmujący biuro żołdu, komisoryatu, artyleryi, furażu i wynagrodzeń, oraz kontrolę generalną; wydział odmian, obejmujący biuro ruchu i biuro zaciągu; wydział lekarski, oraz audytoryat generalny. Ostatecznie komisya rządowa wojny czyli ministeryum wojny było zorganizowane w następujący sposób: Sekretaryat generalny obejmował biuro korespondencyi i archiwum generalne. I. Dyrekcya materyałów obejmowała: 1) wydział obejmujący biuro artyleryi, inżynieryi i komisoryatu; 2) wydział zdrowia. II. Dyrekcya osób obejmowała: 1) wydział ruchu, biuro odmian i zaciągu; 2) wydział (audytoryat generalny). III. Dyrekcya rachunkowości obejmowała: 1) wydział: funduszów, żołdu, stowarzyszenia emerytalnego, furażu i wynagrodzeń, rachunkowości artyleryi i inżynieryi, rachunkowości komisoryatu, oraz biuro służby zdrowia; 2) wydział: kontrola generalna. Kasy generalne: wpływów, wypłat, komitetu artyleryi i inżynieryi, kasa przy kanale nawigacyjnym. Koinisoryat ubiorczy: biuro kore-spondeucyi, rachunkowości, służba magazynów. W dn. 1 grud. 1815 ministrem wojny mianowany był gen. dyw. Józef hr. Wielhorski. W myśl ustawy konstytucyjnej komisya wojny narówni z innemi komisyami stanowiła część integralną rządu krajowego; wódz naczelny był innego zdania, a uważając, że komisya wojny jest zupełnie odcięta od rządu krajowego i jemu tylko podległa, zabronił ministrowi zabierać głos w Radzie administracyjnej. Bezprawność ta zmusiła Wielhorskiego do podania się do dymisyi. Od 10 czerw. 1816 r. przewodniczącym w komisyi wojny był Hauke . jako zastępca ministra wojny, oraz dyrektor generalny w temże ministeryum; oprócz niego dyrektorami byli: gen. Józef Rautenstrauch, Stefan hr. Grabowski, po nim od r. 1826 Antoni Darewski. Szefem wydziału zdrowia był Jan Stummer, lekarz naczelny, szefem audytoryatu Ksawery Krysiński, od r. 1825 Leon Tarnowski, audytorzy generalni. Płatnikiem generalnym gen. Kajetan Stuart, od r. 1826 Adam Węgierski, w r. 1830 Ant. Rosę. Dyrektorem komisoryatu ubiorczego gen. Łuk. Biegański.— BB) Organizacya wojska 1830 — 1831 r.W chwili wybuchu powstania 1830 r. było 27 543 żołnierza gotowego do marszu. Podług przybliżonego rachunku statystycznego mogło się znajdować w Królestwie ludności męzkiej między rok. 20 a 30, zdolnej do broni, około 205 000. Ten materyał miał posłużyć do kompletowania armii. Pierwszym krokiem rządu narodowego było powołanie na 4 grud. 1830 r. żołnierzy dymisyonowanych dla formowania trzecich

Królestwo posiadało 2 twierdze: Modlin i Zamość.

C) Szkoły w oj s li owe w r: 1814 przeszły pod zarząd wyłącznie wyjskowy. Ze szkół wojskowych Ks. Warszawskiego utworzono korpus kadetów, umieszczony w Kaliszu; w r.

1820, wskutek reorganizacyi dawnej Szkoły Artyleryi i Inżynierów, powstała szkoła wyższa wojskowa pod nazwą Aplikacyjnej w Warszawie. W r. 1815 założono szkołę podchorążych piechoty i jazdy, celem należytego ich przygotowania na stopnie oficerskie; uwzględniono w tej szkole prawie jedynie wykształcenie frontowe. Była również szkoła artyleryi, mająca na celu wykształcenie podoficerów tej broni, w podobnym kierunku jak szkoła podchorążych. Szkoła podchorążych piechoty, jazdy i szkoła zimowa artyleryi były w Warszawie: pierwsza w oficynie pałacu Łazienkowskiego, druga przy ul. Królewskiej w pałacu niegdyś Bielińskich, późn. Łubieńskich, ostatnia w koszarach Gwardyi Wołyńskiej. Dowódz-cą korpusu kadetów i szkoły aplikacyjnej wojskowej mianowany został gen. Hauke, prezydu-jący w Komisyi rządowej wojny. Komendantem korpusu kadetów był gen. Wasilewski Józ., od r. 1821 pułk. Mycielski Ign.; dyrektorami nauk: pułk. Regulski Józ., od r. 1825 Koss Franc. Komendantem szkoły aplikacyjnej był pułk. Sowiński Józef; dyrektorem nauk Kołaczkowski Klemens. Dowódzcą szkoły podchorążych pieszych pułk. Olędzki, konnych —Czarnomski.—t]) Z and ar mery a. Dekretem z d. 17 paźd. 1816 r. ustanowiono żandarmeryę w sile ok. 2 szwadronów, rozmieszczoną po całym kraju dla „ułatwienia utrzymania spokojności, porządku i bezpieczeństwa publicznego". Art.

IX tego dekretu brzmiał: „Komisye wojewódzkie i komisarze obwodowi, żandarmów sobie przydanych inaczej używać nie będą, jak tylko do utrzymania spokojności i bezpieczeństwa publicznego, chwytania zbrodniarzów, ich strzer żenią i przeprowadzania ich, oraz i więźniów w miejsca wskazane, śledzenia zbiegów i ekze-kwowania należytości skarbowych. W rzeczach administracyi cywilnej, żandarmerya działać nie może, jak tylko za wezwaniem władzy cywilnej". W skład korpusu żandarmeryi wchodziła eskorta naczelnego wodza, składająca się z 3 oficerów, 4 podoficerów i 29 żandarmów.

Dowódzcą żandarmeryi był pułk. Dulfus Stan., od r. 1826 Strażyński Ant.—d) Pociągi. Korpus pociągów zorganizowany był w wojsku pol-skiem w r. 1822. Składał się z dywizyonu pociągu gwardyi i 3 batalionów linii. Batalion składał się z 6 kompanij; każda kompania na stopie

ludzi. W kwietniu utworzono V-ą dywizyę piechoty. Pułki nowej formacyi stanęły na linii bojowej; brygady zostały złożone po największej części z jednego pułku starego i jednego nowego. Pułk grenadyerów i IV-ty liniowy składały się z 4 batalionów, wszystkie stare i XX-ty liniowy miały po 3 bataliony. Dywi-zyami dowodzili: I-ą Rybiński, Il-ą Giełgud, IH-ą Małachowski, lV-ą Milberg, V-ą Henryk Kamieński (po jego śmierci pod Ostrołęką— Zawadzki). Organizacya jazdy podlegała nader częstym zmianom. Oprócz armii głównej tworzono, stosownie do potrzeby, oddzielne korpusy, mające specyalne przeznaczenie: korpus Dwernickiego, Sierawskiego, Paca, Lewińskiego, Chrzanowskiego, Dziewońskiego i t, d. Dn. 20 maja sejm uchwalił organizacyę 8 nowych pułków strzelców pieszych po województwach. W końcu lipca armia główna została podzielona na 3 korpusy: straży przedniej pod dowództwem gen. Ramoriny, środkowy pod gen. Chrzanowskim i rezerwowy pod bezpośredniemi rozkazami samego wodza naczelnego. Korpus

i czwartych batalionów, oraz piątych i szóstych szwadronów, co miało zdwoić siłę wojska regularnego. W dn. 3 grud. 1830 ustanowiono organizacyę straży bezpieczeństwa po wsiach i miastach, do której powołano wszystkich zdolnych do broni w wieku lat 18—45, uzbrojonych czem kto mógł, z podziałem na dziesiątki i setki. W dn. 6 t. in. ustanowiono gwardyę ruchomą, wybraną ze straży bezpieczeństwa. W dn. 25 t. m. gwardya ta otrzymała organizacyę na bataliony, na wzór batalionów piechoty liniowej, każdy o 4 kompaniach. Do tych batalionów powołano d. 4 stycz. 1831 wszystkich dymisyonowanych oficerów. Dn. 10 t. m. postanowiono uformować 16 pułków piechoty liniowej z gwardyj narodowych po 2 z każdego województwa. Dn. 13 grud. 1830 r. rząd wydał był rozporządzenie o dostawieniu z każdych 50 dymów jeźdźca konnego, ubranego i uzbrojonego. W dn. 18 t. m. wydano o-gólne urządzenie względem pułków tworzyć się mających z ofiar dobrowolnych, składanych przez obywateli, których tworzenie nie powinno było w niczem przeszkodzić tworzeniu się „powstań" po województwach. Z Kurpiów miały być utworzone oddzielne bataliony strzelców (rozporządzenie d. 16 grudnia). Dn. 5 stycz. 1831 Rada najwyższa narodowa postanowiła uformować 100 000 piechoty i 20 000 jazdy. Postanowieniem dyktatora z d. 6 grud. Królestwo podzielone zostało na 2 obszary militarne. Senator Małachowski mianowany został regimentarzem w 4 województwach po lewej stronie Wisły, Roman Sołtyk w 4 po prawej. Dn. 10 stycznia, po zniesieniu obu tych regi-mentarstw, mianowano po województwach generałów do organizacyi wojskowej* przeznaczony został gen. Żółtowski do woj. lubelskiego i podlaskiego* gen. Pawłowski do płockiego i augustowskiego; gen. Przebendowski do mazowieckiego i kaliskiego; gen. Dziekoński do krakowskiego i sandomierskiego. Według raportu dn. 24 stycznia ogół sił za czasów dyktatury Chłopickiego. przygotowanych do boju, wynosił: w piechocie 48 136, w saperach 1 016. w weteranach 1981, w jeździe 15 612, tyleryi 3 770, rakietnicy i rzemieślnicy 246, razem 70 761, z czego okazuje się, iż w 6 tygodni powiększono siły o dwie trzecie. 0-prócz tego przygotowywano nowe siły. Największą trudnością przy tworzeniu wojska był brak broni. Kraj nie posiadał ani jednej fabryki broni palnej, trzeba je było improwizować. Wojsko podzielone zostało: piechota na 4 dywizye, jazda na 5. z których trzy rezerwo-

wojskiem. Kiedy w nocy z 18 na 19 grudnia złożył dyktaturę, ustanowiono chwilowo komisy? wojskową, złożoną z generałów: Klickie-go, Szembeka, Woyczyńskiego i in., pod prezy-

I-y składał się z 2 brygad piechoty i korpusu jazdy gen. Kaz. Skarżyńskiego. Korpus Il-gi składały dywizya I-a gen. Rybińskiego, IV-ta gen. Milberga i V-ta gen. Sierawskiego, Korpus rezerwowy dywizye: 111-cia gen. Małachowskiego, I-sza jazdy gen. Jagmiua, Il-ga jazdy gen. Turny. Armia czynna wynosiła wtedy już mało co więcej nad 50 000 ludzi oraz 150 dział zaprzężonych. Ogółem siła zbrojna z rezerwami i gwardyą narodową dochodziła do 80 000. Po wzięciu szturmem Warszawy przez wojska rossyjskie (6 i 7 września), wojsko polskie udało się w Płockie. Dn. 15 wyześuia liczyło: 49 batalionów, 59 szwadronów, 23 707 ludzi, 6 933 koni, dział 91, podzielone na 2 korpusy: gen. Umińskiego i gen. Dembińskiego. Był jeszcze korpus Ramoriny, wynoszący około 20 000; były oddziały w Krakowskiem i Sandomierskiem pod dowództwem Samuela Różyckiego. Stan korpusu głównego po przejściu granicy pruskiej był w d. 8 paźdz. 1831 następujący: 25 batalionów, 52 szwadrony, 95 dział, w ar- 9 generałów, 131 oficerów wyższych, 1253 o-ficerów subalternów, 2 753 podoficerów, 609 muzykantów i doboszów, 15 462 żołnierzy; po za szeregami: 142 oficerów, 532 żołnierzy, o-gółem 20 891 głów, koni oficerskich 2 655, jazdy 4 020, koni artyleryi 1 986, pociągowych 623. Rada Administracyjna d. 30 list. 1830 powierzyła była naczelne dowództwo gen. Józ. Chłopickiemu, a z powodu niezjawieuia się tegoż, w zastępstwie gen. Lud. Pacowi. we; nakazano formować 5 nowych bateryj ar- *' Szefem sztabu mianowany pułk. Wąsowicz. D. tyleryi, oraz batalion artyleryi rezerwowej. Po | 5 grudnia Chłopicki chwilowo mianował się Dy-skompletowaniu i reorganizacyi armii przy ) ktatorem, pozostawiając sobie dowództwo nad końcu marca siły polskie wynosiły do 76 000 ludzi, przy 158 działach. Prócz tego garnizony Modlina, Zamościa i Pragi, oraz gwardya narodowa liczyły do 26 000, razem przeszło 100 000 dencyą pierwszego z nich: ale potwierdzenie . niezgody i nieporządku, i dlatego władzę swoją dyktatury przez sejm d. 20 grudnia utrzymało składa". Unikając dalszych powikłań, Niemo-Chłopickiego nadal przy władzy nad wojskiem. Dn. 17 stycz. 1831 r. Chłopicki złożył ponownie władzę; tegoż dnia Rada Najwyższa powołała na zastępcę naczelnego wodza gen. Weyssenhoffa, najstarszego podług rangi, a do jego przybycia zastępstwo powierzyła gen. Klickiemu, z dodauiem mu do pomocy gen. Szembeka. W d. 20 stycz. na radzie wojennej większością głosów przeszedł jako kandydat na naczelnego wodza gen. Michał ks. Radziwiłł i na tem stanowisku został przez sejm zatwierdzony. W d. 24 stycznia sejm uchwalił atrybucye naczelnego wodza w granicach nader obszernych. Ks. Radziwiłł przyjął dowództwo czasowo i słuchał we wszystkiem rad Chłopickiego, który de facto dowodził naczelnie w drugiej bitwie grochowskiej d. 25 lutego z tytułem dowodzącego pierwszą linią; w bitwie tej był mocno ranny; Radziwiłł podał się do dymisyi, a nazajutrz nad ranem rada wojenna jednogłośnie o-brała wodzem naczelnym Jana Skrzyneckiego, który piastował tę godność do 11 sierpnia, i w tym dniu w Bolimowie złożył dowództwo na wezwanie delegacyi sejmowej, która stwierdziła jego bezczynność. Delegacya ta po wysłuchaniu zdania rady wojennej na miejscu ogłosiła tymczasowym naczelnym wodzem gen. Hen. Dembińskiego; pozostawiła gen. Łubieńskiego przy obowiązkach szefa sztabu głównego, a gen. Prądzyń-skiego wezwała na stanowisko kwatermistrza generalnego. Dn. 14 sierpnia Rząd Narodowy wybrał na naczelnego wodza gen. Prądzyńskie-go, lecź wskutek Zrzeczenia się jego, jak również uchylenia się gen. Łubieńskiego, do którego się w tym względzie zwrócono, wodzem naczelnym został Dembiński. Gdy jednak gen.

jowski, prezes rządu, przywrócił władzę gen. Rybińskiemu, który piastował ją aż do końca, do d. 5 października. Szefem 3ztabu po gen. Siemiątkowskim, zabitym w nocy 29 listopada, był Wąsowicz, od 7 grudnia gen. Mroziński, od 26 lutego Chrzanowski, od 26 maja jPrą-dzyński, a od 1 czerwca gen. Łubieński. Kwatermistrzem generalnym mianowany był d. 16 grudnia gen. Malletski, w lutym — Prądzyński; d. 26 maja podpułk. Klemensowski, a d. 28 czerwca gen. Kołaczkowski. W epoce wojny 1830/1 r. czynnych było 97 generałów.

CO) Stan wojska polskiego w roku 1831, z wymienieniem generałów, dowódców pułków i oddzielnych korpusów. A) Dowództwo naczelne, a) Naczelni w o-d zowie wojska polski eg o od 29 list. 1830 r. Chłopicki Józef 30 list. —18 stycz. Pac Ludwik, zastępca nacz. wodza 30 list. Weyssenhoff Jan, tymczasowy dow. siły zbrojnej narodowej 18 stycz.—20 stycz. Radziwiłł ks. Michał, 20 stycz.—26 lut. Skrzynecki Jan 26 lutego —11 sierp. Dembiński Henryk, zastępca nacz. wodza, 11 sierp.—17 sierp., wódz nacz. 17 sierp. —19 sierp. Prądzyński Ignacy 16 —

17    sierp. Małachowski Kazimierz zastępca nacz. wodza 20 sierp., wódz nacz. 7—9 wrześ. Rybiński Maciej 9 wrześ.—5 paźdź. Umiński Jan Nepom. d. 23 wrześ. wybrany przez sejm, lecz nieprzyjęty przez wojsko. (3) Szefowie sztabu głównego. Siemiątkowski Tomasz (f 29 listop.). — Mroziński Józef (7 grud.—26 lut.). Chrzanowski Wojciech (28 lut.—26 maja). Prądzyński Ignacy (26 maja—1 czerw.). Łubieński Tomasz (1 czerw.). Lewiński Jakób, 19 sierp. 7) Kw at er mi str z owi cfjfg en e-ralni wojska. Malletski Jan (19 grud.— 26 lut.). Prądzyński Ignacy (26 lut.—26 maja i od 14 sierp.). • Klemensowski Marcin (26]ma-ja). Kołaczkowski Klemens (1 sierp. —14 sierp.). 8) Dowódzcy artyleryi. Hauke Maurycy (f 29 list.). Redel Jakób (16 grud.). Konarski Tomasz. Bem Józef, s) Dowódzcy inżynier y i. Malletski Jan. Sałacki Antoni, Kołaczkowski Klemens (5 grud.—9 grud.). Malletski Jan (9 grud. — 26 lut.). Kołaczkowski Klemens, (26 lut.—28 lipca). Prądzyński Ignacy (28 lipca—11 sierp.). Kołaczkowski Klemens (14 sierp. —13 wrześ.). Wilson Józef, (13 wrześ. — 5 paźdz.). Q Generałowie wszelkiej broni. 1. Andrychiewicz Walenty, pułk., dow. pułku 3 piech, lin., w lutym dowodzi brygadą 2-ą dyw. 3-iej piech., gen. bryg.

18    marca, dow. 1-ej bryg. 3-ej dyw. piech-5 czerw. 2. Bem Józef, gen. bryg. 22 sierp., dowódca artyleryi. 3. Biegański Łukasz, gen. bryg. 27 grud. 1807, Dyrektor komisaryatu ubior-czego, gen. dyw. z dymis. 22 lip.4. Bieliński Julian, pułk. dow. p. 3 strzelców pieszych, w lutym dowodził 1-ą bryg. w dyw. 4-ej piech., gen. bryg.

Krukowiecki pochwycił zwierzchnią władzę, jako prezes rządu, dał Dembińskiemu dymisyę, jako naczelnemu wodzowi, i zamianował 18 sierpnia najego miejsce gen. Kazim. Małachowskiego, o którym wiedział, że będzie powolny jego rozporządzeniom. Po opuszczeniu Warszawy wódz naczelny złożył dowództwo, dając za przyczynę to, że podpisał akt poddania się i ka-pitulacyi Warszawy i tem samem nie jest godzien wojskiem polakiem dowodzić. Dn. 9 września rada wojenna, odbyta w Modlinie, o-brała większością głosów gen. Rybińskiego naczelnym wodzem; gdy jednak gen. Rybiński wyraził się za prowadzeniem układów w celu poddania się wojska, na radzie wojennej w Słupnie, sejm złożył go z naczelnego dowództwa i wybrał większością głosów na naczelnego wodza gen. Umińskiego d. 23 września. Gdy wojsko oświadczyło się przeciw temu wyborowi, co było w całej kampanii jedynem zdarzeniem nieposłuszeństwa władzy narodowej,

Umiński podał się natychmiast do dymisyi, o-świadczając: „że nie chce wśród armii siać

su.

24. Hurtig, gen. bryg., komendant tw.

18 marca. 5. Biernacki, dow. jazdy kaliskiej, gen. bryg. 6. Błędowski Aleksander, pułk. 9 marca, gen. bryg. 5 czerw., umarł 27 lipca 1831 na cholerę. 7. Bogusławski Ludw., pułk., dow. p. 4-go piech. lin.—fligel-adj. królewski 30 czerw. 1830, w lutym dow. 1-ą bryg. 3-iej dyw. piech., gen. bryg. 18 marca. 8. Bontemps Piotr, gen. bryg., dyrektor materyału artyleryi, dow. korpusu rakietników. 9. Bukowski Ludw., pułk., dow. p. 1 ułanów, w lutym dow. 1-ej bryg. dyw. jazdy Suchorzewskiego, w maju dow. bryg. 3-ej dyw. gen. Tomickiego, gen. bryg. 12 czerw., zginął 15 sierp, zamordowany przez lud. 10. Chłapowski Dezydery, pułk., w lutym dow. 2-ą bryg. w dyw. jazdy Suchorzewskiego, w pocz. maja bryg. 1-ą dyw. Tomickiego, dowódca oddziału wysłanego na Litwę, gen. bryg. 13 czerw. 11. Chłopicki Józef, gen. dyw. 18 maja 1814, wódz naczelny, dyktator 5 grud.—18 stycz. 12. Chrzanowski Wojciech, pułk., 26 lutego, gen. bryg. 4 kwiet., gen. dyw. 1 wrześ., szef sztabu głównego dowódca oddzielnego korpusu, gubernator m. Warszawy 18 sierp. — 7 wrześ. 13. Czarnomski Franciszek, podpułk., komendant szkoły podchorążych, pułk. 25 lut. w p. 2 strz. kon., dow.

1-ej bryg. 1-ej dyw. jazdy Jagmina, gen. bryg.

1    sierp., wziął dymisyę 14 wrześ.. 14. Czyżewski Józef, gen. bryg., dow. 3-iej bryg. w dyw. 2-iej piech. 15. Darewski Antoni, gen. bryg., dyrektor generalny w Komisyi rządowej wojny. 16. Dembiński Henryk, kap., organizator powstania w obwodzie Miechowskim, 27 lut. dow. 1-ej bryg. w dyw. jazdy Ambr. Skarżyńskiego, gen. bryg. 29 kwietnia, dowódca oddzielnego korpusu na Litwie 9 lipca, gen. dyw. 4 sierp., gubernator m. Warszawy 6 sierp.— 11 sierp., zast. nacz. wodza 11 — 17 sierp., wódz nacz. 17 — 19 sierp. 17. Dłuski Mamer-ty, pułk. 13 marca, gen. bryg. 14 czerw., dow. bryg. jazdy. 18. Dobiecki Wincenty, pułk., dow. p. 1 mazurów, dymis. 30 lipca, gen. bryg. 25 sierp. 19. Dwernicki Józef, gen. bryg., organizator rezerwowych szwadronów, 22 grud. gen. dyw. 18 lut., dowódca oddzielnego korpu-

20. Dziekoński Kazimierz, gen. bryg., dow.

2    bryg. w dyw. strzelców konnych, 10 stycz. organizator siły zbrojnej w wojew. Sandom. i Kraków., komendant Pragi. 21. Gawroński Stanisław, podpułk. w p. 2 uł., pułk. 25 lut., dow. p. 5 ułanów, gen. bryg. 13 czerw. dow. 1-ej bryg. w 1-ej dyw. jazdy, 14 lipca dow.

3-iej bryg. w dyw. 3-iej jazdy. 22. Giedroyć ks. Józef, gen. bryg. 23. Giełgud Antoni, gen. bryg., dow. 1-ej bryg. w 1-ej dyw. piech., dow. 3-ej dyw. piech. 26 lut., gen. dyw. 5 czerwca, dowódca oddzielnego korpusu, zamordowany 8 lipca.

Zamościa, zamordowany 15 sierp. 25. Jagmin Bonifacy, pułk., fligel-adj. królewski w pułku strzelców kon. gwadyi, 7 grud. dow. tego pułku, gen. bryg. 24 marca, 2 czerw. dow. 1-ej

dyw. jazdy. 26. Jankowski Antoni, pułk., dow. p. 1-go strzelców konn., fligel-adj. królewski, dow. 1-ej bryg. dyw. strzelców kon. 10 stycz., gen. bryg. 25 lut., dow. dyw. 1-ej jazdy, gen. dyw. 5 czerw. dow. oddzielnego korpusu, zamordowany 15 sierp. 27. Jaraczewski Adam, pułk., organizator powstania w Lubelskiem, gen. bryg. 12 czerw., 6 maja dow. 2-ej bryg. w 2-ej dyw. jazdy, umarł na cholerę 22 lipca. 28. Jerzmanowski Paweł, gen. bryg. 10 czerw. 29. Kamieński Henryk, wrócił z dymis. 19 lut. w stop. pułk. z przeznacz, na dyrektora Komisyi wojny, gen. bryg. 9 marca, dow. dyw., poległ pod Ostrołęką 26 maja. 30. Kamiński Józef, dow. p. 4-go strzelców kon., dow. 3-ej bryg. 1-ej dyw. jazdy, gen. bryg. 9 marca. 31. Kicki Ludwik, pułk. w p. 5-ym strz. kon., adj. w. ks. Konstantego, dow. 2-ej bryg. dyw. rezerwy, generał brygady 9 marca, poległ pod Ostrołęką 26 maja. 32. Klicki Stanisław, gen. dyw., dow. dyw. strzelców kon., w styczniu dowódca małej wojny na lewym brzegu Wisły. 33. Kniaziewicz Karol, gen. dyw. 34. Kołaczkowski Klemens, pułk. korpusu inżynierów, dyrektor nauk w szkole aplikacyjnej, gen. bryg. 11 czerw., dowódca inży-nieryi, kwatermistrz generalny wojska. 35. Ko-łyszko Benedykt, gen. bryg. 36. Konarski Tomasz, podpułk., dow. bryg. artyleryi konnej, pułk. 1 marca, gen. bryg. 8 sierp., dow. 2-iej bryg. w 2-iej dyw.*jazdy. 37. Kossecki Ksawery, gen. dyw., 1 maja wykreślony z kontrol. 38. Krasiński Izydor, gen. piechoty, minister wojny 21 grud.--8 mar. 39. Krasiński Wincenty, gen. jazdy, dymis. 14 grud. 40. Kru-kowiecki Jan, hr., gen. dyw. dow. 1-ej dyw. piech., gen. piech. 4 marca, gubernator m. Warszawy 2 marca—29 maja i od 15—17 sierp., dymis. 20 czerw., prezes rządu narodowego 17 sierp.- 7 wrześ. 41. Kropiński, gen. bryg. 42. Krysiński Jan, pułk. w dyrekcyi artyleryi, komendant tw. Zamościa 6 lut., gen. bryg. 23 kwiet. 43. Kurnatowski Zygmunt, gen. dyw., gen. adj. królewski, dymisyonowany 26 marca. 44. Langerman Jerzy, z wojska franc., pułk. 25 maja, dow. 2-ej bryg. dyw. 1 ej piech.gen. bryg. 27 lipca. 45. Ledóchowski Ignacy, pułk., dyrektor arsenału składowego, komendant tw. Modlina 6 lut. do 8 paźdz., gen. bryg. 23 kw. 46. Lewiński Jakób, podpułk., szef sztabu jazdy, pułk. 25 lut., podszef sztabu głównego 1 czerw., gen. bryg. 13 czerw., szef sztabu głównego 19 sierp. 47. Łubieński Tomasz, gen. bryg., minister spraw wewn. i policyi 21 grud. —6 stycz., powołany do służby wojskowej 6 lut., szef sztabu głównego 1 czerw., gen. dyw. 5 czerw., dymis. 28 wrześ. 48. Malletski de Grandville Jan, gen. bryg. dyrektor inżynieryi od 16 grud. oraz i dowódca kwatermistrzowstwa generalnego do 26 lutego, gen. dyw. 16 grud. 49. Małachowski Kazimierz, gen. bryg., wrócił do służby 10 grud., dow. 2-ej bryg, 2-iej dyw. piech.

17 grud., komendantem tw. Modlina 22 grud., dow. bryg. 2-iej dyw. 1-ej piech. 4 stycz., dow.

2-iej dyw. piech. 26 lut., gen. dyw. 5 czerw., zast. nacz. wodza 20 sierp., wódz. naczel. 7—9 wrześ. 50. Milberg Henryk, gen. bryg., szef sztabu korp. rezerwowego, dow. bryg. grena-dyerów 10 stycz., dow. dyw. 4-ej piech. 51. Miller Józef, pułk. w pułku strzelców kon. gwar-dyi, gen. bryg. 11 czerw. 52. Młokosiewicz Franciszek, pułk. 1 maja, gen. bryg. 26 lipca, dymis. 19 wrześ. 53. Morawski Franciszek, gen. bryg. dow. 1-ej bryg. w 2-iej dyw. piech., gen. służby 30 stycz., minister wojny 9 marca.

54.    Mroziński Józef, gen. bryg. szef sztabu piech., szef sztabu głównego 7 grud.—26 lut.

55.    Muchowski Paweł, podpułk. na reformie, pułk. 1 maja, gen. bryg. 26 lipca. 56. My-cielski hr. Ignacy, gen. bryg., komendant korpusu kadetów w Kaliszu, komendant tw. Modlina 4 stycz. — 6 lutego, zmarł 22 kwiet. 57. Mycielski hr. Michał, podpułk., dow. małej wojny w Lubelskiem 7 lut., adjutant nacz. wodza dow. pułku 2-go ułanów, pułk. 13 kwiet., gen. bryg. 29 lipca, dow. 3-ej bryg. 2-iej dyw. jazdy. 58. Niesiołowski Ksawery, gen. bryg. 24 marca, dymis. 25 czerw. 59. Ostrowski hr. Antoni, gen. bryg., dow. gwardyi narodowej warszawskiej. 60. Pac hr. Ludwik, gen. dyw., dowódca oddzielnego korpusu. 61. Pawłowski Antoni, gen. bryg., dow. 2-iej bryg. w dyw. 1-ej piech. do 4 stycz., organizator siły zbrojnej w wojew. Płockiem i Augustowskiem 10 stycz. 62.Prądzyński Ignacy, podpułk. kwatermistrzostwa generalnego, pułk. 26 lutego, kwatermistrz generalny wojska do 26 maja, gen. bryg. 4 kwiet., gen. dyw. 30 lipca, dowódca korp. inżynierów 28 lipca—11 sierpn. 63. Przebendowski hr. Konstanty, gen. bryg. dow. 1-ej bryg. w dyw. strzelców kon., organizator siły zbrojnej w wojew. Mazowieckiem i Kaliskiem 10 stycz. 64. Radziwiłł ks. Michał, wódz naczelny 20 stycz. — 26 lutego.

65.    Romarino Hieronim, ze służby francuskiej w stop. pułk 29 marca, przeznacz, na dow. 1-ej bryg. 1-ej dyw. piech., gen. bryg. 23 kwiet., gen. dyw. 31 lipca, dow. oddzielnego korpusu.

66.    Rautenstrauch Józef, gen. dyw., gen. dyżurny, dyrektor generalny Komisyi Wojny. 67. Re-del Jakób, gen. bryg., dow. artyleryi pieszej, dowódca korpusu artyleryi 16 grud. 68. Roh-land Franciszek, pułk., dow. pułku 7-go piech. liniowej, dow. 1-ej bryg. dyw. 2-iej piech. 30 stycz., gen. bryg. 6 lutego. 69. Rożniecki Aleksander, generał jazdy, dowódca jazdy, dymis. 26 marca. 70. Różycki Samuel, pułk., organizator pułku 9-go piechoty, gen. bryg. 6 sierp., dowódca oddzielnego korpusu, dowódca siły zbrojnej w wojew. Krakowskiem i Sandomierskiem 3 sierp. 71. Ruttie Andrzej, pułk. dow. pułku 4-go ułanów, dow. 4-ej 1-ej dyw. jazdy, gen. bryg. 9 marc.i, gubernator m. Warszawy 15 czerw. —7 sierp. 72. Rybiński Maciej, pułk. dow. p. 1-go piech. liniowej, gen. bryg. 10 marca, gen. dyw. 11 wrześ., wódz naczelny 9 wrześ.—5 paźdz. 73. Rychłowski Stanisław, major p. 1-go piech. liniowej, do d. 28 lipca, dowodził p. 16 piech. lin., a później p. 2-m piech. lin., gen. bryg. 3 sierp. 74. Sałacki Antoni, gen. bryg. w korp. inżynierów, zamordowany 15 sierp. 75. Sierakowski Wacław, pułk. na reformie z pułku 3-go strzelców pieszych, gen. bryg. 6 sierp. 76. Sierakowski Julian, gen. bryg. komendant tw. Zamościa 14 grud.; dowódca oddzielnego korpusu, dow. 5-ej dyw. piech. 5 czerw. 77. Skarżyński Ambroży, gen. bryg. 9 marca, dowódca oddzielnego korpusu, dow.

2-iej bryg. 3-ej dyw. jazdy 8 lipca, dow. 1-ej bryg. 2-ej dyw. jazdy. 78. Skarżyński Kazimierz, pułk., dow. p. 2 strzelców konnych, dow.

2-ej bryg. dyw. strzelc. kon. 10 stycz., gen. bryg. 9 marca. 79. Skrzynecki Jan, pułk., dowódca p. 8-go piech. lin., dow. 2-iej bryg. 2-iej dyw. piech. 22 grud., gen. bryg. 6 lutego, wódz naczelny 26 lutego —11 sierp. 80. Sołtyk Roman, regimentarz 4 województw na prawym brzegu Wisły, gen. bryg., dow. artyleryi wałowej warszawskiej. 81. Sowiński Józef, pułk., komendat szkoły aplikacyjnej, gen. bryg. 22 sierp., poległ 6 wrześ. 82. Stryjeński Zygmunt, pułk., szef sztabu dywizyi strzelców konnych, gen. bryg. 6 lut., od 8 lipca dowodził rezerwami jazdy. 83. Suchorzewski Tadeusz, gen. bryg., dow. 1-ej bryg. dywizyi ułanów, w sztabie Naczelnego wodza 7 wrześ. 84. Szem-bek hr. Piotr, gen. bryg., dow. 3-ej bryg. w 1-ej dyw. piech., dow. p. 1-go strzelców pieszych, przeznaczony do świty królewskiej, gubernator m. Warszawy 7—16 grud., organizator 3-cich batalionów, dow. 4-ej dyw. piechoty do 26 lut., dymis. 21 marca. 85. Szeptycki Wincenty, gen. bryg. 17 czerw., dowódca korpusu 14 lipca—7 wrześ. 86. Sznajde Franciszek, major pułku 2-go strzelców konnych, podpułk. 9 marca, pułk. 6 kwiet., dow. brygady w korp. Ramoriny 8 lipca, gen. bryg. 28 lipca. 87. Szydłowski Teodor, dymi-syonowany podpułk. p. 5 strzelców kon., wrócił do służby 26 stycz., adjutant nacz. wodza, pułk. 6 kwiet., szef sztabu przybocznego, dow.

2-ej bryg. 1-ej dyw. jazdy. gen. bryg. 28 lipca, dym. 12 wrześ. 88. Szymanowski Józef, pułk., organizator pułku 19-go piophoty, gen. bryg. 11 czerw. 89. Tomicki Jan, gen. bryg. w dywizyi ułanów, dymis. 20 czerw. 90. Tur-no Karol, pułk., adjutant w. ks. Konstantego, szef sztabu jazdy 28 lutego, gen. bryg. 13 czerw. 91. Tyszkiewicz hr. Tadeusz, gen. bryg., prezes rządu tymcz. na Litwie. 92. Umiński Jan Nepomucen, gen. bryg., z dymisyi wrócił do służby *21 lutego, generał dywizyi 25 lutego, dowódca 2-go korpusu jazdy, pozbawiony czasowo komendy 23 maja, wódz naczelny 23 września. 93. Wąsowicz hr. Dunin Stanisław, wrócił z dymis. do służby 26 stycz., gen. bryg. 13 czerw. 94. Węgierski Emilian, wrócił z dymis. do służby czynnej w stop.

podpułk. 1 lutego, w sztabie dyw. 4-ej piech., I wadzki Waleuty, Podczaski Joachim od 7 mar., dow. p. 8 piech. lin., pułk. 7 marca, gen. bryg. j Rychłowski, Karnecki Józef, Kierwiński Lu-

dwik. VI. Górski Julian do 24 lut., Wybra-nowski Roman 6 kwiet.—21 wrześ. VII. Roh-

13    czerw., dowodził 2-gą bryg. 3-ej dyw. piech.

22 lipca, zastępca gubernatora m. Warszawy

land Franciszek do 30 stycz., Oborski Ludwik 6 lut., Kuczborski Marcin, Dunin Walenty. VIII. Skrzynecki Jan do 22 grud., Kierwiński Ludwik 6 lut. —7 mar., Węgierski Emilian 7 mar. —6 maj., Autonini Jakób 6 maj. —14 lip., Wodziński Jan 14 lip. (1 sierp.), Podczaski Teodor 22 wrześ. d) Piechota wytworzona podczas poiestania. 1) Pułk IX piech. (województwo krakowskie). Różycki Samuel, Godlewski Józef od 14 lip. 2) X. piechoty (wojew. Krakowskiego). Jordan Spytek umarł z ran odniesionych pod Wronowem 16 kwiet., Wysocki Piotr 25 maja—6 wrześ., Jabłoński Stanisław 21 wrześ. 3) XI piechoty ('wojew. Sandomierskiego,). Młokosiewicz Franciszek, Odolski Józef. 4) XII piechoty (wojew. Sandomierskiego). Muchowski Paweł 22 mar. —6 maja, Carove Piotr 6 maja—1 sierp.. Majewski Leonard 1 sierp., Grabiński Józef 22 wrześ. 5) XIII piechoty (wojew. Kaliskiego). Paszko-wicz Kazimierz od 22 mar., Czajkowski Wit. 6) XIV piechoty (wojew. Kaliskiego). Krasicki Jan do 6 maja, Siemieński Jan 6 maja, Jastrzębski Bonawentura 5 czerw. 7) XV piechoty (wojew. Lubelskiego), ł.empicki. 8)

XVI    piechoty (wojew. Lubelskiego). Hille-brandt Antoni, Rychłowski Stanisław 5 czerw. —28 lip., Lenkiewicz Jan 28 lip. —1 sierp., Obern Wiktor 1 sierp., Smoliński Józef. 9)

XVII    piechoty (wojew. Płockiego). Sierakowski Wacław od 22 mar., Witkowski Paweł 14 lip., Rzewuski Ludwik. 10) XVIII p i e-choty (wojew. Płockiego). Kalisz, Zboiński Józef, Białkowski Antoni od 13 czerw. 11) XIX piechoty (wojew. Mazowieckiego). Szymanowski Józef, Brochocki. 12) XX piechoty (wojew. Mazowieckiego). Klimkiewicz An-. toni 24 lut. —24 kwiet., Podczaski Władysław od 15 kwiet. {tak). 13) XXI piechoty (wojew. Płockiego). Szymaniecki Jan do 4 czerw., Bogucki Ignacy. 14) XXII piechoty (woj. Podlaskiego). Kalinkowski Teodor, Rusiecki Ignacy od 12 sierp. 15) XXIII i XXIV piechoty (wojew. Augustowskiego). Zadera, Wojnarowski Antoni od 22 mar. 16^ XXV piechoty (formacyi litewskiej od d. 26 maja). Macewicz Stanisław od 26 maja, Brzostowski. 17) XXVI piechoty (formacyi litewskiej od 11 czerw., w końcu wojny pułk ten wcielony został do pułku 16-go piechoty). Radziszewski Stanisław, e) Strzelcy piesi liniowi. Pułk I. Szembek Piotr do 7 grud., Rolbiecki Maciej, 7 grud., zmarły 6 mar., Noffok Antoni od 1 lut., Breański Feliks 25 maja, Suarce Salomon 13 czerw. —7 sierp., Bobiński Franciszek 1 sierp, (tak), Breański Feliks. II. Wolski Wincenty, Wolski Adam od 13 czerw. III. Bie-

12    — 15 sierp., 25 wrześ. mianowany zastępcą ministra wojny. 95. Weyssenhoff Jan, gen. dyw., dowódca dywizyi ułanów, tymcz. wódz naczelny 18 — 20 stycz., 23 stycz. dowódca całej jazdy, organizator jazdy legii Nadwiślańskiej, dowódca militarny w wojew. Krakowskiem.

96. Woyczyński Stanisław, gen. dyw., wrócił z dymis. do służby 10 grud., gubernator m.

Warszawy 16 grud. — 6 mar., organizator pospolitego ruszenia w Krakowskiem. 97. Wro-niecki Antoni, podpułk. w p. 5 piech. liniowej, przenieś, na dowódcę pułku 4-go strzelców pieszych 25 lutego, pułk. 21 marca, gen. bryg.

14    czerw., dowodził 2-gą bryg. 4-ej dyw. piechoty. 98. Wirtemberg, ks., Adam, gen. bryg. dow. 2 ej bryg. dywizyi ułanów, dymis. 10 grud.

99.    Załuski hr. Józef, wrócił do służby z dymis. w stopniu pułk., gen. bryg., szef sztabu gen.

Giełguda 21 kwiet., naczelnik służby wywiadowczej w głównej kwaterze, dymis. 11 wrześ.

100.    Zawadzki Walenty, pułk., dowódca pułku 5-go piech. lin., generał bryg. 12 czerw., dowodził 2-gą bryg. dyw. 5-ej piech. 8 lipca, dow. 1-ej bryg. w korp. Ramoriny. 101. Zieliński Karol, podpułk. niebędący w służbie czynnej, pułk. 25 lut., gen. bryg. 10 wrześ., prezes rządu narodowego. 102. Ziemięcki Stefan, pułk. dow. pułku 2-go ułanów, gen. bryg.

13    czerwca. 103. Żółtowski Edward, gen. dyw. dow. 2-ej dyw. piechoty, inspektor generalny

3-ich i 4-ych batalionów 1 stycz., organizator siły zbrojnej w wojew. Lubelskiem i Podla-skiem 10 stycz. 104. Żymirski Franciszek, gen. bryg., dow. pułku grenadyerów, dow. 2-ej dyw. piech 1 stycz., poległ pod Grochowem d.

25 lut.

B) Wojsko, a) Pi ech ot a. a) Weterani czynni (od d. 25 stycznia pułk weteranów czynnych). Lanckoroński Bartłomiej 6 lutego do 13 mar. Kierwiński Ludwik 13 marca, poległ pod Ostrołęką 26 maja. Kozłowski Józef od 5 czerw. Tyrakowski Stefan od 13 czerw, b) Pułk grenadyerów (byłej gwardyi).

Żymirski Franciszek, Borakowski Franciszek,

Kolbersz Aleksander, Niewęgłowski Jerzy od 25 maja, Breański Feliks od 22 wrześ. c) Piechota linioica. Pułk I. Rybiński Maciej, Urbański Romuald, Cegliński Paweł. II. Słupecki Kazimierz do 27 grudnia 1830, Hiż Jan 27 grud., zastrzelił się 25 stycz., Płą(on)czyński Władysław 27 stycz., poległ 24 lut. pod Białołęką, Zywult Karol 6 kwiet., Rychłowski Stanisław 28 lip.—1 wrześ., Gałczyński Antoni od 1 wrześ. III. Andrychiew icz Walenty, Dąbrowski Ksawery. IV. Bogusławski Ludwik, Czajkowski Wit, Kindler Stanisław, Majewski Kazimierz 20 czerw., umarł z ran 12 wrześ., Jór-ski Klemens, Borzęcki Józef 22 wrześ. V. Za- liński Julian. Szmigielski Walenty, Suchodolski

Jan od 22 wrześ. IV. Zawidzki Ignacy, Wro-niecki Antoni 25 lut., Maykowski Edward 24 kwiet., Piwecki Stefan, Brzeski Stanisław 3 maja. f) Strzelcy piesi wytworzeni podczas powstania. 18) Pułk V („Dzieci Warszawskich").

nisław Radziszewski, Wołodkowicz, Giedroyć, Zawierski. 51) Wileński. Jesman, Emeryk Staniewicz. 52) Wiłkomierski (gub. Wileńska) Lisiecki (od 11 czerw, do pułku 26 piech. i 6-go strzelców kon.), Sierakowski, Wolicki, Kibor-sztowicz, Grotkowski (gerylasi), Plater Cezary, Chorodecki (powstanie w Rakiszkach), Kurmin, Clnnarzyński, Parczewski, Giedroyć Józef, Kończą, Izenszmitt(id), Baczyński. 53) Zawilejski (święciański, gub. Wileńska) Bortkiewicz, j) Powstania Żmudzkie. 54) Pow. Rosieński (gub. Wileńska) Staniewicz Ezechiel, Kalinowski Do-brosław, Narbutt, Grużewski, Strawiński. 55) Szawelski (gub. Wileńska) Szemiott, Cherubo-wicz. 56) Telszewski (gub. Wileńska) Jace-wicz Onufry, Hubarewicz. k) Powstania na Rusi. Dowódzcy: Kołyszko Benedykt, dow. powst. podol.-ukraińskiego. Tyszkiewicz Winc., dow. powst. podolskiego. Wereszczyński Aleksander, dowódzca legii wołyńsko-podolskiej. Su-latycki, Prażmowski, Worcell Stanisław, Dubiecki, Olizar Narcyz, Godebski Ksawery, Stecki Ludwik, Bogdanowicz, Moszyński Wład., Pociej Teodor, Dobrzyński Faustyn, Niemcewicz Karol, Różycki Karol—dowódzcy powstania wołyńskiego. 57) Powiat hajsyński: Sobańscy, Rzewuscy, Jełowiccy. 58) h u m a ń-ski: Potocki Włodzimierz. 59) latyczow-s k i: Nagórniczewski Jakób. 60) 1 i p o w i e-cki: Zapolski Jan. 61) machnowiecki: Abramowicz, Potoccy Herman i Józef. 62) olh opolski Sobański Izydor. 63) owru-cki: Hołowiński Wilhelm, Zieleniecki. 64) rado my s ki: Gałecki Onufry, Lipoman. 65) u s z y c k i: Stempowski Leon, Marchocki, Moniuszkowie, Bandrowski, Wyrykowski Piotr, Kurowski, Chłopicki Ludwik. 66) zwino-grodzki; Berzyński, Zwoliński. Nadto ob. Jazda lit. I i n-t.—J3) Jazda, a) Strzelcy konni. Pułk I. Jankowski Antoni do 25 lut., Chmielewski Karol 25 lut., poległ 10 maja, Patek Franciszek 4 czerw. II. Skarżyński Kazimierz, Czarnomski Franciszek do 14 lip., Ro-szkiewicz Feliks od 14 lip., Żeliński Ignacy. III. Dembiński Maciej, Błędowski Aleksander do 9 mar., Suchorzewski Franciszek od 14 mar., Russyan Franciszek 3 kwiet., Okólski Jan (w Prusiech). IV. Kamieński Józef, Ka-terla Franciszek od 18 mar., dymis. 24 lip., Kosiński Adam od 14 lip. V. (byłej gwardyi). Kurnatowski Zygmunt, Jagmin Bonifacy 7 grud.—24 mar., Zielonka Benedykt 24 mar., Skarżyński Feliks, Turno Zygmunt. Pułk VI, strzelców litewskich wiłkomierskich (utw. podczas powstania) od 26 maja. Izenszmid de Mil-bitz Aleksander, b) Ulani aa) liniowi z r. 18 30. Pułk I. Bukowski Ludwik, Konopka Aleksander, Niezabitowski Maksymilian, Bor-

Czołczyński Aloizy 25 stycz., Dąbrowski Flo-ryan, Antonini Jakób 21 wrześ. 19^) VI („Braci Krakowskich Jutrzenka Paweł 6 maja. 20)

VII (wojew. Sandomierskie). Pruszyński Jan 5 czerw. 21) VIII (wojew. Kaliskie). Siemoń-ski Gabryel 5 czerw. 22) IX (wojew. Krakowskie). Lanckoroński Bartłomiej 1 sierp.

23) X (wojew. Płockie). Płonczyński Nepomucen 5 czerw. 24) XI (wojew. Mazowieckie).

Dunin Walenty 5 czerw, g) Oddziały strzelców celnych, wytworzone podczas powstania.

25) Batalion strzelców celnych pieszych Kaliskich, ochotników, kapitan Kosiński. 26)

Strzelcy K r a k o w s c y i Sandomierscy ochotnicy, kapitan Nowicki, Kozłowski, Gaszyński, Jórski. 27) Kurpie. 28) Strzelcy leśnego korpusu. 29) Wolni strzelcy lubelscy kap. ks. Józefa Giedroycia. 30) Batalion strzelców celnych wojew. Mazowieckiego podpułk. Geritza 31) Kompania strzelców Mazo wieckich kap. Rocha Komichowskie-go {tak). 32) Batalion wolnych strzelców pieszych podlaskich podpułk. Michała Kuszlla. 33)

Strzelcy Sandomierscy majora Dembowskiego. 34) Strzelcy Sandomierscy korpusu górniczego. 35) Batalion strzelców celnych Sandomierskich Grotthusa. 36) Strzelcy (kosynierzy) Sandomierscy pułk. Ko żakowskie go. 37) Batalion strzelców pieszych Sandomierskich maj. Krze si mow skiego. 38)

Wolni strzelcy Sandomierscy podpułk Juliusza Małachowskiego (poległ 18 kwiet.), Brzeziński. 39) Strzelcy litewscy: (słonimscy)

Brońskiego, Kaszyca, Mierzejewskiego (Nowo-grodcy), Stan. Chłapowskiego, Klausa, h) Powstania i oddziały partyzanckie w pojedynczych ziemiach i pod dowództwem pojedynczych partyzantów w Królestwie i na pograniczu. 40)

Oddziały partyzantów Józefa Zaliwskiego i Bardzkiego, Kurcyusza, Łagowskiego, Pawła Malczewskiego, Niemirycza. 41) Powstanie augustowskie: Schon, Puchet, Mirski, Godlewski.

42) Partyzanci Puszczy Białowiezkiej: Żyliński,

Rourke, Szretter. 43) Partyzanci płoccy; Godlewski, Węgrocki. i) Powstania Litewskie (poza Żmudzią). 44) Powiat Brasławski gub.

Wileńska. Pruszak 45) Dziśnieński (gub.

Mińska). Brochocki. 46) Kowieński (gub. Wileńska). Prozor. 47) Oszmiański (gub. Wileńska) Ważyński (pułk. strzelców konnych), Zien-kowicz (legion Desperatów), Szwejkowski (pułk. ułanów), Hryniewski, Viettinghoff(pułk 1-y strzelców pieszych), Tyszkiewicz (pułk 2-gi piechoty). 48; Trocki (gub. Wileńska) Matuszewic, i kowski Lucyan 6 maja. II. Ziemięcki Stefan, ks. Ogiński. 49) Upicki (gub. Wileńska). Leon ' Mycielski Michał do 8 lip., Korytkowski Kas-Potocki, Przeciszewski, Billewicz, Korabiewicz, ! per od 8 lip. III. Korytowski Michał do 8 Kordziszewski. 50) Wilejski (gub. Mińska). Sta- grud., Bogusławski Wojciech, Chmielewski Lu-

:ę

.

%

'

/:{m

TABLICA I.

Wojsko polskie^lStó—30 r. (do rozdz. XI art. „Królestwo Polskie", T. XLI W. Enc. P. Ilustr.).

sw

3L?

IM

g|

45

lV

li

li

mi

lii h

*y '• "T t- ' /'

•J- ,

vrp

i®

■Tfe,

ySJ&AaK */-*

ISI

Uf

!?

j;

• ii

UA

iż'

wrm M

1, 'i,

if

HM

4-

li-

k.

W

ej

li

IP

I 'i ■©

.\

!)

hu

f/j

cm

r łf

ii

sw>

tf/U / A

l!'G'id' > \

J'co«fiC or r!cSZy P^łku Krenadyerow gwardyi, w ubiorze paradnym letnim, 1815-1827.—2. Oficer sztabu, liczący się w piechocie, w ubiorze" małym, 1815—' *• Oficer nizszy artyleryi korniej, w ubiorze małym obozowym, 1826-1831.-4. Oficer niższy, w ubiorze małym obozowym,'1826—1829.-5. Generał jazdy, w ubiorze małym, 181o-1826-6 Generał piechoty, w ubiorze wielkim, 1815—1830.-7. Oficer niższy artyleryi pieszej, w ubiorze wielkim letnim, 1829—1831.-8. Oficer wyższy pułku strzelców pieszych, w ubiorze wielkim zimowym, 1828—1831.

'#

,-^g-

Bi    ;

JE

“nrE

mm

Vv ■ ^

KHX,

C^ti-SŁ

isSsC^

--sl]

"-sl

fr^ '

Ti

>4

H*

-iQ

ST

-r^f"

/I

* TSteiS*

■*

c4 jL

Ma

£*•

%

!Srx

D ni | O

3ś £.J;88

r—1 3 CC r—i

I -S I

18

£• S^gS

^    ,.5 GO ,h

ESI CO - £*~»

£ Ś3 s g

„ §if#

- -ssSf

<v

csi

?-H *i-H

iii®

( irj ³

^•Sg5

ils|

TABLICA II (Wojsko Pol. 1815-30 r.).

4S!

n\

0%?? ^

%%£?

1^3555

j|

■■

v\’:'»

&Z

'■ĘjM

Cm

-r~~- --^gaj ^

\a 5 S'*rr|/5

A*w *>

■ :«1

r:

pi

,t«vS

Ł%r^

P-C5isN< •:

■?!'" "TT

Vn

m*-

*s»

~$-l

K

1-87“

O OT-ib-

i '3.117

^ « ! ^7

NJ-

Vj

r!

Nl ! i

SC

;p i

cl

l»g»-^r»aF ♦■awuuiMggr

Al

g S&3S |

S P-gS

<D g^QC' 5 o-o g

•N^Sl

^ c3 ⁰³

V ® o3

Ui

nH °fr;

S^7

m

2;11.7

' ss §£

5 |B-;-.91-1!

_, CD 03 S CD N

pUSI

o- )

-**

t^J^rzcz-

*'<!

vmń

’**

|w

^ • i—h    CD

03 rO >-. NJ

O

- fta|a

© >> ⁵⁼¹ 3

lii

c‘

CK

71

r4|

—'(L.

—?n

Ś|^p55p^

♦l

pi

^co-

- f* l-S -1171

■o mi

^ SSa-s

|^03

CT<    ³

o V,

111©

•c§Q a⁰⁰

. H >^łO OJH flri

(

fe-

SF

IB

hi

4’

l?M

w,

o>;s? 3 2* jo 2

- ag

CO

?H ?-.

<D o3

O o

-r q=} ^

°'a?

TABLICA III.

Wojsko polskie 1831 r. (do rozdz. XLart. ,}Królestwo Polskie¹', T. XLI W. Enc. P. Ilustr.).

MS

'#1

v?

re.T"

p-%

dkJ

i.

;1.

•i

■Z

mm.

iSira

ii

r?

k-

«?2 S C

NJ

■o te> ^ te O) •os|'2 fcj tac=

y_ O CO tf 013

2    ^ cś

So * •a . n ^°? *

^sg

N O 2 U 3 -3 a; "jr

•- ftoJ

o ^

ó ^ T³

•N g S

~llj

a? . h

L— I

3 | '.

Ml tli

5=03

£■-•3

0 3”

•gf»

■3.5? g

,    3^2

*» £<d 2

3    I o P< '. J=J

te.

vO

.....

Nf

X.

U.

Efc

<1

:.3aa

•»,

ff

l'V-

-,j

• *#<|

A*

t£ o^?..

'^yś-

g 3 «5 3 N te

a-r^3

° S te ‘Nlgci

®? fto I N’-'

£3 i

N O aS 33 teJO '0^0 jS Cl-1 D &£>

|S“ *= «

■^1

2g

■l!

p<J

W^'-

P. .

03 |

,*

r*

s, ^

CO O

«!

H Ł

*o*

Ł7

c> 'Sb

v *

«!

P-i —

_c3

■V

•* "

•»V.

Ci

r:

L*

4, Sil

u.-?

mm*

.4

TABLICA IY (Wojsko Pol. 1831 r.).

-r.

/i

W(M

U4

7m

-:2

h|

fc

c3 C3

r—• <T)

N

S s

w'"

&

.— -o 44 2 03 43 c3 44

g g

-

<x> ^

© g,

03 ©

t^cca

«o

o . £2

te

>i

::

II

•»

T— 1C L

T* r-H O

| 'OD

P=44 ^o CO ^ £

o §1

tir

r-r

T,

N* o co 60

T—i H

44 43 ^ 44

Ph P

Ph

VO «4i Ph r- ^ o

l*

030

t •-

44

O

od

Ph |

fr *

Li4

V'

hiKP

\v 1

o3 s3 'O

CSJ co

o3'P

« o

gPn

^    • CŚ

^    c3 *73

rP ^

£t-’

od

344 '. _bd O co Ł}£

«0    ?-H    (X»

^    .2 3

a»

o & 'O o

03 £ © Oj

g £

^    £    N

T-    GG 'O

<m'

Marchocki Tadeusz, Leski Stanisław

dwik w lutym, Pawłowski. IV. Ruttie Andrzej,

Trzebucliowski Wincenty, Skarżyński Fortunat,

Katerla Franciszek, Łączkowski Wojciech od 27 wrześ. bb) wytworzeni podczas powstania. 67) V (imienia Zamoyskiego). Gawroński Stanisław od 24 grud., Kruszewski I-gnacy od 4 czerw. 68) VI („Dzieci Warszawskie"). Skarżyński Ambroży 1 lut. — 6 lut.,

Wołłowicz Eustachy 6 lut. —13 czerw., Baliński Kajetan 13 czerw. —10 sierp., Borodzicz Józef od 19 sierp. 69) VII ( sformowany z 19-ej dywizyonu jazdy Augustowskiej pułku 22-o i z 2-cli dywizyonów legii litewsko-ruskiej).

Oborski Aleksander, Kamiński Mikołaj od 19 sierp, (rozkaz dzienny z d. 5 wrześ.). 70) VIII (do d. 13 czerw, pułk 1-szy jazdy Płockiej).

Piwnicki Jan, Kisielnicki Wincenty. 71) IX (do d. 30 lip. pułk. 2-gi Jazdy Sandomierskiej).

Niegolewski Andrzej, Rohoziński Spirydyon,

Mrozowski Mikołaj od 7 sierp. 72) X (do d.

1 czerw, pułk 1-szy jazdy Lubelskiej). Jara-czewski Adam do 20 czerw., Wierzbicki Antoni. 73) XI (form. od 8 czerw, w Zejmach na Litwie przez Chłapowskiego, rozkazem dziennym z d. 4 sierp, otrzymał Nr 10). Miłasie-wicz. 74) XII (form. na Litwie od 23 maja).

Liber Józef. 75) XIII (form. na Litwie od 26 maja). Giedroyó Józef. 76) XIV (torm. na Litwie, do niego wcielony szwadron pułku

3-go ułanów). Janowicz Aloizy. c) Dy wisy on karabinieróic (do 7 lut. korpus żandarmeryi).

Strażyński Antoni, Konopka Aleksander od 22 grud,, Sznajde Franciszek 27 grud.—8 lip.. Borowy Konstanty od 8 lip. d) Jas da wytw. podczas powstania, nieobjęta pozycyami a i b.

77) Pułk I jazdy Krakowskiej. Rzuchowski Kajetan do 8 lip., Badeni Michał 8 lip., dymis.

22 lip

od 14 lip., Lanckoroński hr. Antoni. 78) II Krakowskiej (sformowany aktem z d. 1 lut.).

Paszyc Antoni (dymis. 7 sierp.), Lewiński Bazyli, Bułharyn Jerzy ( w Prusiech). 79) Pułk I Mazurów. Dobiecki Wincenty (dymis. 22 lip.),

Byszewski Józef. 80) II Mazurów. Walewski,

Terlecki, Mrozowską Necki Józef od 21 wrześ.

81) Pułk I jazdy Augustowskiej (50-o-dymowy).

Kosko Franciszek od 8 mar., Tyszka Eleazar (w Prusiech). 82) II Augustowskiej (ochotni- > ków, później pułk 7-y ułanów). Oborski Aleksander. 83) Pułk I Kaliskiej (ochotników, dwa szwadrony na Litwie pod Słotwińskim, reszta w Sandomierskiem z korpusu Ramori-ny) Dłuski Mamert do 13 mar., Korytkowski Kacper 6 maja, Słotwiński Kazimierz 4 lipca.

84) H tejże (50-o-dymowy) Biernacki, Grodzicki do 10 sierp., Szczaniecki Ludwik od 10 sierp. 85) Pułk jazdy Lubelskiej (od 1 sierp, pułk 10-ty ułanów). Jaraczewski Adam do 20 czerw. 86) Pułk I płockiej (50-o-dymowy od 13 czerw, pnłk 8-y ułanów) Piwnicki Jan, Kisielnicki Wincenty. 87) II tejże (ochotników dwa szwadrony, 211 koni, wcielone do pułku

Wielka Encykl, IUustr. Ser. I. Tom ILI. Zesz. 3J2a.

13-go uł.) Gierałdowski Edward dymis. 19 wrześ. 88) Pułk jazdy Podlaskiej. Kuszell Antoni, Piotrowski Antoni. 89) Pułk I Sandomierskiej (50-o-dymowy). Libiszewski, Zdzito-wiecki, Niegolewski Andrzej 18 mar., Łączkowski 20 czerw., Kosko Franciszek. 90) II tejże (ochotników, do tego pułku został wcielony pułk 2-gi jazdy lubelskiej, zwany Orła Białego, i Krakusów Poniatowskiego, później tj. 30 lip. pułk ten dostał Nr 9 ułanów). Łagowski, Wielhorski Jan. 91) e) Dywizyon rezerwowy podpułk, Chmielewskiego. 92) f) Krakusy głóimej kwatery (z pułku 2-go Krakowskiego). 93) g) Pilik Krakusów imienia Tadeusza Kościuszki (w czerwcu przyłączony do pułku 1-go Krakowskiego). Szymański Antoni. 94) h) Pułk Krakusów imienia ks. Poniatowskiego (26 lip. wcielony do pułku 29-o Sandomierskiego). Wiśniewski. 95) i) Szwadron Krakusów twierdzy Zamościa. Kuźmiński Michał, 96) j) Szwadron oficerów Obucliowicza. 97) k) Szwadron Orla Białego (26 lip. wcielony do pułku 29-o Sandomierskiego). Wiśniewski, Czarnecki Seweryn. 98) 1) Szwadron Potockiego Hermana. 99) ł) Jazda Poznańska (dywizyon). Brzeżański Augustyn. 100) m) Szwadron Smolińskiego. 101) n) Pułk icolnycli kozaków. Stecki hr. Ludwik. 102) o) Szwadron ochotników hr. Wiel-horskiego Jana. 103) p) Jazda Wołyńska, Karol Różycki. 104) q) Pułk Złotej chorągwi (naczelnego wodza) Horodyński Innocenty. 105) r) Legia Nadwiślańska, jazdą dowodził Starzyński Antoni od 22 kwiet., piechotą Kroczyński Andrzej od 1 sierp. 106) s) Legia Litewsko-Wołyńska (do 2 lipca), jazdą dowodził Oborski Leopold od 15 czer,, Kamieński od 15 czerw, {tak), Szeptycki, piechotą Szumski. 107) t) Legia L i t e w s ko-Ru ska (od 5 lipca). Szeptycki, Kamiński Mikołaj od 5 wrześ., jazdą dowodził Mikułowski od 30 czerw., piechotą Kwiatkowski, 7) Art yl ery a. a) Patery e lekkokonne. I. Konarski Tomasz, Narzyniski Adam. II. Kosiński Józef do 3 styez.. Narzy mski Adam 3—20 stycz., Kołysko Ignacy 20 stycz.—23 lip., Jabłonowski ks. Stanisław.

III. Jaszowski Józef od 24 stycz. IV. (byłej gwardyi). Chorzewski Piotr do 19 lut. Łaba-nowski Jan od 19 lut., Bem Józef 13 marca, Chorzewski Piotr. V. Kruszewski Henryk, b) Kompanie pozycyjne piesze. I. Leppige Jan, Bielicki Rudolf od 20 stycz. Jodko Wiktor, poległ 7 wrześ. II. Piętka Franciszek, Richter Michał. III. Rzepecki Emilian od 24 stycz., Turski Tomasz od 14 lip., Masłowski Dyonizy. IV. Rzepecki Onufry od 24 stycz. V. Richter Michał 24 stycz., Najmanowski Antoni, Arndt Paweł. VI. Nieszo-koć Wincenty od 24 stycz., Grabowiecki Antoni do 14 lip., Romański od 14 lip., poległ pod Warszawą. VII. Grabowski Stanisław od 24 stycz., Richter, c) Kompanie lekkie piesze. I. Płonczyński Antoni do 18 grud., Łapiński Franciszek. II. Łapiński Franciszek, Adamski Stani-

sław. 111. Weisfłog Karol, Adamski Stanisław 20 stycz.—6 lut., Koryzna Krzysztof 6 lut.—7 mar.,

do liczby werst, a nie odwrotnie, tę właśnie wartość w milach □ ross., niższą od idącej na czele, przyjąć potrzeba jako prawdopodobniejszą, gdyż daną przez sam pomiar. Desjat. nie zgadzają się ani z milami ani z werstami. 1 wersta=104.166., desjat., więc 111 875.4 w. =11652 941.664 desj., co daje błąd w liczbie Kom. Stat.=o 32 776 des. za mało. Ponieważ 1 wersta ]in.=l.066779553 kim., a 1 wersta □ =1.139102438 klm.Q więc 111 875.4 werst =127 426 kim.; różnica wynosi prawie 2 mile geogr., jest więc znaczna. (3) Obliczenie w miarach p olskich. Po dodaniu poprawki wyżej wskazanej ogólna summa morgów wyniesie 22 367 475. Ponieważ 1 desjat.=l.95134 morga, więc 11 620 166 des.=22 659 323 mrg. Owa summa, już sprostowanie obejmująca, jest zatem od tej tu liczby o 291 848 mórg, a po poprawieniu błędu w desjat. (ob. a) i dodaniu 32 776    des.=63 913 mrg. jeszcze o 355 761

mniejszą—czyli, że uważając liczbę werst za wynikłą bezpośrednio z pomiaru, więc i za względnie najwiarogodniejszą, potrzeba liczbę ogólną morgów podnieść do 22 723 236[7]=757 441.2 włóki=lll 875.4 werst.Q. Od tej liczby wynikającej z pomiarów u Strjelbickjego, a przyjętej przez Komitet Stat. liczba Rodeekiego z r.

22 253 550 mrg. jest o 469 686=15 656.2 włóki szczuplejszą. Rodecki wziął liczby swe z „Atlasu Kr. Pols.“ Juliusza Colberga (Warsz. 1827), gdzie zsummowanie po-jedyńczych 39 obwodów daje na całe Królestwo 2270.69 mil □ geogr., a 741 785 włók= 124 690. 4896 klin. Q Mile są tu południko-we=7.4074 kim. Na pojedyncze województwa mile i włóki rozkładają się tak: woj.

Krakowskie Sandomierskie Kaliskie Lubelskie Płockie Mazowieckie Podlaskie

Masłowski Dyonizy od 7 mar., Bagieński Stanisław. IV. Koryzna Krzysztof, Najmanowski Antoni od 29 stycz., Lewandowski Grzegorz 2 kwiet. V. Grabowski, Froelich Antoni 8 lip.

VI. Kożuchowski Józef. 108) d) Sekcya artyleryi pieszej Frezego (w korpusie Dembińskiego, od 5 sierp, w korp. Sam. Różyckiego). 109)

e)    Pluton art. konnej Czetwertyńskiego (w oddziale Chłapowskiego od 14 maja). 110)

f)    Sekcya Kinasta (w korpusie Sam. Różyckiego). 111) g) Baterya konna Płocka Sza-włowskiego. 112) h) Bat. konna P u z y n y w korpusie Dwernickiego). 113) i) Bat. piesza Rado-wickiego (w korpusie Dwernickiego). 114) j)

Bat. konna Romańskiego (w korpusie Dwernickiego) [Razem wytworów i przetworów powstania 114]. k) Rakietnicy konni (półbaterya do 24 stycz.) Jaszowski Józef. 1) Rak. piesi (od 24 stycz. kompania) Skalski Karol do 7 mar., Klemczyński Karol, ł) Kompania 1-a garnizonowa (w Modlinie). Werpechowski Kazimierz. m) Kamp. 2-a yarniz. (w Zamościu). Skąpski Jan do 24 stycz., Metze Jan od 24 stycz. n) Batalion artyl. rezerwowej.

Przedpełski Feliks, o) Park artyleryi. Dobrzański Łukasz 6 lut., Koryzna Krzysztof. | 1827 — 741 785 włók p) Artylerya rezerwowa. Dobrzański Łukasz od 6 lut. q) Park art. rezerwowej. Głuszczyń-ski Karol od 24 stycz. r) Komitet artyleryi i inżynieryi. Prezydujący Malletski 15 grud. s) Dyrekcya materyałów artyleryi. Bon-temps Piotr.    t) Dyrekcya artyleryi. Bon-

mile

włóki 63 102

81    647

97    085 99 551

98    572 113 130

82    458 106 240

193.16 249.94

297.17

304.74

301.74 346.31 252.42 325.21

Br. G.

temps Piotr, u) Arsenał budowniczy. Rudnicki Antoni dyrektor. w) Kampania rzemieślnicza. Jaworski Teodor. x) Arsenał składowy. Ledóchowski hr. Ignacy do 6 lutego, y) Rubryka pocisków. Zagórski Kajetan dyrektor. z) Pracownia (laboratoryum) ogni wojennyoh. Benezet, Fiedorowicz, szefowie ogniomistrze. ż) Młyny prochowe. Paszkowski Józef, dyrektor. Ob. 4 tablice.

Augustów.

Jeszcze mniejszą liczbę mil wskazuje pijar Politowski w „Geogr. Kr. Pols. i Wolnego M. Krakowa" (Warsz. 1819 wyd. 2-e): tylko 2115; ale nie mówi jakich. Nie mogą to być wielkie mile polskie z r. 1818, bo ta mila —14 816 łokc. 12 cali 3.7 linii=1.150U, a w kwadracie= 1.322773 mili geogr.=8.5343214 klm.=8 werst ros. (z ułamkiem).

12 963.68 mrg.= 432.1096 włók, geograf, ma tylko 326.679193 włóki. Przy takiej wielkości miary Kr. Polskie miałoby 3056.78128 mil. □ geogr. = 913 911.8 włók; a znowu przy mili geograf, liczba 2115 jest oczywiście błędną. Liczby najbliższe liczbom

XII. Wiadomości statystyczne n i e-pom i eszczone w rozdziałach poprzednich. A) Rozległość i podział, a) Obliczenie iv miarach rossyjskich. Podana w T. XL, str. 931 rozległość na 2 312. 19 mil kwadr.=127 319 klm.=ll 1 875.4 werstom □

=11 620166 desjat. (Komit. urzęd. statyst. warsz.)

Mieściło się w niej gdy mila

=22 044 338 mórg. nowop. (tenże) —przedstawia się niejasno. Przedewszystkiem liczba morgów, jak to już zaznaczono (str. 931), jest aż o 323 137 za nizko podaną, co odpowiadać ma 3 423.9 werst □• Liczba najpierwsza wzięta jest ze Strjelbickij’ego. Jeżeli wyraża mile ros. jako zasadnicze, pierwotne, to wtedy liczba werst jest niedokładną, gdyż 111 875.4 w. □

=2283.22 mil □, a 2312.19 mil ros.=113 297.3 w. □ czyli o 1421.9 więcej niż wskazano.    Strjelbickiego zjawiają się w opracowaniach pol-

Przypuszczając, co jest najbliższe, że pomiar skich dopiero po r. 1831. Na mapie z r. 1844, zdejmowano w werstach, i stosując liczby mil w Warszawie wydanej (najpiękniejszym może sztychu kartograficznym polskim), jest już gu-berniami*(było ich wówczas 5) wykazana rozległość 2319.19 mil. W r. 1856 summa 39 powiatów dała 2319.80. W poważnym „Kalend.

zowieckiem), Radomską z Krakowskiego i Sandomierskiego, Lubelską z Lubelskiego i Podlaskiego, a oba województwa północne, Płockie i Augustowskie, pozostawił, jak były, już od r. 1837, pod nazwą gubernij; powiaty utrzymano wówczas bez zmiany w liczbie (39) i granicach. Lekkie zmiany terytoryalne, przy tych przekształceniach dokonane, pomijamy. Taki podział kraju dotrwał do r. 1866. Wtedy d. 31 grud. t. r. (n. s.) ustawa o nowym zarządzie, mającym wespół ze szkołą zrusyfikować kraj, dla większej dokładności w robocie rozdrabniając jednostki zarządowe, liczbę gubernij podwoiła, a do istniejących powiatów dodała więcej niż drugie tyle, poprzeinaczała przytem nazwy

Obserw. astron. na r. 1859“ mamy 2320 mil geograf., w następnym zaraz roczniku 2320.21, a we włókach w pierwszym 757 893=22 736 790 morgów, w drugiein 757 966, w wiorstach 111 858(111 867)wdesjat. 11 651 926(11653011).

drzejów na pograniczu staropolskich wojew. Krakowskiego i Sandomierskiego). Cenzura stała na straży nowego słownictwa czy imion-nictwa geograficznego, wyjednywała kary na redaktorów i ścigała ich prześladowaniem. Na lewym brzegu Wisły zamiast czterech województw z r. 1816 jest teraz 5 gubernij: Warszawska, Kaliska, Piotrkowska, Radomska i Kielecka- na prawym: Płocka, Łomżyńska, Siedlecka, Lubelska, a na północy, po nad Narwią w górę —Suwalska, z części dawnego wojew. Augustowskiego. Wzgląd sprężystości i dogodności zalecił już po r. 1866 nową zmianę, która pow. Pułtuski i Płoński z gub. Płockiej o-derwała do Warszawskiej, obecnie sięgającej od Narwi, na wschodzie, aż do Osiecka za Ciechocinkiem. Wszystkie te gubernie najnowszego autoramentu są już wyliczone w rozdziale II. Powiaty z r. 1866 nie utrzymały się w liczbie pierwotnej 85-u: zmieniano ich obszar i nazwy, znoszono jedne, tworzono inne, wyznaczano im nowe stolice; działo się to głównie w gub. Warszawskiej, gdzie ruch przemian był najżywszy. Z przeszło 450 miast i miasteczek z r. 1816 — 30, a 453 jeszcze w r. 1859, reforma rozpoczęta w 1866, najmniej z pobudek swych polityczna, ale niedość roztropnie i bez uwzględnienia wymagań i warunków przyszłego rozwoju dokonana, pozostawiła tylko stokilkanaście; zdegradowane na osady miejskie, drobniejsze miasteczka, niebędące ani miastami, ani wsiami, nie zyskały nic na reformie, która mogła być dobrą, i nawet pożądaną, tylko przy autonomii municypalnej czy gminnej i w ogóle przy panującym w kraju całym samorządzie wewnętrznym.    s-

B) Ludność i wewnętrzne ustosunkowanie się jej w liczbach, a) Narodowość i wy znanie. Wyznanie w wykazach urzędowych aż do ostatnich czasów zawierało w sobie i narodowość. Już za

„Kalend.“ na r. 1860 podaje rozległość w kim. na 127 309.19, o 10 tylko kim. niższą od Strjel-bickiego i Komitetu. Najważniejszą z tych liczb, z tryangulacyi już po wielkiej mapie kwater-mistrzowstwa ross. (Richtera) wyprowadzoną, jest obejmująca włóki. Porównywając ją w obu odmianach, zresztą mało między sobą się róż- j wielu miast, nadając im póstaci fonetyczne roniących, z liczbą pod a, konieczną do ustalę- j syjskie, np. Petrokow, Siedlcy, Andrejew (Ję-nia jedności w rachunku, otrzymuje się wartość prawie równą liczbie werst. Rozdźwięk jednak rachunkowy pomimo tego nie u-stępuje, a poprawianie pojedynczych po-zycyj nie zbliża do prawdy, którą odsłonić mógłby tylko kataster, pomiarami wsparty. Jeżeli liczba werst dobrze oddaje rzeczywistość, to rozległość Kr-a wyrażona w milach geograf, równikowych, po 7.42044 kim,, o 13.0326 metrów od połdn. większych, dziś powszechnie przyjętych (ob. „Tablice matemat.-fizyczne“

Witkowskiego; Warsz. 1904) = 2312.24. Różnica między tą liczbą a podaną na pocz. rozdziału II wynosi tylko 0.05; oznaczenie więc rozległości w milach miało tam za jednostkę milę geogr. równikową. y) Po dział kr aj u. Królestwo kongresowe na miejsce departamentów Księstwa otrzymało województwa, a w nich obwody, z pewnemi zmianami, z dawniejszych podprefektur, w obwodach zaś powiaty. Namiestnik w Radzie stanu podzielił kraj na 8 wojew. (już wymienionych), 39 obwodów i 77 powiatów. Obwód był jednostką administracyjno-policyjną, powiat—sądową i terytoryalnie-polityczną, gdyż wybory posłów i deputowanych odbywały się po powiatach („Dz. Pr. Kr. Pols.“ T. I, str.

115, postan. z d. 16 stycz. 1816 r.). Województwami rządziły komisye wojewódzkie (ob.

Wojew. Ko m.), a obwodami delegowani z niej komisarze; przy komisyach były Rady wojew. obywatelskie, obieralne; powiaty jako terytorya sądowo-polityczne do wyborów sejmowych i innych w stolicach swoich miały sądy pokoju.

Po Powstaniu Listopadowem w m. marcu 1837 r. ukaz zniósł komissye, zaprowadził rządy gubern., organizacyą zbliżone do rosyjskich, ale urzędujące po polsku, Polakami od gubernatora do najniższego kancelisty obsadzone, przemianował województwa na gubernie, obwody na powiaty, a nazwę powiatów na terytoryach sądowych zastąpił nazwą okręgów. Dopiero w r. 1844 d.—sierpnia nowy ukaz wytworzył    czasów paskiewiczowskich statystyka zbierana

zamiast 8 gubernii 5: Warszawską z woj. Ma-    przez urzędników polskich w Kr-e P-m, admi-

zowieckiego i Kaliskiego (przechodzącą na pra- uistracyjnie od Cesarstwa wyodrębnionem, zua-wy brzeg Wisły, jak dawniej było z woj. ma- ła Żydów, Czechów, Anglików, Greków, Holendrów, nawet Cyganów i Azyatów, ale nie znała Polaków; nazywała ich rzymsko-katolikami i „Słowianami". Różnicowanie wprowadzone do statystyki wyznań pozwalało wydzielać Unitów jako Rusinów, prawosławnych jako Rossyan; ale już z pośród Żydów nie dawało wydzielić choć nielicznej grupy z przekonań trzymającej polskości, pod względem zarówno kulturalnym jak politycznym. Podobna trudność zachodziła z Litwinami, których wyszczególniano w rubryce narodowości, ale znowu nie wyodrębniano pod względem wyznania czy katolickiego czy ewangelickiego. W rubryce ewangelików mieścili się i Polacy i Litwini, a znowu rubryka Niemców obejmowała zarówno katolików jak i ewangelików. Bałamutną zupełnie była rubryka „Neofitów", w której mieścić się musieli głównie Żydzi, nawracający się przeważnie na (pierwszy jednodniowy w Państwie Rossyj-katolicyzm, ale byli też i wszelacy inni nowo- j skiem) oparta, wbiła w miąższ ludności, nie tak chrzczeńcy, nie wiadomo od jak dawna i na 1 jednak, aby go wydzielić nie było można. Po które z wyznań chrześciańskich nawróceni. Do- ' dokonaniu tego i odjęciu od ogółu ludności brą stroną tej statystyki własnej Królestwa by- j 9 40? 253 tak wojska (195 744) jak Cudzoziem-ło pomijanie zupełne wojska i nieznmącanie niem dwu głównych rubryk, o które przede-wszystkiem zabiegać musi wiedza statystyczna.

1807. Pod względem wyznaniowym przez 42 lata zaszła wielka zmiana w tern, żew r. 1874 wyznanie unickie utraciło ze strony państwa prawo do istnienia, od początku r. 1875 jawnie istnieć przestało i w formach katolicyzmu utaiło się w piersiach prześladowanych wyznawców, których zastępy przez czas nie zmalały, owszem, urosły tak, że gdy w d. 30 kwietnia (n. s.) 1905 r. wyszedł ukaz tolerancyjny, można było bez przesady liczbę Rusinów opornych, lgnących do kościoła katolickiego i o-brządku rzymskiego, gdy własny stał się już niepodobnym do spełniania, oznaczyć na 100 000. Taką też jest liczba przeszłych na katolicyzm po akcie tolerancyjnym. Chcąc porównać liczby obu lat, napotyka się przeszkodę w wojsku, które statystyka urzędowa, na. spisie z r. 1897

ców (15 322)—razem 211 066 osób, występuje r. 1897 z liczbą ludności właściwej, niezupełnie wszakże jeszcze ściśle oznaczoną —9 191 187 wobec 4 668 863 z r. 1855. Przedewszystkiem uderza przyrost bezwzględny, bardzo wielki. Wynosi on w liczbie prostej 4 522314 i daje względem r. 1855-go stosunek uderzająco wysoki 96.866 %, t. j., że zamiast każdych 10 000 m-ców w r. 1855 jest 19686 w 1897-m. Rozdzielając summę przyrostu pomiędzy 42 lata, otrzymujemy w przecięciu na rok: w liczbie prostej 107 674, a w stosunkowej, w odsetku — 2.3$. Ponieważ statystyka z r. 1897 wyszczególnia już narodowości etnograficzne, a z ogółu Rusinów w Królestwie wydziela Białorusinów, których statystyka z r. 1855 nie znała, dla wstawienia przeto w nią brakującej rubryki liczbę odpowiednią możnaby wziąć ze stosunku stwierdzonego spisem późniejszym. Według podziału na narodowości zaludnienie w obu

Statystyka za rok 1855, choć jeszcze bardzo gruba, jest jednak tak już szczegółową, że pozwala po krytycznem przejrzeniu i oczyszczeniu liczb wytworzyć grupy już ściślej ująć się dające w kategorye narodowości i wyznania.

Wydzielając z ogółu ludności 4 673 869 Cudzoziemców (2517) i owych „Neofitów" (2489), o-trzymujemy na summę zaludnienia 4 668 863, w czem 4 102 492 chrześcian i 566 371 nie-chrześcan. Wśród pierwszych jest: katolików 3 602 741, unitów 217 823, prawosławnych 3995,

3 811 odszczepieńców od kość. wschodniego rossyjskiego, 274 122 protestantów wogóle; a pod względem narodowości: 3 421000 Polaków,

latach krańcowych oraz przyrost tak się przedstawiają:

4 102 473, Azyatów 566390.

185 5 i

217 823 Rusinów, 7 806 Rossyan, 210 527 Litwinów, 19 Tatarów, 245 317 Niemców. Wśród drugich (nie-chrześcian): 565 877 Żydów, 325 Tatarów, 169 Cyganów. Ze względu na szcze-powość było Aryów (3) Porównanie liczb z lat

Narodowość

R. 1897

R. 1855

P r liczebny

żyro

odsetkowy

6 709 123 1 323 387 407274 335 337 310 631 103 632 1 056

3 421 000 565 877 245 317 217 823 210 527 7 806

3 288 123 757 510 161957 117 514 100 104 95 826

s t

wyższy lub niższy od ogólnego °/₀

—    0.751 -f 37.007

—    30.847

—    42.917

—    47.925 -fi 130.728 -f 427.986 -f 17.378

Polacy Żydzi Niemcy Rusini Litwini

Wielkorossyanie Cyganie Tatarzy

Miąższ społeczeństwa żyjącego w Król-e | etnograficznych w setce wziętej za summę P-em zmienił się przez lat 42 znacząco pod j ogólną jednostek ludzkich. Pokazuje to tablica: względem udziału pojedyńczych narodowości (

737

169

887

344

393

96.115 133.873 66.019 53.949 48.941 1 227.594 524.852 114.244

(biskupie i misyonarskie), po jednem w 7-u innych dycezyach, nadto w Pułtusku i Tykocinie. W seminaryach było 45 nauczycieli, w Ak. Duchownej w Warsz. 11-u; w szkołach świeckich nauczało religii 43-ch. Alumnów w seminaryach i w Akademii liczono 356-u. Ogółem duchowieństwa świeckiego było 2 212 a pojedynczych urzędów i stanowisk 2 575; prócz czynnych znajdowało się 78 emerytów i 25 demerytów, t. j. karanych. Liczba para-fij wynosiła 1 636, rozdzielonych między 131 dekanatów.

Przyrost lub ubytek w odsetku

-    1.38 +1.38 —0.92 -0.79

—    1.27 -f-2.67 4-0.31

Rok

Rok

1855 73.23 12.11

1897

Polacy

Żydzi

Niemcy

Rusini

Litwini

Wielkoross.

Inni

71.85

13.49

5.25

4.33

4.67

3.88

4.51

3.24

0.17

2.84

0.06

0.37

100.00% 100.00%

0%

Dyecezya podlaska ze stolicą w Janowie miała 10 dek. i 113 par., Lubelska 12 dek. i 125 par.—razem 22 i 238. Duchowieństwo parafialne stanowiło 1 255 proboszczów (131 dziek.), 324 administr. paraf, i 510 wikar.=2 089. Duchowieństwo wyższe wraz z biskupami składało się ze 176-u osób (wiele z nich miało parafie). — Duchowieństwo zakonne w 16 zakonach męzkich i 11 żeńskich (wraz z Szarytkami), a 142 klasztorach męz. i 34 żeńskich, liczyło 1 756 mężczyzn i 464 kobiet—razem 2220. P i j a r zy, oddani oświacie, od r. 1832 pozbawieni prawa nauczania, chyłkiem wracali do swego powołania i mieli jeszcze 9 klasztorów: w Warszawie, Łowiczu, Radziejowie, Wieluniu, Piotrkowie, Radomiu, w Łukowie, Opolu i Chełmie. Wszystkiego duchowieństwa było w Kr-e P-m 4 432: 3 968 męż. i 464 kob. Kościołów paraf. 1636, filial. 106, osobnych pod rektorami lub komen-daryuszami 27, kaplic 384; prócz tego przy każdym klasztorze był kościół, ale z nich kilkadziesiąt było parafialnemu — (3) Stan w r. 19 0 7. Wyobrażenie potrzebne dla statystyki dają rubrycele na r. 1908. To wydawnictwo konsystorskie zwykło podawać stan z roku u-biegłego, znajdują się w niem jednak niewątpliwie szczegóły z roku poprzedzającego ubiegły: dlatego ściślejszem będzie oznaczanie czasu sprawozdawczego dwoma latami styczne-mi. Zbieramy świadectwa liczbowe z 7 dye-cezyj królestwa w tabelę, do której wypada dodać nieco objaśnień. Schemat rubrycel nie jest jednostajnym, nie wszystkie też opracowane są z jednakową starannością. Np. summa wiernych, z archidyec. warszawskiej w tabeli jest większą od podanej w spisie ogólnym w rubryce]i, ale wypadła z dodania szczegółowego parafij i dekanatów, ją więc wprowadzono do wykazu poniższego. Kousystorz płocki nie określił wcale liczby Sióstr Miłosierdzia i Felicyanek, nie wyodrębnił wszystkich kościołów nieparafialnych, tak, iż niewiadomo czy 32 zbywające od liczby parafij są wszystkie tylko filiami, czy też zupełnie leżą poza ordynkiem parafialnym. Rubrycele: Kielecka, Lubelska i Sejneńska wcale kościołów

C) Duchowieństwo katolickie. Położenie jego i stosunek do społeczeństwa uległy zmianie wskutek dokouanego przewrotu w jego wewnętrznym układzie, swobodzie ruchów, a wskutek tego w atrybucyach i w funkcyach wyznaniowo-społecznych. Z zasady rzuconej jako hasło przez Katkowa w r. 1863 — 4, że źródłem niepokojów w „Polsce“ są szlachcic i ksiądz, duchowieństwo doznało na sobie nowej zupełnie organizacyi, która przypominała osadzenie w więzieniu. Zerwanie zupełne stosunków z Rzymem, wywiezienie biskupów, o-pustoszenie katedr przez śmierć, znoszenie nawet samych biskupstw i dyecezyj, ułatwiały to gospodarstwo państwowe, którego dążnością główną było stłumienie życia religijnego katolickiego poza kościołem i nabożeństwem i ze-środkowanie całej energii czynnej duchowieństwa pod okiem władz centralnych, w kolle-giuin petersburskiem, otwarłem przez cesarza Mikołaja i dla hierarchii Kr-a P-go. Ukaz tolerancyjny dopiero zmienił to położenie, w którem od Powstania Styczniowego, gdy już stłumionem zostało, ksiądz katolicki po zniesieniu zakonów (listopad 1864) i wydaniu ustawy obowiązującej (grudzień 1865 r.), zamknięty w parafii i kościele, odsunięty od szkoły, strzeżony i podejrzewany ustawicznie, słabo kształcony w seminaryach, stawać się musiał jednostką coraz mniej użyteczną społeczeństwu i coraz mniej nawet wartą na swoistem stanowisku duchownego. Dła statystyki wagę ma porównanie stanu przed przewrotem ze stanem po przewrocie; bierzemy w tym celu lata 1857 i 1907 rozdzielone całem półwieczem.—a) Stan w r.

185 7. W tym roku było 7 dyecezyj pełnych

1    część dyecezyi krakowskiej, nazywana kielecką, a zarządzana przez administratora, właśc. oficyała biskupiego. Istniała dyec. podlaska, w 10 lat później dopiero zniesiona, wtedy, kiedy postanowiono Unitów nawrócić na prawosławie.

Czynnych biskupów było tylko 4 (w tej liczbie arcb. warsz. Fijałkowski) i 3 sufraganów, administratorów dycezyi jeszcze 4, ale rząd zabierał się do obsadzenia, opustoszałych biskupstw, a w r. 1858 wszystkie już poobsa-dzał. Znajdowało się 10 konsystorzy (prócz nieparafialnych nie znają, chociaż samo istnie-dyecez. jeszcze w Kaliszu i Pułtusku) nadto nie klasztoru w dyec. kieleckiej wskazuje, że

2    foralne (sądowe) w Łowiczu i Piotrkowie, jest taki kościół przynajmniej jeden, a musi Kolłegiat 6. Seminarów 11: 2 w Warszawie ich być i więcej. W innych znowu katedralne

i kollegiackie wtapiane są w liczby ogólne, j Rubrycela kujawska różnicowanie posuwa do oddzielania kościołów drewnianych od murowanych, ale żadna inna nie idzie za tym dobrym przykładem. Pojęcie kościoła „mniejszego" {minor) jest nieujętem; taksamo „filialnych i zarazem parafialnych" (rubr. sand.). Jedna tylko rubr. warszawska ma starannie zebrane liczby księży oddających się nauczaniu. Nie wszystkie też rubrycele przyjmują podział na trzy klassy, tak dla parafij jak dla kościołów i plebanów, i nie przeprowadzają go w osta-teeznem zebraniu danych liczbowych; tosamo dzieje się z wikaryuszami: niema ich liczby odrębnie wykazywanej. Dlatego w tabeli naszej są oni razem z „innymi"; dlatego też i rubryka księży parafialnych obejmuje nietylko właściwych proboszczów (praepositus, curatus), oraz administratorów, ale i wikaryuszów z ich atrybucyami. Wogóle przy obecnym układzie sprawozdań niepodobna jest ustanowić liczby duchowieństwa czynnego w parafiach. Główne dane obejmuje tabela, umieszczona na str. 71.

Ukaz z d. 8 listopada (n. s.) 1864, znosząc klasztory (por. wyżej r. 1857) pozostawił jeszcze 41 męzkich i 17 żeńskich, a z nich 35, nazwanych „etatowemi" i 23 przeznaczone na wymarcie. Ale w niedługim czasie pierwsza kategorya utonęła w drugiej: stopniowo znoszono klasztory mniej liczne lub mniej dogodne, nie pozostawiając na Podlasiu i w Chełm-szczyźnie ani jednego. Rzeczywiście zapewnione istnienie miał tylko klasztor jasnogórski, którego zniesieniu opierały się trwałe względy polityczne. W r. 1906 — 7 było w całym kraju już tylko 5 klasztorów męzkich i 8 żeńskich: męzkie: w Nowem Mieście n. Pil. (dyec. I) Kapucyni, w Częstochowie (II) Paulini, w Kole (II), we Włocławku (II) zakon, reguły św. Franciszka, w dyec. płockiej Karmelici; żeńskie: w Warszawie Wizytki i Sakramentki, w Wieluniu (II) Bernardynki, w Przyrowie—św. Annie (II) Dominikanki, w Sandomierzu Bernardynki, w Imbramowicach (IV) Norbertanki, w dyec. płockiej Felicyanki (reg. św. Klary), w Łomży (VII) Benedyktynki. Liczba duch. zakonnego oraz Sióstr Miłosierdzia w następującej tablicy:

'C

CD

o

CD

ts

II

III

IV

VI

VII

Zakonnicy cs I 1 I I

IN!

prr

«TT-

S:

25    349

24

44

34

13

38

29

Felicyan. |

Razem

CO r—i

34

51

29

*w 3 szpit.* nieokreśl. *5

12

13

25

I—VII 72    74    473 nieokreśl. 653

5474-34 = 581

Do ostatecznej summy przybywają jeszcze liczby Sióstr Mił. i Felicyanek w dyec. pło-kiej.—Oprócz zakonników w klasztorach są je-w 3 dyecezyach nieliczne jednostki, tak z klasztorów jak ze zgromadzeń w r. 1864 i później rozwiązanych pochodzące. Ogólna ich liczba z rubrycel wyciągnięta wynosi 17; najwięcej w dyec. kieleckiej, bo 11-u, i wszyscy poświęcają się służbie po parafiach. Ogólną przeto liczbę zakonników w Król-e P-m ustanowić można okrągło na 90. Porównanie choćby tylko z r. 1857 samo już świadczy o przewrocie. Dodając liczbę tę do summy kapłanów świeckich, otrzymujemy 2 758 księży obu kategoryj na 7 997 533 wiernych, co daje stosunek 1 : 2900. W r. 1855 przypadał 1 ksiądz na 908 wyznawców; natężenie jest więc teraz 3.19 razy słabsze. Porównanie z r. 1827, kiedy było 2 740 ks. świeckich i 1 267 zak.= 4 007, przy 3 390 917 wiernych, daje stosunek 1 : 846, czyli 3.43 razy wyższy niż w r. 1907. Uderza znaczna liczba kapłanów bez zajęcia i alumnów czekających na wyświęcenie. Wyjaśnia się to głównie zwłoką w obsadzaniu urzędów parafialnych i zupełnem nieobsadza-niem wikaryatów, bądź etatowych, bądź niezbędnych. Ludność katolicka wzmogła się od r. 1857 w dwójnasób, liczba księży parafialnych i zakonnych spadła z 3 968 na 2 758, a liczba parafij wraz z filiami, wliczając w nią i dwa kościoły cum cura animarum, wzrosła tylko o 65 (1742 i 1807). W każdym razie te expektatywy wykazane za r. 1906—7 dowodzą, że powołanie duchowne odzyskało dawny swój pociąg, zwłaszcza dla ludu, przez kilkanaście lat bowiem liczba alumnów stale się zmniejszała.. Zapełniając szczerbę w dyecezyi sandomierskiej liczbą przeciętną z 6-u pozostałych (112) otrzymujemy summę ogólną 785 kandydatów na księży, co w stosunku do ogółu duchowieństwa świeckiego daje 0.28, przeszło V₄. — y) Wy z n ani e unickie. W r. 1855 było w 21 dekanatach a 270 parafiach (kilka filij) 217 823 Unitów. Prócz Podlasia i Chełmszczyzny mieszkali oni jeszcze w Au-gustowskiem w dekanacie 21-ym, Tykocińskim, w 10 parafiach. Z pozostałych 260 par. 111 znajdowało się na Podlasiu, 149 w Chełm-skiem. Całość wytwarzała dyecezyę Chełmską pod biskupem, rezydującym w Chełmie; był nim Szymborski. Kościołów wszystkich było 346: 1 katedr., 1 semin., 265 paraf., 5 zakon., 74 filialnych; prócz tego 49 kaplic i kostnic. W 5-u klasztorach bazyliańskich siedziało dewocyi już tjdko 14 zakonników, Bazylianów, jedynej reguły unickiej. Wszystkiego duchowieństwa było 270, z tych 174 proboszczów (parochów) i administratorów i 6 wikaryuszów zarządzających parafiami, 90 wikaryuszów wspomagających oraz na wszelkich innych stanowiskach wyżej niewymienionych. W semi-naryum w Chełmie uczyło się 35 alumnów pod 7-u nauczycielami; w szkole śpiewaków

szcze

na

Liczba

wiernych

w dyecez.

10

a)    1 765 017    §

cd"¹

b)    1348 004 a

o

c)    843 966

o_

OD

(*r

d) 1013 231 906 411

p‘

o"

625 889    |

e)    1532 300    |

f)    794 298 Ą

8

463 274 g

237 443

700717

g)

Alumni

142

156

Księża

razem

531

523

286 **niepodana

91

332

253

inni

242

183

73

68

125

108

158

53

108

92

84

84

**673 a-g 7 997 533

411

340

346

346

178

104

201

201

paraf.

289

340

213

264

128

105

233

236

145

145

1 720    1 049    2 769

Kaplice

138

163

*w rubr. 3

141

100

76

176

73

91

91

*782

Kościoły

inne razem

341

424

273

264

<251

251

273

145

145

54

44

61*

parafial.

i filial.

287

380

213

264

144

107

251

268

>145

145

Parafie

a)    287(-f2)

b)    340

c) 212

d) 237

144

107

e) 251

f) 236

89

56

g) 145

Dyecezye

I. Warszawska (archid.)

II.    Kujawsko-Kaliska

(Włocławska)

III.    Sandomierska

IV. Kielecka

V. Lubelska

oraz dawna Podlaska

VI. - Płocka

VII.    Sejneńska

A) w gub. Suwalskiej

B) w gub. Łomżyńskiej

W ogóle a—g 1 708(-f2)    1808    164*    1 972

tamże 26 pod 3-ma; nadto w 46 szkołach parafial- > daleko jeszcze za progami seminaryów stoją-nych o 1 nauczycielu pobierało naukę 863 dzie- cem, objawił się opór przeciwko hierarchii, ci, chłopców i dziewcząt. Duchowieństwo by- dążność teoretyczna do ograniczenia jej, ruch ło ubogie, a stan wyznania wogóle znacznie przeciwko nadmiernym wymaganiom probosz-niższym niż w obrządku rzymskim. W tym czów przy opłatach za posługi duchowne, świad-składzie statystycznym i w całej organizacyi czone biednemu ludowi, wreszcie surowe na-swojej dotrwała Unia do pierwszych zamachów woływanie do życia bardziej duchownego niż w r. 1865, kiedy reformy szkolne nakazywały i światowego, któremu niezawodnie większość przewidywać już dalsze przekształcenia. W r. duchowieństwa parafialnego hołdowała. W ta-1867 Wójcicki i Popiel rozpoczęli walkę jawną, kie początki wplątała się cześć dla niejakiej mającą charakter sprawy wewnętrznej pod ha- Kozłowskiej (ob. Dopełnienia), która ze swojej strony oddawała się rozmyślaniom religijnym, przeważnie znamiona zboczeń i zdrożności noszącym, a erotyzmowi osobistemu nie obcym. Główny reformator, ks. K o-walski (ob. Dopełnienia), wyszły z A-kademii Duch. petersburskiej, czci tej nadał podniosłość sięgającą już ponad miarę ludzkiego rozsądku, w sfery marzycielstwa religijnego. Ascetyzm w postach, ubiorze i nawet w swoistym zakresie pożycia małżeńskiego przybył do pierwotnych, sympatycznych dla ludu haseł, a socyalizm od r. 1904 wzmagający się i jawnie już walczący, dał ruchowi od-szczepieńczemu poparcie, ułatwiające znakomicie propagandę. W artykule Maryawici będą zebrane ważniejsze momenta historyczne ruchu. Tutaj wskazuje się główne ogniska i miąższ społeczny odszczepieństwa, dokonanego już legalnie przez uzyskanie w r. 1907 charakteru wyznania odrębnego od katolicyzmu. Głównie rozszerzyło się to nowe wyznanie w Łodzi, Zgierzu, Dobrej (w dziś. pow. Brzezińskim), słabiej w Płockiem (przeważnie ponad Narwią w Pułtuskiem) taksamo w Stani-sławowskiem, jeszcze słabiej w Błońskiem, gdzie jednak w starciu z katolikami krew się lała, i w Łowickiem; w Warszawie Maryawitów są zaledwie ślady, nawet przez sympatyzującą z ruchem rozkładowym katolicyzmu statystykę urzędową jeszcze niepoehwycone. Wszystkich Maryawitów w całym kraju dn. 14 stycznia 1907 r. statystyka ta naliczyła 58 859 (29 979 męż. i 28 880 kob.). Przeważnie ogniskuje się maryawityzm w miastach: 33 079; na osady miejskie przypada 2 506, na wsi 23 274. W Łodzi jest 27 967, w Zgierzu 3 769—razem w o-bu ogniskach fabryczn. wytwarzających jakby jedno 31 736; na wszelkie inne miasta i miasteczka zostaje zaledwie 1343.

słem „oczyszczenia" unii z łaciństwa. Zakończyła się ta reforma w styczniu i lutym 1874 r. strzałami w Drelowie, Pratulinie, Zabołociu, dragonadami kozackiemi, męczeństwem ludu i prześladowaniem (które trwało przez lat 20), aż wreszcie dn. 24 stycznia 1875 r. w Białej spisano Akt Dobrowolnego powrotu Unitów na łono Świętej Cerkwi Prawosławnej, jak Pobe-donoscew zniesienie unii nazywać kazał. W maju 1875 r. nawrócono Chełmszczyznę. W całej dyecezyi było już w r. 1873 tylko 267 pa-rafij (53 nieobsadzone) z tych według sprawozdań urzędowych nawróciło się 246, oparło się tylko 20, z tyluż tysiącami wyznawców, rzeczywiście zaś było ich dwa razy więcej. Pojęcie „dobrowolności", wprowadzone do całej ope-racyi, urągało prawdzie. Z 214 czynnych w r. 1867 proboszczów tylko 59 podpisało się ostatecznie po długotrwałym nacisku na reformę; z pozostałych zmarło podczas prześladowania—w ciągu tylko lat siedmiu—aż 85-u (osiemdziesięciu pięciu), wywieziono do Cesarstwa 33, uciekło do Galicyi, za przykładem admin. Sosnowskiego i bpa Kuziemskiego—37. Lud w Chełmszczyźnie pogodził się z przewrotem łacniej niż na Podlasiu. Gdy tam oporni tworzyli wyspy oblane uległymi i nawet szczerze już wyznającymi nową wiarę, tu było wprost przeciwnie. Pomimo niesłychanych na wiek XIX udręczeń liczba parafij, a w nich osób przywiązanych do Unii, nietylko się nie zmniejszała, ale wciąż, znacznie ponad przyrost naturalny wciąż rosła, tak, że sam Synod w Petersburgu w początku bieżącego stulecia oznaczył liczbę „opornych" z górą na 60 tys. Od r. 1895 złagodniały środki stosowane przez administracyę i policyę tak świecką jak duchowną. Akt tolerancyjny (30 kw. 1905 r.) zastał 100 000 Unitów gotowych do przejścia na katolicyzm. Była to jedyna postać wyznaniowa, w której mogli odetchnąć po męce i narosłemu przez lat 30 pokoleniu dać możność spokojnego oddania się kultowi religijnemu. W sprawozdaniach konsystorskich za lata ubiegłe nawrócenie się na obu większych tery-toryach wyznaniowych Unii nie jest wcale zaznaczone, ale nie będzie błędu, jeżeli się zastępy nowych katolików-Rusinów zamknie w powyższej liczbie.—8) Od szczepień stwo od Kościoła katolickiego w K-e P-em. Ok. r. 1900 w duchowieństwie młodszem. nie-

D) Emigracya. Wśród emigrantów z K-stwa rozróżniać należy dwie kategorye: 1) pierwszą stanowią wychodźcy udający się na zarobek chwilowy zagranicę, 2) drugą—przenoszący się do obcego kraju w zamiarze osiedlenia się w nim.—a) Liczba pierwszych, tj. wychodźców chwilowych (t. zw. obieży sasów) według danych zgromadzonych przez Warsz. Kom. Statystyczny (t. XXII) wynosiła w r. 1903 — 154545, w r. 1904 — 153 408. Według podziału na kraje, do których skierowywali się wychodźcy, przypadało na:

1904 137701 10 453

w r. 1903 141731 8 267

247

814

4 280

4327

113

20

W roku 1890

1900

1901

1902

1903

1904

do

60

37

23

lO H W

10

128    3

86

57

O O'

3 028

2 270

724

992

378

199

188

388

72

78

1903

Mężcz. 87 917 Kobiet 66 628

1904

wypada przeto stosunek 76 kobiet na 100 wychodźców mężczyn (wśród wychodźców do Danii 139 na 100, zaś wśród amerykańskich stosunek spada do 23 kobiet na 100 mężczyzn). Liczby następujące przedstawiają podział wychodźców według zajęć, a mianowicie wyszło: 19 0 3

męż. kob. męż. kob. 76 186 62 779 76 727 64 423 8 800    3 509    6 827    1 799

19 0 4

2 931    390    3 102    530.

10

Niemcy Amerykę Danię Rossyę in. kraje

Dla lat wcześniejszych zdołano tylko zgromadzić liczby, dotyczące specyalnie wychodź-twa do Niemiec, z których widać jak znacznie powiększyła się ta kategorya wychodźców; było ich mianowicie:

17 275 119 284 139 664 135 657 141 731 137 701

Wychodźcy do Niemiec stanowią olbrzymią większość wśród emigrantów z naszego kraju: 91.7% w roku 1903, 89.8% w r. 1904.— Głównego zastępu wychodźców dostarczają gubernie: Kaliska —72 406 w r. 1903,    72 477

w 1904; płocka-29 749 i 28 999; piotrkowska — 18 845 i 16 859; łomżyńska—15 961 i 17 737. Najmniej zaś: kielecka—129 w r. 1904, lubelska— 1 135 w r. 1903, 612 w r. 1904; radomska—301 w r. 1904; siedlecka—1 149 w r. 1903 i 755 w r. 1904.—W stosunku do liczby ogólnej ludności wywędrowało na 1000 m-ców:

do

Niemiec Ameryki z gub. kaliskiej „ płockiej

„ piotrkowskiej (bez Łodzi) 12 „ łomżyńskiej „ warszawskiej „ suwalskiej

Liczby te podnoszą się jeszcze bardziej dla niektórych powiatów:

z pow. słupeckiego wieluńskiego 125 mławskiego 94 konińskiego

ostrołęckiego 4 sierpeckiego 4 sejneńskiego —

Z pośród wychodźców do Rossyi przypadało najwięcej na gubernie:

WielkA Eneykl. Illustr. Ser. I Tom LXI. Ze»i. 322a.

w r. 1903    1904

suwalską siedlecką warszawską lubelską piotrkowską

i t. d., na powiaty litewskie gubernii suwalskiej przypada 61°/₀ całego wychodźtwa do Rosyi. Skierowuje się ono przeważnie do miast (Petersburg, Odessa, Baku), do kraju Nad-amurskiego i Mandżuryi, wreszcie do gubernii sąsiednich kowieńskiej, wileńskiej i t. d. — W o-statnich latach nowym rynkiem zbytu pracy dla robotnika polskiego stała się Dania. Według wykazów Komitetu liczba tych wychodźców wynosiła w r. 1903—247, w roku 1904—814. Wszakże według sprawozdań konsula rosyjskiego w Kopenhadze było w Danii w r. 1904 o-koło 5 000 robotników polskich: wychodźcy, którzy z kraju szli do Niemiec, powędrowali więc dalej przez Niemcy do Danii, zachęceni lepszemi warunkami. Pierwsi robotnicy polscy sprowadzeni zostali w liczbie 400 do Danii w r. 1892 do robót na plantacyach buraków cukrowych, a gdy próba ta okazała się dla stron obu korzystną, zaczęto werbować robotników naszych w coraz-to większej ilości. Charakterystyczna dla naszej emigracyi duńskiej jest znaczna przewaga kobiet wśród emigrantów (około 80%). Wychodźtwo do innych krajów jest bardzo nieznaczne (do Anglii, Au-stryi i Francyi w r. 1903 — 20, w r. 1904— 112). Wychodźcy według płci dzielą się na:

razem 86 643 174 560 77 765 144 393

154 545    164 408    318 953

na roboty rolne „ fabryki „ koleje i in. zarobki

Daje to stosunek: 91$ robotników rolnych, 7$ fabrycznych i 2 % innych. Przytem zauważyć należy, że wychodźcy duńscy i niemieccy idą prawie wyłącznie do robót rolnych, natomiast wśród udających się do Ameryki przypada na fabryki i inne zajęcia 62% (1903) i 51% (1904).—Przytoczymy tu jeszcze uiektóre dane, dotyczące wysokości zarobków naszych emigrantów w różnych krajach i według zajęć (w kopiejkach):

robotnicy

na utrzymaniu właściciela

rolni

na utrzymaniu własnem

rob. fabryczni

rob. kolejowi i in.

męz.

kop.

PT PT O o T3 cr

kob.

męż. kop. kop.

•nś a ©> o

W-

o_

w Niemczech Ameryce Danii » Anglii

ii

©I

O O iO o

t- (M © lO

50

110

160

140

320

cc

330

cc

Ch o o

O Ci co

męz.

kop.

130

260

90

190

55

125

220

230

100

200

250

200

210

200

Zarobki zaś ogólne, a raczej oszczędności, które ze sobą przynieśli wychodźcy, wynosiły przeciętnie na jednego w r. 1904:

robotnicy rolni

męż.

rub.

kob.

rub.

fabryczni męż.    kob.

rub.    rub.

kolejowi i inni męż. rub. rub.

kob.

Summa ogólna rub.

z Niemiec „ Ameryki „ Danii

IO

® O¹ O¹

o o o

IC

o o o

t— CD

tc

w o O

00 lO

O o

lO CD

9 041 620 2 319 425 54 950

b) Co do wycliodźów naszych, którzy opuszczają kraj w zamiarze osiedlenia się w no-wem miejscu na stałe, to według danych statystyki urzędowej (t. XXII Warsz. Kom. St.), liczba tych emigrantów wynosiła w ciągu ostatniego 15-lecia:

77 544 Żydów 32 577 Polaków 12 707 Litwinów 10 077 Finnów 7 128 Niemców

Liczba wycliodźów z gmin z miast

razem

1890

1891

1892

1893

1894

1895

1896

1897

1898

1899

1900

1901

1902

1903

1904

16 728 14637 10 507 6 937 4 041 4 952 4 606 3 919 6119

6    968

7    733 9 347 7 061

10 896 13 031

2 595 2 862 2 620 1 847

1    582

2    172 1574 1 814

1    647 1702 2105

2    092 2 060

19 323 17 499 13127 8 784

5    623 7 124

6    180 5 733

7    766

8    670

9    838 11439

9121

3 907 Rosyan

nadto było 30 243 Polaków wśród emigrantów z Austryi i 4 901 z Prus, razem podano liczbę Polaków na 67 757. Różnice pomiędzy temi liczbami należy tern tłómaczyó, iż Polacy emigrowali nie tylko z Królestwa, ale i z innych części Rosyi, oraz że zaliczono tu także wychodźców czasowych, a także być może i część Żydów, o ile się za Polaków podawali. Najwięcej e-migrantów dostarczyły w ciągu 15-lecia (1890 — 1904) gubernie:

suwalska

50 421 34 474

4 208

17 239

30 880    158 362

(bez emigrantów z miast w r. 1903)

127 482

Po przejściu pamiętnej gorączki brazylijskiej, liczba wychodźców zmniejszała się więc stale do r. 1897, potem jednak znów powiększać się zaczęła. Według innych danych (sprawozdania Komisyi emigracyjnej w Waszyngtonie) wśród 145 141 emigrantów, którzy w r. 1904 przybyli z Rosyi do Stanów Zjednoczonych Ameryki północnej, było;

płocka

łomżyńska 23 750 warszawska 20 028 kaliska

piotrkowska 5 798 z pośród powiatów zaś i miast: pow. suwalski mławski kolnieński rypiński sejneński sierpecki kalwaryjski miasta:

Augustów Kalwarya

i w ogóle miasta gubernii suwalskiej, W stosunku do ogółu ludności najwyższe liczby spotykamy w na, Kalwaryi — 46 na 1000 miesz*

14 701

7 476 6 994 6 925 6 407 6 368 6120

5 402 i t. d.

6 057 6 007

kańców, Augustowie —34 na 1000, Wyłkowysz- j a wśród nich: nieżonatych lub niezamężnych kach—11 na 1000, w pow. suwalskim 7.1 na 175, żonatych 195, przy nich żon i dzieci— 1000, w sierpckim — 6.8 na 1000, w rypiński 6.7 na 1000, w kolnieńskim—6.7 na 1000 i t. d. Przeciętnie w ciągu całego 15-lecia emigrowało: z gmin 8 499 osób rocznie, tj.

1.17 na 1000, z miast zaś 2 264, t. j. 1.05 na 1000. Przeważa więc ludność wiejska zarówno w liczbach absolutnych jak i względnie do liczby ogólnej ludności. Ogólna liczba emigrantów miejskich dzieli się według krajów jak następuje:

-413.

do

20 823

3    278

4    681

Ameryki północnej Ameryki południowej Europy zachodniej Palestyny Egiptu

miejscowości niewiad.

Zauważyć należy, iż emigracya do Ameryki południowej (Brazylii, Argentyny i t. d.) znacznie osłabła w ciągu rozpatrywanego okresu (22 % w r. 1890, a tylko 5% w 1904). Dla emigrantów wiejskich posiadamy tylko dane dla 1904 roku, w którym wy wędrowało: do Ameryki północnej

„ południowej do Europy Zachodniej Dane o podziale emigrantów według rodzaju zajęć istnieją dla wychodźców wiejskich tylko dla okresu lat 1893 — 1903, w którym liczono wśród wychodźców: włościan bezrolnych robotników folwarcznych włościan właścicieli

2 906

1 1 973 tj. 92% 291 „    2 %

767 „    6%

rzemieśln. i robot, fabrycz. innych

8 549    „    12%

14%

24%

Wśród emigrantów z miast było: robotników

rzemieślników

14 214 czyli 46°/0 9 275

30% 24%

Podział według stanu cywilnego wykazuje nieżonatych i niezamężnych żonatych

przy nich żon i dzieci

Podział mieszkańców według wyznań przedstawia się jak następuje:

innych

7 391

43 425

26 344 15 841

Ad. z.

E) Fakta i liczby ze Skarbowości.

a) Do r. 18 3 0. a) Kardynalne w państwie konstytucyjnem prawo stanowienia b u d ż e t u zapewniał Kr-u P-u art. 91 konst. gdy między atrybucyami sejmu wyliczał 1) powiększanie lub zmniejszanie podatków, nakładów i^wszel-kich ciężarów publicznych; 2) zmianę, jakiejby wymagały; 3) najlepszy i najsprawiedliwszy sposób rozkładu; 4) układanie budżetu przychodów i rozchodów. Wprawdzie wyrażenie „dćlibereu (tekst franc. jest oryginałem) tęgość i wartość samej atrybucyi osłabia, a wyraz polski „naradza się" nie oddaje dobrze fran-cuzkiego; ale gdy sam sejm nie ma być nigdzie w żadnym artykule konst. władzą tylko doradczą, przyznana mu więc atrybucya skarbowa musiała obejmować, prócz roztrząsania także i uchwalanie budżetu. Tak też pojmowała ją i korona, i w dyalektyce swej przeciwko sejmowi nigdy nie użyła argumentu czczej doradczości: prawo zatem przyznane było rzeczywistem prawem budżetowem. Art. 93 przewidywał, że sejm z niego nie zawsze skorzysta i nowego budżetu, choć go dostanie, jednakże nie uchwali, i na ten wypadek nadawał moc poprzedniemu, nie dłużej jednak niż na dwa okresy sejmowe, ubiegły i nadchodzący, t. j. na lat 4, z samej bowiem dwu-letności sejmu wynikała i dwuletność budżetu, odpowiadająca zwyczajom Rzeczypospolitej. Art. przejściowy, 162, wywracał oba te artykuły, zamiast bowiem postanowić, że pierwszy budżet ułoży król z radą stanu, ale tylko najdłużej na czterolecie, zastrzegł tę proregatywę w sposób rozciągający ją na czas nieograniczony, z jawną obrazą i art. 93-go i elementarnych zasad prawodawstwa, które niepozwa-lają art. przejściowym górować nad rdzenne-mi. I stało się, że tego najkardynalniejszego prawa wszelkiego przedstawiennictwa narodowego sejm K-a przez cały czas jego istnienia w formach konstytucyjnych zupełnie był pozbawiony. Budżety układali ministrowie skarbu z namiestnikiem i radą stanu, z początku

emigranci wiejscy (1893 - 1904)

w stosunku do ludności przeciętnie 9.4 na 10000 17.7 18.1

emigranci miejscy w stosunku do ludności przeciętnie 8.6 na 10000 56%    15.8

2%    6.3

3%    2.0

Zanotujemy jeszcze, że wśród emigrantów ) naradzając się przelotnie tylko z kollegaini, którzy w r. 1904 przesiedlili się do Rosyi,    j a dopiero od r. 1826 przeprowadzając już roz-

było: prawosławnych    180    i prawy rzeczowe, ścisłe, dokumentowane w pro-

katolików    282    tokółach. Sejm r. 1820, a na nim głównie

I Winę. Niemojowski, gorąco upominał się o pra-| wo budżetowe; ale otrzymał tylko uapomnie-

katolików

żydów

protestantów

prawosławnych

67 812 czyli 79% 10 408 6 511

12%

(1890—1894)

12 313 czyli 39% 17 829

999

879

1%

1.4

557

protestantów

żydów

311

110

nie i autentyczną interpretacyę swych praw konstytucyjnych. W r. 1822 sejmu wcale nie zwołano, nie potrzebowano więc podstawiać mu budżetu. Oczywiście budżety układano u siebie, w odgrodzeniu się od sejmu z roku na rok, i zmieniano ciągle; nie działo się pod tym względem zadość prawu, nie było owej stałości liczb, którą zarówno art. 93 jak 162 przypuszczać nakazywały. Te wewnętrzne budżety, czysto administracyjne, dopiero od wejścia Lubeckiego do komissyi Skarbu (d. 31 iipca 1821) nabrały nieco racyonalniejszego układu. Dochody dzielono już na Stałe i Niestałe, oddzielano od nich Dochody z dóbr i lasów, wszelkie zaś inne układano w 2 rubryki: Rozmaitych i Nadzwyczajnych. Utrzymał się taki porządek przez cały czas udzielności Skarbowej Królestwa. Lubecki do najpierwszego swego budżetu wprowadził nowość: dochody niepewne notował „przed linią", nie wciągał ich w summy normalne; wydatki mieścił w rubrykach: korona, władze wyższa, wł. rządowe centralne, kom. wojewódzkie, wyd. przez króla nakazane", wyd. rozmaite i nadzwyczajne; pod kom. wojny mieścił się już wydatek na wojsko, a obok niego na emerytury i na uzbrój-nienie Zamościa (od r. 1827). Wydatki kom. Skarbu obejmowały wszelkie nakłady na przedsiębiorstwa. Była też rubryka wydatków nad budżet, b) Spełnienia budżetowe.— Przed wejściem Lubeckiego stan skarbu był opłakanym. Po ustąpieniu Matuszewica (1818) Węgleński nie umiał sobie ze skarbowością poradzić. Nadzwyczajne potrzeby kraju, wycieńczonego, nie znalazły dla siebie nadzwyczajnych źródeł. Z roku na rok powtarzał się deficyt, któremu w r. 1820 zaradzono pożyczką 7 mil. złotp.; w następnym znowu pożyczką, z kassy wojennej ross. w Warszawie (2 miliony rb. assyg.). O uciążliwości położenia w związku z temi pożyczkami świadczy ogromna wysokość wydatków ponad budżet: w r. 1818 — 9 aż 16 mil. 367 tys. przy summie dochodów niedocierającej do 95 mil. za oba lata. Stałe wydatki nadbudżetowe od roku 1824 — 9 miały już charakter siły w rozpędzie, której dzieje się dobrze, która może budżet rozsadzać, bo ma na to środki. Zapas skarbowy w r. 1820 stopniał do 1567 000 złot. Doszło do tego, że cesarz i król w reskrypcie z 25 maja 1821 r. złączył kwestyę niedoli skarbu z kwestyą dalszego bytu Kr-a. W tym czasie przyszedł do władzy Lubecki. Wszystkie jego usiłowania zbiegały sięwjednem dążeniu: wyratować skarb z toni; mniejsza o to, jakiemi środkami, w jakich warunkach prawności publicznej i zdrowotności ekonomicznej. Na rękę było mu niezwoływanie sejmu; on sam może zwłokę popierał. Energię okazał wielką; ale i surowa egzekucya podatków zaległych i o-płaty stemplowe, i dzierżawa szynków, nie nawiele-by się przydały, gdyby nie podniesienie ceny soli i ogromny na niej zarobek jako na odprzedawanym towarze. Według obliczenia Radziszewskiego wynosił on 150 na'100, Konwencya z Austryą, zawarta przez samego Lubeckiego, zapewniała K-u P-u centnar soli po 8 złot.; sprzedaż w magaz. solnych (wszystkie prawie leżały nad rzekami dla taniości spławu) dawała po 27 złotych. Gdy w r. 1820 dochód z tego źródła wynosił mało co więcej nad 5 mil., w r. 1822 było już przeszło 15¹/2 mil. zł.; wzrósł też dochód od tytoniu. Rozprze-dawanie dóbr narodowych od r. 1828 wraz z przewyżką coroczną dochodów pozwoliło w końcu r. 1829 zebrać zapas (62 mil. złot. wraz z depozytami, a bez nich 31 100 000), którym m. in. powstanie opędzało swe potrzeby ponad miarę dochodów bieżących —ć) Dochody. Przeważały wśród nich niestałe, czyli opłaty pośrednio obciążające, nad stałemi czyli właściwemi podatkami. W obu kategoryach

K. P. szło tylko za Księstwem Warsz.; zmiany systematu podatkowego zgoła niebyło: tasama ofiara od własności ziemskiej, „nowemi tylko objektami“ zasilona, tensam kontyngens liwe-runkowy, swoisty wytwór Księstwa, od r. 1821 o V, zniżony; tensam kanon z dóbr po-pru-skich, tosamo subsidium charatatwum od duchowieństwa i tosamo podymne, ale podwyższone. Żydzi, uwolnieni od służby wojskowej, a właściwie niedopuszczani do niej, radzi wrzekomemu przywilejowi, wnosili stałą roczną opłatę (od 674—690 tys.). W roku najwyższych dochodów, 1829-m, wszystkie podatki stałe przyniosły ok. 16 600 tys. złot., najwięcej kontyng. liw. 5 646 tys., po nim ofiara 5 391 tys. (oba obciążały ziemię), wreszcie podymne 4 637 tys. złot. W dochodach niestałych tego roku idzie przodem sól: dała około 17 250 tys. zł., czyli przeszło ¹/₃ ogółu tych dochodów (38°/°). Drugie miejsce zajmują cła, w dwójnasób w 1. 1817—24 wzrosłe, skutkiem wprowadzenia nowej taryfy. Z opłat stemplowych osiągnięto tylko 2143 tys., o 400 tys. mniej niż w r. 1827, ale zato opłata od rzezi i trunków z miast, idąca na 3-ra miejscu, wzrosła do 8 959 tys. Dwie jeszcze pozycye były większe: tytoń—1835 tys. i koszerne od Żydów, zastępujące rzeź—1582 tys. zł. Specyalnie żydowską jest, prócz rekrutowego, opłata szynkowego po wsiach i miastach, coraz mniej dochodna (w r. 1819 dała 1 725 tys., w 1829 tylko 964). Inne dochody były drobnemi. Ogół wpływów niestałych dawał bez mała 45 mil. złot. Najważniejszy dochód wśród „rozmaitych" stanowiło szarwarkowe (ob. rozdz. VII Komunikacye, Drogi bite), w następnym okresie zamienione w opłatę od dróg i spławów, znacznie podwyższoną; z całej tej kategoryi wpływało do skarbu ok. 6 160 tys. zł. Dochody z dóbr i lasów od r. 1822 stale upadały; różnica pomiędzy r. 1822 a 1826, najwyższym (8 560) i najniższym (5 510), wynosi 3 mil. 50 tys.; r.

Ogół

1829 pokazuje polepszenie się, dzięki któremu osiągnięto 6 156 tys. Dochodów wszelkich ka-tegoryj było w tym roku 74 318 231 zł. i 24 gr. W wykazie dochodów niema śladów pożyczki 42-milion., zaciągniętej przez Lubeckiego. (I) Wydatki. Największym był na utrzymanie wojska. Zrazu Komissya Wojny poprzestawała na 20 700 tys. złot. (r. ^817), ale już po 2 latach w. ks. Konstanty zażądał i otrzymał

30    725 tys., gdy wszystkiego dochodu, z wszelkich źródeł było tylko 47 784 628 złot. Ten etat, przy lekkiem falowaniu utrzymał się już przez cały czas istnienia Kr-stwa konstytucyjnego. Na sejmie 1820 r.—przy dziwnej na pozór zunianie ról — stronnictwo konstytucyjne kaliskie, a na jego czele Winc. Niemojowski, nacierało na rząd za nadmierny wydatek, a tem-samera i nadmierną liczebność wojska, które przecież polskiein było, obrońcą zaś najwyrazistszego symbolu życia politycznego Polaków stawał się książę z krwi obcej, życie to właśnie tłumiący. Na głosy opozycyi cesarz król odpowiedział w tymsamym reskrypcie do Rady Administracyjnej, w którym uczynił ową groźbę co do dalszego istnienia Królestwa: nakazał wprowadzić do budżetu raznazawsze summę

31    503 896 złot. jako minimalną, i spór o-statecznie przeciął. Rzeczywisty wydatek na samo wojsko był zawsze o parę lub kilkaset tys. złot. niższy i zbliżył się do minimum dopiero w końcu Kr-a kongresowego; w r. 1829 wyniósł 31 401 tys. zł., a przybywały do niego jeszcze pensye wysłużone, tj. emerytura, od r. 1818 płacona (w r 1829--897 tys.), przybywał (od r. 1827) stały wydatek na u-zbrojnienie Zamościa (377 tys.). Summa wszelkich nakładów na zbrojność doszła w r. 1829 do 32 675 tys.; ale i dochód w porównaniu z r. 1819 był przeszło półtora raza większy; zaznaczyć jednak wypada, że i z tego dochodu wydział wojskowy zabierał 43.96%. Poza wojskiem skarb kongresowy najwięcej łożył na samego siebie: w r. 1818—4906, 1825 — 6 545, w 1829 — 7 019 tysięcy, a z wszelkiemi nakładami, jak naprzykład na nabycie soli, spław, magazyny—prawie 12 494 tysięcy złp., komissya spraw wewn. i kom. wojewódzkie 4 215 (wydatek ten zmalał: w r. 1824 był największym — 5 784, w 1821 najmniejszym—3120 tys.). Na oświatę i wyznania od r. 1817 — 9 włącznie wydano tylko 4 785 tys., ale w r. 1820, kiedy Potocki dokończył reformy w usystematyzowaniu szkół i ułożył ostatecznie stosunek państwa do duchowieństwa, wcielając przytem Pijarów w stan nauczycieli publicznych, etat tego wydziału poskoczył odrazu na 3 326 tys., spadł o pół miliona w r. następnym; za Grabowskiego r. 1824 przedstawia liczbę najwyższą: 4 212 tys., ale znowu potem spada i w r. 1829 zabiera z budżetu tylko 3 561 tys. zł. Sprawiedliwość v/raz z prokuratoryą kosztowała 2 891 tys. Wydatki korony najwyż

sze są w r. 1825 (1 353 tys.). W praktyce stałej listy cywilnej nie było; przeciętny wydatek roczny nie wynosi nawet 12% kwoty 7 milion., przez króla saskiego pobieranej. Dług publiczny pojawia się dopiero w rachunkach sprawozdawczych za r. 1830; na umorzenie i procent wydano wtedy 4 211 tys. zł. wydatków r. 1829—65 969 596 gr. 16; prze-wyżka dochodów (tu lit. c)—8 348 635 zł. 8 gr. P) Powst a n i e 1880—1 r. a) D o c h o d y. Z początku zapas Lubeckiego zapewniał pomyślność, ale później, gdy się wyczerpywać zaczął, nastały czasy kłopotliwe, nawet chwilami ciężkie. Dotychczas nie zrobiono jeszcze rachunku, nie nagromadzono do niego danych pozwalających szczegółowo określić źródła tych wpływów, które miały charakter nadzwyczajnych, nadbudżetowych, tembardziej, że właściwego preliminarza budżetowego na r. 1831 nie było, przewidywania zaś ujmowane w liczby rozwiewało życie. Dochody normalne, poznane już w poprzedzającym podziale, dały drobną tylko część tego, czego się domagały nieodzowne potrzeby. Metoda strategiczna wyczekiwania Die-bitscha u siebie, za własnemi opłotkami, odbiła się i na poborze podatków i na wpływie z przedmiotów obłożonych akcyzą: w obu powytwarza-ły się głębokie jamy. W porównaniu z r. 1829 w jednakowym przeciągu czasu (9 mieś. od pocz. grudnia do końca sierpnia) ubytek jest ogromny. W podatkach właść. ofiara dała mniej o 822.50, kont. liw. o 2991.75 podymne o 2101.75 tys. złot.—razem mniej o 5 916 tys. złot. Z trzech tych podatków osiągnięto w 9 miesiącach wszystkiego 5 386 000 zł., zamiast 11 302 000, czyli zaledwie 47.7$. Wogóle wszelkich dochodów stałych było w r. 1830 — 1 zł. 7 145 997 gr. 4. Niedobór w dochodach niestałych w porówn. z r. 1829 jest jeszcze większym: cło 4 560, sól 2731.50, rzeź i trunki 1966.25, stempel 1014.25, tytoń 225.25 tys. złot.—razem 10497.25 tys. złot. Z pięciu tych opłat w ogóle osiągnięto w 9 miesiącach 19 505 000, zamiast 30 002 250, czyli 65%. Wszelkich dochodów niestałych podczas powstania było zł. 21525 827 gr. 16. Z dóbr i lasów osiągnięto tylko zł, 1 776 547 gr. 8, zamiast ustosunkowanych do r. 1829 zł. 5 018 376 gr. 3. Tu próżnia była największą—64 6%! Dochody Rozmaite dały zł. 7 782 898 gr. 8, a w nich 2 pozycye wybitne: „Od Banku Polskiego zamiana biletów kassowych“ 2 504 tys. i „asygnacye skarbowe" 1 674 tys. złot. Dopiero kategorya Nadzwyczajnych jest prawdziwie bogatą: 58 316 518 zł. 10 gr. Ogół dochodów wszelkich pobranych w czasie i za czas od 1 grud. 1830 do 15 września 1831    r., wynosi 96 mil.

547 788 zł. 16 gr. Nadto wpłynęło należności z łat dawnych 3 mil. 390 591 zł. Summa wszelkich wpływów okrągło 99 mil. 938 380 złot. Jeżeli w owych nadzwyczajnych („Exstra-ordyuarya") mieści się już i zapas w dniu

po- uczuć skarbowości Kr-a. Jak za odrębności państwowej, tak teraz najcięższem zadaniem było utrzymanie ogromnego, na siły kraju, wojska. Rząd tymczasowy uciekł się do pożyczek, ale i one nie wystarczyły: 44 mil. 520 tys. złot. szybko się rozeszło; niewiele pomogło strącanie urzędnikom z pensyi zrazu 4%, później 6% i 10% nawet obcinanie gratyfikacyi o 10%. Spełnienie budżetu na r. 1832 wykazało brak 23 mil. 44 tys. na 160 mil. wydatków. Wyznaczona komisya do oszczędności w admini-stracyi obiecywała plon dopiero na przyszłość: atu wojsko ross. miało być utrzymywane na koszt Królestwa. Statut, organ, w art. 16 zapewniał krajowi odrębność administracyjną i skarbową, w art.

listop. (34111640 złot.) i część czki 42 mil-ej wraz z częścią 6 mil. tal. złożonych w Berlinie, to fundusz na pokrycie przewyżki wydatków nad powyższą summę wpływów wszelkich, wynoszącej 8 837 218 zł. 26 gr., musiał być zaczerpnięty albo z trzech powyższych, albo też z innych jakichś źródeł. Ogólna summa 108 775 599 zł. jeszcze nie wyczerpuje wszystkiego, co Rząd Narodowy miał do rozporządzenia: przybywają ofiary na ołtarzu ojczyzny, składane w skarbie, a do ogólnego wydatku narodowego dodać jeszcze potrzeba koszta sztyftowania owych 114 wytworów i przetworów militarnych powstania, o ile ich sam skarb nie ponosił. Już podczas odwrotu prowadzącego na wygnanie, gdy zaniechano wszelkich zamysłów dalszej walki, pozostawiono na swe potrzeby jedynie tylko kwotę skrupulatnie według wysokości żołdu obliczoną, a resztę unoszonego z Warszawy j zapasu, w rachunkach rządu rossyjskiego podaną na 3 727 046 rb. 372 kop.=24 846 973 zł. 17 gr., odesłano do zwycięż-cy. I tę również kwotę dodać potrzeba do summy dochodów; jeżeli bowiem mieściła się w „Extra-ordy nary ach", to i wraz z niemi wydaną została, i fundusz odesłany musiał mieć nowe jakieś źródło, a sam przez się już zwiększa ową przewyżkę wydatków. Tym sposobem otrzymujemy na summę ostateczną dochodów, które przeszły przez skarb,—sto trzydzieści trzy mil. 622 572 złot. — b) Wydatki. Lwią część dochodów zabrało wojsko: *s53 mil. 957 tys. na żołd, umundurowanie, administracyę centralną, sztaby i wszelkie potrzeby, zaś na żywność 25 mil. 731 tys. i na emerytury 636 tys.—ogółem 80 324 19 L złot. 28 gr. W ostatecznej summie

CO

29    oddał Radzie stanu rozstrząsanie budżetu, ostateczną decyzyą pozostawiając Departamentowi dla K-a P-go w petersburskiej Radzie państwa; ale mimo to preliminarz na r. 1833 ułożył ks. Warszawski, wprowadzając do wydatków, przecinający wszelkie wątpliwości, dział „z wyższego rozkazu", którym ogarnął przeszło połowę budżetu (61 mil. złot.). Zamykał się on summą 113 892 117 zł. 23 gr. w dochodach i w wydatkach; rzeczywiste spełnienie dało wpływu 123 898 258 zł. 6 gr. Obie liczby, z r. 1832 i z 1833, same przez się już świadczą o obciążeniu i skarbu i ludności w trójnasób wyższem niż za udzielności państwowej Królestwa. Opatrzono się w Petersburgu, że taka gospodarka skarbowa, ze swą pomocnicą rachunkowością, starczyć mogą tylko na krótką metę. Komitet do spraw Król. Polskiego postanowił dzielić odtąd wydatki na wewnętrzne i zewnętrzne; w pierwszych odróżniał „właściwe" i „na nowe zakłady" w drugich „utrzymanie Armii Ruskiej"

wydatków,-‘;105 385 000,^bez spłaconych żale- i „urządzenie i opatrzenie fortec". Komissya

głości, przedstawia ta liczba 76.5°/₀- Jest t0 zadziwiające, że pozostałemi od wojska 25 milionami zdołano zaspokoić najważniejsze potrzeby życia normalnego i utrzymać stosunki międzyludzkie w równowadze. Wytłumaczyć to może tylko przezorność, wspomagająca patryo-tyzm, oraz podniesiona skala życia, interesów i namiętności z nizin rodzajowego istnienia na wyniosłość wielkiego dziejowego czynu. I u-rzędnicy składali ofiarę ze swych pensyj nawet z osób i urzędów, i obywatele o ojczyźnie myślący^dawali,mniej zajęcia władzom, w czasach zwykłych rozrywanym namiętnemi żądaniami interesu osobistego. Specyalna psychologia ruchów rewolucyjnych i powstańczych rozwiązuje zagadkę, umiano nawet wypłacić na pożyczki 5 566 000 złot. tak, iż na właściwe porzeby państwa pozostało niecałe 20 mil. Na szkoły w ciągu 9 miesięcy wydano 1 823 000 złot., o 849 778 mniej niż w 9 miesięcach r. 1829, na sprawiedliwość 1433 tys.—połowę, z wydatków wydziału skarbowego ubyło w stosunku czasu — 3533 tys., wydz. spr/'wewnętrz. —1114 tys. zł. i t. d.—y)

skarbu zrozumiała podział tak, że dopiero to, co zbędzie od potrzeb wewnętrznych, iść ma na zewnętrzne; ale Fasidewicz przekreślił w preliminarzu na r. 1834 liczbę 31 496 220 i napisał 40 210 000 złot. Skończyło się na projekcie niesłychanie zredukowanym, bo zamkniętym w summie 80 mil. 800 tys. Tymczasem dojrzewały postanowienia w Petersburgu o wojsku i fortecach. Departament Rady. Pań. do spr. Kr. Pols. zadecydował: że wyprowadzenie choćby małej tylko części wojska jest niemożliwem, można tylko zmniejszyć nieco artyleryę; że Prześć Lit. musi być dalej budowany na koszt Królestwa; że równowagę w budżecie ustalić trzeba, biorąc z Banku 3 mil., ze skarbu ce-Z owych 25 milionów sarstwa pożyczkę, z kasy intendentury w Warszawie—oszczędności. Komitet ów zaś postanowił, że skarb Kr-a ma utrzymywać armię 50-tysięczną; przewyżkę utrzymuje samo cesarstwo, ale tylko tymczasowo, gdyż wszelkie wydatki uważane będą za zaliczenie ulegające zwrotowi (d.

30    kwiet. 1833 r.). Min. wojny pozwalał na wyprowadzenie, conajwyżej, 5-u pułków kozackich. Min. Finansów (Kankryn) wszystko złe

Lata 1832—66. Klęska narodowa dała się I widział tylko w nadmiernych nakładach na

Komissya

administracyę, bezwzględnie przeciwny był na- trzeb cywilnych wolno jest czerpać na wydat-ruszaniu funduszów intendentury, wreszcie zwalał i przewyżkę ponad 50 000 na Królestwo.

Rady i opinie nic nie sprawiły, musiał Pa-skiewicz uledz: obciął swe wymagania, zamiast brakujących ostatecznie 17 500 tys. zlot. zadowolił się 4 800 tys. i postanowił część wojska wyprowadzić przed rokiem 1884, —ale nie wyprowadził. Czynna już była wtedy Rada stanu w Warszawie. Myśląc nie o armii, ale o skarbie i społeczeństwie Kr-a, projektowała ona ulżenie włościanom liwerunkowego; radziła tak ten podatek jak podymne i ofiarę uregulować; zwiększyć opłatę rekrutowego: ale tym opiniom pozwolono przebrzmieć bez skutku. Ko-misya skarbu poszła dalej; zmniejszenie wydatków na administracyę połączyła z wprowadzeniem Statutu Organicznego w życie: samorząd zmniejszyłby brzemię władz centralnych. Nawet departament petersburski tożsamo wskazywał; ale o instytucyach statutowych nie było wówczas mowy tam, gdzie było prawo decyzyi.

Zaogniło się znowu przy układaniu budżetu na r. 1885. Kom. Skarbu znowu oddała wojsku pozostałość od potrzeb cywilnych, ok. 33 mil. złot.; Paskiewicz żądał 37 mil. 900 tys.: a tymczasem w Petersburgu zapadło postanowienie zasadnicze, żeby K. P. wszystkie swoje prze-wyżki budżetowe przelewało do skarbu Cesarstwa.

Zaciągnięta w r. 1834 pożyczka 150-milionowa (pod tą nazwą ukrywała się kon-trybucya) miała nietylko pokryć nakłady wzięte na wojsko w Królestwie ze skarbu Cesarstwa, wynagrodzić Warszawę za ciężary poniesione na cytadelę, ale i dostarczyć środków na Modlin i Iwaugorod, jak na cześć Paskiewicza przezwano Demblin. Z 55 mil. złot. wytworzono fundusz specyalny nietykalny na budowę fortec po 11 mil. na rok (w rzeczywistości wydano przeszło 60 milionów). W budżecie na r. 1835 wojsko i fortece zabrały blisko 40 mil., a z powodu spotkania się Mikołaja I z Fr. Wilhelma III w Kaliszu i wspaniałych rewij do tego wydatku przybyło jeszcze 2 692 000 złot. (okrągło). Dochody z podatków, wciąż rosnące, podniosły dochód ogólny przewidywany o 23 930 tys. złot., a chociaż i wydatki wzrosły i długu u-morzono przeszło 15 mil., pozostało jeszcze w skarbie ok. 5 400 tys. przewyżki; zapas, rozszarpany zupełnie w latach 1832—3, zaczął się zbliżać do stanu, w jakim go zostawiło powstanie. Nie czekając na takie pomyślne spełnienie budżetu, Komitet do spraw Kr-a Polskiego postanowił w d. 7 — 11 maja (u. s.) 1835 r. nietylko zabierać oszczęduości przyszłe skarbu polskiego, ale i zabrać wszystkie dotychczas uzbierane, które w końcu roku dojść miały do 20 mil. złot. bez mała skarbu ostro broniła odrębności, napominała władzę wojskową do umiarkowania, wzywała cywilną do wprowadzenia statutu; stawiała jeszcze raz zasadę, że dopiero po zaspokojeniu po-

ki wspólne; w latach 1832 —4—wykazywała— wyłożono na wojsko 160 mil. złotych, kiedy według stopy z przed r. 1831 wydatek ten nie wyniósłby nawet 96 mil.; skarb wpadł w długi wojenne tak, że nawet przy zmniejszeniu wydatków wewnętrznych o 9 400 tys. budżet trzyma się jeszcze na wysokości o 5 500 wyższej. Argumentacya ta, w części przyjęta za własną przez Paskiewicza, nie przeszkodziła jednak prezesowi Rady Państwa, Koczubejowi, niegdyś przyjacielowi Aleksandra i koledze Czartoryskiego, sięgnąć znowu po wszelkie i wszystkie oszczędności Królestwa: kraj podbity nie ma nic własnego. Rada nie poszła za swym prezesem i ustanowiła następującą kolej wydatków co do ich wagi i niezbędności: 1) własne Królestwa; 2) skutkiem połączenia z Rossyą; 3) przewyżka dla skarbu Cesarstwa; 4) etat wojska w Kr-e—50 000. Na to Rada wojskowa w Petersburgu zażądała utrzymania dla 82 000 1. i 16 tys. koni. tyle bowiem jeszcze było w Kr-e. Paskiewicz oddawał ministrowi skarbu coroczną przewyżkę nad wydatkami cywil-nemi, z góry na 21 mil. złot. oznaczoną. Pro-pozycyę tą przyjęto, i tak do pięciu nowych rubryk: Komendy wojskowe; Wydatki wojenne miejscowe, Utrzymanie armii rosyjskiej, Na wzniesienie twierdz w Kr-e, Utrzymanie i opatrzenie fortec, przybyła w preliminarzu szósta: „Fundusz do dyspozycyi min. Finansów Cesarstwa na wspólne potrzeby państwa". I nara-zie spór ustał, skarbowość polska postawiła na swojern; wojsko rossyjskie miało prócz tego funduszu pobierać jeszcze tylko 9 mil. na Wydatki miejscowe, co razem czyniło 30 mil, o 1400 000 zł. nawet mniej niż kosztowało wojsko polskie w r. 1829. Wydatek na fortece, zwiększający ciężar do 41 mil., ustać miał

j. w. po latach 5. Z tych danych ułożono,budżet na r. 1836, z zupełną równowagą wydatków i dochodów w summie 98 900 000 złot. Spełnienie zdwoiło tę summę — dzięki wpływom z pożyczki. Był to największy budżet w ciągu 51-letniego istnienia oddzielnego skarbu Królestwa, ale i on jeszcze nie wystarczył na wydatki nadzwyczajne, na powroty i zaliczenia, i trzeba było z zapasu wziąć OOO^OO^złot., aby opędzić się wymaganiom. Ustały wprawdzie wydatki na twierdze, ale Wydatki Miejscowe wciąż wzrastały: w r. 1848 doszły już do 1 650 000 rb., a donacye, coraz szczodrzej rozdawane, zmniejszyły dochód z dóbr i lasów blizko o półtora mil. złot. Wprowadzenie w r. 1845 nowego podatku pośredniego, od gorzelni, zawiodło oczekiwania, bo pobór okazał się kosztownym. Skarbowość stała ciągle na gruncie niepewnym. W r. 1850 Departament,K. P., chcąc nadać niewzruszoność owym 3 150 000 rb., kazał je umieszczać w dziale „Pod zarządem władz oddzielnych", i wyjął temsamem z pod rozporządzenia Komisyi. Od stycznia 1851 r.

a w następnym do 7 652 111;

r.;

zniesiono linię celną: zagroziły skarbowi ubytki w dochodach. Za cła ustanowiono wynagrodzenie coroczne na 1 339 226 rb. 90 kop., za sól na r. 1851, ostatni umowy z Austryą, w kwocie 1060 tys., od r. 1852 w wysokości zmiennej pomiędzy 1064 w r. 1861, a 1932 tys. w 1856-m. łudemnizacyę dostało też Kr. za poczty, karty, tytoń (do sierp. 1860 r.), za opłaty na drogi i spławy, o ile je pobierano na komorach. Ogół tych wynagrodzeń pomniejszych dał 475 000 rb. W r. 1863 zaczęto pobierać poza budżetem wyższą opłatę od gorzelni i podniesiono stemplową; stan kassowy skarbu był coraz lepszym; zapas rósł, w r. 1859 doszedł do 7 010 556 rb.,

nadto w kapitałach skarbowych leżało 2 087 795 rb. Zwiększył się dochód z wydzierżawionego tytoniu, zmniejszyły wydatki na drogi bite, które od r. 1860 wypuszczono spółce obywatelskiej za 465 000 rb. rocznie. Ale w r. 1861 zaczął się ponowny wzrost wydatków wojennych, nakładów na policyę, żandarmeryę, na więzienia i więźniów; wtargnął też ponownie deficyt. Zapas stopniał w r. 1863 do 5 490 619 rb. D. 8 czerwca kasyer główny Janowski i woźny Hebda, nakłonieni przez W a s z-kowskiego (ob.), zabrali z Kasy Gł. dla powstania 553 075 rb. w gotówce i w listach zastawnych T. Kr. Z. 3 701 187 rb. 90 kop, — w ogóle 4 254 263 rb.; w r. 1864 odzyskano prawie wszystkie listy. Same tylko wydatki wojenne miejscowe tego roku wyniosły 3051, w następnym 3 226, w r. 1865 jeszcze 3107, a w ostatnim udzielności 2717 tys. rb. W r. 1863 zmniejszyły się wszystkie pobory, ale już rok następny okazał się „świetnym". Do tej świetności przyczyniły się kontrybucye, pozwalające wojsku uie wymagać więcej nad kwoty wyżej wskazane. Część tych wpływów przeprowadzano przez księgi Komisyi Skarbu. W latach 1861 — 5 wpłynęło z tego źródła pod tytuł „Dochodów przypadkowych i kar wszelkich" 2 316 000 rb. ponad normę z r. 1860, kiedy ruch dopiero się rozpoczynał. Budżety na lata 1862—5 roztrząsała rada stanu, utworzona po wypadkach lutowych ukazem z d, 26 marca (n. s.), zniesiona d. 22 marca (n. s.) 1867 r. Budżet na r. 1866 ułożył sam Mjiljutjin, kierownik Komitetu Urządzającego i jego robót. Był to już ostatni rok udzielności skarbowej, ostatni komissyi, która w obsłudze skarbu i straży nad nim okazała się magistraturą poważną, znakomicie funkcyonującą, w dziale kas i rachunkowości, w kontroli i opodatkowaniu w rzetelnych i biegłych skarboznawców zasobną. Im to zawdzięcza swą przejrzystość i trwałą użyteczność „Zbiór przepisów administracyjnych: wydz. skarbowy", przez nich ma wartość nie referatu urzędniczego, ale dzieła oryginalnego, źródłowego, co zwłaszcza stosuje się do rysu historycznego budżetów. Zniósł tę, przyzłycli nawet zwierzchnikach dobrze zasłużoną, Komisyę

Przych. i Skarbu ukaz z d. 9 kw. (u. s.) 1867 na jej miejsce od 13 stycz. 1868 wszedł zarząd tymczasowy, zastąpiony d. 6 kwiet. (n.

s.) 1869 r. innym, przy ministrze Finansów. Zaraz nazajutrz zjawiła się w każdej z 10 nowych gubernij „Kazennaja Pałata" (Izba skarbowa), a przy niej do zarządzania dobrami na-rodowemi osobna sekcya. I zarząd ów petersburski i te sekcye istuialy tylko do r . 1885; poczem dobra przeszły pod Ministerstwo dóbr państwa. Zlanie funduszów Królestwa czynnych i biernych z funduszami Cesarstwa utrudnia wielce odpowiedź na pytanie: ile też kraj nasz daje na czysto Cesarstwu? Po dyletancku rozwiązał ją przed wielu już laty autor rosyjski Janżułł; w r. 1907 w Dumie petersb. opierali się na nim Prawdziwi Rossyanie. Ile? -aa to odpowiedzieć nie można; że jednak nie Ros-sya traci na zniesieniu udzielności skarbowej Królestwa, że Królestwo daje jej stałą prze-wyżkę po zaspokojeniu—i niezaspokojeniu—swych potrzeb, na to wystarcza rzut oka, ale krytyczny. Sporo światła przynosi tu rozprawa Żukowskiego (o b. XIV B i b 1 i o g r a fi a). Przez c ały czas udzielności Kr-a, a potem jego skarbu, istniała Prokuratorya, ustań. d. 11 paźdz. 1816 r. i dotychczas jeszcze utrzymana. Broni ona praw skarbowych, majątku rządu, jego pretensyj, a jedną z jej atrybucyi było dawniej sekwe-strowanie i konfiskowanie majątków kodeksowych przestępców politycznych. Kontrolę nad należytym biegiem funduszów, nad wpływem i wypływem dochodów od r. 1816—66 sprawowała w art. 78 konst. przewidziana Izba obrach., którą zorganizowano ostatecznie w r. 1821. W r. 1867 rozłupano ją na trzy pałaty: w Warszawie, Lublinie i Łomży. S^stemat podatkowy przez całe lat 35 od 1832 nie uległ zmianie. Wiatach 1846 — 50 pracowano nad podymnem i ofiarą, ale rzeczywiście tylko podniesiono drugą o połowę, dodano do niej opłatę stałą od oficyalistów i służby dworskiej (zniesioną wraz z koszernem w r. 1862) zdwojono kont. liwerunkowy od dworów, wprowadzono zupełnie nową połowę opłaty szarwar-kowej dawnej. W r. 1858 podniesiono o 143°/₀ po-dymne, czyniąc je uciążliwem dla dobrobytu drobnych zwłaszcza miasteczek, wzamian jednak zaprze stano poboru owego szarwarku. Ostatnią zmianą ważniejszą w wysokości opodatkowania bezpośredniego było dodanie 50$ do ofiary w r. 1845. Dopiero po przeprowadzeniu uwłaszczenia przystąpił Komitet Urządzający do przetworzenia podatków gruntowych. Działo się to już w r. 1866 i związane zostało ściśle z operacyą likwidacyjną w taki sposób, że lud w podatku wnoszonym płacił już rządowi to, co winien był właścicielom; płacił jednak więcej niż wymagało umorzenie z procentem i przez lat 41 likwi-dacyi z nadpłaty narosły wielkie summy. O całe) tej reformie ob. Likwidacyjna komisy a, Podatek (Kr. Pols.j, Podymne, U-właszczenie; Konfiskaty i Kontrybu-

cye w dopełnieniach; por. jeszcze Majoraty, Sekwestry, Warszawskie Księstwo, Wiedeński Kongres, Wielkie Księstwo Poznańskie. 8) Wydatki Skarbu Królestwa na wojsko i i or tece od l stycznia 18 3 2 do 31 grudnia 18 6 6 r. a) Lata 1832 — 1841. Zaraz po poddaniu się Warszawy i opanowaniu kraju głównie obciążoną była ludność; od stycznia zaczyna wydatki ponosić, zapisywać i wyraźnie określać—skarb. Z ostatnich 3V₂ mieś. r. 1830 zaznaczyć wypada wydatek „ponad budżet." 1831 tys. złot. Ciężary były ogromne w r. 1832: Utrzymanie armii 36 976 tys., Opał i światło 2 751 tys., Koszta administracyi wojennej 14 345 tys.—razem 54 072 tys. zł.; w r. 1833: Wydatki miejscowe wojenne 48 739 tys. złot.; w 1834: Utrzymanie 16 966 tys., Utrzym. garnizonów, żandarmów, budowli 6 554 tys., 0-pał i światło 2 152 tys., Na wydatki inżynieryi 10 317 tys., Na wyd. artyleryi 632 tys.—razem 36 621 tys. złot., a w summie trzech lat 139 422 000 złot. pols., po 46 mil. 474000 zł. na rok =²/;i budżetu dawniejszego. Summa o-stateczna=20 786 700 rb. jest o 3 800 300 rb. od podanej na trzylecie (ob. y) summy niższą, gdyż nie obejmuje zaspakajanych potrzeb rozwiązywanego wojska polskiego, urzędowi komend, a-ni emerytur, ani wynagrodzeń za zniszczenia wojennego wszystko wchodzi w tamtą summę wyższą. Rachunki wszakże Kom. Skarbu ze spełnionych budżetów wykazują rzeczywisty wydatek trzechletni od podanego tutaj wyższy, mianowicie rb. 21 926 149 k. 94,= 146 mil. 174332 zł. 28 gr., i ta też liczba wejdzie do obecnego rachunku. Rok 1835 występuje z liczbą 38 460 tys. złot. Odtąd ustaje zapisywanie w różnych rubrykach. Wydatki na samo wojsko zapisywane są w rubryce „Miejscowe wojenne", na fortece w rubr. „Na wzniesienie twierdz w Królestwie", na o-gólne potrzeby wojskowe w rubr. „Fundusz do dyspozycyi Ministra Finansów na wspólne potrzeby państwa". W wydatkach r. 1835 mieści się i „Na utrzymanie i opatrzenie fortec" 10 429 tys. złot.= 1 564 350 rb. Od r. 1836— 41 włącznie pierwsza z tych rubryk obejmuje 45 443 tys., druga 60 375 tys., trzecia 123 948 tys. złot. (ściśle 123 947 976). Po dodaniu do pierwszej wydatków z lat 1832—4, 135 857 3332 zł. gr. 28 (odjęty wyd. na inżynieryę), i z r. 1835—28 031 tys. zł. (odj. wyd. na fortece) wypada na ogół „Utrzymania" i funkeyonowa-nia wojsk przez pierwsze lat 10 po powstaniu 1830/1 r.—209 331 332 zł. 28 gr. Do rubryki drugiej przybywają wyd. inżynieryi z r. 1834 i na fortece z r. 1835 i podnoszą ją do 81 121 tys. złot. Po dołączeniu wreszcie „Funduszu" otrzymujemy jako liczbę ostateczną wszelkich wydatków na wojsko i fortece do r. 1841 włącznie—414 400 308 zł. 28 gr. Liczba ta wynika ze sprawozdań corocznych, ale rachunek spełnianych budżetów daje summę

Wielka Eneykl llluatr. Ser. 1. Tom XLI. Zesz. 324a.

o 620 038 złot. niższą: tę więc przyjąć potrzeba i tem łatwiej przyjąć można, że różnica wynosi zaledwie 0.0014. Ostateczną zatem summę z tego okresu wyobraża liczba 413 780 270 złp.=62 067 940 rb. 50 kop.—b) L aft a 1842 — 1866. W r. 1839 ustaje już funkcya skarbu Kr. P-go polegająca na zaopatrywaniu Skarbu Cesarstwa w fundusze potrzebne na budowę twierdz. Wszelkie wydatki na wojsko mieszczą się już tylko w dwóch rubrykach pozostałych, a cała rachunkowość od r. 1842 prowadzona jest w rublach. Dzięki owemu ubytkowi łagodnieją też wydatki mniej więcej o jedną trzecią; pierwsze 4 lata trzymają się na stopie zmalałej już w r. 1840 pomiędzy 4183 330—4 307 216 rb. ale od r. 1846 zaczynają się wzbijać. Stała ta dążność w r. 1850 osiąga 4 659 tys. rubli; po 2-letniej przerwie znowu się objawia w r. 1853 i w 1855 staje na wysokości 4 968 tys., ale już w 1857-m, po pokoju paryzkim, po wstrzymaniu poboru i znacznem zniżeniu liczebności armii, spada na 4 095 tys., aby w r. 1858 dać liczbę najniższą w ciągu 35 lat od powstania listopadowego—3 966 tys. rb. W r. 1861 rozpoczyna się stały a szybki wzrost, przerwany w r. 1863:    4 632, 5 077, 4 698, 6 199, 6 257.

W ostatnim roku udzielności administracyjnej wzięto ze skarbu Kr-a na wojsko najwięcej, bo 6 358 tys. rb., ale w tem mieściła się już i część zaległości w „Funduszu", ściągnięta przez Mjiljutjina, a wynosząca 991 444 rb. 86 kop. (do normy corocznej 3 150 000 rubli brakło jesze 181 137 rb. 35 kop.). Bezpośrednio od skarbu Królestwa dostało wojsko przez 25 lat 37 719 481 rb. 17 kop., a z „Funduszu" 78 876 666 rb. 15 kop.--razem 116 596147 rb. 32 kop. Po dołączeniu summy ostatecznej z pod a) ogół wydatków na wojsko od 1 stycz, 1832 do 31 grud. 1866 r. wyniesie 178 mil. 663 187 rb. 82 kop. — czyli rek w rok po 5 104 662 rb. 50 kop. Równa się to połowie budżetu z r. 1829, a czwartej części z r. 1865. Z summy ogólnej ciężaru poszło na budowę fortec 12 168 150 rb. Skarb wypłacił bezpośrednio wojsku konsystująeemu w Królestwie w ciągu lat 35-u — 81 194 325 rb. 27 kop., Minister Finansów ze skarbu wziął-97 468 862 rb. 55 kop.

s) E o z k ł a d wy dat k 6 w r. 18 6 5 w e-d l ug ich przeznaczenia i u żyt ecz-ności społecznej. R. 1865 czuł już na sobie nacisk K. Urządzającego, ale jeszcze korzystał z odrębności administracyjnej Królestwa, a w szczególności skarbu, ogłoszone zaś^do-kumenta pozwalają zajrzeć w głąb’ gospodarstwa państwowego, odbijającego się w skarbie. Budżet tego roku, mieszczący obok zamierzeń rzeczywiste spełnienia, po usunięciu z niego pozycyj dwustronnych lub przechodnich przedstawia w dochodach 19 664 799.26³/4 rb. w wydatkach 18 902 9 L9.32³/₄ rb. Summa wydatków rozkłada się w nim na pojedyńcze

grupy celów, potrzeb i obowiązków zaspakaja- | IX. Przedsięb. skarbów, państw. 291993.27%

1.    Mennica

2.    Górnictwo

III a) Skarb i jego zarząd

1.    Kom. Prz. i Sk. 343 206.19*

2.    Wydz. Skarbowe 574 735.88³/₄

3.    Niższe posady

4.    Wyd. urzędo

wania

3 713 883.54 147 616 24 1502 073.70

19 783.72

132 314.61

82 046.41 50 268.20

170 654.54’/* 97 171.99% 850.00

978 795.15¹/₂

470 783.43'/4 6 225.657₃

377 795.64%

7 283 302.12'^ 3150 000 4 133 302.127₂

89 071.2872

539 354.75 487 000

i 069 006.027₄

836 954.60^4

731 465.7674 105 488.84

1 081 647.69³/

2. Senat

3.    Więzienia

4.    Transp. więźn. y) Komunikacye

1.    Utrz. zarządu

2.    Budowy, długi

3.    Dozór n. dr. żel.

4.    Służba telegr.

5) Popieranie kultury

1.    Zap. dla teatrów

2.    Inst. muz.

3.    Zakł. fabr.

4.    Stado koni

5.    Konsul w Gdańsku 2 356.91

e) Zasiłki dla instyt. i jednostek 536 334.067,,

1.    Duchowieństwo 313 479.007₂

2.    Zakł. dobrocz.

3.    Allewiacye

4.    Urzęd. spadli z et. 23 469.44

Ogól wydatków użyteczności publ. 3 406139.00    !

Summa jak w budżecie spełń, (mniej o ’/₄ kop.)

19.648

0.781

7.945

0.700

5.179

1.998

16.664

22.533

4.988

4.427

5.721

4.649

0.383

2.839

1.545

19.648

18.019

16.603

1.545

nych w następujący sposób:

I    Długi publiczne

II    Korona

459 176.247*

58 118.70%

5.    Nowe opodatkow. 47 052.95

6.    Drobne wyd.

(3) Inst. współdziałające

7.    Naj. Izba Obr.

8.    Prokuratorya IV Zarząd wewnętrzny

1.    Rada Adm.

2.    Rada Stanu

3.    Sekr. St. Kr. P.

4.    Kom. Spr. Wrew. 233 109.52%

5.    Gub. i powiaty

6.    Prezes T. Kr. Z.

V Emerytura i nagr.

VI Wojsko i policya Summa tych wydatków a) Fundusz dla M. Finansów P) Wojsko i władze wojsk.

1.    Miejscowe wyd. 3 017 876.0974

2.    Gen. policm.

3.    Policya w War

szawie

4. Kupno domu

VII. Wydatki na cele polityczne

1.    Wyd. Rad. Adm. 941 704.51l/₂

2.    Pensye i nagrody 127 301.50%

VIII. Wydatki użyteczności publ.:

a) Oświata

1.    Szitoły (na

czysto)

2.    Komissya ośw.

3) Sprawiedliwość

1. Sądy i kom. spraw. 694 883.87

126 034.77 73 217 447.68% 43 281.367₂

878 807.69

589 736.25 272141.44 14 950.00 1 880.00

72 394.99³/₄

30 000 14016.14 2 302.4974 23 719.407₂

173 843.227g 25 542.397₄

35 637.72 256 355.55³/₄

18 902 919.32V₂

Wydatki na Skarb (III a—(3) czynią wogó-le 1634 388.31 ]/i rb., wydatki na wojsko i cele polit. razem 8 352 308.14*/, czyli 44.2% całego budżetu. Uderzająca nizkość wydatków na Min. Sekr. Stanu K-a P-go przy królu oraz na jego kancelaryę tłómaczy się tem, że w r. 1861 Aleksander II kazał go przenieść na etat Cesarstwa, na etacie zaś Królestwa pozostały tylko wydatki expedycyjne i nadzwyczajne. Za Kr-a kongresowego wyuosił wydatek ten rocznie od 127 do 260 tys. złotych. Po r. 1831 trzymał się ok. 200 tys., lecz w ostatnim (1860) poskoczył do 48 tys. rubli. Summa z lat 1861 — 6 nie daje nawet 37 tysięcy rubli. Nizkość wydatków Korony monitowała Rada Stanu jeszcze w r. 1865. Koszta budowy dróg bitych, głównie drugorzędnych, złączone są w zebraniu wszystkich wydatków r. 1865 z upłatą należności za roboty i zapewne materyały dawniejsze, i tak je też tu podano.

K. spr. wew. pomieszana z zarządem, K. sprawied. z sądami. Zapomogę brały teatry warszawskie. Wydatek na przedsiębiorstwa (IX) właściwie jest stratą na nich, co do mennicy zadziwiającą. Ściśle biorąc, ulega on strąceniu z dochodu, jaki dały przedsiębierstwa inne, i nie powinien samoistnie występować w wydatkach, ale utrzymano go jak jest w sprawozdaniach Komissyi.

Jeżeli ogół wydatków=100, to udział w nim pojedynczych grup występujących z liczbami w kolumnie drugiej jest następujący:

1.    Dług publiczny

2.    Korona

3.    Skarb i jego zarząd

4.    Instytucye z nim współdz.

5.    Zarząd wewnętrzny

6.    Emerytura i nagrody

7.    Fundusz do dyspozycyi

M. Finansów

8.    Wojsko i władze wojenne

9.    Wyd. na cele polit.

10.    Oświata

11.    Sprawiedliwość

12.    Komunikacye

13.    Popieranie kultury

14.    Zasiłki dla instytucyj

i jednostek

15.    Przedsiębierstwa skarbowo-

państwowe

W porządku natężenia swego wielkie działy wydatków zabierają ze stu:

a)    Wojsko, policya i cele polityczne 44.185

b)    Długi

c)    Wydatki użyteczności publ.

d)    Władze wszelkie

e)    Przedsiębierstwa skarbu

XIII. Dzieje polityczne. A) Ustanowienie Królestwa. Rząd tymczasowy i Konstytucya. a) I)o ogłoszenia Króle st w a.

W pierwszym rozdziale artykułu przedstawiono już okoliczności, wśród których na Kongresie Wiedeńskim powstało z Księstwa Królestwo Polskie. Na mocy art. V traktatu rossyjsko-austryackiego i art. III traktatu ross.-pruskiego z d. 3 maja 1815 r. miało ono być posiadane przez cesarza rossyjskiego i jego następców i na zawsze „przyłączone" (reuni, a nie uni „połączone", jak podczas rokowań podsuwano) do cesarstwa rossyjskiego „przez swą konstytucyę" (par sa constitution). Traktaty z 3-go maja włączone zostały w swej zasadniczej treści do aktu zakończającego kongres, t, zw. aete finał, podpisanego w d. 9 czerwca 1815 r. przez przedstawicieli wszystkich ośmiu mocarstw kongresowych: Anglii, Austryi, Fran-cyi, Hiszpanii, Portugalii, Prus, Rossyi i Szwe-cyi. Ąrt. I tego aktu opiewa, że „Księstwo Warszawskie z wyjątkiem tych prowincyj i o-kręgów, które w poniższych artykułach otrzymują inne przeznaczenie, przyłączone jest na zawsze do Cesarstwa Rossyjskiego. Związane z niem będzie nieodwołalnie przez swą konstytucyę i posiadane przez cesarza Wszech Rosyi i jego następców po wieczne czasy. Jego Cesarska Mość zastrzega sobie nadanie temu państwu, mającemu pozostawać pod osobnym za rządem, rozciągłości wewnętrznej, jaką uzna za stosowną. Do innych swych tytułów przybierze tytuł „Króla" (w tekście francuskim Czar [roi]) Polskiego". Ponieważ traktaty majowe i akt zamknięcia zastrzegły pewne rękojmie dla narodowości polskiej na całym obszarze ziem polskich w granicach Rzeczypospolitej z r. 1772, temsamem więc korzystać z nich miało i Królestwo. To zasadnicze zobowiązanie się trzech mocarstw zaborczych obejmowało: język i zwyczaje narodowe, udział w administracyi, ulgi celne dla wyrobów i płodów polskich (10 % maximum ad nalorem), swobodę żeglugi i handlu w granicach Rzeczypospolitej, wolny wybór poddaństwa w jednem z trzech państw podziałowych, wolność pozostawania w poddaństwie mieszanem dla tych, których posiadłości ziemskie byłyby przecięte nową linią graniczną, ogólną amnestyę, wstrzymanie rozpoczętych konfiskat, swobodne kształcenie się w akademii krakowskiej. Dotychczasowy monarcha Księstwa warszawskiego król Saski Fryderyk August (ob.) abdykował 22 maja z tronu książęcego warszawskiego i uwolnił mieszkańców Księstwa od złożonej mu przysięgi na wierność, co wraz z traktatami wiedeńskiemi dawało ces. Aleksandrowi tytuł prawny do posiadania Królestwa, O tytule tym zawiadomił on ludność w manifeście z d. 25 maja, stwierdzającym konstytucyjny charakter węzła zespalającego K. P. z Rosyą i powołującym się ua trudności przezwyciężone nareszcie na kongresie mocarstw. —(3) Oglo-

s zenie Królestwa i Iiząd Tymczasowy. Ogłoszenie nowego K-a P-go odbyło się uroczyście w Warszawie w dniu 20 czerwca 1815., a rządy przejściowe po Radzie Najwyższej Tymczasowej, która od r. 1813 rządziła Księstwem, objął Rząd Tymczasowy KrólestwaPolskiego, ustanowiony d. 20 maja przez „cesarza i króla" Aleksandra. Składał się on z pięciu namiestników królewskich: prezesa, dawnego prezesa Rady, i generała gubernatora Księstwa Bazylego Łanskoja (ob.) z wice-prezesa ks. Adama Czartoryskiego (ob.) i z trzech dawnych członków Rady: Mikołaja Nowosilcowa (ob.), Tomasza Wa-wrzeckiego (ob.) i ks. Ksawerego D r u c k i e-go-Lubeckiego (ob.). Stanowił ten rząd kol-legium namiestników królewskich, których zadaniem być miało uporządkowanie kraju, tymczasowy zarząd naczelny, i powolne, bez zbyt nagłych zmian i raptownych przejść, przygotowanie kraju do przyjęcia „stałego konstytucyjnego porządku", oraz wykonania traktatów i kon-wencyj „los kraju rozstrzygających". Wraz z Rządem Tymczasowym ustanowiono Tymczasową Radę Stanu, złożoną z dwóch ministrów: skarbu, Tadeusza Matuszewica (ob.) i spraw wewn., Tad. Mostowskiego (ob.), którego narazie zastąpił Ignacy Sobolewski, jako też z sześciu radców stanu, wyznaczonych do kierowania wydziałami w ministeryach (Linowski, Kochanowski, Gliszczyński, Staszic, L. Plater, Al. Potocki), wreszcie ośmiu referendarzy stanu. Ta rada miała w najważniejszych sprawach głos doradczy, którego obowiązani byli wysłuchywać Namiestnicy. Dekret z d. 20 maja odrazu urządził dwa ministerya tymczasowe: skarbu i spraw wewnętrznych, oraz oświecenia publicznego (pod Stanisławem Kostką Potockim); sprawy wydziału sprawiedliwości powierzono Wawrzeckiemu, a#wydziału wojskowego - bratu cesarza, w. księciu Konstantemu Pa włowi czowi (ob.), który rządził w dalszym ciągu wojskiem i wojskowością, mając przy sobie pozostały po Księstwie komitet organizacyjny wojskowy w zupełnej niezależności od Rządu Tymczasowego. Tymczasowość w Królestwie przeciągnęła się do dnia 24 grudnia 1815 r. Namiestnicy królewscy, zgodnie zin-strukcyą, postępowali nieraz zbyt nawet oględnie, w przekształcaniu kraju „unikając zmian nagłych". Wskutek wpływów Łanskoja i Nowosilcowa pozostał w kraju na urzędach administracyjnych zwłaszcza powiatowych t. zw. o-krużnych, liczny zastęp urzędników rossyj-skich z czasów Rady Najwyższej, pozostała część wojsk okupacyjnych rossyjskich z wyższymi oficerami; prace organizacyjne utrudniała obecność w Rządzie tymczasowym dwu Rossyau, z których zwłaszcza jeden, Nowosilcow, był u-sposobionym wrogo względem nowego stanu rzeczy w b. Księstwie. Z wielkim księciem trudno było dojść do jakiegokolwiek porozumienia,

a postępowanie jego, zachowanie się względem i ułożenia planu pracy nad nimi. Projekt u-władz cywilnych i obchodzenie;s" się z^podwła- stawy^konstytucyjnej, opracowany pierwotnie dnymi w wojsku drażniły i oburzały ."."ludność,    przez -Aleksandra Linowskiego, Ludwika Plate-

raz

wojsko i władze, tak, iż Adam Czartoryski mu- ra i innych, obejmujący 438 artykułów, został pod siał wystąpić z gorzką skargą do Aleksandra I. wpływem uwag Czartoryskiego, Ign. Sobolew-Puina materyalna kraju, mieszkańców i skarbu, skiego, J. K. Szaniawskiego, gruntownie prze-będąca wynikiem nadmiernych wysileń Księ- robiony, zmniejszony do 162 artykułów, złożo-stwa Warszawskiego, wojny iokupacyi rossyj- ny cesarzowi Aleksandrowi i po osobistych sporej, utrudniała organizacyę Królestwa i parali- strzeżeniach i dopiskach cesarskich, oraz uwa-żowała nieraz zamiary Rządu. Społeczeństwo po- gach Nowosilcowa, przejętych nieufnością do Powściągliwie przyjmowało zmianę swego politycz- laków i systematu konstytucyjnego, oddany do nego bytu, a nastrój ten znalazł wyraz w dość chło- zredagowania Ignacemu Sobolewskiemu, potem dnem przyjęciu cesarza Aleksandra,*który po jeszcze raz w szczegółach zmieniony i w tek-pierwszy przybył do Warszawy w dniu 12 ście francuskim podpisany przez króla jako u-listopada 1815 r. y) Zasady do konstytu- stawa rządowa z datą 15 (27) listopada, dopie-cy i. Jednocześnie z Królestwem ogłoszono za-    ro w dniu 1 grudnia na dwa dni    przed wyjaz-

sady do jego konstytucyi, ułożone w Wiedniu    dem monarchy z Warszawy (3    grudnia; ob.

przez Czartoryskiego i J. K. Szaniawskiego, „Gaz. Warsz.“). 8) Treść konstytucyi. a podpisane przez nowego króla w d. 20 maja.    Ustawa Konstytucyjna Kr-a P-go    (165 artyku-

Zawarte w 37 artykułach, zaręczały one: że    łów w 7 tytułach) nie zawierała    już artykułu

i różnica czasu

K-u szczególną opiekę rządu dla religii katolickiej, jako wyznawanej przez większość mieszkańców Królestwa, swobodę innych wyznań i zrównanie wszystkich chrześciańskich w używaniu praw cywilnych i politycznych (11); dalej, wolność druku, z zapowiedzią ukrócenia jej nadużyć przez prawo (16), jednaką opiekę prawa bez względu na różnicę stanu i położenia (17), nietykalność osobistą w formule neminem captwari permittemus nisi jurę victum, a więc w formule innej niż w Zasadach, przyczem jednak zauważyć trzeba, że orzeczenie słabiej zobowiązujące było tą właśnie formułą, w której zobowiązanie względem narodu zaciągał Stanisław August w Articuli pactorum conventorwn (Vol. leg. VII 200). Z różnicy między nowym tekstem a dawnym wysnuwano domniemanie, iż król chciał sobie zostawić przywilej nieprawnego uwięzienia (18). Konstytucya poręcza, dalej, nietykalność własności, z możnością wywłaszczenia rządowego w formach i przypadkach przewidzianych przez prawo (26, 27), język polski we wszystkich czynnościach administracyjnych, sądowych i wojskowych (28), możność zajmowania urzędów publ. jedynie przez Polaków (29) lub cudzoziemców od lat 5 naturalizowanych, mających własność (,,właściciel") (33). Taki cudzozie-

przyszła ustawa konstytucyjna bę- Zasad określającego Konstytucyę jako głów-dzie uważana po wsze czasy za głó- ny i najświętszy węzeł łączności Królestwa wny i najświętszy węzeł, łączący Kró- z Cesarstwem, natomiast stanowić miała akt lestwo z Cesarstwem; że ustawa „narodowa" (art. 2) ustalający tylko tę łączność. Królestwo oprze się na zasadach porządku, sprawiedliwo- miało mieć politykę zewnętrzną wspólną z Ce-ści i wolności; że w miarę ile okoliczności sarstwem, udział zaś jego w wojnach Cesar-pozwolą. będzie zbliżona do stwa i traktatach pokojowych i handlowych Konstytucyi 3-go maja; poręczały „starodawne Rossyi oznaczać będzie panujący, w razie zaś prawo zasadnicze neminem captivabimus“, nie- wprowadzenia wojsk polskich do cesarstwa, lub tykalność własności, wolność druku, język poi- rossyjskich do Królestwa, koszta utrzymania ski we wszelkich urzędach publicznych, które tych wojsk obciążać miały to państwo, do któ-mogą być sprawowane wyłącznie przez Pola- rego należą (8,9,10). Korona Królestwa jest ków, lub przez obcych, mających prawo indy- dziedziczną w osobie cesarza rossyjskiego i je-genatu, bezpłatne wychowanie publiczne, nie- go następców, podług praw następstwa w do-podległość sądownictwa; przyrzekały, że miasta mu cesarsko-rosyjskim (3). Ustawa poręczała będą rządzone przez własnych urzędników; włościanom zapewniona zostanie opieka skuteczna i niekosztowny wymiar sprawiedliwości, a „duch ustaw im służących tchnąć będzie szczególną ojcowską troskliwością, doprowadzenie zaś tej klasy do gruntownego i rzeczywistego dobrobytu nie przestanie być nigdy celem rządu"; wreszcie „szczególne przepisy oznaczą warunki, wśród których łatwo będzie starozakonnym u-z;yskać uczestnictwo w dobrodziejstwach społecznych , Wojsko narodowe polskie miało być podług Zasad uważane za wybór obywateli uzbrojonych i zorganizowanych dla obrony króla i ojczyzny. Prócz tego Zasady dawały zapowiedź przyszłych urządzeń reprezentacyjnych, zarys władz wykonawczych i sądownictwa. Akt konstytucyi miał te zasady rozwinąć. Pracował nad tern urzędowy komitet konstytucyjny, pod prezydencyą Tomasza 0-strows kiego (ob.) złożony z Matuszewica,

Zamoyskiego Stan., ordynata, Linowskiego i Grabowskiego Stan., późniejszego ministra wyzn. rei. i ośw. publ., oraz delegacya Rady stanu (Aleksander Linowski, Kajetan Koź-mian), powołana do roztrząsania prac Komitetu organizacyjnego cywilnego z lipca 1814 r., zaprojektowania potrzebnych praw organicznych mieć mógł nawet sprawować urząd Namie- I tów zaproponowanych przez senat (110). Rada stnika Królewskiego, chociaż urząd ten zachowany Stanu, składająca się z ministrów, radców stanu był wyłącznie dla Polaka, bądź też dla któregokolwiek z książąt cesarsko-rosyjskich (6); nadto królowi przysługuje prawo dopuszczenia w drodze wyjątku, cudzoziemca nienaturalizowanego,

i referendarzy, oraz z osób specyalnie w drodze wyjątku do zasiadania w niej wezwanych (u-poważnionych), rozpatruje i układa projekty do praw i urządzeń krajowych, decyduje w sprawie oddania pod sąd za przestępstwa służbowe urzędników administracyjnych, mianowanych przez króla, z wyjątkiem senatorów i członków samej Rady Stanu, co do których, jako podległych sądowi sejmowemu, to prawo posiada senat; stanowi w sporach juryzdykcyj-nych, roztrząsa coroczne sprawozdania mini-steryalne i składa królowi raport o działalności rządu, szczególniej o nadużyciach i uchybieniach przeciw Ustawie Konstyt. (63, 73). Raport ten podług myśli autorów pierwotnego projektu konstytucyi miał być składany, nie królowi, lecz wprost senatowi i Izbie poselskiej. Za pośrednictwem Rady Stanu król wnosi projekty do praw na sejm. Właściwą naczelną władzę wykonawczą stanowiła Rada Administracyjna, czyli komplet pięciu ministrów wraz z namiestnikiem; do Rady Administracyjnej mogą być, również jak do Rady Stanu, wezwane osoby z urzędu do niej nienależące (66). Na tej podstawie zasiedli w Radzie Adm. ks. A-dam Czartoryski i Nowosilcow. Ustawa rządowa tworzyła pięć ministeryów, a nazwano je Komisyami Rządowemi: 1) wyznań religijnych i oświecenia publicznego, 2) sprawiedliwości, 3) spraw wewnętrznych i policyi, 4) wojny, 5) przychodów i skarbu (76). Każda z komissyi składała się z pewnej liczby radców stanu i prezydującego ministra, Komissya zaś sprawiedliwości z członków trybunału najwyższej instancyi. Konstytucya Kr-a kasowała w ten sposób odrębne ministeryum policyi Księstwa Warszawskiego, odłączała sprawy wyznań religijnych od ministeryum spraw wewnętrznych, do którego należały wyznania za Księstwa, i łączyła je z odrębnem ministeryum oświecenia. Ministrowie i członkowie komisyi byli odpowiedzialni za pogwałcenie Ustawy Rządowej i czyny niekonstytucyjne przed sądem sejmowym, z decyzyi senatu na wniosek króla, namiestnika lub izby poselskiej (116, 152). Pośrednikiem pomiędzy królem a namiestnikiem i radą stanu ma być rezydujący przy boku monarchy minister sekretarz stanu, do którego należą też sprawy zewnętrzne, dotyczące Królestwa (81). Naczelną władzą rewizyjną, kontrolującą skarbowość, była Izba Obrachunkowa, zależna wyłącznie od króla (78). Rozgałęzieniem administracyi ministeryal-nej były komissye wojewódzkie po jednej w ka-żdem województwie, urzędy municypalne w mia-

,.z zdolności znakomitego", do niektórych urzędów (34). Ustawa poręczała prócz tęgo, iż, nikt nie będzie mógł dla odcierpienia kary sądowej być wywiezionym z Królestwa, i karę konfiskaty na zawsze znosiła (25, 159). Władza wykonawcza należy do króla, który ją sprawuje w całej rozciągłości; w jego imieniu wydawane być miały wszelkie akty publiczne sądów, trybunałów i magistratur; do niego należał kierunek siły zbrojnej, prowadzenie wojny i zawieranie traktatów, nominacya urzędników,bądź bezpośrednio, bądź przez upoważnione do tego organy władzy, dowódców i oficerów siły zbrojnej, dostojników duchownych różnych wyznań, od arcybiskupów do kanoników. Król posiada wyłączne prawo łaski (40—3). Następcy nadawcy konstytucyi powinni koronować się jako królowie polscy w stolicy (t. j. w Warszawie) i wykonać przysięgę na zachowanie i przestrzeganie zachowania ustawy konstytucyjnej (45); wszelkie rozkazy i postanowienia królewskie być mają z kontrasygnacyą ministra odpowiedzialnego za akty przeciwne konstytucyi i prawom (47).

Władzę namiestniczą w czasie nieobecności króla pełni wespół z Radą Stanu mianowany przez niego i przez niego odwoływany Namiestnik (64), działający w granicach osobnego pełnomocnictwa, które ulega zawieszeniu podczas pobytu monarchy w kraju (71). (Pierwsze takie pełnomocnictwo, uzupełniające ogólne postanowienia konstytucyi, wydane zostało w r.

1818). Namiestnik może być mianowany jedynie z pośród „rodaków" lub osób, przez króla zgodnie z wymaganiami praw naturalizo-wanych; może nim być również i książę krwi cesarsko-rossyjskiej (6). Składa on przysięgę przepisaną przez konstytucyę (70). W razie śmierci namiestnika król może tymczasowo zamianować tylko prezesa Rady Administracyjnej (72). Namiestnik prezyduje w Radzie Stanu, a wszelkie postanowienia swoje wydaje z głosem stanowczym w Radzie Administracyjnej, która wszakże w stosunku do niego posiada jedynie głos doradczy (67); do legalności postanowienia namiestnika wymagany jest podpis odpowiedniego min. kierującego wydziałem w rządzie (68). U-chwały R. Stanu ulegają zatwierdzeniu przez Namiestnika (lub króla), o ile nie dotyczą oddania pod sąd urzędników lub sporu juryzdykcyjnego (75).

Namiestnik przedstawia do nominacyi królewskiej po dwóch kandydatów, na każdą wakują-    stach i wójci gmin jako „ostatnie ogniwo ad-

cą godność arcybiskupa, biskupa, senatora, mi-    ininistracyi krajowej". Artykuł 31 w tytule

nistra, sędziego trybunału najwyższego, radcy sta-    „o zaręczeniach ogólnych" stanowił, że „naród

nu i referendarza (69); w przedstawianiu jednak    polski mieć będzie wiecznemi czasy reprezen-

do wakansów senatorskich ma rolę tylko pośre-    tacyę narodową w sejmie złożonym z króla

dniczącą, gdyż przedstawia jedynie kandyda- '■ i z dwóch izb“, senatorskiej i poselskiej. Sejm miał być zwoływany przez króla co dwa lata na trząsania projektów i znoszenia się w tym przeciąg dni 30. przez niego odraczany, prze- | względzie z Radą Stanu. Senat, składający dłużany i rozwiązywany (87). Pozbawiony na rzecz króla inicyatywy prawodawczej, miał on naradzać się i stanowić względem projektów do praw w zakresie ustawodawstwa cywilnego, karnego i administracyjnego, nad zmianami a-trybucyj władz i urzędów konstytucyjnych, podatkami i ciężarami publicznemi, budżetem, sy-stematem menniczym, zaciągiem do wojska, i nad tem, co przez króla oddane będzie pod jego obrady z powodu raportu ogólnego Rady Stanu (90—2). Sejm posiada prawo petycyi do tronu za pośrednictwem Rad}, ale naradzać się nad treścią petycyi może dopiero wtedy, gdy przez króla za pośrednictwem tejże Rady pod jego rozbiór oddaną zostanie. Znamienne, bo niweczące w zasadzie atrybucye sejmu w sprawie uchwalania budżetu, były dwa artykuły 93-ci i 162-gi, nawzajem się znoszące (ob. rozdz. XII E a). W pierwotnej redakcyi kon-stytucyi było tu zastrzeżenie, iż budżet ten „będzie obowiązywał do pierwszego sejmuu.

się z książąt krwi cesarsko-królewskiej, z biskupów katolickich w ilości odpowiadającej liczbie województw i biskupa grecko-unickiego, z wojewodów i kasztelanów—tak, iżby ogólna liczba senatorów nie przenosiła pełnej liczby posłów i deputowanych (109), oprócz swych atrybucyj prawodawczych w sejmie i roli decydującej w sprawie oddawania pod sąd wyższych urzędników państwa stanowić ma o ważności sejmików, zgromadzeń gminnych, wyborów oraz o układaniu ksiąg obywatelskich sejmikowych i zgromadzeń gminnych (116 —7). Od kandydata na godność senatorską wymagany ma być census wyjątkowy, polegający na opłacaniu 2 000 złp. podatku rocznego. Senator powinien mieć skończonych lat 35 (111). Izba poselska, składająca się z: 1) 77-iu posłów obranych na sejmikach szlacheckich, po jednym z każdego powiatu, 2) 51 deputowanych od tyluż gminnych o-kręgów wyborczych—jednych i drugich z sze-ścioletniemi mandatami—odnawiać się powinna w swym składzie w trzeciej części co dwa lata, bez pozbawienia ustępującychprawa do ponownego wyboru; obraduje zaś pod prezydencyą wybranego z jej grona a mianowanego przez króla marszałka (J18 — 21). W razie dozwolonego przez konstytucyę rozwiązania izby poselskiej nowe wybory winny być dokonane w ciągu dwóch miesięcy (124). Członek izby poselskiej powinien mieć lat 30 skończonych i opłacać podatek najmniej w wysokości stu złotych polskich (121). Posłowie obierani być mają na sejmikach powiatowych, w których uczestniczy szlachta wpisana w księgi obywatelskie danego powiatu; prawa wyborcze czynne daje pełnoletność i posiadanie jakiejkolwiek własności gruntowej (125). Prawo wyborcze czynne na zgromadzeniach gminnych, obierających deputowanych do Izby poselskiej, posiadać mają właściciele jakiejkolwiek opodatkowanej własności gruntowej, niebędący szlachtą, rękodzielnicy przełożeni nad czeladzą i kupcy posiadający w sklepie lub magazynie towar wartości 10 tys. złp., plebani i wikaryusze, nauczyciele i osoby zasłużone dla nauki, sztuki, handlu, przemysłu, zapisane do księgi obywatelskiej gminnej (130—2). Sejmiki i zgromadzenia gminne konywać mają prócz tego wyborów członków Rad Wojewódzkich, sejmiki po dwóch, zgromadzenia po jednym, oraz układać listy kandydatów na urzędy administracyjne. Wzmiankowane wyżej księgi obywatelskie układają Rady Wojewódzkie, też same Rady sporządzają listę głosujących na zgromadzeniach gminnych, uzupełnianą przez komisyę spraw wewnętrznych (co do rzemieślników, kupców i o-bywateli zasłużonych) i komisyę wyznań i o-świecenia (co do duchowieństwa i nauczycieli). Rady Wojewódzkie, po jednej w każdem województwie, składają się z członków wybranych

W takiej redakcyi artykuł ten nie sprzeciwiał się 93-emu, a budżet ułożony przez króla po dwóch latach musiałby ustąpić konstytucyjnemu. Za radą jednak Nowosilcowa cesarz Aleksander wykreślił wyrazy „będzie obowiązywał do pierwszego sejinu“, przez co dwa artykuły omawiające sprawę budżetu stanęły ze sobą w sprzeczności, a król ułatwiał sobie możność obywania się bez budżetu uchwalonego przez sejm, który w ten sposób przez całe lat 15 ani razu ze swych atrybucyj budżetowych nie mógł skorzystać. Każdy projekt do prawa, z wyjątkiem projektów skarbowych, obowiązkowo wnoszonych najpierw do Izby poselskiej, mógł być dowolnie przez króla wnoszony do jednej lub do drugiej izby. Projekt przyjęty przez jedną izbę ulegać miał następnie rozpatrzeniu w drugiej, która, jeśli go nie odrzuciła, musiała go już przyjąć bez zmian (99,103). Nad raportem ogólnym Rady Stanu, odczytywanym w obydwóch izbach, każda z nich zosobna składa królowi uwagi. Obrady sejmowe odbywać się mają publicznie, o ile obrad tajnych nie zażąda dziesiąta część sejmujących. W sejmie, w przeciwieństwie do ograniczonej wolności głosu za Księstwa Warszawskiego, każdy ma prawo przemawiania, z tem jedynie zastrzeżeniem, iż sami tylko członkowie komisyj sejmowych i przedstawiciele rządu, radcy stanu, mogą odczytywać swe mowy uprzednio przygotowane, pozostałym zaś wolno „przymawiać się z pamię-ci“; głosowanie odbywać ma się jawnie, obecni zaś w izbach przedstawiciele rządu (członkowie rady stanu) głosować nie mogą (100, 101). W każdej z izb mają być wybierane trzy komisye:

1) do praw skarbowych, 2) cywilnych i kryminalnych, 3) organicznych i administracyjnych—złożone, każda, z trzech członków w izbie senatorskiej, z pięciu —w poselskiej, do roz-

na sejmikach i zgromadzeniach, a działalność ny ministrem sekretarzem stanu, czytał tekst ich ma polegać na wybieraniu na urzędy sę- konstytucyi; gdy doszedł do artykułu 108, dziowskie w dwóch pierwszych instancyach, w którym była mowa o książętach krwi jako formowaniu i oczyszczaniu listy kandydatów członkach senatu, W. ks. Konstanty, stojący na urzędy administracyjne i przestrzeganiu dotąd w gronie oficerów, zasiadł w krześle dobra województwa (137). W artykułach 138 — 52, senatorskiein. Dwóch senatorów wniosło u-poświęconych sądownictwu, uznane jest ono za stawę konstytucyjną do akt metryki koronnej, konstytucyjnie niepodległe, przez co rozumieć Zajączek wykonał przysięgę namiestnikowską należy zabezpieczenie wyroków sądowych od i wygłosił pochwalną mowę na cześć zasług wpływu władz wykonawczych, najwyższej i mi- Konstantego w sprawie orgairzacyi wojska nisteryalnej. Sędziowie są nieodwołalni przez polskiego. Władze Królestwa udały się czas swego urzędowania, sędziowie zaś miano- stępnie do katedry Świętego Jana, gdzie po wani przez króla, urzędując dożywotnio, zależni nabożeństwie odśpiewano Te Deum. Następne-są co do karności w urzędowaniu od trybunału go dnia, 25 grudnia, objął rządy Namiestnik najwyższego. Konstytucya wprowadzała sądo- królewski. — B) Czasy do pierwszego SOj-wnictwo pojednawcze, sprawowane przez sędziów ‘ mu. cl) Rząd, osoby i stosunki w r żart z i e\ Wó dz n ac z elny. K. P. pod względem administracyjnym podzielone zostało 8 województw, pod kościelnym—na tyleż dyecezyj katolickich i jedną dyecezyę chełmską grecko-unicką (ob. rozdz. XII A i C). Znacznie większa część biskupstwa krakowskiego mieściła się w obrębie Królestwa, mniejsza należała do Rzeczypospolitej Krakowskiej i do Galicyi. Biskup krakowski był zarównó senatorem Królestwa jak i senatorem Rzpltej krakowskiej; na tem tle wyniknął następnie spór co do praw politycznych i charakteru poddaństwa biskupa krakowskiego. K. P. stawało wobec nowych warunków wyćzerpane ekonomicznie i finansowo przez poprzednie lata rządów przejściowych, poniósłszy nadmierny wysiłek ekonomiczny na wyżywienie armii rossyjskiej, co kosztowało je około 240 milionów złotych, a wysiłek ten długo dawał się jeszcze odczuć Królestwu i nadwerężał jego równowagę finansową. Postawiony na czele rządu Królestwa jako namiestnik generał dywizyi w wojsku Księstwa Warszawskiego, nie posiadał potrzebnej mocy charakteru na tak trudnem i drażliwem stanowisku, jakiem było namiestnictwo w Królestwie wobec owych ciężkich warunków ekonomicznych i wobec uroszczeń do faktycznej władzy i rządów w niem W. ks. Konstantego (ob.), naczelnego wodza armii, oraz wskutek podstępnej a na wskroś wrogiej interesom polskim działalności komisarza cesarskiego, M. N o w o-silcowa (ob.). Ministerya z czasów Księstwa, przezwane teraz Komisyami Rządowemi, Aleksander pozostawił pod prezydencyą osób czynnych już za Księstwa Warszawskiego i za czasów przejściowych Rządu Tymczasowego: Tadeusz Matuszewic (ob.) był ministrem prezydującym w komissyi przychodów i skarbu; pracowity i zręczny Tadeusz Mostowski (ob.) — w Komissyi Spraw Wewnętrznych; Stanisław Potocki (ob.) —w Komissyi wyznań i oświecenia publicznego; Tomasz Wawr cki (ob.)—w komissyi sprawiedliwości; miuisteryum wojny, o którego jaknajrychlejsze utworzenie za czasów organizacyjnych napró-żno starał się u Aleksandra Ad. Jerzy Czartę-

na-

pokoju, przyczem każda sprawa cywilna musiała uprzednio być wytoczona przed właściwy sąd pokoju; w każdem mieście i w każdej gminie miały być sądy pierwszej instancyi, cywilne i policyi dla spraw mniejszej wagi; dla spraw zaś ważniejszych po kilka w każdem województwie sądów ziemskich i zja zdowych cywilnych, oraz kilka sądów grodzkich do spraw kryminalnych i policyi poprawczej. Instancyę apelacyjną, drugą, zarówno karną jak i cywilną, stanowić miały dwa trybunały apelacyjne. Trybunał najwyższy w Warszawie sądzić miał w ostatniej instancyi, a więc, nie jako instancy a kasacyjna, sprawy karne i cywilne, z wyjątkiem zbrodni stanu, podległych sądowi sejmowemu. Do sądów pierwszej instancyi należał i sąd handlowy, dla spraw handlowych, oddanych w drugiej instancyi trybunałom apelacyjnym. Siłę zbrojną stanowić ma wojsko czynne i gotowa do wzmocnienia go w razie potrzeby milieya (153). Siłę i liczbę wojska określa panujący w stosunku do potrzeby i możności Wojsku ustawa zaręczała zachowanie tego wszystkiego, co się tyczy jego narodowości (156); wojsko polskie nie miało być nigdy użyte poza granicami Europy (10). Konstytucya poręczała zachowanie dawnych orderów polskich Orła Białego, św. Stan. i Krzyża Wojsk. Ta Ustawa zasadnicza miała być rozwijana przez Statuty Organiczne, roztrząsane uprzednio w Radzie Stanu.—Wbrew powszechnym nadziejom, upatrującym przyszłego namiestnika w osobie ks. Adama Jerzego Czartoryskiego Aleksander I mianował generała Józefa Zajączka (ob.). Nominacya ta jednak urzędownie ogłoszona została dopiero wraz z wprowadzeniem Konsty-tucyi i rządów konstytucyjnych. Akt ogłoszenia konstytucyi odbył się stosownie do życzenia ces. Aleksandra, w d. 24 grudnia jako w dniu jego urodzin, w sali senatorskiej na zamku. Członkowie ustępującego Rządu Tymczasowego zajęli miejsca u stopui tronu, poczem J. K. Szaniawski, sekretarz rządu, odczytał rozkaz monarszy dotyczący ogłoszenia Ustawy i złożenia jej w senacie. Po mowie Czartoryskiego Ignacy Sobolewski, mianowa

na

z e-nowe

ryski, objął generał Józef Wielhorski,

(ob.) schorzały, pozbawiony władzy w nogach ale „nie znający kompromisów", posiadający tęgość charakteru, niezbędną do stanowczej, choć bezowocnej, walki z bezwzględnością naczelnego wodza—dawny zastępca ministra wojny za ks. Poniatowskiego w Księstwie. Miui-strem sekretarzem stanu został wspomniany już Ignacy Sobolewski (ob.). Wodzem naczelnym wojska polskiego zamianował Aleksander I d. 16 list. 1815 brata swego, Konstantego. Zakres władzy w rozkazie omówił cesarz jako „oddanie wodzowi tego wszystkiego, co należy do części wojskowej Królestwa"

— w sposób tak szeroki, że przez to wielki książę zajął w Królestwie stanowisko wyjątkowe, prowadzące, w połączeniu z jego niepohamowaną bezwzględnością i arbitralnością, która przechodziła w brutalność, do ciągłych starć z rządem cywilnym; tasarna brutalność i pewne cechy zwyrodniałego charakteru naczelnego wodza zaprawiać będą goryczą, doprowadzającą do rozpaczliwych kroków, służbę pod jego rozkazami. Drugim czynnikiem rozstroju w rządzie była działalność nawskroś wrogiego wszystkiemu, co polskie, M. Nowosil-cowa, pozostawionego w Królestwie nadal w charakterze komisarza cesarskiego, a upoważnionego na podstawie art. 66, ale z jawną o-brazą art. 29-go konstytucyi, do zasiadania w Radzie Administracyjnej i Radzie Stanu.

Nowosilcow pełnił w ten sposób w Królestwie rolę nadzorczą z ramienia rządu cesarskiego, nazwany słusznie „złym duchem Królestwa Polskiego"; zawzięty wróg polskości, postępu i wolności, przez systematyczną denuncyacyę, przez płodną i wpływową inicyatywę działał on w kierunku anti-narodowym i reakcyjnym.

Bardziej zasadniczemi, głębiej tkwiącemi czynnikami złego były: autokratyzm głęboki, choć do czasu tajony, a jednocześnie i chwiejnośó i zmienność samego Aleksandra I, zmuszonego do godzenia w sobie obowiązków konstytucyjnego monarchy w Królestwie z prawami samowładnego Cesarza Rossyjskiego. Czyny gwałcące konstytucyę ułatwiała podstępna w wielu miejscach lub niejasna redakcya ustawy konstytucyjnej, co do której monarcha, jako jej nadawca, uważał się za jedynie uprawnionego tłómacza (...„si meme [artykuły konstytucyi] avaient encore besoin de ąueląue explication, ce serait a moi seul qu’appartiendrait de la don-ner, car c’est a 1’auteur seul de l’ouvrage qu’ap-partient de connaitre le mieux ses veritables intentions"— Aleksander I do Rady Administracyjnej królestwa 13 (25) maja 1821). Do zatargu pomiędzy naczelnym wodzem a władzami konstytucyjne mi przyszło niezwłocznie po ogłoszeniu konstytucyi z powodu uroszczeń Konstantego do rozciągnięcia swej władzy na ko-missyę wojny. Naczelny wódz „rozkazał"

Wielhorskiemu zaprojektować Radzie Admini-

stracyjnej organizacyę wewnętrzną komissyi, i to wyłącznie podług jego, naczelnego wodza, wskazówek, zabraniając jednocześnie ministrowi zabierać głos w Radzie w sprawach wojskowych bez swego upoważnienia i instrukcyi w każdym szczegółowym wypadku. Konstanty utrzymywał przytem, że organizacya komissyi wojny należy do niego wyłącznie, jako do naczelnego wodza, i nie podlega kompetencyi Rady Administracyjnej, w której minister wojny ma być jedynie przedstawicielem naczelnego dowództwa. Był to ze strony wielkiego księcia pierwszy zamach na konstytucyę. Gdy Wielhorski stanął opornie, w. książę udał się natychmiast do Petersburga w celu pozbycia się go, a przez zostawienie „steru wydziału wojennego w Królestwie" namiestnikowi na czas swej nieobecności odsuwał ministra konstytucyjnego od władzy. Ze swej strony Wielhorski posłał Cesarzowi memoryał o konieczności dokładnego rozgraniczenia atrybucyj Komissyi wojny i kwatery głównej. Konstanty nie przywiózł wprawdzie dymisyi, ale niebawem, przy ciągłem naprężeniu stosunków, wybuchnął ponowny zatarg z powodu nieprawnego rozkazu naczelnego wodza co do pokrycia wydatków na furaż dla wojska z kasy cywilnej, nie z wojskowej, jak być powinno. Gdy minister nie ulegał, w. książę zagroził mu zawieszeniem w urzędzie i tą groźbą zmusił już Wielhorskiego do zażądania dymisyi (20 kwietn. 1816). Prawy urzędnik otrzymał ją w czerwcu (podpisana w maju). Od tej chwili komissya wojuy pozbawiona była faktycznie prezydującego ministra, gdyż tylko obowiązki jego pełnił odtąd w charakterze zastępcy radca stanu, generał dywizyi Maurycy Hauke (ob.), tak powolne narzędzie w rękach naczelnego wodza, że ministeryum pod jego sterem utraciło całkowicie charakter władzy niezależnej od głównej kwatery. Nieludzkie nieraz, brutalne postępowanie Konstantego z podwładnymi wojskowymi, żołnierzami i oficerami wszelkiego stopnia czyniło służbę pod jego rozkazami trudną do zniesienia, nawet upokarzającą. Obrażone uczucie honoru znajdowało często jedyny ratunek w samobójstwie(bracia Trębińscy, Herman, Brzeziński, Wilczek). Między żołnierzy wkradła się dezercya, oficerowie rzucali służbę; m. in. dodymisyiwr. 1817 podał się generał Chłopicki (ob.).    (3) Działal

ność rządu. Energia i zdolności prezydują-cych w naczelnych komissyach ministeryalnych, oraz ich współpracowników znalazła wyraz w dość szybkim rozwoju wewuętrznyin K-ra, stwierdzonym w r. 1818 w raporcie Rady stanu o dwuletnich czynnościach Rządu, a) Nader o-wocną działalność rozwinęła Komissya wyznań i oświecenia publicznego. Stosunek rządu do kościoła katolickiego w myśl projektu Stan. Potockiego urządzony został w dekrecie królewskim (18 marca 1817 r.J, ustanawiającym zależność duchowieństwa od

komissyi wyznań i oświecenia jako władzy względem niego nadzorczej; niezadowolone z tego powodu duchowieństwo wyższe niebawem wystąpić miało do walki z Potockim. Na mocy konkordatu z d. 28 stycznia 1818 r., dwóch bulli papieskich (12 marca, 30 czerwca) i breve papieskiego z 28 marca ustalono orga niżącyę dyecezalną, ustanowiono arcybiskupstwo warszawskie, a na mocy breve z d. 6 października t. r., po rezygnacyi prymasa arcybiskupa gnieźnieńskiego Raczyńskiego, arcybiskup warszawski zyskał godność prymasa Królestwa Polskiego (1818 Malczewski, 1819 Hołowczyc,

stytucyi, nie doczekała się urzeczywistnienia. Bieg należyty sprawiedliwości cywilnej tamowały zawikłane procesy konkursowe, pozostałe jeszcze po rządach pruskim i austryackim. Wymiar sprawiedliwości karnej kaziło złe urządzenie więzień, w których nie zdołano jeszcze zaprowadzić odpowiednich warsztatów w celu umożliwienia pracy skazanym; anormalnemu stanowi więzień przypisywał rząd zwiększającą się z roku na rok ilość recydywistów, jednolitego prawodawstwa karnego, niezbędność dogodniejszego prowadzenia aktów stanu cywilnego, pogodzenia przepisów Kodeksu Napoleona, odziedziczonego po Księstwie, z urosz-czeniami duchowieństwa, i z wymaganiami praw kościelnych (co do ślubów cywilnych i rozwodów), lepszego urządzenia hypoteki, zniesienia moratoryum (ob.), stawiały możność zapanowania prawidłowych stosunków prawnych w Królestwie w zależności od załatwienia tych spraw przez reprezentaeyę narodową, c) W wydziale spraw wewnętrznych najpilniejszą sprawą było podniesienie rolnictwa i przemysłu krajowego, komunikacyi, miast i włościaństwa. Rada stanu, zaznaczywszy palącą potrzebę po-dźwignięcia rolnictwa, zwracała jednak uwagę na niemożność uskutecznienia wszystkich zamiarów w krótkim dwuletnim okresie, przyznając, iż „wiele jest włości spustoszonych, wiele bez dostarczającej ilości rąk i bydła, a ludność, przez wojnę o liczbę 634 810 dusz zmniejszona, w obecnej chwili, acz znacznie się podniosła, jeszcze nie jest uzupełnienia blizka". Zdołano jednakże sprowadzić i osiedlić w dobrach narodowych i prywatnych 785 rodzin (= 3 925 dusz) kolonistów obcych, z zapewnieniem im dogodnych warunków osiedlenia. Ustanowiono instytut agronomiczny w Mary-moncie; rząd rozpowszechniał wiadomości o u-lepszeniach w budownictwie wiejskiem. Starano się ulżyć niektórych ciężarów włościańskich przez skasowanie stójek po etapach, przez ściślejsze przestrzeganie przepisów o podwodach; zdarzającym się jednak nadużyciom dzierżawców dóbr narodowych, oraz właścicieli ziemskich w stosunku do włościan rząd skutecznie za-pobiedz nie umiał pomimo wyraźnego i właściwego stanowiska, jakie w tym względzie zajęły komissye spraw wewnętrznych i sprawiedliwości. Na tem tle wynikły nawet dwie groźne, bo doprowadzone aż do wiadomości centralnych władz krajowych, a nawet samego króla sprawy rzekomych podszczuwaczy włościan K. Deczyńskiego i Franciszka Rupińskiego. Ta o-statnia wywołała nawet starcie pomiędzy Radą Administracyjną a namiestnikiem, chwytającym się środków niekonstytucyjnych pod pozorem zakłócenia spokojności publicznej, w gruncie rzeczy powodowanym prywatą. Została ona rozstrzygniętą za wdaniem się Sobolewskiego, min. sekr. stanu, przez króla w odezwie 16 lipca

Brak

1824 Skarszewski, 1828 Woronicz). Dyecezya unicka chełmska miała swych wiernych w województwach: lubelskiem, podlaskiem, augustow-skiem i nieco w mazowieckiem. Postanowienie królewskie zapoczątkowało sprawę zniesienia dziesięciny wytycznej przez zapewnioną wszystkim możność zamiany jej na ziarno lub pieniądze. Ustanowiono (18 marca 1817 r.) komitet mieszany z duchownych i świeckich do wykrycia i ustalenia majątku kościelnego; zalecono biskupom dyecezalnym środki karności kościelnej, wprowadzono konkursy na probostwa wakujące i cotrzyletnie egzamina.

Księży kształcił wydział teologiczny uniwersytetu. Na mocy konkordatu zniósł Potocki w r. 1818 wiele zakonów zagrzęzłych już w gnuśność i całkiem nieużytecznych, wyjednał też zakaz wstępowania do nowicyatu przed ukończeniem 24 lat wieku i składania ślubów zakonnych przed ukończeniem lat 30 (jak było za czasów pruskich). Z całą energią przystąpiła komissya do dalszego rozwoju szkolnictwa, zarówno elementarnego jak średniego i wyższego, w którem rządy tymczasowe pomiędzy Księstwem a Królestwem, podczas zajmowania kraju przez Rossyan wielkie uczyniły szczerby. Ilość szkół elementarnych wzrosła w ciągu dwóch lat z 734 do 868, a liczba uczących się w nich z 23101 do 27 985. W r. 1816 ustanowiono w Warszawie uniwersytet, w r.

1818 rzeczywiście otwarty. Akademia górnicza w Kielcach, dzieło Staszica, stawała obok uniwersytetu jako instytucya specyalna. Chlubi się komissya w. rei. i ośw. publ., iż w r. 1817 wprowadzono do kraju książek za summę przewyższającą o 47 966 złp. summę z r. 1816; wyprowadzono z kraju więcej niż w r. ubiegłym o summę 30 059 (ob. rozdz. VIII). 6) Mini-steryum sprawiedliwości po rychłej śmierci Wawrzeckiego (1816) zarządzał naczelnieWalenty Sobolewski (ob.). Organizowanie sądownictwa szło muiej składnie, a to wskutek wielu niepomyślnych okoliczności, przeszkód materyalnych i de-zorganizacyi w owym okresie cudoziemskiego zajęcia i tymczasowości. Obieralność na pewną część urzędów sędziowskich nieodrazu wprowadzono w życie, uczyniono ją zależną od u-rządzenia zgromadzeń reprezentacyjnych i ostatecznie zasada wybieralności, postawiona w kon- 1817 r., dającej namiestnikowi surowe napomnie-

Wielka Encykl. llustr Ser. I. Tom XLI Zesz. 328a

nie, oraz zwróceniem uwagi na potrzeby zapewnie- reprezentantami Królestwa przyszłych zamienia włościanom łatwej, spiesznej i niekosztownej rżeń Cesarza nie tyle jako konstytucyjnego obrony prawnej w sprawach o samowolne pod- Króla Polskiego, ile raczej jako Cesarza Ros-noszenie ciężarów i powinności przez właści- syjskiego. Zwracając się do „reprezentantów cieli lub dzierżawców ziemskich, d) W uzupeł- Królestwa Polskiego", zaznaczył Aleksander, że nieniu i rozwinięciu konstytucyi, oraz statutów instytueye liberalne, będące przedmiotem jego organicznych, wydanych wraz z jej ogłoszę- trosk, zamierza rozszerzyć na wszystkie kraje niem z datą 1 grudnia (statut organiczny dla jego berłu podległe, a Królestwo dało mu mo-Rady stanu, organizacya wewnętrzna Rady Ad- żność okazania jego ojczyźnie tego, co odda-ministracyjnej, statut o prawach politycznych wna dla niej gotuje. Od Polaków jedynie za-i obywatelskich, sejmikach i zgromadzeniach wisło stworzyć trwałe podstawy własnego odro-gminnych i o sejmie) d. 17 marca 1816 wydany dzenia. Istnienie Królestwa jest nierozerwal-został dekret najwyższy o Radcach stanu nad- nie spojone z losami Rossyi. „Wskrzeszenie zwyczajnych, referendarzach stanu zwyczajnych wasze—mówił Aleksander—jest określone przez i nadzwyczajnych, rozszerzający komplet ogól- uroczyste traktaty, uświęcone zaś przez ustanego zebrania Rady przez wprowadzenie do wę konstytucyjną". Nie mógł dotknąwszy niej z tytułem nadzwyczajnych radców, kilku w swej mowie projektów rządowych, pomijać wyższych urzędników instytucyj centralnych, drażliwej sprawy budżetowej; zaznaczył więc, oraz kładący za warunek prawomocności u- iż „urządzenie finansów państwa wymaga je-chwał Rady obecność dwóch członków komis- szcze wiadomości i danych, których dostarczyć syi wyznań i oświecenia, z których jeden mu- mogą rządowi czas i dokładne zbadanie wła-siał być stanu duchownego. Namiestnik otrzy- snych sił finansowych". Nawoływał w końcu mał tymczasowe upoważnienie do mianowania na cesarz sejmujących, by się „wznieśli do wyso-urzędy sędziowskie dwóch pierwszych instancyj kości swego zadania", gdyż powołani są do da-sądowych, oraz na urzędy administracyjne po nia przykładu Europie, do złożenia współ-jednym z dwóch kandydatów, przedstawionych czesnym dowodu, „że ustawy liberalue", z dodo nominacyi przez poszczególną Komisyęrządo- brą wiarą wykonane i czystemi chęciami ku wą. C) Czasy dwu pierwszych sejmów do zachowawczemu celowi i ku pożytkowi ludzko-r. 1825. a) Sejm r. 1818. Po zorga- ści skierowane, godzą się zupełnie z porządkiem nizowaniu senatu (statut organiczny 1 gru- i z nim wspólnie zrządzają prawdziwą pomyśJ-dnia 1815    r.) król polecił namiestnikowi ność narodów". „Skutki prac waszych — za-

„nauczą mnie czy

Projekty rządowe, wniesione pod obrady sejmowe, zostały przez obie izby przyjęte, z wyjątkiem jednego: Izba poselska odrzuciła przewagą 46 głosów projekt nowego prawa o małżeństwie (zmiana tytułu V i VI księgi I kodeksu Napoleona), usiłujący wprowadzić kompromis pomiędzy przepisami cywilnemi a wymaganiami Kościoła. Natomiast nowy kodeks karny, aczkolwiek nieznaczną większością głosów, ustawa hypoteczna, prawo o skróconej procedurze dla rozgraniczenia dóbr nieruchomych, uchylenie moratoryum i kilka innych drobniejszych projektów—uzyskały zgodę obydwóch izb. Aleksander przy zamknięciu obrad sejmowych (27 kwietnia) stwierdził, iż odrzucenie jednego z projektów rządowych było oparte „na przekonaniu i dobrej wierze" i że ujawniona przy-tem „niepodległość zdań" zyskuje jego „królewskie zadowolenie". „Losy wasze—mówił—

(17 wrześ. 1817) rozpisanie wyborów sejmikowych kończył monarcha i gminnych, a w lutym 1818 r. uniwersał królew- wierny swoim przedsięwzięciom będę mógł ski zwołał sejm na dzień 27 marca t. r. Na j dalej rozszerzać to, co już dla was uczyniłem", otwarcie sejmu król przybył z Moskwy do Warsza- j To „rozszerzanie" wobec okoliczności, w jakich po-wy 03 marca); pełnomocnictwo zastępcze na- wstawało K. P., mogło tylko znaczyć rozsze-miestnika nie uległo odwołaniu pomimo obecności rżenie jego terytoryum aż wgłąb’ziem polsko-w stolicy monarchy, owszem, doznało przedłużenia, litewskich cesarstwa, co właśnie stanowiło nawet rozszerzenia nowym aktem, uzupełniają- przedmiot najgorętszych pragnień polskich, cym ogólne upoważnienia konstytucyi i uprawniającym jego zarządzenia poprzednie, a ogłoszonym dopiero po sejmie, w kwietniu 1818 r.

Przed rozpoczęciem czynności sejmowych wyszedł dekret królewski (26 marca) „o porządku odbywania posiedzeń sejmowych", a w dniu otwarcia sejmu — takiż sam „o ogłaszaniu u-chwał sejmowych". Odezwa ministra sekretarza stanu co do projektów prawodawczych pomijała zupełnie budżet. Jednym z ważniejszych momentów sejmu 1818 roku (27 marca—27 kwietnia) była pełna obietnic mowa tronowa Aleksandra, wygłoszona po francusku przy natłoku publiczności w obecności dwóch braci cesarskich: Michała, zasiadającego w senacie, i Konstantego, uczestniczącego w sejmie w charakterze deputowanego od przedmieścia Pragi.

Podczas otwarcia sejmu byli obecni towarzyszący cesarzowi hr. Capo dTstria (ob.) i kilku wyższych wojskowych rossyjskich. Mowa, zre- zawsze będą obecne mej myśli; wrócę pomię-dagowana przez samego Aleksandra, z uwzglę- dzy was, by cieszyć się waszemi postępami dnieniem do pewnego stopnia mów sejmowych w tym pięknym zawodzie, który się dla was Fryderyka Augustą, miała być wyznaniem przed i otworzył, jako też, aby udzielić wam nowych owoców mojej troskliwości. Polacy! obstaję przy spełnieniu moich zamiarów, są wam one dobrze znajome¹⁴. Pomimo harmonii, jaka panowała na pierwszym sejmie pomiędzy Izbami a koroną nie pominęły jednak one milczeniem licznych zboczeń od konstytucyi ze strony władzy wykonawczej w krótkim okresie przedsejmowym. Podczas rozpraw, z których wyjść miały konstytucyjne uwagi nad raportem Rady stanu, w Izbie poselskiej późniejszy przywódca opozycyi sejmowej, Wincenty Niemojowski, wyraźnie podkreślił to wszystko, co w działalności rządu uchybiało danym uroczyście rękojmiom konstytucyjnym. Zwracał uwagę na brak budżetu konstytucyjnego i omijanie artykułu 91-go, na wydanie niektórych praw w drodze zarządzeń administracyjnych, i wezwał Izbę do straży nad kartą konstytucyjną. W uwagach swoich Izba poselska wymieniła szereg dekretów przeciwnych ustawie (monopole solny i ta-baczny bez uchwały sejmowej, dozwolenie monopolistom odbywania rewizyi w mieszkaniach prywatnych, i t. p.) dopominała się zatem wydania przepisów w drodze prawodawczej o wywłaszczeniu z własności prywatnej, o wolności druku, o przestrzeganiu i opisaniu wolności osobistej, o sprawowaniu urzędów przez samych krajowców; prócz tego żądała przyśpieszenia organi-zacyi sądownictwa, budżetu uchwalanego przez sejm, kodeksu wojskowego, prawa o poborze do wojska, ścisłego rozgraniczenia atrybucyj władz prawodawczych i wykonawczych i t. p.

odpowiedniego ministra, co nie było ściśle, wbrew konstytucyi, przestrzegane dotychczas; chce, aby Rada stanu zajęła się wytknięciem granicy pomiędzy prawami administracyjnemi a „urządzeniami administracyi" publicznej; oświadcza się jednak za status quo w sprawie wolności druku i twierdzi, że rękojmie wolności osobistej (nemincm capvarL..) dostatecznie zapewni zamierzony nowy kodeks postępowania karnego. Reskrypt poręcza Królestwu rządy konstytucyjne w wyrazach: „całkowite uzupełnienie ustawy i sumienne onej wykonanie są najcelniejszym zamiarem i najpierwszem życzeniem JCKM-ci“ i dlatego nie można powątpiewać, że „będą zawsze równie celniejszem prawidłem administracyi i najpierwszym celem usiłowań rządu polskiego"; wreszcie „dalekim jest monarcha od przypisywania zdaniu swemu mocy obowiązującej, pragnie, aby rada stanu z najpilniejszą uwagą zbadała oba przedstawienia reprezentantów Królestwa, prawdę odbłędów rozróżniła, podała najskuteczniejsześrodki zadość- • uczynienia, odrzuciła zaś wnioski szkodliwe".

$) Bcakcy a. W miarę tego jak w zmiennem, a w gruncie rzeczy despotycznem usposobieniu cesarza Aleksandra pod wpływem wypadków europejskich, obcych i domowych podszeptów, zachodziła szybka zmiana w kierunku reakcyjnym i antiliberalnym, K. P. ogarniał coraz żywszy ruch umysłowy i polityczny, z dążeniem do tern pewniejszego zabezpieczenia swych interesów narodowych. Rozdźwięk pomiędzy re-prezentaeyą narodu a przedstawicielami cesarstwa, zrazu utajony, stawał się coraz większym i jawniejszym. Wprawdzie rozciągnięcie władzy w. ks. Konstantego jako naczelnego wodza na 5 gubernij litewskich cesarstwa (u-kazy 1817 i 1819); zmiany w umundurowaniu korpusu litewskiego, zbliżające je do wojskowych mundurów polskich, przy nominacyacli zaś na urzędy w guberniach litewskich uwzględnianie szerokie żywiołu polskiego, mogły służyć za wskazówkę, iż Cesarz Aleksander w rzeczywistości pragnie przygotować grunt do rozszerzenia granic Królestwa; ale z drugiej strony przygotowywana przez Cesarza w tym czasie ustawa konstytucyjna dla cesarstwa miała, podług projektów najzaciętszego wroga interesów polskich Królestwa, Nowosilcowa (wprowadzonego do Królestwa właśnie w charakterze „sprzyjającego Polakom") posłużyć za podstawę do zniesienia odrębności konstytucyjnej Królestwa. Nowosilcow doradzał w razie wprowadzenia Konstytucyi do Cesarstwa zamienić K. P. wprost na jedno z Namiestnictw Rossyj-skich i podciągnąć je pod ogólną normę, dowodząc, że dwie konstytucye w „jednem państwie" są niepotrzebne, wskazywał przytem

W senacie redagował „Zdanie sprawy" Czartoryski; tu oświadczał, iż „nie czułby się godnym zaufania monarszego, gdyby pokrył milczeniem niektóre zboczenia od karty konstytucyjnej", ale zboczenia i błędy rządu tłómaczył niedo-statecznem obznajomieniein się z prawami i o-bowiązkami. Z zarzutami wyłuszczonemi w u-wagach Aleksander zapoznał się dokładnie po powrocie do Petersburga, i dopiero 16 (4) września z Carskiego Sioła udzielił na nie odpowiedzi w reskrypcie ministra sekretarza stanu do namiestnika w Radzie stanu, zatytułowanym, jako „Najwyższa Wola" cesarza i króla. Monarcha uczuł się dotknięty szeregiem zarzutów uczynionych władzy wykonawczej; uważał, że Izby przekroczyły w uwagach swe kompetencye, ponieważ statut o reprezentacyi narodowej nie upoważniał Izb do „strofowania" postępków rządu, „lecz jedynie do wynurzenia zdania swego z powodu udzieleń uczynionych sejmowi". Uwagi, zdaniem „Woli Najwyższej", powinny być ściśle konkretne, i nie zawierać wyłuszczenia zasad ogólnych, badań teoretycznych, ani też zarzutów, które łatwiej jest miotać, aniżeli „dowieść ich użyteczności i przyzwoitości." Odpierając niektóre z tych zarzutów, innym przyznaje słuszność, poleca: aby wielką łatwość w dokonaniu takiej zmiany, odtąd wszystkie dekrety królewskie i postano- Im gorętszy ruch umysłowy ogarniał Królestwo wienia namiestnika były kontrasygnowane przez P-e pod wpływem wy padków rewolucyjnych

wloskioh i hiszpańskich, tem ostrożniejszym stawał się rząd i tem mniej liczył się z kon-stytucyą coraz drażliwszy na wszelkie opozy-cye monarcha, oraz jego rossyjscy przedstawiciele w Warszawie. Artykuły „Orła Białego", stojące na straży gwarancyj konstytucyjnych, artykuł redagowanej przez Kicińskiego i Morawskiego „Gazety Codziennej" o nadużyciach policyi w państwie konstytucyjnem (maj 1819 r.), napisany z powodu zakazu, wzbraniającego publiczności ujawńienia wszelkiego niezadowolenia podczas przedstawień teatralnych, oraz zamieszczone w tejże gazecie głosy publiczne podzielające poglądy jej redakcyi,—wywołały aresztowanie autora jednego z listów (Skomorow-skiego), a zarazem prześladowania i uwięzienie, głównie z rozkazu w. ks. Konstantego, wielu z osób podejrzanych o nieprawomyślność polityczną. W końcu wraz z faktycznem pogwałceniem nietykalności osobistej, dokonano prawnego pogwałcenia wolności druku przez postanowienie namiestnika (22 maja 1819), u-stanawiające cenzurę rządową na czasopisma, a niebawem (16 lipca) rozciągnięto ją na wszystkie książki. Niekonstytucyjne postanowienie namiestuicze pozyskało niezwłoczną sankcyę monarszą w odezwie Ministra S. St. do Namiestnika, która prócz tego zapowiadała ograniczenie i swobody osobistej w razie koniecznej nagłości, w celu dostarczenia rządowi „władzy i siły" niezbędnej „do wypełnienia jego obowiązków" w interesie „porządku publicznego i dobra obywateli", i dla „uniknięcia odpowiedzialności, związanej z bezczynnością, mogącą wystawić kraj na daleko większe nieszczęścia z anarchii wynikające". Wyrażona też tu została myśl, iż monarcha może się „wstrzymać" lub „cofnąć na drodze konstytucyjnej". Po tego rodzaju krokach rządowych i groźnych oświadczeniach ze strony korony, należało na najbliższym sejmie stanąć mocno na straży zachwianych poręk konstytucyjnych, a reprezentanci narodu postawą swoją winni byli zaznaczyć wprost przeciwne pojmowanie istoty konstytucyi. — y) Drugi z rządu Sejm Polski (13 września —13 października 1820) Aleksander otworzył mową, zawierającą szereg znamiennych wskazówek. Nie pominął w niej milczeniem niektórych nadzwyczajnych zarządzeń międzysejmowycli. „Może żądza osiągnięcia celu stała się przyczyną, że niezawsze trzymano się drogi przepisanej porządkiem, jaki z upodobaniem postanowiłem... Chęci jednak moje—mówił Aleksander—nie zmienią się i stałą jest wolą moją, ażeby na przyszłość raz postanowione prawidła ściśle były zachowywane".

nakazuje monarsze „ostrzegać o niebezpieczeństwach, jakieby otaczać was mogły, a przez tosamo już dawać gwaraneyę waszym insty-tucyom“. Te względy nakazują monarsze o środkach przedsiębranych „sądzić według ich prawdziwych skutków, a nie według nazwisk, jakiemi duch stronnictwa je piętnuje lub ozdabia". „Dla zapobieżenia złemu i potrzebie gwałtownych lekarstw", obowiązanym się czuje król „do wykorzenienia zarodów rozprzężenia, skoroby te tylko dostrzegać się dawały". Po tych przestrogach i usprawiedliwieniach własnych Aleksander powrócił jednak w końcu przemówienia do dawnych o-bietnic, ujmując jednak warunek ich ziszczenia w te słowa: „Jeszcze kilka kroków, kierowanych mądrością i umiarkowaniem, nacechowanych zaufaniem i prawością, a staniecie u celu waszych i moich nadziei". Również ostrzegawczy charakter miało przemówienie ministra Mostowskiego. Pomimo tych wezwań dwa zasadnicze wnioski rządowe doznały kompromitującej rząd klęski, gdyż obadwa nie licowały zgoła z zasadami Ustawy Konstytucyjnej. Wniesiony projekt kodeksu postępowania karnego pomijał zupełnie instytucyę sądów przysięgłych, której niezbędność odczuwano jeszcze na pierwszym sejmie, a zaprowadzał nieprawidłową przewagę w procesie przedstawicieli oskarżenia nad obroną: został też z należytą stanowczością odrzucony przez Izbę poselską (117 głosami); proponowany zaś statut organiczny dla senatu, zmierzający wprost do u-szczuplenia praw Izby poselskiej, przez ograniczenie jej atrybucyi oskarżycie]skiej przeciwko ministrom czyniący fikcyjną odpowiedzialność ministrów przed Izbą,—gdyż oskarżenie miało być według projektu zależnem od zatwierdzenia monarchy,-wywołał ostrą krytykę w Izbie, burzliwą dyskusyę i zaciętą opozycyę. Z góry można było przewidzieć, iż projekt nie przejdzie; uprzedzony o nastroju Izby, Aleksander postanowił złamać „ducha opozycyi" i wyraził żądanie poufne, aby projekt został przyjęty, łącząc absolutnie z jego przyjęciem dowody przychylności i zaufania narodu: tem silniej więc opozycya zmuszona była do obrony niezawisłości zdania izby. Dookoła posłów kaliskich, braci Wincentego i Bonawentury Niemo-jowskich, skupiło się nieliczne grono posłów opozycyjnych. Zręczna mowa Mostowskiego, odwołująca się do uczuć patryotycznych, do dbałości o dobro kraju—mowa za projektem—nie odniosła skutku, wywołała natomiast ciętą replikę W. Niemojowskiego ku obronie konstytu-cyi, ku potępieniu projektu, „Konstytucya — mówił Niemojowski — jest własnością narodu; król niema prawa ani jej odebrać, ani jej

ma-

Usiłował następnie scharakteryzować ówczesny nastrój Europy tak, jak się on przedstawiał

oczom Świętego Przymierza: „zły duch kusi j zmieniać. Straciliśmy wolność druku, nie się rozpostrzeć straszliwe swe panowanie; już * my wolności osobistej, prawo własności zosta-ou nad częścią Europy unosi się, już w niej ¹ ło zgwałcone, dzisiaj nakoniec chcą nam ode-nagromadza zbrodnie i katastrofy'¹. To wszystko ' brać odpowiedzialność ministrów. Cóż nam

więc pozostanie z całej konstytucyi? Stat magni nominis ambra. Zrzeczmy się tych zwodniczych rękojmi, niechaj nie wciągają w sieć patryotów, którzy zaufali z dobrą wiarą". Projekt odrzucono większością głosów (61 i 53). Wobec opozycyjnego stanowiska sejmu Aleksander zamknął całomiesięczne obrady cierpką mową (13 października) i wyrzutami uczynio-nemi reprezentacyi polskiej:    „Zapytajcie

się sumienia waszego, a dowiecie się czyli w ciągu obrad waszych położyliście dla Polski wszystkie te usługi, których ona po waszej oczekiwała mądrości, lub też czy przeciwnie, ulegając ułudzeniom, nader po dziś dzień pospolitym, i poświęcając nadzieję, którą przezorna ufność byłaby ziściła, nie opóźniliście... dzieła przy wrócenia ojczyzny waszej". Przed wyjazdem z Warszawy Aleksander udzielił bratu Konstantemu „zupełnej swobody działania", oświadczając, „że Konstytucyę bierze na siebie". Od tej chwili cesarz Aleksander przestał się krępować ustawą konstytucyjną. W o-bronie konstytucyi stanęła w Uwagach swych Izba, wyrzucając, w oględniejszej nawet formie aniżeli przed dwoma laty, czyny niekonstytucyjne: zaprowadzenie cenzury, niedostateczne rozwinięcie atrybucyj rad obywatelskich, a w 90 przyjętych petycyach sejmowych, zawierających i sprawy zasadnicze, wytykała kontra-sygnowanie dekretów królewskich przez zastępców ministrów. W. Niemojowski wniósł zaskarżenie przeciwko St. Potockiemu i St. Staszicowi o podpisanie postanowień namiestnika wprowadzających cenzurę, wniosek ten jednak po długiej dyskusyi został przez Izbę odrzucony. Inna już teraz była odpowiedź monarchy na uwagi i petycye sejmowe aniżeli na pierwsze po r. 1818. Rada Stanu otrzymała polecenie niewdawania się w żadne odpowiedzi na życzenia i żądania objawiane przez sejm. Wątpliwości wypływające przy stosowaniu konstytucyi rozstrzygać może tylko monarcha, znający najlepiej jej ducha, jako jej twórca i nadawca. Odezwa nie miała być ogłaszana drukiem, przeznaczona zaś była jedynie do zakomunikowania obywatelom dobrze myślącym. Rada Stanu rozesłała ją Radom Wojewódzkim, które wypowiedziały następnie zdanie o rzeczonej odezwie. Odpowiedzi Rad i ich prezesów były w jednym duchu.—Rada kaliska odmówiła odpowiedzi z uwagi, iż to przekracza granice jej kompetencyi. Reskrypt ministra

S. St. (12 sierpnia 1821) uznał na ogół odpowiedzi za zadawalające, mieścił jednak wciąż tesame pogróżki na przyszłość, nowe wezwania do roztropności, rozsądku i umiarkowania— uległości władzom rządowym; oświadczał, iż monarcha uznaje za swą świętą powinność zapobieganie w przyszłości niebezpieczeństwom. d) Dalsza reakcya. Skarb i L ubecki. Nadany jeszcze przed sejmem rządowi kierunek reakcyjny i represyjny rozwijał się w dalszym ciągu coraz dotkliwiej, a Ustawa konstytucyjna niezdolna już była zabezpieczyć K-a od wrogich dążności przedstawicieli interesów cesarstwa. Pod wpływem reakcyjnych kongresów europejskich i podszeptów Metternicha A-leksander pozwalał i zalecał zapobiegać wszelkim oznakom opozycyi, którą swem postępowaniem rząd jeszcze bardziej podniecał, w obawie zaś przed reprezentacyą narodową a po części skutkiem przedstawienia namiestnika Zajączka, nie zwołał w przepisanym dwuletnim terminie trzeciego sejmu. Niemojowskiemu Wincentemu za jego opozycyjne stanowisko zabronił znajdować się w miejscu pobytu monarchy, ażeby w ten sposób uniemożliwić mu uczestnictwo w następnych sejmach. Usiłowano Niemojowskiego odsunąć od wszelkich czynności publicznych, a wybór obu braci do Rady wojewódzkiej kaliskiej został unieważniony przez senat, niebawem zaś za ich powtórny wybór sama Rada została rozwiązana (dekret z d. 23 lipca 1822 r.). Walka między ministrem wyznań i oświecenia a wyższem duchowieństwem kato-lickiem, z powodu zaprowadzonej przez niego organizacyi duchowieństwa i stosunku jego do władzy cywilnej; wystąpienie tegoż ministra (Potockiego), chłoszczące w allegorycznej powieści „Podróż do Ciemnogrodu" wsteczne dążenia duchowieństwa; memoryał biskupów królestwa złożony Aleksandrowi, w sprawie pożądanego przez nich ustosunkowania władzy świeckiej do duchownej; oskarżenia zwrócone przeciw Potockiemu o wolnomularstwo—zapewniły zwycięstwo wyższemu duchowieństwu, stwierdzone w nowej organizacyi Kom. Wyżu. i Oświeć, publ. z dnia 14 (2) sierp. 1821 r., pomnażającej tęż komisyę żywiołem klerykal-nym. Takie zakończenie walki zmusiło Potockiego do ustąpienia ze stanowiska miui-steryalnego, następca zaś jego Stanisław Grabowski (ob.) stał się powolnem narzędziem rossyjskich władz nadzorczych, Nowosil-cowa i w. ks. Konstantego, tak pod względem politycznym jak i kulturalnym, oraz domowych żywiołów wstecznych, a przy pomocy

J. K. Szaniawskiego (ob.) powstrzymał na czas długi oświatową działalność swego poprzednika, skaził i osłabił szkolnictwo (ob. r. VIII). Zaostrzona przez niego i Szaniawskiego cenzura, którą urządziło ostateczne postan. nam. z d. 7 maja 1822 r. pod zwierzchnictwem i jako stałą sekcyę Kom. Wyzn. i Oświeć, publ., tłumiąc już systematycznie swobodę myśli, gnębiła nietylko publicystykę, ale nawet w ogóle wszelką literaturę twórczą.— Kraj, wyczerpany już w postaci Księstwa Warszawskiego, wyniszczony w okresie przejściowym pod tymczasowemi rządami rossyj-skiemi, dopiero po wejściu Lubeckiego przestał walczyć ze stałym deficytem skarbowym, wskutek nadmiernych, względnie do zamożności, wydatków na wojsko (ob. rozdział XII).

Lubecki niebawem nietylko że usunął deficyty,    swe milczące przyzwolenie, gdyż wobec har-

ale doprowadził skarb do tego, że Kassa Główna    monii, jaka panowała w początku pomiędzy

Królestwa w r. 1824 miała już 12y₂ miliona    „Wskrzesicielem Królestwa" a narodem pol-

gotowizny, a w następnym zapasy koronne prze-    skim, działalność związku była zgodna z obie-

kroczyły 20 milionów, dosięgnąwszy w r. 1830    tnicami i intencyami Cesarza co do rozsze-

(29 listop.) 34 z górą milionów. Wielką za-    rżenia granic okrojonego przez kongres Kró-

sługą Lubeckiego była energiczna walka, któ-    lestwa. Niebawem wyłoniła się jednak myśl

rą toczył na swein stanowisku z Nowosilco-    utworzenia szerokiej organizacyi narodowej; w r.

wem i w. ks. Konstantym dla odsunięcia    1819 major 4-go p. piech. Waleryan Łukasiński

ichv zwłaszcza pierwszego, od wpływów na go-    wraz z Kazimierzem Machnickim, znów nie bez

spodarkę*¹ skarbową, co samo już zdolne było    wiadomości ces. Aleksandra, założył stowarzy-

naprawić w pewnej mierze stan funduszów    szenie „Wolnomularstwo Narodowe", które pod

krajowych. Oddawszy swe wszystkie siły żarnie-    formami masoneryi angielskiej miało za hasło

rzonemujlfcelowi wydźwignięcia skarbu i pod-    utrzymanie narodowości, a odbudowanie Polski

niesienia przemysłu krajowego, przez fiskalizm    za cel ostateczny przy utrzymaniu zasady monar-

swój jednak i nieszanowanie prawa zwrócił    chicznej. Organizacya ta wprawdzie została nie-

przeciwko sobie opinię publiczną, rozjątrzoną bawem (1820) rozwiązana przez Łukasiń-nadto z powodu użycia przez ministra egze-    skiego, a to ze względu na rozpoczynającą

kucyj wojskowych przy ściąganiu zaległych po-    się reakcyę i na niepożądany w ówczesnych

datków stałych, wprowadzenia zmiany samowol-    warunkach charakter, który zaczęło przybierać

nej (dla dobra skarbu i wedle jego rozumienia    stowarzyszenie (chodziło też tu zarazem o pedla ocalenia kraju) w sposobie pobierania po-    wną puryfikacyę i wyzbycie się niepożądanych

datków niestałych, oraz częstego „łamania form",    żywiołów w organizacyi); ale w rzeczywistości

byleby osiągnąć zamierzony cel. Był też    istniała dalej, choć w szczuplejszym za-

Patry oty cz nego.

Lubecki nienawidzony przez swoich, ale o kresie. Obok niej z inicyatywy gen. Umiń-wiele zaciętszych wrogów miał w osobach w. skiego, kierownika lóż wolnomularskich w Po-ks. Konstantego i Nowosilcowa, których zdołał znańskiem, w r. 1821 (1 maja) powstała nowa odsunąć od skarbu i z którymi staczał walki, wy- organizacya tajna, o budowie obmyślonej przez chodząc z nich prawie zawsze zwycięsko. Wszyst- Łukasińskiego z celem zdobycia niepodległości kie wszakże czyny Lubeckiego przenikało głę- Polski „siłami własnemi" pod naczelną wła-bokie przeświadczenie, że przysparzając skar- dzą, ośmiogłowego Komitetu Centralnego i przy bowi publicznemu milionów, broni właśnie faktycznem kierownictwie Łukasińskiego, z po-skuteczuie zagrożonego w reskrypcie do Rady działem na prowincye (Królestwo Polskie, Wo-Administr. z d. 25 maja 1821 r. bytu poli- łyń z Podolem i Lkrainą, Litwa, Galicya, Kraty cznego Królestwa, któremu do zagwaranto- ków, w. ks. Pozuańskie i wojsko). Samo to wania jego niezawisłości w stosunku do ce- stowarzyszenie nie miało urzędowej nazwy, ale sarstwa przedewszystkiem, zdaniem jego, — w procesie mu wytoczonym i w historyi znane „trzeba: 1) szkół, tj. oświaty i rozumu, 2)    jest pod nazwą T o w.

zo-

przemysłu i handlu, t. j. zamożności i bogać- Przesadzano zawsze liczbę jego członków: było twa, 3) fabryk broni" (takie miało być jego ich kilkuset, a nie 4 lub nawet 5 tysięcy, jak wynurzenie się w Warszawie jeszcze na urzę- głoszono; jego jednostkami administracyjnemi dzie, według świadectwa Ludw. Platera). były „gminy". W przyjmowaniu członków, e) T ow ar z y st w a tajne i Folie//a. w przysięgach i obradach utrzymywały się a) W okresie tym po roku 1820 rząd Królestwa jeszcze dawne formy masońskie. Stowarzy-a raczej władze nadzorcze rossyjskie rozwinęły szenie miało stałe czucie z młodzieżą uni-energiczną walkę ze stowarzyszeniami wersytecką. Jednocześnie prawie ze wzmożonem tajnemi w Królestwie o charakterze poli- prześladowaniem wszelkich stowarzyszeń taj-tycznym i narodowym. Związki tajne powstawały nych przez policyę i Nowosilcowa i coraz licz od r. 1814, wyrosły zaś na gruncie wolnomular- niejszych denuncyacyij i aresztowań wydane stwa, które na krótko w r. 1820 przybrało cha- stało (6 listop. 1821 r.) postanowienie namie-rakter narodowego. W szkołach w początkach stnika zakazujące wszelkich stowarzyszeń taj-Król. wyrosło stowarz. Wolnych Braci Pola- nych, za czem poszło i zamknięcie wszystkich ków. Po krótkotrwałem istnieniu związku lóż wolnomularskich. Ogłoszona w K-e bulla wojskowego i Towarzystwa Prawdziwych Pola- (25 czerwca 1822 r.) poddawała klątwie wszel-ków założonego przez Kołaczkowskiego i Prą- kie stowarzyszenia tajne, w szczególności zaś dzyńskiego (ob.), poważniejszą i bardziej roz- masońskie i węglarskie. Mętność żywiołów gałęzioną organizacyą był związek wolnomu- w organizacyach pclitycznych, rozgałęzienie się larski w postaci odnowionego Wielkiego policyi tajnej, rozpostarcie na cały kraj sieci Wschodu narodowego polskiego na- szpiegostwa sprawiły, że natrafiono niebawem pół jawnego, będącego w styczności z organi- na ślady istnienia organizacyi tajnej wolnomular-zacyami zakordonowemi. O istnieniu tego stwa polskiego. Pierwszy dowiedział się o niej w. związku wiedział ces. Aleksander i dawał mu ’ ks. Konstanty przez zdradę pułk. Sznajdra i wska-

zania policyi berlińskiej; zrazu sprawę „zatu- 5 Szpiegostwo domowe u osób cywilnych lub po-szował“, niechcąc dopuścić do kompromitacyi dejrzanych urządzono za pomocą biura najmu armii, i poprzestał na oświadczeniu Łukasińskie- służby domowej w ratuszu, gdzie odmawianiem go o rozwiązaniu tej organizacyi. W lutym świadectw zmuszano służbę do szpiegowania 1822 r. istnienie spisku wyszło na jaw z in- państwa. Niedający się ściśle obliczyć całkowity koszt utrzymania policyi tajnej obciążał skarb K-a w summie 180 000 złp. na rok, a to pod pozorem wspólnych wydatków dyplomatycznych, w summie 19 000 rb.—skarb rossyj-ski stały też przed policyą tajną otworem nadzwyczajne fundusze dyspozycyjne namiestnika, nie licząc osobistych wydatków w. ks. Konstantego. Wydziały policyi tajnej śledziły się nawzajem, rozbite jakby na dwa obozy: Konstantego i Nowosilcowa. Cl To war2. Patryotycznei Dekabryścir. 18,24—5. TowarzystwaPatryotycznego, za życia Aleksandra I nie wykryto; o jego istnieniu wszakże dowiedziano się w r. 1823 w tajnej organizacyi/politycznej rossyjskiej (Towarzystwo Południowe). Podczas bytności na kontraktach kijowskich Krzyżanowskiego w stycz. 1824 nastąpiło pierwsze zetknięcie się obu organizacyj w rozmowach jego z Bestużewem i Murawiewem. Krzyżanowski z góry zapowiedział, że żadnych umów zawierać nie ma prawa i o wszystkiem, Obrząd shańbienia obu oficerów, coby ze sobą mówiono na konferencyi, zawia-jako przestępców, odbył się na placu Krasić- domić musi dyrektoryat, od którego dalsze po-skich w Warszawie 1 paźdz. 1824 r. Chodziło • stanowienia zależą. Wypytywany o związek teraz o przerwanie dalszych dochodzeń, a to z oba- polski, jego siłę i najbliższe, ściśle określone wy skompromitowania samej władzy i jej stosunku do dawnych organizacyj tajnych w Królestwie.

liego jeszcze źródła: wskutek zdrady kapitana Karskiego, wysłanego do Paryża przez Łukasińskiego z artykułem do umieszczenia w jakiem piśmie opozycyjnem o stosunkach w Królestwie; powodowany chęcią zysku materyal-nego. Karski wydał, co wiedział, posłowi rossyj-skiemu Pozzo di Borgo. Teraz już sprawa nie dała się pokryć milczeniem. Bezzwłocznie aresztowano Łukasińskiego i jego towarzyszy i ustanowiono wbrew konstytucyi komissyę śledczą (post. ks. namiest. z dn. 8 lipca 1822 r.); uwięzieni u Karmelitów na Lesznie oddani zostali pod sąd wojskowy i skazani dn. 14 czerwca 1824 r. na ciężkie roboty w twierdzy: Łukasiński, Dobrogojski, Dobrzycki; prócz tych trzech bez żadnego już zgoła sądu trzymani byli w więzieniu Koszutski i Machnicki. Wyrok, już złagodzony przez króla, brzmiał dla pierwszego na lat 7, dla 2 następnych na lat 4. Dobrzycki nie był w wojsku, sądowi więc wojskowemu prawnie nie podlegał.

cele, wywijał się Krzyżanowski niedomówieniami, ogólnikami, które w drugiej stronie wzbudziły domniemauie o słabości spisku polskiego. Przeciwnie, zapytani przez Krzyżanowskiego Bestużew i Murawiew, z góry oświadczyli, że celem związku rossyjskiego jest zmiana rządu. W widokach przyszłego zwarcia się z sobą Krzyżanowski zapytał, co myślą o prawach Polski, o ustosunkowaniu się do niej przyszłego państwa rossyjskiego. Odpowiedziano mu, że niema jeszcze porozumienia w łonie związku rossyjskiego; obaj jednak wysłańcy rossyjscy dawali nadzieję zwrotu gub. Grodzieńskiej, Wileńskiej, Mińskiej i Wołyńskiej; w każdym razie niepodległość Polski byłaby uznaną a przyszłe urządzenie stosunków tam, gdzie-by już nie sięgnęła, takie, żeby zniosło całkiem nienawiść polsko-rossyjską. Współdziałanie w dążeniu do obustronnego celu objawiałoby się wzajemnem popieraniem prac i usiłowań prowadzonych oddzielnie; Polacy zobowiązaliby się do niewypuszczenia z Królestwa w. ks. Konstantego, do jednoczesnego z rossyjskiem powstania, do obezwładnienia korpusu litewskiego, do udzielania wszelkiej pomocy towarzystwu rossyjskiemu. Gdy Bestużew. i|Mura-wiew wskazywali formę rządu republikańską, przyjętą już dla przyszłej Rossyi, Krzyżanowski usunął zupełnie z rozmowy kwestyę rządu w-Polsce. Łączność między obu związkami mieli utrzymywać Czarnowski i Gródecki. Do zawarcia umowy nie przyszło, porozumiewanie się jednak

Towarzystwo Patryotyczne tym razem nie zostało wykryte; rozwijało się też nadal pod kierunkiem podpułk. strzelców konnych gwardyi Seweryna Krzyżanowskiego, b) Policy a tajna miała sprężynę swą w Nowosilcowie, który proponował był zorganizowanie jej jeszcze na tery-toryuin Ks. Warszawskiego za czasów przejściowych; na proponowanych podówczas zasadach została teraz urządzona w Królestwie pod nazwą wyższej policyi wojskowej w Warszawie i pozostawała pod kierunkiem van der Noota i Jerzego Kempena z dwoma biurami policyi tajnej pod zarządem Mateusza Szleya, następcy Kempena (od r. 1828), i Henryka Maekrotha, już na wydziale medycznym uniwersytetu denuncyanta kolegów, od lat młodych zapisanego na listę szpiegostwa. Istniała też policya tajna zewnętrzna pod zwierzchnikiem gen. Rożnieckiego. Pułkownik Sass, mający dawać baczenie na Niemcy połudn., Szwaj-caryę, Francyę i Anglię, sprawował zarazem dozór nad samym w. ks. Konstantym i zdawał o nim raporty do Petersburga. Korespondencya ministrów Królestwa pozostawała pod dozorem szefa sztabu adjutanta w. ks. Konstantego, gen. Kurutty. Wszystkie listy podlegały sekretnej lustracyi, z wyjątkiem listów ks. Łowickiej, żony Konstantego. Prócz tego istniała w Warszawie tajna policya miejska pod Lubowidzkim, yice-prezydentem Warszawy.

nie ustało. Nowe spotkanie odbyło się w styczniu 1825 pomiędzy Pestelem i Wołkon-skim ze strony rosyjskiej, Antonim Jabłonowskim i Gródeckim z polskiej. Mniej przezorny od Krzyż-go Jabł. udzielił Rossyanom zbyt wielu szczegółów o Tow. Patryotycznem. I)) Trzeci sejm i Sąd Sejmowy, do Koronacyi (1825—9). a) Sejm r. 18 2 5. Aleksander I, przepuściwszy jeden termin zwołania sejmu w r. 1822, przepuścił i drugi i nie zwołał sejmu również i w roku 1824, a tak zabezpieczywszy się przed opozycyą samą koniecznością narzucającą jej milczenie, odważył się na dalsze pogwałcenie konstytucyi, na nowe jej okrojenie zapomocąArtykułuDodatkowego, którym znosił jawność sejmową. Artykuł rzeczony wydany został d. (1) 13 lutego 1825 r. wraz z uniwersałem o zwołaniu sejmu na dzień 13 maja; pogwałcenie ustawy nastąpiło z inicya-tywy i według propozycyj Nowosilcowa (2 czerwca 1824) jeszcze dalej idących, bo zmierzających nie tylko do zniesienia jawności o-obrad, ale nawet do zatarcia śladów rozpraw przez nieutrwalanie ich na piśmie. Artykuł Dodatkowy brzmiał: „Zważywszy, że jawność obrad w obu izbach sejmowych pobudzając mówców do powodowania się raczej chwilową wzię-tością niżeli korzyścią rzeczy publicznej... chcąc zaradzić złemu w samym zarodzie i uprzedzić potrzebę wszelkiego wpływu na wybory... zamierzyliśmy ustalić dzieło Nasze zmieniając artykułem dodatkowym jedno z rozporządzeń porządkowych, którego doświadczenie wykryło Nam ważne niedogodności... stanowimy: Posiedzenia przeznaczone na otwarcie i zamknięcie sejmu, oraz te, w których ogłaszać się będzie sankeya Królewska, dana projektom do praw, odbywać się będą, jak dawniej, publicznie z zachowaniem zwyczajnych uroczystości; na wybory zaś ko-missyów i inne jakiekolwiek narady i dyskusye Izby zamieniać się zawsze będą w wydział tajny “.

mu w Kaliskiem, a wybory, które dały mandat jego bratu Bonaweuturze skasowano. Te-gosamego doznał Wł. Ostrowski. Sejm otwarto 13 maja; w Zamku, otoczonym przez wojsko, wśród uwijających się szpiegów i urzędników, nawet rossyjskch, zebrał się ten sejm pod marszałkowstwem radcy stanu Piwnickiego w Izbie, a prezydencyą Stanisława Zamoyskiego w senacie. W mowie tronowej cesarz powiedział, że opóźniając trzeci sejm, chciał, aby czas utrwalił wyobrażenia i namiętności uśmierzył, „lecz ta zwłoka—dodał—utorowała prac waszych pomyślny skutek" Artykuł Dodatkowy wydał cesarz tylko „dla u-twierdzenia dzieła swojego, dla zapewnienia mu trwałości, a narodowi spokojnego korzystania z onegoż". Wyraził przytem ustnie, że „Polacy ocenić go potrafią". Mostowski, wystawiając obraz szczęśliwego położenia kraju, odzywając się nieraz wbrew własnemu przekonaniu o działalności rządu podczas ostatniego czterolecia (koniec 1820—koniec 1824 r.), zakończył swą mowę wezwaniem do roztropności i umiarkowania: „Kiedy nieprzewidziane zdarzenia rzuciły kraj słaby reprezentacyjny pomiędzy potężne monarchie samowładne, ileż mu potrzeba w radach i działaniach umiarkowania, aby mógł pozyskać niejakie trwanie i szczęście!". Rząd przedstawił sejmowi projekty do praw i urządzeń następujące: opracowany przez Lubeckiego nowy projekt założenia Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, nowy Kodeks cywilny Kr. Polskiego księga I (o osobach), zmieniający bardzo znacznie odpowiednią księgę pierwszą Kodeksu Napoleona oraz rozdział ks. III tegoż kodeksu o umowach przedślubnych między małżonkami*, prawo o przepisach i hypotekach, uzupełniające a w części i zmieniające, ustawę liypoteczną z r. 1818; zniesienie mocy art. 530 kod. Nap., zabraniającego ustanawiania czynszów wieczystych, i projekt obostrzenia kar na podpalaczy. Nie doczekano się jeszcze na tym sejmie ani kodeksu wojskowego, ani organizacyi sądownictwa konstytucyjnego, ani wreszcie budżetu — czemu już przecież nie przeszkadzały „nieu-kończone jeszcze obrachunki z mocarstwami", Nie usiłowano nawet bronić nadużycia. W poczuciu odpowiedzialności, w obawie przed wyzyskaniem samego faktu oporu przez czyhające na pierwszą sposobność otoczenie A-leksandra I, to znów w obawie przed krańco-wem już a niewczesnem zaostrzeniem stosunku, opozycyą trzymała się na wodzy. Występowali w niej głównie: Stan. Barzykowski, poseł ostrołęcki, Walenty Zwierkowski, deput. z Krakowskiego, i Komorowski z Kaliskiego. Cesarz

Artykuł ten miał być na przyszłość integralną częścią samej konstytucyi. — W ten sposób unicestwioną została istota obrad sejmowych i samego sejmu, tkwiąca właśnie w jawności, jedynie tylko zdolnej zapewnić niezależność ciała sejmowego i utrzymać atrybucyą reprezentowania kraju: sejm bez jawności słowa jest więźniem, a nie przedstawicielem i działaczem. W ten sposób urzeczywistniał Aleksander I swe wyłączne prawo tłómaczenia konstytucyi, a rozpoczynał urzeczywistnienie groźby zamkniętej w słowa, że swobód nadanych Królestwu nie uważa za niecofnione (1817). Dekret podpisał Woźnicki, zastępca min. sprawiedliwości, a pochwalał go i podtrzymywał Lubecki. Przed sejmem w. ks.

Konstanty przedsięwziął środki nadzwyczajne w mowie pożegnalnej rzekł: „Spełniliście ocze-do spętania na nim opozycyi. Wincenty Nie- kiwania Ojczyzny Waszej i usprawiedliwiliście mojowski, któremu pobyt w stolicy był wzbro- moje zaufanie; pragnieniem mojem będzie, a-niony, obrany na posła, przy wjeździe do Warsza- | bym was przekonał jaki wpływ postępowanie wy został aresztowany i odstawiony do swego do- 1 wasze mieć będzie na waszą przyszłość". Sejm

przyjął wszystkie wnioski. Uwagi komissyj nad raportem Bady Stanu nacechowane były niepodległością sądu i znajomością rzeczy; odstąpienie od konstytucyi nie było w nich przemilczane; najostrzej stosunkowo powstawano przeciwko wstecznemu kierunkowi w wydziale oświaty. Uchwalenie przez sejm m. in. petycyi za Łukasińskim i Niemojowskim Winc. udaremnił podstęp marszałka Piwnickiego, który przewlókł odczytanie ich do ostatniej chwili prawnego zebrania się sejmu. Nazajutrz po zamknięciu obrad Aleksander I opuścił Warszawę, aby jej już nigdy nie ujrzeć. — 6) Sąd S ej m o w y nad o sk a r i o nym i o na le i e-nie do To w. Pairyotycznego i o 2 wiar 3 hi s 1) e li a b r y s t a m i r o s s y j s ki m i. a) Śmierć cesarza Aleksandra (1 grud. 1825 r. w Taganrogu), zmieniła radykalnie stosunek wzajemny Królestwa do króla i cesarza rossyj-skiego w jednej osobie. Względem Mikołaja I, inteligencya polityczna K-a nie poczuwała się do żadnych zobowiązań; energiczniejszy protest przeciwko postępowaniu korony w Królestwie, powstrzymywany za panowania Aleksandra, mógł teraz wybuchnąć w razie dalszego zaostrzania się stosunku, a to nowe zaostrzenie stawało się prawdopodobnem wobec władzcy bardziej absolutnego ze swych usposobień. Po objęciu tronu Mikołaj w manifeście 25 grudnia 1825 r. oświadczył, że panowanie jego będzie dalszym ciągiem panowania Aleksandra, i insty-tucye, które tamten nadał, pozostaną bez zmiany; przyrzekał i przysięgał przed Bogiem, że utrzyma akt konstytucyjny i dołoży starań, aby zapewnić jego utrzymanie. Pomiędzy Mikołajem a w. ks. Konstantym naprężył się stosunek w gruncie rzeczy opozycyjny,—pewna utajona walka; Mikołaj zerwał stanowczo z zamierzeniami Aleksandra. Towarzyszący wstąpieniu Mikołaja na tron rossyjski wybuch grudniowy, śledztwa wszczęte po stłumieniu rewo-lucyi, zeznania spiskowców rossyjskicli o zjazdach i rokowaniach z przedstawicielami Towarz. Patryotycznego, oraz kompromitujące zeznania Jabłonowskiego, odkrywające Mikołajowi orga-nizacyę towarzystwa, doprowadziły do niezwłocznego wykrycia i uwięzienia przywódców organizacyi polskiej. Wprawdzie już wcześniejsze zeznania Łukasińskiego przed wybuchem grudniowym dały w. ks. Konstantemu materyał w sprawie organizacyi polskiej, ale w. ks. z niego nie skorzystał; obecnie jednak gdy fa-kta doszły do wiadomości Mikołaja, sprawa musiała już być wytoczoną na jaw i wywołała pierwszy w Królestwie, przez konsty-tucyę przewidziany, a bezprawnie względem skazanych w r. 1824 pominięty, b) Towarzystwo Patryotyczne było wykryte po kon-frontacyi Jabłonowskiego z aresztowanymi związkowcami polskimi. Sprawa weszła na drogę kryminalną. Dekret królewski ustanowił niekonstytucyjną komissyę śledczą (19 lu-

Wielka Encykl. IUustr. Ser. I Tom LXI. Zesz. 322b,

tego 1826) złożoną z 5 Polaków i 5 Rossyan pod prezydencyą prezesa senatu Stanisława Zamoyskiego, zbyt skłonnego do ustępstw w tak przełomowej chwili, gdy odrazu należało stanąć na gruncie konstytucyjnym i oprzeć się na niezawisłości zdania. Po całorocznych dochodzeniach w raporcie Komissyi (3 stycznia 1827) zakwalifikowano do oddania pod sąd ośmiu oskarżonych: Krzyżanowskiego, Sołtyka (Stanisława, kasztelana), Plichtę, Grzymałę, Załuskiego, Zabłockiego, Majewskiego i księdza Dembka. Dekret królewski z d. 19 kwietnia

1827    r. zwołał Sąd Sejmowy z 40 senatorów pod prezydencyą najstarszego z nich, Piotra Bielińskiego. Ustawa tego sądu z d. 18

t. m. wskazała mu zasady rozpoznawauia i odważania czynów na szali sprawiedliwości i ostatecznego wyrokowania. Sąd tak zwołany rozpoczął swe czynności (13 i 14 czerwca 1827) od zakwestyonowania prawomocności działań komissyi śledczej, polecił ponowne przeprowadzenie śledztwa własnej swej delegacyi z ośmiu członków, a do czasu ukończenia tego nowego śledztwa zawiesił swoje czynności i wznowił je dopiero d. 9 stycznia 1828 r. Rozprawy i śledztwo sądowe odbywały się jawnie, z zagwarantowaniem oskarżonym wszystkich środków obrony legalnej, nie bez pewnych atoli ograniczeń, jak dopuszczenie maximum stu osób z publiczności, drukowanie głosu prokuratora królewskiego w 1000 egzemplarzach a w 50-u zaledwie tylko — mów obrończych, i in. Warszawa, kraj cały z zapartym oddechem wyczekiwał wyroku, który w publicznem postępowaniu głównem, rozpoczętem d. 10 kwietnia

1828    r., zapadał co do pojedyńczych oskarżonych prawie jednomyślnością z wyjątkiem dwu głosów: Winc. Krasińskiego i Czarneckiego, w d. 23 do 30 maja 1828 r. Sąd nie uznał inkryminowanej zbrodni stanu; uznawał jedynie należenie do zakazanych związków tajnych i uie-zawiadomienie o istniejącym związku Rossyan. Wyrok ostatecznie co do wszystkich zredagowany i podpisany dopiero d. 10 czerwca, skazał Krzyżanowskiego na 3 lata i 3 mieś. więzienia, innych na krótsze zamknięcie, uniewinniając całkowicie Sołtyka, Zabłockiego i Załuskiego. Rada Administr. na mocy z góry otrzymanego polecenia wstrzymała ogłoszenie wyroku; zakazała senatorom wydalać się z Warszawy, internując ich niejako w stolicy (6 czerw.). Żadnego z oskarżonych nie uwolniono, nie zatrzymano nawet w kraju; wywieziono ich do twierdzy petropawłowskiej. Złożony przez Bielińskiego (30 czerwca), motywowany przez Czartoryskiego memoryał, który bronił stanowiska sądu i usprawiedliwiał oskarżonych, opierając się na warunkach traktatów wiedeńskich i zapowiedziach cesarza Aleksandra, wywołał ze strony Mikołaja rozkaz wydany Radzie Administracyjnej, z kategorycznem żądaniem zbadania i orzeczenia, czy ,,sam sąd w wyroku

ale

J. B

swym nie okazał skłonności do zachęcenia zamiarów jaknajwystępniejszych" (Min. S. S. z Odessy d. 29 sierpnia 1828    r.). Rada

Administracyjna, pozbawiona namiestnika, gdyż po śmierci Zajączka (1826) Mikołaj następcy jego już nie mianował, w większości swej stanęła po stronie sądu sejmowego. Słuszności wyroku najgodniej, najzręczniej i najodważniej bronili Mostowski i Lubecki. Grabowski odwoływał się do Pisma Świętego, nie śmiał wyroku bezwzględnie potępić, ale zastępca ministra wojny, niedoszły namiestnik po Zajączku, Hauke wręcz go już potępił. Mostowski wskazywał niedokładność praw, dopuszczającą odmienne ich tłómaczenie; odpierał przypisywane senatowi skłonności do dawania zachęty zamysłom rewolucyjnym, a subtelnie dowodził, że „trudną jest rzeczą, jeżeli nie niepodobną, aby naród podbity, pomimo najlepszych wzajemnych chęci, porozumiał się od-razu z tymi, którzy nad nim panują, zwłaszcza, gdy zasady ich wzajemnych rządów były od wieków zupełnie sobie przeciwne". „Pokolenia upłynąć muszą, zanim nowo podbici poddani zdołają zrozumieć, że im już nie dyskutować, lecz słuchać wypada." Hauke przyczynę złego, tj. wyroku nieuznającego zbrodni stanu, wskazywał w odrzuceniu raportu Komissyi Śledczej, dopominał się zarazem na przyszłość dla podobnych spraw sądu mieszanego rossyjsko-polskiego. Lubecki poddał analizie pytania zasadnicze: „Czy rząd sejmowy miał mylne wyobrażenie o naturze zbrodni stanu?, czy okazał skłonność do zachęcania zbrodni stanu?, czy niema niedostatku rozporządzeń prawnych w przedmiocie zbrodni stanu?" W odpowiedzi zakonkludował: „Sąd Sejmowy nie mógł mieć rzetelnego wyobrażenia o naturze zbrodni stanu", i nikt zgoła z prawa obowiązującego wysnuć rzetelnego pojęcia o niej nie zdoła. Podczas rozpraw Lubecki starł się bardzo ostro z Nowosilcowem. Ułożona d. 10 grudnia 1828 r. ze wszystkich tych głosów opinia zbiorowa oczyściła Sąd Sejmowy z zarzutu zachęcania do zbrodni stanu--i król, przyjmując ją za podstawę do dalszego zachowania się wobec wyroku, postanowił nadać mu moc prawną; w lutym 1829 r. nakazał uwolnionych wypuścić z więzienia, a sędziów sejmowych z Warszawy. Z pomiędzy skazanych Krzyżanowskiego i Majewskiego, jako niepo-chodzących z Królestwa, wysłał do Rossyi — pierwszego aż na Syberyę (f 1839 r. w To-bolsku), drugiego pomimo 3-miesięcznej tylko kary więzienia. Senat otrzymał upomnienie. Tak się zakończył sąd sejmowy. Złagodnienie cesarza, który zrazu chciał samego Bielińskiego oddać pod sąd, tłómaczy wojna z Turcyą, która się współcześnie toczyła, a do której cesarz powołać chciał część wojska polskiego, natrafił atoli na nieprzezwyciężony opór w. ks. Konstantego (ob. rozdział XI). W każdym razie na czas wojny zatargi w K-e nie były dlań pożądane, f) Ko r o nacya 1829r. W związku z tern położeniem była zamierzona (d. 24 maja 1829) r. koronacya w Warszawie na króla polskiego w zamku królewskim, wraz z zaprzysiężeniem konstytucyi, bez sejmu koronacyjnego. Posłowie stawili się jednak w wielkiej liczbie z zamiarem przedstawienia adresu o zniesienie Artykułu Dodatkowego i z dalej nawet idącemi żądaniami u-stalenia rzetelnej konstytucyjności w rządach; ale na adresie znalazło się tylko trzydzieści kilka podpisów, tak, iż podania go zaniechano. Ceremonię koronacyjną, w której aktu głównego dokonano koroną umyślnie zrobioną, mniejszą, familijną, owiewał od początku do końca chłód tak uderzający, że nawet okrzyk Woronicza vivat rex in aeternum słaby tylko znalazł oddźwięk. O ileż gorętszym był pogrzeb Bielińskiego d. 12 i 13 marca! W powietrzu czuć było już burzę, która nadciągnąć musi, a nic tak mocno i dobitnie nie zapowiadało jej, jak powzięty w sprzysiężeniu wojskowem, istniejącem już od 15 grudnia 1828 r., zamysł znany pod nazwą spisku koronacyjnego (ob.), którego rzeczywistość stwierdzają Czartoryski i Niemcewicz.

E) Ostatni Sejm. Upłynęło nowe ezterole-cie bez zwołania sejmu; za nowego panowania jeszcze go wcale nie było. Nareszcie ukazał się w r. 1830 uniwersał zwołujący posłów i senatorów na 28 maja. Obyczajem poprzednika swego Mikołaj I zjechał osobiście do War-stawy, aby sejm zagaić. W mowie tronowej niezwoływanie przez czas tak długi tłómaczył okolicznościami zewnętrznemi; wezwał do poparcia projektów rządowych*, o armii polskiej wyraził się z uznaniem jako o straży przedniej czuwającej nad bezpieczeństwem cesarstwa; ani jednem zaś słowem nie wspomniał o sądzie sejmowym. Sejm przedewszystkiem wydał u-chwałę urzeczywistniającą dawniejsze życzenie senatu a wzywającą naród cały do składek publicznych na pomnik dla poprzednika panującego króla jako dla Wskrzesiciela Ojczyzny. Pomimo tej manifestacyi w sejmie panował duch niezłamany dotychczasową repre-syą i gwałceniem konstytucyi, zmieniającem się już w metodę rządzenia. Opór przeciwko wyrokowi senatu zaostrzył czujności rozgrzał uczucie narodowe. Proces zbrodniarza Birnbauma, którego niepodobna już było nie wydać w ręce sprawiedliwości za nadużycia władzy policyjnej, uprzytomnił wszystkie cierpienia i gwałty przez lat tyle znoszone; zamianowanie marszałkiem Józefa Lubowidzkiego, jednego z dyrektorów Banku Polskiego, brata zwierzchnika policyi warszawskiej, człowieka ze sfery już urzędniczej, który wcisnął się był do sejmu tylko jako deputowany z Warszawy, pogłębiło jeszcze niechęć, w wielu nawet rozgoryczenie, z które-mi przybywano na sejm. Tematów do petycyj t. j. zażaleń, było wiele, a sama ich treść od-

razu już kształtowała się jeszcze przed roz- tarnego", które, jeśli nie było narzędziem ociem-poczęciem właściwych czynności prawodawczych, niania, oddawało się zupełnej bezczynności. Nie mógł się do nich zabrać sejm z ochoczem Kilka petycyj obracało się około rękojmi kon-poparciem inicyatywy rządowej, bo sam projekt prawa o małżeństwie, pomimo wątłego jeszcze liberalizmu w umysłach, wystarczał do nastrojenia ich na ton opozycyi przeciwko rządowi.

stytucyjnych (art. 11 — 34 konst.). Tak Rembowski z Kalisza upomniał się o szanowanie wolności osobistej, Ostrowski powstał przeciwko więzieniu osób przez policyę, przeciwko pokątnym więzieniom, i wytknął straszny stan więzień inkwizycyjnych—następstwo nieuniknione samowoli jako dogmatu rządowego. Z dwu petycyj o wolność druku przyjęto Łem-pickiego, deputowanego opatowskiego. Przeciw świeżemu, podczas udzielania łask koronacyjnych, pogwałceniu art. 110 konstytucyi, który pozwalał senatowi na każde wakujące krzesło przedstawiać dwu kandydatów, uchwalono pety cyę Czarnockiego, deput. stanisławowskiego. O kodeks wojskowy, żądany już na najpierwszym sejmie, żywo poparty na następnym, upomniał się Jasiński, poseł włodawski, o zniesienie znienawidzonej prokuratoryi Małachowski, a 0-strowski dodał jeszcze i próżniaczą komissyę prawodawczą, która przy wielkiej, wszystko w zakresie prac przygotowawczych dla prawodawstwa robiącej Radzie Stanu rzeczywiście była piątem kołem u wozu. Wszystkie te pety-cye sejm przyjął bez długich rozpraw i Radzie stanu dla złożenia królowi przekazał. Wszystkie wyrosły były na gruncie politycznym i przy ówczesnem usposobieniu sejmu zyskiwały tak znaczną większość, iż ją mniejszość samem już milczeniem swem w jednomyślność zamieniała. Nie poszło równie gładko z żądaniem sięgającem już w stosunki społeczne: tu obrońcy wolności politycznej interes stanu swojego, przeważającego w sejmie żywiołu szlachecko-ziemiańskiego, postawili ponad powszechnym narodowym. Gdy deput. stopnicki Olrych Sza-niecki zażądał zniesienia pańszczyzny,- „czytanie tej petycyi—opiewa protokół—tak głośne zrodziło nieukontentowanie Izby, iż marszałek oświadczył, że jeśli Izba nie wróci do porządku, zmuszony będzie solwować sesyę. Po odczytaniu petycyi dały się słyszeć głosy, iż przyjąć jej nie można, a na rozbiór czasu tracić nie wypada'. Jeden tylko Grąbczewski, poseł pułtuski, nie odrzucił petycyi a limine i zażądał głosowania nad nią. Oparł się temu poseł jędrzejowski Jan Ledóchowski—twierdząc, że skoro poddaństwo (w konstytucyi Księstwa) zniesione zostało, a włościaninowi (w myśl dekretu z 21 grudnia 1807) wolno przenosić się z miejsca na miejsce, wolno o pańszczyznę u-kładać się—niema więc przedmiotu do petycyi o zniesienie pańszczyzny" („Protokuł posiedzeń" str. 298). Wniosek upadł. Z rozdz. VIII wiadomo jaki był stan szkolnictwa ludowego, jak lękano się w rządzie „hyperprodukcyi inteli-gencyi" w ludzie, jak od śmierci Potockiego upadały szkółki wiejskie i ilościowo i jakościowo: dlatego nikogo nie zadziwi to, że samo-

Projekt ten cofał stosunki między małżonkami pod względem możności rozejścia się, form i właściwości ii sądu do czasów przed wprowadzeniem Kodeksu Napoleona; wykończał reformę rozpoczętą już w Kodeksie Cywilnym Królestwa Polskiego, wprowadzał na miejsce sądu świeckiego duchowny. Senat go przyjął, ale posłowie po długich wyczerpujących rozprawach zdołali go zwalić, głównie za sprawą Franciszka Wołowskiego, deputowanego z okręgu warszawskiego, i Joach. Lelewela, posła żelechowskiego (93 głosy przeciwko 22). Z innych projektów rządowych odrzucono jeszcze dotyczący nowego użytkowania z lasów; przyjęto pozostałe: o służebnościach pastwiska i wrębu, o ukróceniu administracyjnem włóczęgostwa, o zmianach w prawie hypotecznem z r.

1818. Uwagi nad raportem rady stanu sięgnęły do rdzenia nieporządków, pogwałceń prawa i wstecznictwa, które z góry, z Nowosilcowa, ogarniało całą machinę rządową. Najwybitniejszą jest tu krytyka szkół i szkolnictwa, wytknięcie samowoli w wytwarzaniu nowych więzień i w wielu wypadkach strasznego ich stanu, potępienie cenzury i u więzień wbrew konstytucyi, bezprawnego postępowania z Sądem Sejmowym, z jego wyrokiem i z oskarżonymi, wreszcie — sądów administracyjnych. Całość tych uwag wytwarza obraz zarządu kraju wskutek spaczenia myśli i woli rządowej, tak ponury że przy wielkiej powadze dowodów popierających zarzuty stają się dokumentem dla historyka, nietylko wyjaśniającym dalszy prąd wypadków, ale nadto jeszcze wykazującym nieuchronną konieczność kierunku, jaki przybrały. Wiele samodzielności przekonań stwierdziły narady nad adresem do tronu; nie utrzymał się zaproponowany przez Gustawa Małachowskiego, posła szydłowieckiego, w dziale żądań stanowczy; marszałek, wprowadzając do własnego projektu złagodzone w wyrażeniach pun-kta z tamtego, zdołał na swoją stronę przeciągnąć większość. Z pomiędzy kilkudziesięciu petycyj najważniejszą była Ostrowskiego, posła piotrkowskiego, o zniesienie Artytułu Dodatkowego, opatrzona podpisami przeszło ²/₃ członków Izby. Inne dotyczyły przywrócenia Rady wojew.

Kaliskiego (od lat ośmiu rozwiązanej w składzie ówczesnym i zupełnie nawet zniesionej wskutek zaniechania wyborów do nowegoskładu), zniesienia sądów ad ministracyjnych, sądownictwa konstytucyjnego, przywrócenia sejmowi prawa budżetowego, nowego postępowania w Sądzie Sejmowym, pozwolenia na wydrukowanie dyaryusza sejmu bieżącego,zniesienia„Towarzystwaelemen- i rządne, autonomiczne Królestwo aż petycyami

nu

przy-

szturmować musiało do tronu o „ułatwienie środków oświaty dla klassy rolników" (wniosek Teofila Morawskiego, posła kaliskiego).^ Deputowany z Płocka Dembowski zażądał poboru Żydów do wojska, inny deputowany, \z okręgu mławskiego, dołączył uregulowanie : aktów^sta-cywilnego dla Żydów, a Sołtyk, poseł radomski, wniósł petycyę o „ulepszenie stanu starozakonnych, godząc to z dobrem po-wszechnem kraju"; sejm wszystkie te petycye przyjął, ze zmianą tylko w drugiej. Po pety-cyach przyszła kolej na oskarżanie ministrów. Najpierwszą była skarga Swirskiego, posła hrubieszowskiego, przeciw min. sprawiedliwości Woźnickiemu o kontrasygnowanie postan. Rady Admin. z d. 6 czerwca 1828 r., wstrzymującego ogłoszenie wyroku Sądu Sejmowego. Po gorących rozprawach i wstrzymaniu się kilkunastu od głosowania na 99 głosujących imiennie tylko 48 oświadczyło się za oddaniem Woźnickie-go pod sąd, 3 głosy go ocaliły. Przeciwko Lubec-kiemu wniósł Biernacki, poseł wieluński (w r. 1831 minister skarbu), aż cztery oskarżenia: o kontrasygnowanie postanów, rozwiązującego radę kaliską, o utworzenie banku, o sprzedaż dóbr narodowych i o samowolne monopole. Tylko 12 głosów poparło skargę. Oskarżenie wymierzone przez Romana Sołtyka z pow. ko-nieckiego (Końskie) pko Grabowskiemu, min. w. r. i ośw. publ., o kontrasygnowanie dekretu z d. 7 maja 1822 r., organizującego już ostatecznie cenzurę pod władzą tego ministra, rozdzieliło Izbę nie według stopnia odczuwania swobód obywatelskich, ale według kwestyi prawnej: czy można czynić odpowiedzialnym Grabowskiego za cenzurę, która już przed nim (1819) istniała? Wielu posłów wstrzymało się od głosowania, które dało wynik przeczący. I ten również sejm, tak samo j jak poprzednie, wstawił się za art. 47 i 68 konst. nakazujące-mi kontrasygnowanie dekretów król/i postanowień namiest., i petycya w tym przedmiocie, podpisana m. in. i przez Lelewela, stanowi dokument historyczny, wykazujący 24 akty władzy pozbawione kontrasygnacyi. Z żądań nieogól-no-krajowych, ale z rządami kraju związanych, a osobistego losu jednostek dotyczących, pomnieć potrzeba prośby o uwolnienie W. Niemo-jowskiego, którego od lat 5 trzymano w więzieniu domowem, o wrócenie wolności skazanym d. 14czerwca 1824 r. przez „sąd wojenny w zastępstwie sądu sejmowego działający" (Łukasiński i Dobrogojski), oraz o zdjęcie dozoru policyjnego z Dobrzyekiego,^ Machnickiego i Koszutskiego, przedtem długo więzionych. Akt zamknięcia sejmu odbył się d. 28 czerw. Mikołaj I w niezwykle zwięzłej i oschłej przemowie samem wyrażeniem zadowolenia z senatu udzielił lekkiej nagany Izbie za nieuchwalenie prawa o rozwodach; nie powiedział ^zresztą nic, nie spojrzał nawet przelotuie w przyszłość:powstał z tronu i odszedł do swoich dalszych pokojów w

Zamku, odprowadzony przez delegacyę sejmową. Pokojów tych nigdy już więcej zamieszkać nie miał; w pięć miesięcy później wybuchało powstanie.    s-

Ruch robotniczy w K-e P-em. a) Okres 1 8 7 7- 1 88 1. Pierwsze ślady właściwego nowoczesnego ruchu socyalistycznego sięgają r. 1877, kiedy gromadka młodzieży uniwersyteckiej rozpoczęła działalność wśród robotników. Najwybitniejsi działacze tej doby: Dłuski, Waryński, Mendelson, Pławińscy, Hild, Dickstein. Praca ograniczała się na zaznajamianiu robotników z nowemi prądami: urządzano wykłady, dyskutowano nad kwestyami ekono-mieznemi, wyjaśniano zjawiska życia bieżącego; programu politycznego nie próbowano formułować. Dla podtrzymania strejków zakładano kasy oporu, do których usiłowano wciągnąć jaknajwiększą liczbę robotników. Rozległa organizacya doprowadziła do aresztów. W sierpniu 1878 r. aresztowano 30 osób, a tłumne a-reszty trwały aż do listopada. Zmusiły one do zaniechania organizacyi masowej. W r.

1878    pojawia się pierwsza popularna literatura (broszury Lassalle’a i dziełka oryginalne). Wyraz swoich dążeń pierwsi przedstawiciele streszczają w programie t. zw. brukselskim (zawierał on jedynie ogólne postulaty). W Genewie powstaje stała drukarnia. Rozpoczyna się w r.

1879    wydawnictwo pierwszego pisma „Równość". Podczas 1 '/ą-rocznegoistnienia (wydano 18 J\oJVn) pismo to zajmowało się sprawami życia bieżącego, taktyką i liistoryą ruchu. (Tutaj drukował Dickstein swoją popularyzacyę teoryi wartości „Kto z czego żyje“—przełożoną na wszystkie niemal języki europejskie i na japoński). Stanowisko zajęte przez to czasopismo, w ocenie stronnictw i zjawisk życia politycznego było ultra-radykalne, zbliżone do anarchizmu. Niektórzy współpracownicy, jak Dickstein, uważali się otwarcie za anarchistów. Starcia wewnętrzne na tle przekonań i dążeń doprowadziły w r.

1881    do ustąpienia z redakcyi większej części współpracowników i założenia nowego organu, „Przedświtu" (J\® 1 wyszedł 15 sierpnia 1881). Tymczasem organizacya w kraju słabła. W r.

1880    następują nowe areszty. W 1881 r. 52 osoby skazane zostają na bezterminowe osiedlenie na Syberyi, bądź dłuższe lub krótsze kary więzienne; 26 osób uwolniono; w roku

1882    nowe wyroki. Ogółem w pierwszym o-kresie ruchu więcej niż 120 osób dotknęły wyroki.—Cały ten okres wyróżnia się brakiem zasadniczych podstaw, wahaniem się między sprzecz-nemi, wykluczającemi się kierunkami myśli. Nić organizacyi wciąż się rwie, a robotników można policzyć na palcach; ruch nawiązywany zostaje co rok przez młodzież, która, skończywszy zakłady naukowe w Rossyi, przybywała do Warszawy, próbowała związać rozbite a szczupłe zastępy i niebawem była więziona, a każdy ten potok nowy sił zmienia taktykę i nawet

14, 2 na 13, 4 na 12, 2 na 6 i jedną na zesłanie

hasła (w r. 1879 grupa B. Wysłoucha, na jesieni 1880 K. Sosnowski i bracia Baliccy; ta ostatnia grupa usiłowała nawet wydawać hekto-grafowane pisemko,). Ruch znajduje się w tym okresie pod przemożnym wpływem haseł rosyjskich. Co do taktyki wywiera wpływ silny Kijów, choć główny zastęp agitatorów pochodzi z pośród młodzieży, która kończyła zakłady petersburskie. Pojęcia są niejasne, uwydatnia się już jednak różnica pomiędzy odłamem narodowym a międzynarodowym, który nad pierwszym przeważa, b) Lata 188 1—1 8 8 6. Dopiero około r. 1880 ruch stwarza sobie stateczniejsze siedlisko wśród młodzieży uniwersyteckiej warszawskiej. Krusiński (ob.) umiał rzecz postawić na gruncie potrzeb miejscowych, a dokoła niego grupowały się żywioły z Podola, Wołynia oraz z gimnazyum maryampolskiego; nadto do uniwersytetu wstępuje kilku aresztowanych w latach 1877 —1878. Niezależnie od ruchu uniwersyteckiego Waryński, który przybywa do Warszawy z Genewy w r. 1881 i znajduje się pod silnym wpływem haseł terrorystycznych, nawiązuje porwane nici orga-nizacyi robotniczej i daje początek partyi „Pro-letaryat" (ob.). Około r. 1882 powstały próby, jeśli nie połączenia w jedną organizacyę, to przynajmniej porozumienia się stanowczego pomiędzy organizacyami robotniczemi a młodzieżą u-niwersytecką w Warszawie oraz w innych u-niwersytetaeh. Zwołano zjazd w Wilnie 1883 r. w styczniu, na którym między innemi Waryński reprezentował „Proletaryat*, Kunicki był delegatem petersburszczan, wreszcie Krusiński — kół młodzieży warszawskiej, tej która zajmowała odrębne stanowisko. Umowa stanęła jedynie z petersburszczanami, których przekonaniom działalność „Proletaryatu" odpowiadała. Napływ ten nowych sił ożywił ruch robotniczy. Na rok 1883 przypada okres najbardziej napiętego rozwoju „Proletaryatu", ku czemu przyczynił się protest przeciw rozporządzeniu ober-policmajstra warszawskiego Buturlina, wydanemu 10 lutego, a orzekającemu, żeby robotnice na równi z prostytutkami podlegały oględzinom lekarskim; wyjątek stanowiły te, którym fabrykant wyda świadectwo uczciwości (cofnięto rozporządzenie 9 marca). Na luty przypada pierwszy żywiołowy wielki strajk w Żyrardowie. Robotnicy w liczbie 6 tys. porzucili pracę, żądając zmiany warunków płacy (przy tłumieniu strejku zabito 2, a raniono 9 robotników). O napięciu agitacyi świadczy ruch wydawniczy: Wciągu 1883 r. wydano 12 o-dezw, niektóre w językach: niemieckim, rossyj-skim, litewskim. Przystąpiono do stworzenia stałego organu partyjnego, którego w r. 1883 wydano 4 numery. Zagranicą (już w r. 1884) rozpoczęto wydawnictwo „Walki klas“. Ale już w r. . 1883 rozpoczyna się rozbicie, najpierw kół uniwersyteckich po proteście przeciw Apuch Linowi fi883 wczesną wiosną), a następnie we

wrześniu aresztowano Waryńskiego, Płoskiego, Jentysównę, lecz zwłaszcza areszty wiosną 1884 wykazują, że policya trafiła na ślady właściwe: aresztowano przeszło 200 osób wśród robotników i studentów. Już przedtem z „Pro-letaryatu", głównie z powodu jego dążności terrorystycznych, oddzieliła się gromadka, która w K. Puchewiczu znalazła swego teoretyka i utworzyła „Solidarność* (jest to jakgdyby pierwszy zwiastun późniejszej socyal-demokra-cyi). Osłabły ,,Proletaryat“ wciąż istnieje dalej. W roku 1885 odbywa się nawet pierwsza demonstracya bezrobotnych, którzy u-dali się przed zamek, żądając pracy. Ale już jesienią 1885 roku następuje ostateczny rozgrom. W latach 1886 — 7 powtarzają się jeszcze areszty. Działalność „Proletaryatu" została uwieńczona procesem wojennym. W roku 1886 z 29 oskarżonych czterech skazano na śmierć, dwóch po 20 lat ciężkich robót, 5 po 16, 1 na 15, 2 na 10, 3 na 8, na Syberyę; a d. 28 stycznia 1886 wyrok śmierci nad 4-ma skazanymi wykonano. Resztę aresztowanych, więcej niż 200 osób, wysłano drogą administracyjną na Syberyę, lub skazano na więzienia.—c) Lata 1886 — 1891. Nastaje paroletnia cisza, ale ruch zaczyna się znowu budzić około r. 1889. Do pracy agitacyjnej wciągają się nowi ludzie. Zaznaczają się dwa kierunki: z jednej strony zwolennicy dawnego „Proletaryatu", z drugiej z kół studenckich, będących pod wpływem marxizmu, tworzy się nowa organizacya ,,Związek robotników polskich" (ob.). Związek organizował robotników, nie dotykając haseł politycznych, bo mniemał, że ruch robotniczy, wzmógłszy się, pod działaniem potrzeb konkretnych zwróci się na drogę polityczną. Powiodło mu się: po raz pierwszy ruch robotniczy wyszedł ze szczupłych ramek konspiracyjnych. Do organizacyj zawodowych robotnicy przystępowali tłumnie. Każdy zawód liczył w Warszawie i Łodzi setki członków. Przystąpiono da zakładania ,,Kas oporu“ (1890). Te same koła, których działalność stworzyła Związek, rozpoczynają po raz pierwszy wydawnictwo legalnych broszur ekonomicznych i społecznych. Czyniono próby w r. 1890 wydawania legalnego tygodnika socyalistycznego „Tygodnik powszechny" (u-kazało się z powodu represyj cenzuralnych tylko JNIsJN® 13). Taktykę partyi charakteryzuje możliwie najszersza, masowa działalność, o ile się da, nawpół legalna. Ze względów taktycznych starano się narazie nie nadawać wystąpieniom partyi ostrego zabarwienia politycznego. Obok dwu wymienionych odłamów ukonstytuowało się „Zjednoczenie" (ob.), będące se-cesyą z „Proletaryatu" (1890), zagranicą zaś zjawiła się nieliczna garść t. zw. socyalistów narodowych, skupiająca się około organu wydawanego w Paryżu, „Pobudki" (głównie Barański, ale ideowym kierownikiem był B. Limanowski, naówczas już weteran ruchu). Ustanowione przez zjazd międzynarodowy paryski 1889 r. święto pierwszego maja dostarcza dobrej oka-zyi do agitacyi. W Warszawie 1890 około 10 tys. robotników porzuciło pracę, w ruchu już brały udział tysiące. W r. 1891 święto majowe było obchodzone w Warszawie, a oprócz Warszawy wzięły udział w święcie Łódź i Żyrardów. W Żyrardowie wszyscy porzucili pracę; doszło tam do starć z wojskiem: zabito kilku robotników, wielu poraniono i pokaleczono, kilkudziesięciu zesłano do oddalonych gubernij Rossyi. Największe rozmiary przybrały demon-stracye majowe w r. 1892. W Warszawie strajkowało parę tysięcy robotników; w Łodzi bezrobooie było powszechne, trwało do 5 maja. Władze zaczęły masowo aresztować, dawano salwę do robotników, bito rózgami a-resztowanych (46 zabitych, więcej niż 200 rannych i przeszło tysiąc aresztowanych). — d) Lata 1891—1905. Areszty w jesieni 1891 i na początku 1892 osłabiły ostatecznie wszystkie grupy. Największe straty poniósł Związek, który już nie podźwignie się, większość jego członków znajdzie się w zastępach przyszłej Socyal-demokracyi. Doświadczenia rodzą na razie potrzebę zbliżenia wszystkich. W listopadzie 1892 r. odbył się w Paryżu zjazd w celu wytworzenia jednolitej orga-nizacyi. W zjeździe wzięło udział 18 osób— byli to przedstawiciele „Proletaryatu", „Związku ⁴⁴, „Zjednoczenia⁴⁴ i „Gminy Narodowo-So-cyalistycznej⁴⁴ w Paryżu. Opracowano wspólny program i założono organizacyę „Związek Zagraniczny Socyalistów Polskich⁴⁴. Hasło niepodległości zajmowało stanowisko poczesne w programie nowej partyi — w porównaniu z pierwszemi poglądami ruchu jest to poważnym zwrotem. Wiara w międzynarodowe znaczenie sprawy polskiej, w bliskość przewrotów na Zachodzie, głównie zaś ówczesna beznadziejność życia politycznego w Rossyi uzasadniały program niepodległości. — Program ten przywieziony był do kraju w końcu roku przez Meudelsona i został na ogół dobrze przyjęty. Tak zrodziła się Polska Partya, Socyalistyczna. Ostatecznie w kraju P. P. S. ukonstytuowało się w lutym 1893. — W lipcu 1893 wychodzi także w Paryżu J\° 1 pisma „Sprawa Robotnicza⁴⁴, organ Demokratów Socyalnych Królestwa Polskiego, który od J\» 7 ze stycznia 1894 r. stał się organem nowej partyi Socyaldemo-kracyi Królestwa Polskiego. Partya ta powstała jako secesya z nowopowstałej P. P. S., przy współudziale wypuszczonych na wolność niektórych członków „Związku⁴⁴ i „Proletaryatu⁴⁴, niezadowolonych z nowego programu. Zamiast hasła niepodległości S. D. K. P. wystawiało jako hasło polityczne zdobycie ogólno-państwowej konstytucyi, ale w ciągu całego dziesięciolecia nie zdołało pozyskać w kraju wpływów rozleglej szych. P. P. S. była wtedy jedyną przedstawicielką ruchu robotniczego w Królestwie Polskiem. Centralny organ partyi „Robotnik⁴⁴ wychodzić zaczął w lipcu 1894 (do listopada 1905 wyszło J\».l\y 62), a nadto wydawano pisma miejscowe: „Łodzianin⁴⁴, „Górnik⁴⁴ (Dąbrowa), „Wici⁴⁴ (Radom), „Kaliski Kurjerek Robotniczy⁴⁴, „Echa z Zawiercia⁴⁴ itp. Niezależnie od tego dochodziły z zagranicy „Przedświt⁴⁴, „Światło⁴⁴, „Kuryerek Zakordono-wy“ i wiele broszur politycznych i fachowych. Ponieważ ta działalność podziemna zaważyła mocno na wypadkach lat 1905 i następnych, warto dać pojęcie o jej rozmiarach: już w r. 1904 wydano w kraju 7 200 egz. „Robotnika44 i 4 800 egzemplarzy broszur i odezw. Z za granicy przywieziono 29 543 egz. rozmaitych druków, w tej liczbie 3 819 egz. „Przedświtu⁴⁴, 23 427 egz. polskich broszur, 418 litewskich, 788 żydowskich, 314 rosyjskich i 757 niemieckich. Liczby te wzrosły znacznie w latach następnych. Działalność ustawiczna partyi uzewnętrzniała się w manifestacyi święta majowego, które od r. 1898 było obchodzone maso-wemi pochodami w Warszawie, oraz w strajkach (Zawiercie 1894, Sosnowiec 1894, Dąbrowa 1897 — 99). Pod koniec r. 1899 w łonie P. P. S. powstaje secesya, tworzy się polska partya socyal. „Proletaryat⁴⁴ (ob.), żądająca przyjęcia na dziś hasła konstytucyi ogólno-państwowej i autonomii dla Królestwa, jako też uznania terroru za środek walki politycznej. Grapa ta nie zyskała poważniejszego znaczenia; odznaczyła się tylko działalnością wydawniczą (wydaje pisma „Proletaryat⁴⁴, „Do boju⁴⁴ i od r. 1905 „Proletaryusz⁴⁴). Wogóle tętno ruchu wzrastało, aż wreszcie ruch ten przeszedł na drogę ma-nifestacyj polit. pogrzebowych, z których najgłośniejszą była manifestacya na pogrzebie J. Tańskiego, w listopadzie 1899 (jeden z założycieli Związku, a później zwolennik Socyal-de-mokracyi). W tymsamym mniej więcej czasie wypływa na jaw „Socyal-deinokracya Kr. P.“, która po połączeniu się z grupą robotniczą w Białymstoku przybrała nazwę „S. D. K. Polsk. i Litwy⁴⁴. Program nowej partyi zawiera żądanie respubliki demokratycznej dla całego państwa i autonomii dla Kr. P., których zakresu zresztą nigdzie nie określa (organ teoretyczny „Przegląd Socyal-Demokratyczny⁴⁴ i pismo agit. „Czerwony Sztandar⁴¹). S. D. rozwinęła się szerzej dopiero w r. 1905. W r. 1897 powstaje na Litwie organizacya socyalistyczna robotników żydowskich p. n. „Ogólno-żydowski Związek Robotniczy na Litwie, w Polsce i w Rossyi⁴⁴, znany ogólniej p. n. „Bund⁴⁴. Bund rozwija się też w Warszawie i w Łodzi. —Takie-mi były siły i organizacye partyi Socyalistycz-nych w przededniu okresu rewolucyjnego. Organizacya właściwa zawierała względnie szczupłą liczbę osób, ale wpływy ich były rozleglejsze. a warstwa robotnicza nawet w odłamach mało

XXX: sprawa rolna (między innemi o tutach i szachownicach); XXXI: statystyka ralności i zdrowia; XXXII; ruch ludności 1906; XXXIII: ludność 1907; XXXIV: własność ziemska według wielkości); Opis fabryk i zakładów przemysł. (Petersb. 1903; po ros., urzęd.); Wia-XIV. Bibliografia. I. Do statystyki    domości o fabrykach nieóbłoż. akcyzą (Petersb.

serwi-rno-

uświadomionych widziała w nich rzeczniczki swoich interesów. Wojna japońska nadała tym wpływom rozmach niezmierny, aż wreszcie w ciągu lat 1905 — 1906 organizacye te staną się głównemi działaczami w toku wydarzeń ówczesnych.

K. Kr. i Wł. Fr.

i położenia ekonomicznego (rozdz. // — VII).    1903; po ros., urzęd.); ,,1’amjatnyja Kujiżki“

A) Rozległość, ludność iprodukcyawogó-    wydawana po zniesieniu odbrębności admistr

le. a) Li czhy i falita. Colberg Jul. ,,Atlas    Kr-a przez gubernatorów; czasopisma, zwła

K-a P-go; Atlas du R. de P.‘‘ (Warsz. 1826—    szcza prowincyonalne z lat 1870 — 1900, ob

7, folio podłuż., 8 wojew.; objaś. wiadom.    Estreicher ,,Bibl. p. XIX stulecia" i Bibl. p

liczbowe); „Oaz. Warsz.“ 1816—30 (prócz    XIX stul. 1881 —1900“—(3) Op r acow ania

liczb z Rapp. Rady Stanu wiele faktów statyst.    L. Wolski „Statystyka K-stwa P.“ (Enc. Orgel

oraz

z innych źródeł bezpośr. urzęd.); Kalendarze większa): W. Załęski „Statystyka porównaw-Kurowskiego, Strąbskiego, Jaworskiego, Ungra, cza K-a Polskiego" (Warszawa 1876), ,,Wieku“; Politowski W. S. P. „Jeografia Kr. „K-stwo P. pod względem statystycznym" P-go i Wolnego M. Krakowa“ (wyd. 2-e Warsz. (Część I: Ludność, rolnictwo, górnictwo i fiu an-1818); Szymanowski Woje. ,,Kr. P-e, najdokładn. se, Warszawa 1900; II: Statystyka zajęć i przeobraź tego kraju pod względem stat., jeogr...“ mysłu, t-że 1901); Staniszewski St. „Rzut (Warsz. 1859, 8-o max. 108 str. w 2 ko- oka na stan ekonomiczny K-stwa" (Warszawa lumny). Fr. Ro decki „Obraz jeograficzno- 1907; przedtem w „Prawdzie'⁴ warsz.); „W na-statystyczny Królestwa Polskiego" (Warsza- szych sprawach" (Warsz. 1899); R. Buczyn-wa 1830); prace L. Wolskiego w „Ka- ski „Nasza własność ziemska" (Warsz. 1881, lendarzu wydawanym przez Obserwatoryum z „Bibl. Warsz."); tenże ,,Zarys stanu moral-Warszawskie" (lata 1857 —1861, „Materyały nego naszego społecz." cz. I, II (Warsz. 1885, do statystyki Kr-stwa“); „Opis wystawy wyro- 1886, tablice); „Stan moralny naszego społe-bów rękodzielniczych i płodów rolniczych, czeństwa na podstawie wykazów statystyczno-odbytej w Warszawie 1857“ (Warszawa 1860); .karnych" (Warszawa, I 1874, II 1886); Ma-Antropow „Finansowo - statisticzeskij atłas cieszą Al. Dr „Atlas stat. Kr. Pols." (Płock Rossijskoj imperii"; Anuczjin „Oczerki eko- 1907; 32 mapy); Wiercieński Henr. ,,Ruch nomiczeskago położenija krestjan w gub. Car- ludności na terryt. gub. Lubelskiej 1816 — 1906" stwa Polskago 1873“ (Radom 1875); „Statjistji- (Ekonomista" Warsz. 1907 IV). -B) Stosunki ka Rossijs. Imperiji" (tom XXIII, Petersburg gospodarcze. Bibliografia dotycząca pojedyń-1893); Orłów Spis zakładów przemysłowych czych stron życia ekonom, pod odpowiedniemi w Rossyi i Królestwie (Petersburg 1881); artykułami. „Przewodnik dla samouków", tom III Mendelejew „Fabrycznaja promyszlennost’ 245—265, zamieśił drobiazgowy opis dzieł, do-i torgowla Rossiji" (Sprawozdanie na wystawę tyczących życia gospodarczego. Tutaj podaje się w Chicago, Petersburg 1893); „Swod dannych tylko rzeczy zasadnicze: a) Rolnictwo. o fabryczno-zawodskoj promyszlennostji w Rossiji Prócz prac źródłowych wymienionych w dzia-1892“ (Petersburg 1895); „Proizwodjitelnyja le A: J. Romanowski „Rys stosunków eko-siły Rossiji" (Petersburg 1896, z powodu wy- nomiczuych gub. Radomskiej" (Warszawa. 1892); stawy w Niżnjim Nowgorodzie). Najważniej- Z. Pietkiewicz „Siły i środki ludu nasze-szy materyał doby ostatniej (inna rzecz: o ile go" (Warszawa 1905); M at wj ej e w „Krestijan-można mu zaufać) zawarły wydawnictwa skij kredjit" (Radom 1880); Wł. Grabski Warsz. Kom. Statystycznego: „Trudy „Historya Towarzystwa Rolniczego" (Warsza-Warsz. Statjistjicz. Komjiteta" (tom III: ludność wa 1903); tenże „Materyały w sprawie wło-1890; IV: rozmieszczenie ludności, V: zarobki ściańskiej" (Warszawa 1907); Misiewicz M. włościan i emigracya do Ameryki; VII: ruch Dr „Lasy w Król. Polskiem" („Bibl. Warsz." ludności, IX: statystyka zarobków ludności wiej- 1896 III; statystyka szczeg.); Miklaszewskiej: X, XI, XIII: sprawy ludności; XIV: lu- ski J. „Ogólny rzut oka na rozwój leśnic-dność bezrolna wiejska; XV: własność ziemska; twa w K-ie P-em" (1907); L. Górski „U-XVII: własność ziemska włościańska; XVIII: wagi nad obecnym stanem robotników wiej-statystyka inwentarza; XIX: wychodźtwo cza- skich w K-e P-em" (Warszawa 1860); tenże sowę za zarobkiem; XX: wynagrodzenia naje- „Nasze błędy w gosp. folwarcznem" (Warsz. mników rolnych; XXI: statystyka własności 1874); tenże „O dobrow. umowach właśc. fabr. ziemskiej; XXII: rozwój ekonomiczny 1864— z włościanami w celu zniesienia służebności..." 1905: XXIII: Stan ludności 1905; XXIV: ruch (Warsz. 1876); B. Zdziarski „O najwłaściw-ludności; XXV: sprawa agrarna w K-stwie Pol- szych sposobach wynagradzania robotników wiej-skiem; XXVI: ludność 1906; XXVII: rzut oka skieb" (Warszawa 1889). Nadto artykuły w „Enc. statystyczno-ekonomiczny; XXVIII: oświata lu- Rolniczej" (zwłaszcza o Handlu). Co do włościan du; XXIX: przemysł fabryczny i domowy; ■ ob. art. Włościanie. (3) Handetiprge-

mysi. J. Poznan skij „Projizwodjitjelnyja le błędów, ale pomocne), siły Carstwa Polskago“ (Peters. 1880); Bloch i polit. lubelski “ (1816 tygodn.). ,,I)yaryusz sejmu

J. G. „Przemysł fabryczny K-stwa Polskiego" K-a P-go z r. 1818“ (Warsz. 1818, 3 t. folio). (Warszawa 1884), tenże „Wpływ dróg żel. na „Dyaryusz senatu sejmu K-a P-go 1825 r.“ ekon. stan Rossyi" (Warszawa 1878—80, 5 tom.; (Warsz. 1828, 3 1). Dyaryusz sejmowy ob. tom I); J. Banzemer „Obraz przemysłu Protokuł. „Dzień, powsz." (Warsz. 1861    5,

„Dostrzegacz ekou.

w kraju naszym". (Warszawa 1886); J. Jan- 1865—6 i po ros od 1867 rWarszawskij żułł Przemysł fabryczny w K-stwie P. (Pe- Dniewnjik"). „Dzień, powsz. krajowy" 1829 — 37 ersburg 1888, po ross.); R. Luxemburg „Die (Warsz. codz.). Dzienniki urzędowe od r. 1816 industr. Entwickelung Polens" (Lipsk 1898); pojedynczych województw, a od 1837 gubernij; St. Koszutski „Rozwój przemysłu wielkie- tygodn. dor. 1863 —6. „Dziennik posiedzeń Izby go w K-stwie Polskiem" (Warszawa 1901)-, ten- poselskiej w czasie sejmu K-a P-go w r. 1820 odby-że „Rozwój ekonomiczny K-stwa Polskiego tego“ (Warsz. [1821] Pij. 8-o; redag. Obniski 1870 — 1900“ (Warszawa 1905). C) Ubez- Prane., sekr. sejm.). „Dz. Praw K-a P-go” pieczenia (rozdz. IX). „Zbiór urządzeń i wia-    71 tom. od    r. 1816    do 1870    (skorowidz Kapu-

domości, tyczących się ubezpieczeń w Króle-    śeińskiego    ob. tu    niżej; w    T. I konstytucya

stwie Polskiem 1844—1847"; „Dzień. Praw. i prawa organiczne). Egger Aug. ob. „Ekonomi-K-stwa Polskiego T. I—T. LXX; J. Mrazek sta”. „Ekonomista” miesięcznik (Warszawa „Monografia Towarzystwa wzajemnych ubez- 1865 — 74; red. Sommer Wiktor). „Lko-pieczeń w Krakowie" 1866 r.; May ze 1 „Rzecz    nomista”    czasop.    tygodn.    (Warsz. 1880

o istocie i systemach ubezpieczeń z dodaniem    —3; red.    Egger    Aug.). ,,Ekonomista¹ ‘ <dod.

„Gaz.

wiadomości o działających w Kr-stwie Pol- do petersb. „Kraju” r. 1888. „Ekonomista” skiem instytucyach asekuracyjnych" (Warszawa kwartalnik (Warsz. od r. 1906, red. Dziewul-

1872); Tegoż „O Towarzystwie wzajemnych ski Stefan i Wasiutyński). „Gaz. rolnicza, ubezpieczeń w Krakowie i jego zakładach" przem. i handl. przy „Gaz. polskiej" 1854—^60, (Warsz. 1874); „Rys siedmioletniej działalności tygodn, „Gaz. roln." (Warsz.; tygodn.).

1816 — 30 (zwłaszcza Raporty Rady Stanu o czynnościach rządu i położeniu ekonomicznem; nadto wiele liczb i faktów statyst, z innych źródeł. Od r. 1812—5 rozporządzenia nie objęte „Dz. Praw” ani Księstwa ani Królestwa; w r. 1815 zasób obfity, m. in. Organizacya Rz. Tymczasowego). Godlewski Mścisław. „Powody urzędowe do ks. I kod. .cywilnego Polskiego" (Warsz. 1876). Godlewski Stefan ob. Zbiór praw i rozporządzeń. „Gubernskija Wjedomo-stji" od r. 1867, tyg.; Handelsman Marceli „Żywot chłopa polsk. na pocz. XIX w. do druku podał...” (Warsz. 1907; opowiadanie nauczyciela z ludu, Deczyńskiego). Hoffmann (Autor „Wielkiego Tygodnia Polaków”) „Rzut oka na stan polit. K-a P-go pod panów, rossyjskiem... 1815 — 30“ (Warsz. 1831; data napis. 11 lipca 1830; str. 1—293 tekst., 1 — 108 Dowody [druk drobny] —12°. Toż w wyd. 2-m po franc. Paryż 1832). „Kalendarz Handlowy” na r. 1868 (Warsz.; statyst. przemysłu K-a P-go). „Kalendarz polski ilustrowany” (Warsz. r. 1891 i nst.). „Kalendarzyk polityczny” pijar-ski 1815 — 30. „Nowy Kalendarzyk" Netta 1819 nast. Kapuściński P. „Skorowidz do Dzień. Praw" (3 cz. z upoważn. Kom. Rząd. Sprawiedliw.” Warsz. 1872, 1870, 1872). Kar-nowicz E. P. „Wielki książę Konstanty” (przekł. or. ros. od rozdz. XIV; Warsz. [1901]; podobizny), Kiciński Brunon i Morawski Teod. red. „Gazeta codzienna narodowa i obca” (Warsz. od 1 paźdz. 1818 r. folio codzień z wyjątk. świąt i niedziel do 19 maja 1819 r„ potem

Warsz. T-stwa ubezpieczeń od ognia" (Warsz. rząd. K-a P-go" (Warsz. 1838 — 61). „Gaz. wiej-

1878); „Podręcznik ubezpieczeń od ognia, z u- ska“ (Warsz. 1817 — 9); „Gaz. Warsz,” r. względnieniem szczególnem naszych stosunków"

(Warsz. 1882); Ubezpieczenia życiowe u nas"

(Warsz. 1886); „Przegląd historyczny rozwoju instytucyj ubezpieczeń w K-stwie Polskiem"

(Warsz. 1900); Obliczenia wydziału statystyki Warsz. T-stwa Ubezpieczeń od ognia.

II (rozdz. VIII—XIII): d’Angeberg „Recueil des traites, conventions et actes diploin. con-cernant la Pologne 1762 — 1862” (Paryż

1862). Askenazy Szymon „Z działalności min.

Lubeckiego” (Warsz. 1897; z „Bibl. Warsz”).

Tenże „Miuisteryum Wislhorskiego” (Warsz.

1898; z „Bibl. Warsz.”). Tenże „Trybun gminu w dobie K-a Kongresowego" („Bibl. Warsz."

1907 IV). Tenże „Waleryan Łukasiński"

(T. I Kraków 1908). Barzykowski St. „Hi-storya powstania listopadowego spisana... „(Poznań 1883—8, 5 t.). Bieczyński Tad. „Sąd sejmowy 1827—9 r. na przestępców stanu”

(Akta prezydyalne, mowy na pogrzebie Bielińskiego; Poznań 1873, wyd. J. I. Kraszewski).

Bloch Jan Gottlieb „Wpływ dróg żelaz. na ekon. stan Rossyi” (Warsz. 1878—80, 5 t., 4-o tablice druk. i graf., diagrammy; w T. I Królestwo, w inn. nieco wiadomości i liczb). Tenże „Finanse Rossyi w XIX w." (Warsz. 1883—5,3 t., tablice; w T. III Królestwo; w T. I, rozdz.

Rok 1832 — 9 sporo ważnych liczb i faktów.

Tablice przedstawiające obraz skarbowości od r. 1815 — 66 także osobno jako dod. do „Ekonomisty” Eggera). Bojasiński J. „Rządy Tymczasowe w Król. Polskiem” (Warsz. 1902).

Cieszkowski Stan. Dołęga „Senatorowie Księstwa Warsz. i Kr-a P-go” (Warsz. 1891; wie- ; jeszcze tylko 1 nr. z d, 15 czerw.). Ciżsami

red. „Kronika" od str. 121 „Kron. drugiej połowy r. 1819; Dzieło w 100 tom." (Warsz. 1819; wyszło tylko t. 7, ostatni z cenzurą x. Czarneckiego z d. 19 lipca t. r.; wszystkiego 178 str. 8-o m.). Ciżsami red. „Orzeł biały" (Warsz. 1819 — 20). „Kodex karny K-a P-go" (uchwal, na sejmie 1818 r.; Warszawa 1818). Kołaczkowski KI. „Wspomnienia; Księga III 1820 — 30“ (Kraków 1900). Konic Henr. „Samorząd gmin. w K-e P-m wyd. 2-e“ (Warsz. 1906). Tenże „Dzieje prawa małżeńskiego w K-e Polskiem 1818 — 36“ (Warsz. 1903). Koźmian K. „Pamiętniki" (Oddz. I i II Poznań 1858, III (tom) Kraków 1865. Wyd. 2-e Warszawa 1907, w ,,Bibl. Dzieł, wybór." Korzystać ostrożnie). Tenże „Pisma prozą" (Kraków 1888). Kraushar Aleks. „Miscellanea histor." (Warsz. od r. 1906 zeszytami i w całości; wiele ze źródeł urzędowych z arch. Warsz.). „Kwartalnik histor." lwowski (1887 —1908). Lelewel J. ,,Porówn. trzech konstytucyj" (Warsz. 1831 i wyd. nast.; ,,Dz.“ Poznań Żup. T. XII). Tenże „Polska odradzająca się" (Bruks. 1836 i wyd. nast.; ,,Dz.“ Poznań Żup. T. XII). Mańkowska Bogusława z Dąbrowskich „Pamiętniki" (odb. z „Warty" Poznań 1880). Martens J. Fryd. „Nouveau re-cueil generał des traites" wraz z „Table generale" doprowadzony do r. 1861). Martens-Cussy „Recueil manuel et pratiąue des Traites, Conventions et autres actes diplomatiąues" (Lipsk 1846 — 57). Martens i Saalfeld „Supplement au Recueil des princ. Traites 1825—30" (Getynga 1831). Mayzel Bron. ob. I i w rozdz. IX Ubezpieczenia. Mochnacki Maurycy „Powstanie Narodu Polskiego w r. 1830 — 1" (Pozn. 1863 Żup. 21., „Dzieła" T. II i III; T. II r. 1815 — 30). Morawski Teod. „Dzieje Narodu Polskiego" T. VI (Poznań 1872). Morawski ob. Kiciński. Moriolles de, hr. „Pamiętniki 1789—1833" (przekł. z wyd. 2-go oryg. franc.; Warsz. 1902, „Bibl. Dz. Wyb." nr. 255; o w. ks. Konstantym). Niemcewicz Jul. „Pamiętniki" (większe; wyd. Kraszewski; Poznań 1871, 2 t.:

I r. 1811 — 13, II r. 1813 — 20 — 8°. Ważne), Tenże „Pamiętn. czasów moich" (wyd. nowe Lipsk 1868). Obniski ob. Dziennik. [Sta-wiarski Ign.] „Obraz polityczny i statystyczny K-a P-go jaki był wr. 1830 przed dniem 29 listopada" (Warsz. 1830). Obruczew N. ,,Wo-enno-statjistjiczeskij Sbornik" (Petersb., wyd. ciągłe). Okolski Ant. „Wykład prawa administr. oraz prawa administracyjnego obowiązującego w K-e P-m" (Warszawa 1879 — 1884 3 t. ,,Bibl. um. prawnych"). Ostrowski Ant. „Żywot Tomasza O-go" (Paryż 1836 — 7, 2 t.). Potocki Stanisław K. „Podróż do Ciemnogrodu" (Warsz. 1820;    4 tomiki; T. II).

„Protokuł posiedzeń Izby poselskiej z miesiąca czerwca 1830 r.“ (Warsz. 1831). Rada Stanu: Raporty coroczue składane królowi z 5-u wydziałów rządowych, co do stanu ekou. przez kom. spr. wewn. i policyi pod ostatecznem

Wielka Encykl. Illustr. Ser. I. Tom XLI. Zesz.

okiem Mostowskiego (niektóre tylko ogłosz., ale wiele z nich w „Gaz. Warsz." ob. tu wyżej). Taż: Raport z lat 1820 - 3 złóż. królowi w r. 1824 | Warsz.] b. k. tyt. bez tyt. nadpis,, 98 str. folio i podpis. Zajączek). Taż: Raport złożony królowi d. 5 września 1820 r. za r. 1818 — 9 (Warsz.; bez k. tyt., bez pagin. [45 k.], bez tyt. nadpisowego, druków, jako rkps.—folio; podpis. Zajączek). Taż: Raport złóż. królowi z Warszawy d. 18 maja 1830 r. o 50-u petycyach sejmu r. 1825; [Warsz.] b. k. tyt. b. tyt. nadpis., 22 str. folio min.; podpis. W. Sobolewski). Radziszewski Henr. „Skarb i Organiz. władz Skarb, w K-e P-m T. I (1815 — 30)“ (Warsz. 1907). Rembowski Al. „Nasze poglądy polit. w roku 1818“ („Pisma" Warsz. 1901 T. 1 . Sapie-jewski Józef „Główniejsze wiadomości statyst. o K-e P-m" („Kalendarz polski" 1891). Schmitt

H. „Dzieje Polski XVIII i XIX w." (Kraków i Lwów 1866 — 8, 4 t.; T. IV, do r. 1832, stowarzyszenia tajne). Skarbek Fryd. „Dzieje Polski, cz. II: Król. kongresowe do Rewolucyi Listopadowej; wyd. pośm." (Poznań 1877 Żup.). Smolka Stanisł. „Polityka Lubeckiego" (Kraków 19Q7—8, 2 t.; część z „Przegl. hist." warsz.). Sokołowski Aug. „Dzieje Narodu Polskiego" (wyd. Red. „Wieku" warsz., doprowadzane obecnie do ostatnich czasów). Som-mer ob. „Ekonomista". Spazier R. O. „Ge-schichte d. Aufstandes d. Poln. Volkes in d. J 1830 — 1" (wyd. 2-e Sztutgart 1834; lata 1815 — 30 T. 1). „Statjistjiczeskie wremiennjikji Ros. Jimperiji" (wyd. ciągłe Central, komit. przy Min. Spr. wewn. w Petersburgu). Stawiarski Ign. „Listy czyli postrzeżenia o rządzie, sprawiedliwości i administracyi w K-e P-m" (Warszawa 1830). Strj elbjickij „Jizmjerenie po-wjerchnostji Jimperiji" (Petersb. 1875). Szjil-der gen. („Jiinperator Aleksandr 1" (Petersb. 1897 —8,4 t.). „Ułożenie o Nakazanijach ugoło-wnych i jisprawjitelnych; kodex kar głównych i poprawczych" 1847 r. (Warsz. 1847; wprowadzone ukazem z d. 12/24 marca 1847 r. od 1 stycz. 1848 r.). Wierzchlejski Rom. „Mate-ryały do statyst. Król. Polskiego" (Warsz. 1867). Wolski Ludwik ob. wyżej I „Kalendarz wyd. przez Obs. Astr. w Warsz,“. Wyczechowski Ant., radca stanu, p. ob. prokuratora jeneralue-go przy Sądzie Sejmowym (podpis na ost. stron.) „Skarga... przeciwko" (wymień. 8-u oskarż.; „Warszawa d. 8 stycz. 1828 r.“ bez

k. tyt., 56 kart nlb. 4-to). Zawadzki Stan. wyd. „Prawo cywilne obow. w K-e P-m" (Warszawa 1860 — 3, 3 t. 8-o min.; prawa dopełniające, skorowidze i zestawienia artykułów). Zawjelejskij Statystyka Cesarstwa Ros., a w niej i K-a P-go (Petersburg 1842; po ros., na rozkaz Mikołaja I). „Zbiór przepisów administracyjnych Król. Polskiego“ (Warsz. 1866—8; 72 t. w 6 wydziałach). „Zbiór praw i rozporządzeń" (Warsz. od r. 1871; red. Godlewski Stefan). Żukowski Wład. „Docho-

Ped;

mi.

dy i wydatki państwowe w K-e P-m" (Warsz. 1907).

Bibliografia do Szkół (rozdz. VIII) ob. ,,Ency-klopedya Wychowawcza" wyr. „Bibliografia" w opracow. Wisłockiego. Za Apuchtjina wychodziły Cyrkularze jako rkpsy, tylko dla władz. Fakta i liczby w „Żurnał min. uarodn. pro-swjeszczenija". Własnego opracowania szkoły średniej i początkowej z żadnego okresu nie mamy; są tylko przyczynki o życiu szkoły okresu apuchtinowskiego, zwłaszcza w literaturze politycznej, w publicystyce i w gazetach zakor-donowych. Na zaznaczenie tu zasługuje niewielka rozmiarami, ale poważna treścią rozprawa Krasnosielskiego (czasp.Kraków 1884). O uniwersytecie warsz. polskim opracował obszerne dzieło Dr. Bieliński, autor rozdz. VIII; T. I wyszedł w r, 1907 w Krakowie w zbiorze ,.Fon-tes et Commentationes“. O Szkole Głównej ob. ten wyraz. Cennym przyczynkiem do historyi szkolnictwa apuchtinowskiego jest wydana w Warszawie w końcu 1908 r. broszura nauczyciela w szkołach K-a P-go Dubrow-skiego sięgająca do czasów ostatnich: „Oficyal-naja nauka w Carstwje Polskom (uniwersjitet po licznym wospomjinanijam)".

Do dziejów konstytucyi przygotowywanej dla K-a P-go ważny projekt jej, pomysłu Andrzeja Horodyskiego, w Rkpsie Ak. Um. nr. 152.

Do dziejów politycznych 1813 — 5 r., przed o-głoszeniem Król. ob. Warsz. Księstwo. Dzieje polit. 1815 — 30 uzupełnione tu w rozdziale XI „Wojsko Polskie“ jako też w artykułach: Grabowski Stan. i Stefan, Grzymała Wojciech (Albert), Kiciński Brunon, Kołaczkowski KI., Konstanty w ks., K oźmian Kajetan, Krasiński Winc., Krzyżanowski Seweryn, Lelewel Joach., Lube c ki Franc. Ksaw., Łukasiński Wa-leryan, Mochnacki Maurycy, Morawski Teodor, Mostowski Tadeusz, Ostrowski Ant. i Władysław, Plichta Andrzej, Poto-c k i Stanisław K.,Sąd Sej mowj, Sobolewski Ign. i Walenty, Staszic Stan., Szaniawski J. Kai., W a wrze cki Tom., Wiel-h orski Józef, Wybicki Józef, Wysocki Piotr, Zajączek Józef.

Dzieje lat 1830—1900 ob. w art. Powstanie r. 1830—1, Powstanie r. 1863 — 4, oraz w Dopełnieniach na lit. K.

Królewiec (Koenigsberg, lit. Kawaan-zus, łac. Regiomontanum) po obu brzegach Pregoli, o milę od zat. Świeżej, stolica Prus Książęcych v. Wschodnich, m-sto koronacyjne i trzecia rezydencya królów pruskich, od r. 1843 forteca pierwszego rzędu z kilkunastu fortami, zawdzięcza swój początek zbudowanemu 1255 r. przez Krzyżaków zamkowi, nazwanemu Królewcem na cześć Ottokarall (ob.), który, walcząc z Krzyżakami przeciw Prusakom, na to miejsce zwrócił uwagę. Pod tym zamkiem powstało Stare miasto 1256 r- Nowe miasto v. Loebenicht otrzymało 1300 r. prawo miejskie od komtura Barthela Bruxhavena, a Kneip-hof (Knipab) na wyspie Pregoli, niegdyś siedziba wójta, wyniósł do rzędu miast w. m. krzyżacki Werner von Orseln 1327 r. Te trzy miasta połączono w jedno 1724 r. Po wojnie z Polską (1454 — 1466) osiadł w. m. krzyżacki w K-u, który odtąd stał się stolicą całej zie-Około r. 1523 przyjął się tu luteranizm za poparciem odszczepieńców, ks. Albrechta Hohenzollerna i bisk. sambijskiego Jerzego Polen-tza. Ów Albrecht założył 1544 r. uniwersytet luterski „Albertina“. W r. 1624 umocniono K. w sposób ówczesny. W r. 1656 zawarł tu elektor brandenb. Fryderyk Wilhelm pokój ze Szwedami, uznawszy się lennikiem korony szwedzkiej, a w rok później wybudował w zacli. końcu Kneiphofu cytadelę Friedrichsburg, oddaną 1811 r. na cele handlowe. W kościele zamkowym koronował się 18 stycz. 1701 r. pierwszy król pruski Fryderyk I. W r. 1758 zajęli Rosyanie K., a 1807 Francuzi. Stąd wydali 1814 r. York, Stein, Arnet, Schoen, Dolina i inni. hasło do wojny przeciw Napoleonowi I. Tu urodzili się Immauuel Kant, Ha-mann (1730 — 1788), botanik Hagen (1749 —

1829), kompozytorzy Reichardt (1752 —1814), i Dorn (1804), statystyk Schubert (1799—1868), chirurg Dieffenbach (1794—1847). K., tworzący powiat miejski, ma z 4 większeini i 14 mniej-szemi przedmieściami dwie mile obwodu. W r. 1816 liczył 61 084 m-ców — 1880 r. 140 909 (129 436 ewang., 5 207 katol. i 5 082 żydów) w r. 1900 ok. 175,000 m-ców. W’ Starem mieście: ratusz i zamek (półn. część zamku pochodzi z r. 1255, reszta z w. XVI. Pawilon zbudował Schluter 1708 — 1712 (jego dziełem jest stojący przed pawilonem posąg Fryderyka I pruskiego), wieża zamkowa 87 m. wysoka. Sala moskiewska (Moskowitersaal) w zamku, 265 stóp długa, 57 szer., 19 wys., a nazwę otrzymała zapewne z powodu pobytu posłów moskiewskich w K. (z nimi 1516 r. ks. Albrecht zawarł sojusz przeciw Polsce). Kościół zamkowy zbudowano 1592 r. W Kneiphofie wystawił 1332 r. w. m. Lotar, ks. brunświcki, tum w stylu gotyckim (przebudowany 1856 r.), w którym są grobowce fundatora, ks. Albrechta I, i żony jego, elektora Jerzego Fryderyka, kilku mistrzów krzyżackich, kanclerza Kospotlia i Kanta. Ogromny gmach pocztowy, za którym stoi dom Kanta; uniwersytet, zbudowany wedle planu Stiilera 1844 — 1865, w sali posiedzeń biust Kanta, arcydzieło Schadowa; przed Uni-wersytem posąg Kanta dłuta Raucha r. .1864. Giełda zbudowana 1875 r. we włoskim renesansie za l³/₄ mil. mar. podług planu H. Mullera z Bremy; teatr miejski zbudowany przez Walentego Mullera; Muzeum miejskie, przed którem posąg ministra Schoena; kościół w Starem mieście, zbudowany przez Schinkla, i in. gmachy w pobliżu pięknego placu parady, na

i największem przedmieściu Sackheim kościół katolicki z r. 1777, a na przedmieściu Steindamm, dawnej wsi rybackiej, najstarszy kościół ś. Mikołaja. W mieście sztaby I-go korpusu, 1-ej dywizyi, I-ej i Ii-ej brygady piechoty, I-ej brygady jazdy i I-ej brygady artyleryi polnej, 8 batalionów piechoty, pułk kirasyerów, artylerya j na spławna Desna; okolica ciekawa pod wzglę-polowa i piesza, batalion trenu; kilka banków, I dem geologicznym, lecz niezupełnie zbadana, wchodnio-pruska generalna dyrekcya ziemstwa Ludność posiada mało ziemi, dlatego jęła się kredyt., naczelne prezydyum, konsystorz ewan- przemysłu domowego (zwłaszcza tkackiego), gelicki, generalna superintendentura, archiwum prowincyonalne, regencya; wyższy sąd ziemski, sąd ziemski z oddziałem dla spraw handlowych, sąd okręgowy, główny urząd celny i kolei żelaznej, urząd ziemski dla powiatu ziemskiego, naddyrekcya poczty, giełda, 13 konsulów, prowincyonalne kolegium szkolne i medycynalne, I jedynie; ci synowie, którzy szli do stanu du-admiralicya, 15 kościołów ewang., 1 katolicki, chownego, nie otrzymywali dzielnicy. Córki dwie synagogi, uniwersytet (pierwszym rekto- dostawały posag w summie pieniężnej, a jedynie na zabezpieczenie posagu, aż do spłaty, dawano niekiedy dzielnice ich mężom. Godność królewską mógł dziedziczyć jednak tylko jeden z synów. Wskutek paktu koszyckiego z r. 1374 zastrzeżono tą godność dla córek Ludwika węg., z których Jadwiga tron osiągnęła. Od czasów Jagiełły synowie nie mają żadnych praw do tronu, który staje się elekcyjnym, a w prawach kar-( dynalnych z r. 1775 zastrzeżono nawet, że synowie i wnukowie nie mogą być po ojcu względnie dziadzie wybrani królami. Pozostały więc potomstwu króla tylko prawa do wyposażenia z majątku ojca. Praktycznego znaczenia to za Jagiellonów nie miało, wobec tego, że synowie bądź w Polsce po ojcu przychodzili na tron, bądź gdzieindziej uzyskiwali władzę panujących. W w. XVII wyrabia się zwyczaj, że sejmy uchwalają wyposażenie synów K-a bądź w starostwach, bądź w pensyach. Wprawdzie August II i III zrzekli się tego prawa dla dzieci, przecież synowi Augusta III później pensyę ze skarbu państwa przyznano. Synowie ci, otrzymując wyposażenie, musieli składać przysięgę na wierność państwu. Jeśli szło o synów Polaków, na tron wyniesionych, to byli oni równi szlachcie. Królowie Michał i Jan

którym posąg Fryderyka Wilhelma III, modelowany 1852 r. przez Kissa. W najstarszem | nihowskiej przy kolei wązko-torowej Konotop-

Pirogowka. Progimnazyum żeńskie, przemysł tkacki domowy; 13 476 m-ców (6 685 męż. i 6 791 kobiet). — 2) powiat w płd. części gub. Czernihowskiej. Urodzajna nizina o pokładzie gliniastym, miejscami nieco wzniesiona, 2693 kim. 122 835 m-ców, powiat przeci-

Królewięta polscy. Za Piastów niema różnicy w prawach dzieci panującego, czy on jest królem, czy tylko księciem. Synowie mają prawo do udziału w spadku, który po ojcu zostaje. Każdy musi dostać część swoją. Wielkość jednak dzielnicy każdego zależy od ojca

rem był Jerzy Scabinus, teść Melanchtona, w nim uczyli Kant, Hippel, Herder, Herbarth, Lachman, Bessel, Burdach, Baer, Dinter, Jan Yoigt, Rosenkrantz). Z uniwersytetem połączone jest obserwatoryum astronomiczne, ogród botaniczny, muzeum zoologiczne i rozmaite se-minarya (polskie i litewskie seminaryum teologiczne); 4 gimnazya, progimnazyum, 2 giin-nazya realne, wyższa szkoła miejska; szkoła przemysłowa, król. akademia sztuk pięknych, szkoła artystyczna, zakład dla głuchoniemych i ociemniałych, królewska i uniwersytecka (połączone) biblioteka 220 000 toin., tajne archiwum krzyżackie, muzeum miejskie ze zbiorem obrazów, teatr, liczne zakłady dobroczynne, kilka szpitali, towarzystwa: starożytności „Prus-sia“, fizykalno-ekononomiczne, T-stwo zajmujące się fauną prowincyi pruskiej; „niemieckie" i in.; słynne lejarnie żelaza i fabryki maszyn, fabryki tytoniu i cygar, tapet papierowych, smoło w ca, wody mineralnej, wyrobów z bursztynu, octu, spirytusu, pierników, chemikaliów, mąki kościanej; wielkie garbarnie, młyny parowe, olejarnie, wapniarnie, browary, 10 drukarń, warsztat okrętów, gazownia. Słynie z dobroci K-cki marcepan, słyną jarmarki na wełnę, płótno, konie, bydło i maszyny. Głównie handluje K. zbożem, drzewem, a zwłaszcza herbatą, ma też udział w handlu morskim. Portem K-kim jest Piława. — Arnold „Historie von Koenigsberg" (Królewiec 1746 — 1769, tom. 2). v. Bacz ko „Geschichte und Beschreibung von Koenigsberg"(t-że 1787 — 1890, nowe wyd. 1804). Faber „Die Haupt-und Residenzstadt Koenigsberg in Preussen" (t-że 1840). R o-senkrantz „Koenigsberger Skizzen" (t-że 1842), Schubert „Zur 600 - jahrigen Jubel-feier Koenigsbergs" (tamże 1855).

Dr S. K.

Królewiec, m-sto w reg. frankfurckiej, ob. Konigsberg.

III wyraźnie zobowiązują się dzieci swoje wychowywać w stanie szlacheckim. Synowie królów, którzy byli gdzieindziej władcami dziedzicznymi, zachowywali swoją godność. W sprawy państwowe nie mogli się mieszać, chyba że sejm wyraźnie im jakie funkcye przekazał. Podlegali tylko sądowi sejmowemu, z wyjątkiem jeśli szło o sprawy dóbr ich, które podlegały zwykłym sądom. Nosili tytuł najjaśniejszych, i mogli używać w pieczęciach herbu Polski i Litwy obok swego rodzinnego. —Por. Lengnich „Prawo pospolite Królestwa polskiego" (ks. II, rozdz. 17).    *k-

Królewska Huta, ob. Kónigshutte.

lir. A. G.

Królewska woda. Nazwę tę nadano żółtemu lub czerwono-żółtemu płynowi, jaki się otrzymuje przez zmieszanie stężonego kwasu azotowego (najlepiej o c. gat. 1.20) z 2 — 3 częściami stężonego kwasu solnego (najlepiej o c. gat. ].12) Mieszanina ta wytwarza dzięki wzajemnemu na się działaniu jej składników chlor. Kwas solny ulega utlenieniu, azotowy zaś re-dukcyi. Tworzący się przytem tlenek azotu, łącząc się z chlorem, daje chlorobezwodnik kwasu azotawego NOC1. Reakcyę tę (zbadaną przez Gay-Lussac’a,Tildenai Goldschmidta)wyrazić można wzorem: HN0₈-j-3H₂Cl=2H₂0-f-NOCl-f-Cl₂. Obecność chloru jest przyczyną charakterystycznej własności W. K-ej, odróżniającej ją od każdego z wchodzących w jej skład kwasów. Roztwarza ona nietylko te metale, na które działa któryś z kwasów: solny lub azotowy, lecz także nierozpuszczalne w nich metale t. zw. szlachetne (np. złoto, platynę). Wywiązujące się w W. K-ej małe ilości chloru łączą się z temi metalami, mieszanina zaś wytwarza nowe ilości chloru, a reakcya ta trwa aż do zupełnej przemiany metalów w ich chlorki (Berzelius). W.

K. przez dłuższe stanie na powietrzu traci wraz z wydzielającym się z niej stopniowo chlorem własność roztwarzania złota i platyny. Zaznaczyć należy, że NOC1 (chlorobezwodnik kwasu azotawego lub chlorek nitrozylu) własności tej nie posiada a mieszanina rozcieńczonego kwasu azotowego i solnego działa dopiero po ogrzaniu lub za dodatkiem KN0₂. W. K. znana już była alchemikowi Geberowi w w. VIII, a przygotowywano ją wówczas, wobec tego, iż kwas solny jeszcze nie był znany, z kwasu azotowego i salmiaku (chlorku amonu). Nazwę W. K. (aqua regia) wprowadził do nauki Basilius Va-lentinus, #by tern wyrazić, że jest odczynnikiem roztwarzającym złoto, króla metalów. Ob. chi o-ro-wodór i kwas azotny.

Królewski kanał, Dnieprowsko-Buski albo Muchawiecki, wpoprzek wschodnio-europejskiego działu wodnego, łączy m. Baltyc. z Czar-nem. Jakkolwiek wznosi się na 550 st. n. p.

m., przypada jednak na okolicę zabagnioną Polesia. Już za Władysława IV powzięto myśl zbudowania K-łu, ale ukończono go w 1775 r.; początkowo nosił ou nazwę K-u Rzeczypospolitej, później K-iego, a obecnie zwany jest Muchawieekim. Długość 6 mil kw. Na północy przypiera K. do małej rzeczki Wotoki, wpadającej z lewej strony do Muchawca, potem ciągnie się z półn. ku południowi, wykręca się na prawo na płd.-wschód, a w końcu na wschód. Od w. Lachowicza idzie błotami po lewym brzegu Piny aż do punktu, gdzie Pina jest spławna, i tu się z nią łączy. Żegluga nigdy nie była znaczną a podupadła od czasu przeprowadzenia na Polesiu dróg żelaznych. Spławiają wyłącznie drzewo na wywóz do Gdańska, i to tylko wiosną, gdyż w innych porach roku żegluga przerywa się wskutek płytkości Bugu. („Sł. geogr“.)

Królewskie księgi. Cztery księgi kanoniczne Starego Testamentu. Żydzi dwie pierwsze z nich zowią Samuelowemi, iż w nich poczęcie, narodzenie i sprawy Samuela (ob.), oraz obranie i pomazanie przez niego Saula, a później Dawida na króla są opisane. Dwie ostatnie księgi i Żydzi nazywają Królewskie mi, tj. pierwszemi i drugiemi Mala-chim.—(„Enc. Org. więk.“).

Królewskie sądy (w Polsce). Król jest w Wiekacli Średnich źródłem prawa i najwyższym sędzią wyłącznym nawet do w. XIV, o ile szło o sprawy t. zw. milites, z których powstaje szlachta. Objeżdża kraj i sądzi. Kiedy w w. XIV zaczęły powstawać sądy, które przejęły część tego sądownictwa, ziemskie, wiecowe i grodzkie, król przecież nie zaniechał objazdów po kraju dla wymiaru sprawiedliwości. Ustaliła się praktyka, stwierdzona przez statuty Kazimierza W., iż gdy król do dzielnicy przybywał, na jego dwór stawiał się sąd ziemski tej dzielnicy (sędzia, podsędek i pisarz), dla pomocy w wykonywaniu jurisdykcyi. Pomimo istnienia sądów tamtych każdą sprawę można było wnieść przed sąd królewski; dlatego w razie przyjazdów króla przestawały się odprawiać roczki sądów ziemskich i wiece. Król znowu każdą sprawę z każdego sądu przed swój może wywołać (ius evocandi ob.). Nadto są sprawy tylko do sądu króla należące: causa,e iu-ris communis, t. j. z zakresu prawa publicznego, np. spory między stanami, w sprawie żeglugi i t. d., sprawy tyczące się dóbr króla (causae fisci) i przeciw urzędnikom (causae officii). Do sądu króla udawały się sądy inne w niejasnych wypadkach o poradę prawną, albo nawet odsyłały takie sprawy, odkąd zaś się wyrobiła apelacya, apelacye szły do króla. S. K. nosił nazwę sądu in curia, tj. nadwornego lub zadwornego. Jeśli król sam na sądzie zasiadał, to wyrok zależał od niego, atoli radzi się w tych sprawach assessorów, których powołuje za każdym razem z pośród obecnych na dworze, zwłaszcza z pośród dygnitarzy; dla formalnego prowadzenia procesu zasiada sąd ziemski, w którego też imieniu wychodzi wyrok. Od r. 1507 istnieją osobni dwaj referendarze dla pomocy królowi w wyrokowaniu. Zwykle król nie zasiada w sądzie osobiście, lecz zleca te sprawy assessoroin, przy których siedzi sąd ziemski. Wtedy asse-ssorowie wyznaczani przez króla decydują o wyroku. Taki sąd jednak musiał zasiadać na dworze króla; z chwilą jego wyjazdu z miejscowości nie mógł już sądzić. Sąd ten K-ski -bez króla nosił nazwę assessorskiego. Sąd

K. czy to z obecnością króla, czy jako asses-sorski, sądzi także w czasie sejmów. Wtedy assessorów dobiera król z pośród senatorów, a od Zygmunta I zdaje się już cały senat zasiadał na tych sądach. Te sądy, choć zasadzie nieróżne od innych K-skich, zyskały w w.

XVI przeważne znaczenie. Wytworzyła się a- j zwrotu tej summy zastawnik pobierał ze staro-pelacya nawet od innych sądów królewskich do stwa wszelkie dochody. Także jednak już tego sądu, tak, że prawie wszystkie sprawy, i w XIV wieku części dóbr królewskich (tenuty), dawniej in curia lub na sądach assessorskich ' obejmujące kilka wsi, nawet jedną wieś, zaczę-załatwiane, do tego sądu przeszły. Zaczęły J to usuwać z pod zarządu starostw i wielko-więc sądy in curia i assessorskie tracić na zna- rządców, oddając je szlachcie bądź-to jako za-czeniu wskutek tego spotęgowania czynności staw, bądź jako uposażenie dożywotnie wza-sądu sejmowego. Ostatecznie zreorganizowano miau za usługi (t. zw. dożywocia gołe). Wsku-na nowo ustrój sądów najwyższych przez utwo- tek tego znacznie obniżyły się dochody królew-rzeniewr. 1578 trybunału koronnego ^ob.), który objął na siebie znaczną część spraw należących dotąd do tych sądów, zwłaszcza sprawy a-pelacyjne.S ąa sej mowy (ob.) utrzymał się jako forum dla nielicznych spraw, sąd assessorski (ob.) funkcyonuje odtąd jako sąd dla spraw miejskich (rozstrzyganych według prawa niemieckiego). Król osobisty udział bierze później tylko w t. zw. sądach relacyjnych (ob.). Wskutek tej reformy zanikł właściwy sąd K.—Literatura Kutrzeba St. „Sądy ziemskie i grodzkie w Wiekach Średnich" (część I); Balcer O. „Geneza trybunału koronnego"; Grużewski B. „Sądownictwo królewskie w Polsce za Zygmunta I". sk-Królewszczyzny w Polsce. Do książąt, względnie królów polskich, należały olbrzymie dobra już od czasów najdawniejszych. W epoce piastowskiej on przedewszystkiem ma największą ilość rąk do pracy, które może osadzać na ziemi, ma niewolnych, głównie jeńców wojennych. Z ziemi tej jednak książęta i królowie bardzo dużo rozdają, tak Kościołowi, który swoje uposażenie w ziemi głównie im zawdzięczał, jak i rycerzom (wojom) w wynagrodzeniu usług, zwłaszcza wojennych. Uszczerbki w majątku ziemskim władcy łatwo wyrównywali przez zajmowanie nowych obszarów (w zasadzie ziemia niczyja należała do księcia), oraz od XIII wieku zwłaszcza przez karczunki, łączące się z kolonizacyą na prawieniemieckiem. Rozwój kolonizacyi wsi na prawie niemieckiem, prowadzony właśnie przez książąt, znacznie też podniósł wartość dóbr. Majątek książąt zorganizowany był na podstawie ustroju grodowego (kasztelanii) do XIV wieku. Kiedy wtedy ten ustrój przeżyty rozpadł się, oparto nowy o organizacyę starostów. Starosta każdej dzielnicy otrzymał w zasadzie zarząd wszystkich dóbr króla w jego dzielnicy się znajdujących; jedynie w Małopolsce (Krakowskie, Sandomierskie) oddano zarząd dóbr króla innemu urzędowi: wielkorządcy krakowskiemu (ob). Stało się to za Łokietka i Kazimierza W. Drugi z nich wydał nawet ustawę w r. 1386, okleślają-cą dokładnie, jakie dochody miał oddawać starosta królowi, a jakie zatrzymywać dla siebie z^tytułu upoważnienia urzędu. Obok jednak oddawania dóbr króla do wiernych rąk, tj. z obowiązkiem zdawania rachunków (do nich odnosiła się i ustawa z r. 1368), już w tej epoce 11). starostwa nieraz są oddawane, bądź w dzierżawę za pewnym czynszem, bądź też w zastaw za pewną summę pieniędzy, tak, że do chwili

skie, zwłaszcza, że Jagiellonowie także dużo tych dóbr rozdawali. Starano się temu przeciwdziałać, wymuszając na królu zobowiązania, że pewnych dóbr zastawiać nie będzie (np. dóbr ziemi Sandomierskiej r. 1470, wielkorzą-dów r. 1440). Wreszcie konstytucye z r. 1496 i 1504 postawiły jako zasadę, że król dóbr zastawiać nie może bez zgody senatu. Gdy się królowie do tego nie stosowali, szlachta wstawia w swój program egzekucyi praw za Zygmunta I i Zygmunta Augusta żądanie egzekucyi dóbr, tj. zwrotu dóbr, które wbrew kon-stytucyom dostały się do rąk innych. W r. 1563 i następnych rzeczywiście przeprowadzono ten postulat, choć tylko częściowo. Szlachta dla tego tak występowała w obronie kró-lewszczyzn, jak te dobra zwano, iż dochód z nich miał iść także i na potrzeby państwa, a przedewszystkiem na t. zw. obronę potoczną (utrzymywanie wojska na granicy wschodniej); szło jej już o to, by w miarę zmniejszania się dochodu z królewszczyzn nie pociągano jej do podatków. Ekzekucyi dóbr nie rozciągnięto ani na Litwę, ani na te prowincye, które z Litwy w r. 1569 do Polski wcielono, a gdzie również królewszczyzny były bardzo rozległe. W łatach 1589 i 1590 sejmy przeprowadziły o-stateczuie rozdział dochodów króla i państwa. Dobra częściowo zostały przekazane jako uposażenie królowi, i te zwano e k o n o m i a m i, częściowo zaś pozostały przy państwie, i te nazywano królewszczyznami. Dobra te ostatnie traktowano jako panis bene merentium (chleb dobrze zasłużonych); król po ich opróżnieniu obowiązany był je zaraz rozdawać jako dożywocia lub arendy. Liczono do królewszczyzn tak starostwa i tenuty jak także w nich się znajdujące sołectwa i wójtostwa. Konstytucye zastrzegały, zwłaszcza dla wojskowych, prawo do otrzymywania królewszczyzn. Sejm czteroletni uchwalił (r. 1791) sprzedaż królewszczyzn, leez jej ze względu na stosunki ówczesne nie przeprowadzono.—Literatura: Kutrzeba St. „Starosto-wie“ („Rozprawy wydz. hist. fil. Akad. Um." t. 45); Pawiński A. „Skarbowość w Polsce, jej dzieje za Stefana Batorego"; Romanowski M. „Otia Corni-censia"; Korzon T. „Dzieje wewnętrzne Polski za Stanisława Augusta"; Lengnich G. „Prawo pospolite Królestwa Polskiego" (ks. II, rozdz.

sk.

Królik (Lepus cuniculus), z rodziny z a j ą c o-watych (ob.), K., należący do rodzaju zająca (Lepus), różni się od niego mniejszym wzrostem,

Cz. St.

Cz. St.

wraz z wodociągami kamiennemu.

kształtniejszą budową ciała, krótszą głową i krótszemi uszami. Długość ciała 40 cm. (7 cm. przypada na ogon); długość głowy 8.5 cm., uszu 8 cm. Górna część ogona czarna, dolna biała; reszta ciała pokryta żółtawo-szarą sierścią z domieszką czarnego koloru; strona brzuszna-bia-ła. — Ojczyzną K-a, była Europa połudn. Obecnie K. w stanie dzikim jest nader rozpowszechniony w Europie płd. i środk.—Najczęściej trzymają się K-ki w miejscowości pagórkowatej, zarosłej krzewami. Każda para urządza sobie oddzielną podziemną norę. Przez cały prawie dzień K. pozostaje w norze i dopiero o zmroku wychodzi na żer. Nadzwyczaj ostrożny, posiada doskonale wykształcony zmysł wzroku, słuchu i powonienia. —Samica po ciąży 30-dnio-wej rodzi mniej więcej co 5 tygodni 4—12 młodych. W ciepłych krajach młode K-i już w 5-m miesiącu zdolne są do rozmnażania się, w chłodniejszych—w 8-m; do dojrzałości płciowej jednak dochodzą w 12-ym miesiącu. Potomstwo jednej samicy, 7 razy rodzącej do roku po 8 młodych jednorazowo, po 4 latach dojdzie do liczby 1 274 840 osobników! W niektórych okolicach, gdzie są sprzyjające warunki, K. nadzwyczaj szybko rozmnażają się i stają się istotną plagą. W N. Zelandyi np. i w Australii niszczą one doszczętnie pastwiska, wyrządzając nieobliczo-ne szkody. Rozmaite sposoby walki z niemi najczęściej nie odnoszą żadnego skutku: w N. Płd. Walii administracya wydała w przeciągu dziesięciolecia 15 mil. marek, nie osiągnąwszy żadnego prawie rezultatu. Pokarm K-ów wyłącznie roślinny. Mięso smaczne, wysoce cenione. K. bardzo łatwo daje się oswoić.

Królik (Regulus)—rodzaj ptaków wróblo-w a t y c h (Passeres) z rodziny Syhiidae. — Dziób prosty, szydłowaty, z przodu zaostrzony, po brzegach zagięty; otwory nosowe w kształcie półksiężyca, przykryte skórkowatą łuską; czwarta i piąta lotka najdłuższe; ogon zlekka zaokrąglony. Najpospolitsze gatunki. K. żółtogłowy {Ii. cristatus) K. czerwonogłowy (li. ignicapil-lus).—K. żółtogłowy: grzbiet żółtawo-szaro-zielony*, ciemię złotawo-żółte, u samca po brzegach czerwonawe; okolice oka białawe; strona brzuszna szaro-biała; długość ciała 9.6 cm., ogona 3.8 cm., skrzydeł 4.8 cm. Zamieszkuje prawie całą Europę prócz dalekiej północy i północną Azyę. Pożyteczny ptak (oczyszcza drzewa od jaj owadów).—K. czerwonogłowy pod względem wielkości nie różni się od poprzedniego. Ubarwienie podobne, ale przez oko przechodzi czarna pręga, a nad nią biała; ciemię pośrodku ognisto-czerwone, po bokach ogni-sto-żółte. Gatunek ten żyje przeważnie w Niemczech, we Francyi zaś, Włoszech, Grecyi i Hiszpanii—jako ptak wędrowny w czasie zimy.— Oba gatunki lęgną się 2 razy do roku: w maju i lipcu. — Kuliste gniazda urządzają zwykle na końcu długich jodłowych i sosnowych gałęzi. W pierwszym okresie lęgowym samica składa 8 —JO jaj, w drugim 6—9; jajka małe, biała-wo-szare lub blado-czerwone z licznemi glinia-sto-szaremi centkami. — Pokarm K-ów składa się z rozmaitych owadów, ich larw oraz drobnych nasion. Latem żywią się małemi chrząszczami i gąsienicami, w zimie prawie wyłącznie zjadają jajeczka i larwy owadów.

Królikarnia, park i pałac, pow. warszawski, gmina i parafia Mokotów, o 2 wiorsty od rogatek warszawskich, przy drodze bitej za Mokotowem i Wierzbnem na wyniosłej krawędzi panującej nad doliną Wisły, w malowniczem położeniu. Terytoryum K-i należało do wójtostwa mokotowskiego, wchodzącego w skład starostwa warszawskiego. August II i August III, lubiąc modne wówczas łowy na królików, założyli tu dom przeznaczony na ich hodowlę, ponieważ miejsce nadawało się do polowania na te zwierzątka. W r. 1775 cały Mokotów z wójtostwem nabyła ks. Elżbieta Lubomirska. Jeden z bawiących przy dworze królewskim cudzoziemców Karol de Thomatis, rodem Włoch, dorobiwszy się znacznego majątku na różnych spekulacyach, oceni! korzystne warunki położenia Królikarni j zamierzył wnieść tu okazałą willę, z zamiarem odprzedania jej królowi, który mozolił się z trudnemi warunkami nizkie-go położenia Łazienek. Naprzód więc ua odosobnionej wyniosłości wzniósł wspaniały pałacyk, według planów Merliniego, stoki wzgórza obsadził winem i w dolinie wzniósł osobny budynek na kuchnię w kształcie grobowca Cecylii Metelli. Budowle otoczył klombami rzadkich drzew i krzewów, pourządzał sztuczne źródła

Pałac ukończony został 1786 r., król go jednak wbrew nadziejom Włocha nie kupił. Niezrażo-ny tern Thomatis urządził tu swą siedzibę i wyprawiał dla króla i licznych zaproszonych gości zabawy z okazałem przyjęciem. K. .stała się modnem miejscem wycieczek, założono tu restauracyę francuską. Sukcesorowie Thoma-tisa sprzedali K. w 1816 ks. Michałowi Radziwiłłowi, woj. wileńskiemu, za 155 000 złp. Nowy nabywca przeniósł tu z Nieborowa najpiękniejsze obrazy ze swej galery i i zgromadził bogaty zbiór dzieł sztuki i numizmatów. W 1849 r. nabył K. od ks. Radziwiłłów Ksawery Pusłowski; obecnie K. jest własnością hr. Marty Krasińskiej. W r. 1879 pożar zniszczył całe wnętrze pałacu i wiele zgromadzonych dzieł sztuki. W dziedzińcu od strony traktu bitego znajduje się kaplica w stylu romańskim wraz z obszernym budynkiem, wzniesiona w 1865 r. kosztem ówczesnego właściciela K-i hr. Ksawerego Pusłowskiego, a według planu budowniczego Wojciecha Bobińskiego; ma prześliczny portal rzeźbiony z kamienia ciosowego i piękną dzwonnicę z wieżyczką. Wewnątrz w wielkim ołtarzu obraz Józefa Sim-mlera „Niepokalane Poczęcie N. M. Panny". Budynek przy kaplicy przeznaczony był pier-

wotnie na schronienie dla księży emerytów, i „Pismo miesięczne poznańskie" (1822 lzesz.), lecz wskutek wzbronienia władz stał bez u- 1 które upadły z braku prenumeratorów.Bodaj lepiej żytku, później wydzierżawiony był czasowo powodziło się mu z „Biblioteką konwersacyjną" Schronieniu dla Nauczycielek. Obecnie (1908 j coś w rodzaju podręcznika zachowania się to-r.) mieści się w nim przytułek dla nieuleczal- ; warzyskiego. Tłómaczył „Myszą wieżę“ Bro-nych rakowatych, obliczony na 40 chorych, nikowskiego. K. był ojcem    Red-

Ant. Blank wydał 1835 w Warszawie: „Kata- 2) Jana, jednego z najznakomitszych artystów log galeryi obrazów sławnych mistrzów z ró- dramatycznych w Polsce (* r. 1820 w War-żnych szkół zebranych przez Mich. Hier. Ra- szawie—f 11 września 1886). Kształcił się po-dziwiłła, teraz w Królikarni pod Warszawą czątkowo w Poznaniu. Od najmłodszych lat ob-wystawionych". (,,Słown. Geogr.“).    jawiał K. gorące zamiłowanie i wybitne zdol-

* V.¹ .(L|

Królikowski, herb polski z nadania. Na tar- ności do sztuki dramatycznej. Spostrzegłszy uzdol-czy w polu czerwonem—róża srebrna pięcio- nienia syna, ojciec postanowił rozwijać je tro-listna. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy skliwie. Gdy więc otrzymał w Warszawie miej-wręby. Nadany z nobilitacyą Janowi i Wójcie- sce wizytatora szkół, umieścił Jana w szkole chowi braciom Kr-iin, za dzieła rycerskie prze- dramatycznej Kudlicza, kształcąc go jednocześ-ciw Tatarom, d. 7 styczn. 1591 r. przez Zy- ¹ nie w ówczesnych zakładach naukowych. Mlo-gmunta III.—-Źródła: Metr. koronna ks. 136, f. j dzieńcze pragnienia co prędszych występów 8; Borkowski (zwie ten herb Zaporajem). D-Królikowski: 1) Kazimierz, dominikan pro-wincyi polskiej, w połowie w. XVIII. Zostawił parę rzeczy przeciw Żydom wymierzonych:,, Obszerna wiadomość o żydowskiej nieprawości w Królestwie Polskiem a osobliwie w W. X.

Litewskiero z projektem użycia sposobów prze- j ciw temu." Rzecz znana jedynie z wiadomości u Janockiego i może niedrukowana; pod nazwą Kazimierza Puteana K. wydał „Judaismus con-victus“ (Warsz. 1757). Nadto napisał „Memoriale supra constitutionein regui Poloniae ...sub Joannę III" (bez nazw. autora, 1752; K. dowodzi, że duchowieństwo nie może być zmusza-nem do przyczyniania się do naprawy dróg i innych ciężarów). Sobieszczański („Wiel. Enc." Orgelbranda) temu K-mu przyznał bro-.szurę K-go 2) Jacka, także dominikanina: „Skarb nieprzebrany łask boskich² (Kraków

Red.

Fig. 1. Królikowski Jan (artysta dram.).

w teatrze urzeczywistnił K. znacznie wcześniej, niż się spodziewał, a to skutkiem przykrych wypadków, jakie rodzinę jego dotknęły w owym czasie. Ojciec Jana stracił miejsce i przyjął ofiarowaną mu przyjaźnie gościnę na wsi u Augusta Wilkońskiego. Rozpoczęły się dla młodzieńca ciężkie dni niedostatku, a zarazem niemożności nauki systematycznej. Ze zdwojonym jednak zapałem stydyował literaturę dramatyczną. Pewnego razu, w marcu 1838 r., śpiewak warszawskiej opery Moszyński, posłyszawszy przez okno głośną deklamacyę K-go, zabrał go ze sobą do Lublina i przedstawił Dąbrowskiej, dyrektorce bawiącego w tern mieście towarzystwa dramatycznego. W Lublinie K. nie

„Nar-

„Burgrafacli⁴⁴, Detour-„Helenie de la Seigliere" i t. p.—

na-

pobierał żadnej pensyi, gdyż członkowie towarzystwa dzielili się dochodami, a dochody były bardzo małe. Żył z lekcyj, których udzielał synowi biednego rzemieślnika. Pomimo tak ciężkich warunków szedł K. szybko naprzód, zdobywając sobie uznanie. Po roku nowicyatu wydostał się na szerszą, odpowiedniejszą dla siebie scenę, dzięki Chełchowskiemu, słynnemu dyrektorowi sceny, który w przejeździe przez Lublin poznał w młodym artyście talent prawdziwy i zabrał go do swego towarzystwa, przeznaczając mu stałą pensyę 60 złotych miesięcznie. Pod kierownictwem Chełchowskiego pracował K. kilka lat, zwiedzając kolejno Siedlce, Płock, Kalisz i znów Lublin, wreszcie Kraków, gdzie się towarzystwo Chełchowskiego na stałe osiedliło. Około 1840 r. śród artystów dramatycznych polskich obudziło się poczucie innej niż dotychczas metody w grze. Poprzednio uprawiano dwa jedynie gatunki: deklama-cyę i przesadny patos w tragedyi i płaczliwe narzekanie w melodramacie. Zmiaua repertuaru wywołała też zmianę gry. Po długoletniem wszechwładztwie tragedyi i melodramatu, ukazały się na scenie dramaty i komedye Dumasa, Wiktora Hugo, Laubego i innych, a z nimi deklaraacya zamieniła się w rozmowę. Zwiastunem tego nowego kierunku na scenie warszawskiej był Ż ó łko wski (ob.), który zwrócłi uwagę na przesadę deklamacyjną Komorowskiego. Przybywszy do Krakowa, Chełchowski oparł się, za przykładem Warszawy, na komedyi. K. grywał wszystkie role, jakie mu przeznaczano: kochanków, lekkomyślnych mężów, charakterystyczne postacie dramatów i t. p. Przez pierwsze trzy lata stworzył 113 najpoważniejszych ról. Celował tak bardzo w rolach komicznych, że wyborny znawca sceny, a później dyrektor teatru Me ci szewski (ob.) odradzał mu zgoła kierunek dramatyczno-liryczny. Zauważono powszechnie wybitne, niepospolite zdolności K-go i u-znawano ogólnie, że jest ozdobą personelu krakowskiej sceny. Gdy, wskutek prądów rewolucyjnych 1846 r. scena krakowska rozpierzchła się zupełnie, K. wszedł do teatru „Rozmaitości11 w Warszawie, gdzie wystąpił po raz pierwszy w dramacie „Córka skąpcy" w roli Grandeta. Potem dał się poznać jako major w „Pannie mężatce" i w „Kominiarczyku⁴⁴. Terni trzema rolami zdobył sobie odrazu pierwsze miejsce na scenie warszawskiej obok Żółkowskiego i Rychtera. Odtąd, w przeciągu 39 lat, dzieje teatru Rozmaitości związane były z dziejami talentu i twórczości K-go, który wkrótce zajął w dramacie miejsce naczelne. Od kolegów niczego się K. nie nauczył, przeciwnie zaszczepił śród nich poczucie naturalności w ruchach i mowie, owiał grę swoją urokiem poezyi i prawdziwego uczucia.—Ogromny ilościowo, a zdumiewający gatunkiem swoim jest szereg ról, które znakomity artysta odtworzył na scenie naszej. Świetnym, pierwszorzędnym tragikiem stał się do-

piero z biegiem lat, pod wpływem konieczności, gdy ginąć zaczęła tradycya Werowskiego; właściwym żywiołem K-go, zdaniem znawców, była nie tragedya, lecz wyższa komedya. K. wywierał wpływ na dwa niemał pokolenia widzów. Główną zaletą artysty było to, iż każdą rolę grał z wybornem wykończeniem szczegółów, imponującą wprost pracowitością i sumiennością. Każdą rolę obmyślał, obrabiał niekiedy do zbytku, a na pierwszą próbę przychodził gotowy z rolą wyuczoną. Przechodząc rozmaite stopnie i rodzaje sztuki, wszędzie i zawsze tworzył mistrzowskie kreacye. Pracą żmudną, ciężką i wytrwałą podnosił swój talent ponad jego poziom przyrodzony. Zdobył świetną technikę gry: umiał cieniować każdy wyraz, szeptem trafiać do ucha i serce najbardziej oddalonego w teatrze widza gromem głosu wstrząsać potężnie. Był to niewątpliwie największy wirtuoz dykcyi pomiędzy aktorami polskimi.— W r.'l 848 został K. nauczycielem w Szkole Dramatycznej, ale uczniów, którzyby przejęli jego metodę pracy, nie wychował. W 1851—1861 pełnił funkcye reżysera dramatu, nie zdołał jednak, wskutek przeszkód administracyjnych, podnieść repertuaru.—Z ról K-go, które najmocniej utkwiły w pamięci jego wielbicieli, zanotować należy następujące: Franciszek Moor w „Zbójcach⁴¹, Hamlet, Wojewoda w „Mazepie¹⁴, Shyllock w „Kupcu weneckim⁴⁴, Mefistofeles w „Fauście⁴⁴, Nick w „Maryi Stuart⁴⁴, Jacek w „Miodzie kasztelańskim⁴⁴, Żuk w dram. „Na jedną kartę⁴⁴, Nowowiejski w komedyi „Przed ślubem⁴¹, Rodin w „Żydzie wiecznym tułaczu¹⁴, Jan Mauprat w „Maupracie⁴⁴, Narcyz w cyzie Rameau⁴¹, Job w nelle w

K. pochowany na Powązkach. Warszawa urządziła ulubionemu artyście jeden z wielkich pogrzebów, w którym uczestniczyło kilkadziesiąt tysięcy ludzi.—Bib 1.: K. Estreicher: „Jan K.⁴⁴ (Kraków 1886, odbitka z „Czasu⁴⁴); J. Kenig „Jan K.⁴⁴, („Tyg. 111.⁴⁴ 1886, półrocze II, str. 181); W. Bogusławski „Siły i środki szej sceny⁴⁴ 1879 (str. 97 —115); Me cisze w-ski „Uwagi o teatrze" (Kraków 1843); nadto liczne wspomnienia pośmiertne w codziennych pismach z r. 1886.    ³' Lor'

Królikowski Karol (* 30 paździer. 1806 w Łaskarzewie pod Łukowem — f 5 czerwca 1871 w St. Etienne). Urodzony w ubogiej rodzinie szlacheckiej, uczył się w szkole w Węgrowie, a w r. 1823 udał się do Warszawy zarabiać na utrzymanie. Wstąpił do Izby Obrachunkowej, gdzie zająwszy posadę podrachmi-strza, utrzymywał ze szczupłej pensyi 3 braci młodszych. W grudniu 1830 wszedł do arty-leryi gwardyi narodowej warszawskiej, d. 20 lut. 1831 mianowany podporucznikiem piechoty liniowej, w d. 26 wrześ. jako porucznik w korpusie Różyckiego dostał się do Galicyi, potem do Francyi, gdzie zamieszkał w zakładzie w A-

A. Dr.

wych".

w w. w

vignonie, i tu brał żywy udział w dyskusyacli. Przepędziwszy lat parę na tułactwie po Francyi płd., pędząc żywot ascetyczny, wszedł do drukarni. W tym okresie pozostawał pod ostrym wpływem Bohdana Jańskiego. W r. 1841 po Eust. Januszkiewiczu objął księgarnię emigracyjną i niebawem wydał broszurę „Posiedzę/ nie nadzwyczajne Polaków w dep. des Landes" (bezimiennie). W broszurze tej wzywał emj-gracyę do zjednoczenia w imię samej tylko Polski bez żadnych zabarwień i haseł radyka-listycznycli, nieodrzucając wszakże naprawy, którą chciał mieć zgodną z duchem narodu; ostrzegał przed dzieleniem się na obozy i wza-jemnem obwinianiem się tych obozów: niezgody wszelkie kończą się panowaniem cudzoziem-skiem, walkę o zasady trzeba zastąpić clirze-ściańskiem zespoleniem się i dążnością do sprawiedliwości dla wszystkich; stan rycerski jest „walcem, na który nawijały się wszystkie in-stytucye"; formę rządu da królewskość w ten stan wszczepiona, otrzymać ją powinien Czartoryski, ogłosić go nawet odrazu królem polskim i w. ks. lit. Powstawał surowo K. na wynaradawianie się i piętnował Polaków „kolonistów francuzkich". „Bądźmy przedewszyst-kiem Polakami—wołał—łączmy się": w łączności siła. „Nie analizujmy miłości ojczyzny": kochajmy. Stosunki gorętsze łączyły K-go z x. Duńskim i K. Sienkiewiczem, który go wciągnął w roboty emmigracyjne spokojne, wyrobił mu sekretaryat w wydziale historycz-

nym, a później wprowadził go do Tow. hist. literackiego. M Tymczasem księgarnia, ukryta w głębi dziedzińca przy rue de Seine 20, w Hótel de Bretagne, służąca zarazem i za mieszkanie, prowadzona bez wyobrażenia o handlu, ale podejmująca liczne dość nakłady, zawsze poważne, szła źle. Przyciśnięty niedolą a może i stęskniony do kraju, K. poprosił rząd pruski o prawo osiedlenia się wPoznańskięm (po ruchach 1848 r.): doznał odmowy (1850). Po wojnie Krymskiej znikła i główna pobudka do starań. Wskutek otwarcia Europy wielu Polaków z pod berła rossyjskiego gromadziło się w Paryżu, książki zakazane chciwie kupowano, K. zaczął nawet robić majątek. Na pierwsze chwile rozbudzenia się ducha w zaborze ros-syjskim przypadła śmierć Sienkiewicza szczery żal wywołała w K-m, który już zaczął mieć nadzieję blizkiego powrotu w warunkach pomyślniejszych, niż mogła mu zapewnić odrzucona amnestya. Jego zabiegami przeważnie stanął pomnik w Montmorency, on wydał dzieła przyjaciela („Pisma polityczne"). Po 27 lutego 1861 r. spotęgowane uczucie solidarności z narodem wzmocniło i solidarność wewnętrzną wychodźtwa. Według pomysłu K-go w d. 2 marca 1862 r. w pierwszą rocznicę pogrzebu 5-u ofiar stanęło w Paryżu Stowarzyszenie Po d a t k o w e dla wspierania starców oraz sierot zrodzonych we Francyi; on był duszą tej in-

Wielka Encykl. Uustr Ser. I. Tom XLI Ze»s. 328b.

stytucyi, która miała dobre początki, a jemu zawdzięczyła dobry rozwój. W r. 1863 stową-rzyszenie zamieniło się w istniejącą do dziś dnia Instytucyę czci i chleba. K. urzę-downie był tylko jej sekretarzem, fale rzeczywiście opiekunem, ojcem, dopóki wreszcie w r. 1869 zgrom, ogólne nie obrało go na prezesa. K. chciał filię założyć w Galicyi w przewidywaniu rychłego powrotu, i poczynił starania u rządu francuskiego o prawa osoby moralnej. Zanim się tego doczekał, rząd francuski upadł. K. współczujący z Francyą po Sedanie chciał pozostać w Paryżu; ledwo go namówiono na pobyt we Francyi płdn. Tam też udał się, bawił w Nizzy i Hyeres, a gdy po pokoju frankfurckim dążył z powrotem do Paryża w drodze zaskoczyła go śmierć.

Królikowski Stanisław, weterynarz (* 1853 w Warszawie). K. uczęszczał do szkół średnich, następnie do b. Szkoły weteryna-ryi w Warszawie, poczetn w Petersburgu składał egzamina i po obronieniu inauguracyjnej rozprawy otrzymał stopień magistra weterynaryi. Wróciwszy do Warszawy, objął katedrę hygie-ny w szkole, przekształconej już na Instytut weterynaryjny; a po niejakim czasie przeniósł się do Lwowa, gdzie wykłada hygienę w Instytucie weterynaryi oraz redaguje czasopismo „Przegląd weterynarski“. Wydał obszerne dzieło p. t. „Hygiena zwierząt" (Lwów 1897), oraz kilka broszur („Chore zwierzę a człowiek" (Lwów 1901); „Jak się ustrzedz chorób, które mogą się przenosić ze zwierząt ma ludzi? “ (Lwów

1903). Tego też pióra jest znakomita 'praca w „Enc. rolniczej": „Anatomia zwierząt domo-

St. Rew.

Kroll (Croll) Ernest Ditrych mincarz w Weilburgu, gdzie pracował w 1749 — 1752 (f 1778). W r. 1753 został powołany do Lipska przez Augusta III, gdzie do r. 1763 pracował w mennicy, wybijając monetę na stopę polską, z przeznaczeniem do obiegu w Polsce. Na monetach swego stempla kładł inicyały

E. D. C. Po śmierci Augusta III zaprzestano wybijać monetę dla Polski i mennicę w Lipsku zamknięto. K. przeniósł się do mennicy drezdeńskiej.

Krolmus (G roi mus) Wacław, archeolog i patryota czeski (* 1787 — f 1861). K. w r. 1815 otrzymał święcenie kapłańskie; przeniesiony na parafię do Nowej Łysej, przełożył na jęz. czeski nową agendę kościelną, według której odprawiał nabożeństwo, przez co ściągnął na się uwagę zwierzchności duchownej, która go karała częstemi tranzlokacyami. Prócz prac teologicznych zostawił liczne książki archeologiczne z zakresu archeologii czeskiej; najważniejszą wszakże jego pracą są: „Staroceske po-vesti, zpevy, hry, obyćeje" i t. d. 1845 — 57 (13 zesz.). W pracy tej użył pseudonimu Sumlork. Materyały archeologiczne, przez niego zebrane, ogłoszone w „Pamatkach arch.

(I—IV). Zibrt wydrukował niektóre jego ma- j pieniu na tron się żenił, to już w Wiekach teryały ludoznawcze w „Ceskym Lide (V—    Średnich zasięga co do wyboru żony rady se-

VTI)“. Naucny Slovnik.    3> F-G-    natu; ta rada jednak go nie krępuje, może

Królodar, herb polski z nadania. Na tar-    wbrew niej postąpić. Dopiero w    artykułach

czy dwudzielnej w polu prawem, błękitnem-    Henrykowskich 1573 wprowadzono    zastrzeże-

pół orła srebrnego z szablą w szponie, w le-    nie, iż król zobowiązany jest przy    zawieraniu

wem, srebrnem—cztery czerwone pasy poprzecz-    małżeństwa zasięgać rady senatu.    By żona

była katoliczką, zastrzegły to po raz pierwszy exorbitancye 1669, a potem to zastrzeżenie wkładano do pacta comenta. Co do miejsca ślubu, jak również biskupa, który miał brać udział w akcie, nie było obowiązujących postanowień ani zwyczajów.—Prawa K-ej majątkowe były takie jak wogóle żony według prawa polskiego. Królowa, obok    wyprawy,

Fig. 2. Królodar (herb).

ne. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Nadany wraz z nobili-tacyą Ludwikowi Brunet w d. 19 grud. 1791 przez Stanisława Augusta. — Źródła: Metr.

Litewska ks. 220, f. 419; Wielądko.

Królodworski r§kopis, ob. Kraiodwor-ski rękopis.

Królowa polska. Czy za pierwszych Piastów, kiedy książę koronował się na króla (1024- 1025, 1075), i żonę jego także koronowano, nie wiemy. Staje się to zwyczajem od w. XIV; z tego wieku zachowały się w księgach liturgicznych kapituły krakowskiej opisy, jak się taka koronacya odbywa. W r. 1512, na rozkaz, widocznie, króla, ułożono dokładny ceremoniał koronacyi K-ej i wpisano go w metrykę koronną. Według niego dokonywano tego obrzędu i przy późniejszych koronacyach; i ruszczą (pena pepli reginalis), płaconą w ra-z tego-to powodu zachowały się urzędowe je- | zie zabicia kobiety przez zabójcę na rzecz K-ej. go potwierdzenia przez późniejszych władców (Władysława IV 1646 i Jana Kazimierza 1649).

Koronacyi K-ej dopełnia, tak jak króla, arcybiskup gnieźnieński, a gdy ten nie mógł, biskup kujawski. Po mszy biskup namaszczał królową, kładł jej na głowę koronę, podawał berło i jabłko.

Koronacye odprawiały się w zasadzie w Krakowie, co wyraźnie postanowiła także konsty-tucya 1638. Zdarzały się odstępstwa od zasady, rzadkie zresztą; po 1638 potrzeba było do odbycia gdzieindziej koronacyi niż w Krakowie uchwały sejmu. Nie wszystkie też królowe były koronowane. — Jeśli król w chwili objęcia rządów był żonaty, koronowano jego małżonkę z nim równocześnie. Tylko koronacyi Barbary Radziwiłłówny opierał się sejm, zresztą bez skutku, Jeśli król po wstą- ! XVII wyraźnie tego mieszania się Królowej

D.

wnosi królowi posag, a on jej daje wiano. Posag i wiano zabezpieczone zostają jako oprawa na dobrach państwa; od czasu Śtefana Batorego zabezpieczenie takie oprawy przychodzi do skutku za uchwałą sejmu. Dochody z tych dóbr pobiera K-wa dopiero w razie śmierci króla; gdyby w pełni dochodów zabezpieczonych nie mogła pobierać (np. starostwa, na których zabezpieczona była oprawa, jeszcze nie zawakowały), uzupełniano resztę dochodu, jaki miały te dobra przynosić, w formie rocznej pensyi z ceł lub żup krakowskich. Za życia króla zaś wydatki K-ej pokrywał skarb króla, oraz roczna pensya płacona jej z żup wielickich tytułem małżeńskiego podarku króla. Już za Kazimierza W. jest taka pensya w zwyczaju, wynosi 50, a wzrasta w w. XVI do 2 000 czerwonych złotych, i w tej wysokości utrzymuje się do w. XVIII. Dóbr K-ej nie wolno było nabywać. Jeśli K-wa przeżyła króla, to traciła te dochody, a pobierała inne, z oprawy, wszakże tylko wtedy, gdy w Polsce pozostawała, chyba że sejm zwolnił ją od tego warunku.—K-wa ma swój osobny dwór. Zarząd jego należy do ochmistrza już w Wiekach Średnich. Później zmienia się jego tytuł na marszałka. Jest i osobny podkomorzy, który w Małopolsce ściąga karę, ru szyce lub

Marszałkiem bywał zwykle jeden z senatorów, kanclerzem opat lub biskup. Do rządów państwa Królowa nie powinna się była mieszać. Że jednak inaczej się działo, w w.

W r. 1448 zniesiono tą karę, wkrótce później zanikł urząd podkomorzego Królowej. Jest już w w. XV kanclerz, podskarbi, podczaszy, pod-stoli, kuchmistrz, w w. XVI przybywa jeszcze urzędników (krajczy, koniuszy i t. d.). Liczba zresztą członków dworu była różną. Nadto na dworze Królowej przebywają damy dworskie, w w. XVI nawet osobna ochmistrzyni. Od Władysława IV zaczynają pacta concenta określać liczbę cudzoziemców, jaką Królowa może na swoim dworze trzymać; po Janie Kazimierzu zaczęto ograniczać także i liczbę cudzoziemek.

sk.

A. E.

D.

D.

w sprawy państwowe zabroniły ustawy —K-wą w Polsce zmarłą, chowano wraz z królami w katedrze na Wawelu.—Lengnich „Prawo pospolite królestwa polskiego" (ks. II roz. XVI). Ceremoniał koronacyi 1512 w „Corpus iuris polonici" t. III. O posagach królowych Balzer O. „O następstwie tronu w Polsce". O ruszycy Kutrzeba S. „Mężobójstwo w prawie polskiem w XIV i XV w.“.

Królowa nocy, roślina, ob. Cereus. Królowej Karoliny archipelag: 1) grupa wysp, oddzielona cieśniną Vancouver od wybrzeży Kolumbii Brytańskiej. Na przestrzeni 13 215 klm.n około 2000 Indyan, trudniących się rybołówstwem. Zbocza gór pokryte lasem olbrzymich tuj, cyprysów i cedrów, na wierz -chołkach wieczny śnieg. Klimat wysp łagodny lecz bardzo dżdżysty. W miejscowości Skidega-te Inlet wielkie pokłady węgla kamiennego.

2) grupa wysp w Oceanii, ob. Santa Cruz.

Królowej Karoliny cieśnina oddziela półn. część wyspy Vancouver od lądu stałego.

Kroman Chrystyan Fryderyk Wilhelm, filozof duński (* 1846 r. na wyspie Laaland). Próbował różnych zawodów, wreszcie w 23-m roku życia rozpoczął studya przyrodniczo-matematyczne; w 1877 r. uzyskał stopień doktorski, a w 1882 r. za pracę „Vor Naturerkjendelse" (w przekładzie niem., „Unsre Naturerkenntnis") otrzymał złoty medal od A-kademii Nauk. W 1884 został profesorem filozofii w uniwers. kopenhaskim i członkiem Akademii. Ważniejsze prace: „Tankę og Sjalelare" (1882. wyd. 2-e 1888; po niem. „Kurzgefasste Logik und Psychologie" Lipsk 1890); „Grund-trak of Sjalelaren" (wyd. 2-e 1894). W poglądach K-a uwydatnia się wpływ filozofii Kanta.

Krombholz Juliusz Wincenty, lekarz i przyrodnik czeski (* 19 grud. 1782 f 2 list. 1843 w Pradze). Wiatach 1814--1820 był profesorem chirurgii teoretycznej, 1820 — 1826 — medycyny sądowej, następnie kliniki chorób wewnętrznych (1826 — 1836), a nakoniec fizyo-logii (po 1836). Czynny filantrop, założyciel wielu fundacyj dla uczącej się młodzieży. Napisał prace z dziedziny florystyki czeskiej (o grzybach jadalnych i trujących) i medycyny w języku czeskim, a głównie niemieckim.

Kromer I (Cr o mer), herb polski z nadania. Na tarczy ściętej w polach czerwonych w górnem pół orła srebrnego z wieńcem wawrzynowym na szyi (Orzeł polski), w doi nem na małej tarczy w polu srebrnem pas poprzeczny czerwony (herb Habsburgów). Nad hełmem w koronie pół dwugłowego orła czarnego. Nadany Marcinowi Kromerewi (niektóre źródła piszą go z łacińska Cromer) z rodziny miejskiej krakowskiej, sekretarzowi królewskiemu, w d. 14 marca. r. 1552 po części przez Zygmunta Augusta, po części przez ces. Ferdynanda, u którego J^romer w poselstwie zo-

Fig. 3. Kromer I (herb).

stawał. Źródła: Metr. koronna ks. 82, f. 30; Paprocki; Okolski; Niesiecki.

Kromer II, herb polski z nadania. Na tarczy ściętej w polach czerwonych—w górnem pół orła srebrnego z wieńcem wawrzynowym na szyi, w dolnem pas poprzeczny srebrny. Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwa łby

BSffl

v:i-

Fig. 4. Kromer II (herb).

orle czarne, tyłem do siebie obrócone. Nadany wraz z nobilitacyą Michałowi Wulfersowi 22 grud. r. 1791 przez Stan. Augusta. Źródło: Metr. Litewska ks. 220, f. 481.

Kromer Marcin (* r. 1512 w Bieczu, w woj. krak. jako najstarszy syn zamożnego mieszczanina Grzegorza, rajcy bieckiego, i szlachcianki Agnieszki z domu Czermińskiej—f 1589). Był po kądzieli szlachcicem; ojciec zaś i dziad Bartłomiej byli fundatorami pięknej kaplicy w kościele farnym w Bieczu. Tu K. pierwsze nauki pobierał, a w 1528 r. przyjęty do u-niwersytetu krakowskiego, słuchał wykładów Jana z Kazimierza i Cyriaka Stróży, ale wkrótce po otrzymaniu w 1530 stopnia bakałarza o-puścił akademię, powołany przez b-pa przemy-kiego i podkanclerzego kor. Chojeńskiego do kancelaryi królewskiej. Już wówczas znany był z poezyj łacińskich i greckich. Z kance-laryą królewską przenosił się K. z miejsca na miejsce. W 1533 r. bawi w Wilnie; Zygmunt I przyłącza go do dworu Zygm. Augusta. Ale K. nie zaniedbuje mimo pracy kancelaryjnej zajęć literackich. Poświęca się zwłaszcza filozofii „moralnej, zbiera skrzętnie maksymy etyczne, tłómaczy na łacinę traktat e-tyczny Foeylidę, a w przedmowie do niego ubolewa nad zepsuciem otoczenia. Już wtedy zapowiada niejako przyszłego pogromcę reforma-cyi, nieznającego kompromisów. Przez 1537— 1540 r. bawi K. za granicą. Ułatwił mu ten wyjazd Chojeński. Marzył K. o zawodzie nauczycielskim, zaś biskup Chojeński na studyum prawa pragnął go skierować. Uzupełniał K. swoją wiedzę w Padwie i Bolonii, oddając się głównie literaturze greckiei i tłómacząc jej arcydzieła, ale nie zaniedbywał prawa i uzyskał doktorat obojga praw. Humanizm ówczesny we Włoszech był już na schyłku; K. trafił właśnie na budzącego się ducha reakcyi katolickiej < który opanował go i na życiu dalszem niestarte piętno zostawił. Tymczasem umarł Chojeński. Ale uie brak było K-wi stosunków, prędko znaleźli się nowi protektorowie: bisk. kujawski Łukasz z Górki, i krakowski, Piotr Gamrat (ob.), wreszcie Dantyszek. Dzięki im K. dokończył swoich studyów w Bolonii i uzyskał doktorat, zatrzymał się pewien czas w Rzymie i w 1540 r. dopiero do kraju powrócił. Pierwszą jego pracą tutaj jest przekład mów Jana Złotoustego z rękopisu znalezionego w Bolonii. Miał-ten przekład na celu, jak niemniej dedykacye różnym wybitnym osobom, zwalczanie upadku obyczajów w Polsce, nad którym K. bolał, i szerzącej się gwałtownie reformacyi. K.i jego osobisty od czasu pobytu we Włoszech a dozgonny przyjąć. Hozyusz to dwa filary katolicyzmu w Polsce. Już w 1542 r. trafiła się K-wi do ze-lotyzmu sposobność. Gamrat, u którego K. znalazł był dobre przyjęcie i pracę w jego kance-laryi, zwołał (1542) synod do Piotrkowa, na którym K. wypowiedział gwałtowną mowę, która była krytyką postępowania duchowieństwa w Polsce, pierwszym głosem reakcyi katolickiej. W lip-cu 1543 wyprawił K-a Gamrat do Rzymu, by u papieża wyjednał mu pozwolenie zatrzymania obu biskupstw (gnieźnieńskie i krakowskie). K. załatwił tę sprawę pomyślnie i, wróciwszy do Polski, wyprawiony został przez króla do Wilna jako prywatny sekretarz Zygmunta Augusta. Królewicz, dowiedziawszy się o jego zajęciach literackich i naukowych, zaproponował mu napisanie całokształtu historyi polskiej. K. więc wraca w 1545 r. do Krakowa, aby zbierać ma-teryały do pracy. Zbieranie i pisanie trwały lat dziesięć. Stary król, usłyszawszy o tern projekcie, za poradą kanclerza Ocieskiego i podkanclerzego Przerembskiego, powierzył K-owi uporządkowanie archiwum państwowego. K. pracował zresztą bardzo dużo w kancelaryi królewskiej jako ciągły jej urzędnik. Mieszkając w jednym domu z Hozyuszem, miał od niego częstą pomoc; przyjaciel uie szczędził mu wskazówek, jak niemniej i inne wpływowe osobistości (nowy po śmierci Gamrata protektor b-p S. Maciejowski). K. był w tym czasie kanonikiem kieleckim i kustoszem wiślickim, a w 1547 kapituła wybrała go na delegata swojego na synod. W tym także roku jeździł do Wilna, a stąd wraz z marszał. lit. Mik. Radziwiłłem jako poseł na sejm augsburski. Odtąd coraz częściej bywa używany K. do posług dyplomatycznych. W 1547 r. jest tylko towarzyszem Radziwiłła, ale w 1548 r. wysyła go Zygmunt August jako już samoistnego posła z zawiadomieniem o śmierci ojca i objęciu tronu, oraz z innemi sprawami w części fa-milijnemi, w części państwa dotycząceini, jak przysłanie legata do Polski. W czasie tego poselstwa ukazała się drukiem mowa pogrzebowa K-a na cześć Zygmunta Starego, prawdopodobnie niewygłoszona, jako zbyt długa, mająca dać pogląd na rządy króla, — bez polotu i artyzmu, ani głębszej myśli. Z końcem 1548 r. wrócił Iv. do Polski w burzliwej chwili (sprawa Barbary Radziwiłłówny). D. 3 lutego 1549 zostaje następcą Hozyusza i jako kanonik warmiński i jako sekretarz kancelaryi królewskiej, zajęty odtąd wyłącznie sprawami pruskiemi. Przemawia na synodzie piotrkowskim w 1549 i potem 1551, gorąco interesując się reformacyą w Polsce i walką między duchowieństwem a warstwami szlacheckiemi; obchodzi go bardzo sprowadzenie Jezuitów do Polski i dopomaga w tej pracy Hozyuszowi, z którym, jako bawiącym zagranicą, pozostaje w ciągłej korespondencyi; zachowały się tylko listy Hozyusza, a w małej ilości K-a. Jest K. zwolennikiem najsurowszych środków, zarzuca w mowie synodalnej Maciejowskiemu, że jest za łagodny względem heretyków. Od r. 1551 ukazuje się corocznie jeden dyalog jego „Rozmów Dworzanina z Mnichem¹¹, w których stanowczo zbija teoryę zwolenników nowych nauk. Wykazuje tutaj głęboką znajomość Pisma Sw., ale także i pism kacerskich, i prowadzi polemikę z wybitnym talentem. W 1551 ukończył K. uporządkowanie archiwum, a owocem pracy tej było dedykowane królowi Imentarium dokumentów nieogłoszone jednak drukiem. W 1552 r. nadał jemu i dwóm jego braciom król na sejmie w Piotrkowie szlachectwo (ob. herb Kromer

I). Gorączkowa praca i rozliczne zajęcia u-rzędowe, wycieczki do Prus (a był przecie w kancelaryi królewskiej referentem spraw pruskich), walka z heretykami ustna i piórem (zwłaszcza 4 dyalogi „Rozmów" dworzanina z mnichem") i napisanie dzieła „Census", w któ-rem doradzał zaprowadzenie podatku od majątku —wszystko to nie przeszkadzało mu oddawać się pisaniu dziejów ojczystych. Jakoż w sierpniu 1555 r. ukazuje się w Bazylei u Oporina „De origiue et rebus gestis Polono-rum“, dzieło, które zjednało mu zaraz po ukazaniu się wielki rozgłos. Z tą chwilą zaczyna się w życiu K-a jakby druga epoka, poświęcona głównie karyerze dyplomatycznej. Poprawia tylko K. i uzupełnia swoją historyę, a prze-dewszystkiem w latach 1555 — 1558 pracuje nad mającem dzisiaj największą wartość dziełkiem: „Polonia sive de situ, populis, moribus...", Ogromną popularność zyskał sobie „Mnichu. Czytali go katolicy i protestanci, aż zmuszono autora do przełożenia go na język łaciński (w 1559 r. ukazały się pierwsze 3 dyalogi w przekładzie, w 1566 czwarty, ale przekład niewolniczy odebrał im powab stylu. Całe dzieło poświęcił K, papieżowi Piusowi V). W 1558 r. wyjeżdża K. jako ambasador na dwór Ferdynanda I do Wiednia i bawi tam do r. 1564. Główną rzeczą, ale bynajmniej nie jedyną, którą mu powierzono, była sprawa spadku po Bonie czyli sprawa barska (później summy neapolitań-skie), obok tego inne sprawy, np. przymierze Austryi z Polską przeciw Moskwie. Okazało się, że K. nie posiada talentu dyplomatycznego, jak mu przypisywano: nie załatwiał niczego bez instrukcyi, a przez brak inicyatywy marnował nieraz korzystną sposobność. Skończyło się na tern, że posądzono go o większą przychylność dla Austryi niż dla Polski. Nie załatwił też pomyślnie głównej sprawy, tj. spadku po Bonie, poprzestając na obietnicach dworu wiedeńskiego i hiszpańskiego, wreszcie stracił zaufanie Zygm. Augusta i w 1564 r. został odwołany. Mimo to w r. 1565 posłował do Lubeki i Rostoku z kaszt, gdańskim Janem Kostką. W 1569 r. został koadjutorem b-stwa warmińskiego skutkiem odjazdu Hozyusza do Trydentu na sobór. Kapituła warmińska przyjąć go wszakże nie chciała, jako nie indygenę pruskiego, i K. walczyć musiał z nią zacięcie wbrew swoim zasadom i samorządowi kapituł, którego stanowczo bronił w „Mnichu" i w „Dziejach". W 1570 r. papież zgodził się na koadju-toryę dla K-a, i, co więcej, przyznał mu nawet prawo następstwa. W czasie tych sporów K. je-dzie do Szczecina, by godzić Danię ze Szwe-cyą, o co Zygm. Augusta upraszał król Eryk. We wrześniu 1571 r. przyjęła wreszcie kapituła warmińska K-a za swego kondjutora, dzięki zabiegom komisarza królewskiego Sulikowskiego i ostrym listom nuncyusza, grożącego za dalszy opór klątwą, ale postawiła 12 punktów (np. zachować zwyczaje i statuta kościoła warmińskiego, nie prowadzić bez wiedzy kapituły polityki zewnętrznej, ani nie nakładać nowych podatków itd.), które K. zaprzysiągł uroczyście. Ale wojna trwała jeszcze dalej ze świe-ckiemi stanami, na których czele stanął Michał Działyński, brat woj-dy chełmińskiego. W tej walce kanonicy warmińscy nie występowali przeciw K-owi, ale też nie użyczali mu żadnego poparcia. Wśród tego wszystkiego pracuje Kr. piórem jako teolog, nie spuszczając ani na chwilę oka z ruchu religijnego w Polsce. W 1574 r. wydaje „Agenda Sacramentalia dioec. Varmiensis“, w 1578 r. „Agenda caeremo-nialia"; pracuje nad historyą b-stwa warmińskiego i jego opisem (dzieło to pozostało w rękopisie), prowadzi obszerną korespondencyę w sprawach publicznych. W r. 1579 kr. Stefan po śmierci kard. Hozyusza mianuje K-a b-pem warmińskim; konsekracyi dopełnił b-p kujawski Stanisław Karnkowski w asystencyi b-pów chełmińskiego Pyłchowskiego i chełmskiego, Piotra Kostki. Jeszcze, jako koadjutor rządził Kr. surowo i bezwzględnie; kapituła zarzuca mu szorstkość obejścia. Wobec heretyków zwłaszcza nie znał tolerancyi, a konfe-deracya warszawska Inter dissidentes z 1573 r. miała w nim przeciwnika. Nie innym też był jako biskup. Nie miał może energii i rzut-kości lat młodzieńczych, ale dawna niezłom-ność zasad i ogień zapału towarzyszą mu do zgonu. Umarł w d. 23 marca 1589 r.; pochowany we Frauenburgu. K. znany jestprzedewszy-stkiemjako historyki temu swą sławę i popularność już u współczesnych zawdzięczał. Jest on autorem: 1) „De origine et rebus gestis Polonorum" i 2) „Polonia, sive de situ, moribus, populis, magistra-tibus et Republica regni Polonici libri duo". Jak wielkim był wpływ Kr-a u współczesnych, dowodem wielka ilość wydań jego historyi, wszystkie za życia autora: 1) 1555, Bazylea;

2) 1558 tamże; 3) 1568 tamże; 4) w zbiorze Pistoryusza; 5) Kolonia w 1589 wraz z „Polonią". Są w tych wydaniach pewne zmiany, a-le bardzo drobne, stylistyczne raczej. Między wydaniem 2-em a 3-em zachodzi największa różnica; przesiadując podówczas w Wiedniu, miał K. poddostatkiem wolnego czasu i zajął się przerobieniem historyi. Oprócz zmian stylistycznych, wypowiada tu kilka odmiennych poglądów w sprawie b-twa warmińskiego, a mianowicie ugody z Kazimierzem Jagiellończykiem w 1479. Rozszerza zakres swoich źródeł, użyciem kilku kronikarzy jak Helmolda, Dubraw-skiego, Pomponiusza, i nowych dokumentów, zwłaszcza z archiwum praskiego. Wydanie kolońskie, najpowszechniej używane, jest przedrukiem wyd. z r. 1568. Historyą K-a kończy się na r. 1506: nie daje więc obrazu epoki sobie współczesnej, coby właśnie miało największą wartość dzisiaj. On pierwszy z pisarzów naszych spostrzegł i określił jasno wartość dokumentu, ale chociaż miał ogromnie ułatwione korzystanie z dokumentów, choć mógł zebrać materyał niezwykle obfity, nie skorzystał z tego pomyślnego położenia, a co gorzej, i tego, co miał pod ręką, nie wyzyskał tak, jak był i powinien. Np. z dokumentów archiwum ko-ronn. znał 770, z tego zaledwie 103 uwydatnił w swojem dziele. K. dla formy poświęca treść. Opowiadanie swoje wygładza starannie, aby jak najefektowniej wypadło. Pierwszy między historykami polskimi powołuje się stale na swoje źródła, mówi skąd swą wiadomość wziął. Mimo to jest niemetodycznym kompilatorem, a przytem lubi swoje opowiadanie przeplatać sentencyami moralnemi; nie umie też wiązać faktów między sobą. Na formę położył nacisk,

Poraź ostatni wydał „Polonię" prof. W. Czermak w 1901 w zbiorze Akad. U-miejętności w Krakowie (Biblioteka pisarzów polskich T. XL). „Polonia" jest jednym z klucz# w p#mocnych „do pełnego i trafniejszego

M. G-y.

Br. G.

ale i ta nie była oryginalną, tylko niewolniczo naśladowaną z nowszej szkoły historyogra-ficznej. Długosz jest głównem jego źródłem. Stosunek jego do Długosza polega na streszczaniu, na ściąganiu rozrzuconych ustępów, wreszcie na przeplataniu tego wiadomościami z innych źródeł, ale wtedy K. przytacza oba zdania. Zachowuje się wobec Długosza krytycznie, wykazuje liczne sprzeczności (to wykazanie jest zasługą K-a), ale to tylko słabe ślady krytycyzmu. Przez ściągnięcie opowiadania Długo-szowego giną powtarzania, ale równocześnie gubi K. nić chronologiczną, jaką ma Długosz, a nic wzamian nie daje. Ton historyi polemiczny: nie pominie K. nigdy sposobności, by zbić jakieś twierdzenie Długosza, a także i innych pisarzy, obcych zwłaszcza, którymi się posługuje. Podobnie jak z Długoszem postępuje z Wapow-skim. Formą należy K. do nowożytnej epoki, ale poglądami swojemi tkwi w czasach ubiegłych. Tradycya jest dla niego nietykalną; wobec Europy uważa za swój obowiązek szerzyć chwałę swego narodu, zbijać fakta niekorzystne, choćby prawdziwe. Nie jest przyjacielem Litwy. W stosunku do swego narodu nie zwykł nikogo oszczędzać. Broni samorządu Kościoła i przywilejów duchowieństwa; szlachty, tych Dłu-goszowych iuniorów, nie lubi. Musiała go o to spotkać napaść ze strony szlachty, skoro potem napisał obronę, że karcił jednostki jeno, a nie świetny stan cały. Historya K-a nie ma dzisiaj żadnej wartości dla wiedzy, a posiada jedynie tylko formalne literackie zalety. Ale za to wziętość niesłychaną miał K. u współczesnych, głównie dlatego, że jego dzieło było pierwszą drukowaną historyą polską: Długosz i Wapowski spoczywali jeszcze w rękopisie; przychodził K. w sam czas, zaradzał powszechnej potrzebie; powtóre, zjednywał sobie czytelników formą wykwintną, na zagranicznych wzorach opartą, pełną reto-ryzmu, ulubionego w w. XVI. Współcześni nie znali ani źródeł, z których K. korzystał, ani sposobu, jak z nich korzystał. -O wiele większą wartość ma „Polonia..." Pojawiła się ona w druku około 1575 r., najpierw bez wiedzy K-a, a w 2 lata już z jego wiadomością. Napisał ją prawdopodobnie w 1555 — 1558, ale przerwał pracę z powodu wyjazdu do Wiednia i dopiero po powrocie ukończył. Poczem przesłał swe dziełko bisk-i Karnkowskiemu w 1573

r. z prośbą, aby je złożył w darze nowemu królowi Henrykowi Walezemu; właściwie projekt tego daru dla króla podał sam Karnkowski Kr-owi. Wydań „Polonii" było kilka: oprócz wydań z 1575 i 1577 (w tym roku jedno w Kolonii, drugie w Bazylei), potem w 1594, 1627, 1642 i 1643.

zrozumienia historyi“ —jak ją Kr. nazywa: pierwsza księga jest geograficznym i etnograficznym opisem Rzpltej. Druga „De Republica et magistratibus Polonorum" —opisem organizacyi państwowej i społecznej. ,,Polonia" jest dziełem nader w treść bogatem. — Por. Siemieński L. w „Portretach literackich", ale nadewszystko

L.    Finkla: „M. Kr., historyk polski XVI w.“ („Rozpr., Akad. Umiej. wydz. histor. ser. I, t. XVI, Kraków 1883). Do biografii, a zwłaszcza do działalności Kr-a jako biskupa, odnosi się dzieło A. Eichorna: „Der ermlandische Bischof

M.    Kr....“ (Brunsberga 1868, streszczone przez

L. Powidaja „Przegl. polsk." 1869, przerobione przez Cypr. Walewskiego w obszernej, obfitującej w fakta, ale pod względem metody i ścisłości chybionej monografii ,,M. K.“, Warszawa 1874). Porówn. prace ITiplera w ,,Zeit-schrift fur d. Cesch. Ermlands" (Brunsberga) i ,,Łiteraturgesch. d. Bisthums Ermland" tegoż.

KromierzyŻ, niem. Kremsier, m-sto z własnym statutem, na Morawach, w żyznej krainie, Hanną zwanej, na pr. brz. rz. Morawy, przy linii płn. kolei Kojecin—Bielsko i Ko jecin — Zborowice, siedziba starostwa i sądu pow. Kościół kolegiacki p. w. św. Maurycego, w stylu gotyckim, fundowany r. 1262, z 2 wieżami po 64.5 m. wysokiemi; prócz tego są jeszcze 2 kościoły kat. Piękny pałac arcybiskupi (rezydencya arcybpów ołomunieckich), a w nim piękna biblioteka (r. 1903 dzieł starych 13 768 tom., nowych 20 090 tom., 133 inkunabułów i 131 rękopisów), nadto zbiór numizmatyczny (9 806 sztuk), galerya obrazów; muzea mineralogiczne i fizyczne. Wyższe gimnazyum niemieckie i czeskie, szkoła realna czeska, czeskie seminaryum nauczycielskie, arcybiskupie seminaryum dla chłopców, szkoła rolnicza żeńska, szkoła gospodarcza, dwie szkoły muzyczne, fabryki machin, odlewarnie żelaza, słodownie, cukrownie, browary, gazownia i młyn arcybiskupi. Szpital, kasa oszczędności. Handel jęczmieniem, owocami i bydłem. Do r. 1865 obszerny rynek był dokoła otoczony podsienia-mi. R. 1900 wraz z wojskiem 13 935 m-ców (1640 Niemców; 13 251 kat., 73 ewan., 611 Żydów). W r. 1110 należał K. do b-stwa ołomu-nieckiego, wykupiony przez Ottona uzyskał staraniem Brunona 1266 r. i b-pa Teodora 1290 r. prawa i przywileje miejskie podług wzoru berneńskiego. R. 1621 odniósł tu Wallenstein zwycięstwo nad Bethlenem Gaborem. D. 26 lipca 1643 Szwedzi spalili miasto pod wodzą Tor-stensona. Od 22 listop. 1848 do 7 marca 1849 odbył się w K-u pierwszy sejm austryacki w pałacu arcybiskupim. D. 25 sierp. 1885 było tu spotkanie ces. austryackiego z ces. rossyjskim.

Kromlechy (ero ml ech), pomniki megalityczne (ob.), składające się z głazów prostopadle postawionych (menchirów ob.) a wkoło ułożonych, niekiedy otaczających dolmen (ob.)

r,. k.

D.

Hr.

S. Drz

lub tumulus (ob.). Odmianę K-ów tworzą niektóre kurhany (ob.), np. taki Pierepiaty-eha (rys. Enc. niniej., tom III—IV, „Archeologia ruska", fig. 387). Niekiedy kręgów bywa 2—3, a nawet 7. Najokazalsze K-y znajdują się w Anglii: Salkehlski (Cumberland), składający się z 67 menhirów, sławny Stonehenge (ob.), Moyturskie w Irlandyi, Drambo (około Belfortu), mający 176 m. średnicy. Rzecz ciekawa, że wiele K-ów znajduje się na polach, gdzie już w czasach historycznych toczyły się bitwy (nap. w Norwegii 44 K-ów wznosi się na placu bitwy r. 1030 pomiędzy Kanutem i Olafem itd.). Niekiedy nazwę K-ów stosują do alei z menhirów ułożonych i do głazów w nieładzie porozrzucanych, jak w K a r naku (ob).

Krommenau, herb polski. Na tarczy w polu srebrnem poprzeczny z 4 blankami u góry. Nad hełmem między 2-ma skrzydłami srebrne-mi pół męża bez rąk, czarno ubranego z białym kołnierzem i czapką czarną spiczastą o białym wyłogu, z czarnemi piórkami kogu-

12-

mms-

Fig. 5. Krommenau (herb).

ciem w końcu. Labry czarne, podszyte srebrem. Używany przez rodzinę ślązką Krommenau w Polsce, w w. XVI kwitnącą, a obecnie na Śląsku austryackim zamieszkałą.—Z r ó d ła: Borkowski; Riefstap; Siebmacher VI, 8, 43. D-Kromno, herb polski. Mają być 3 cienie (sztrychy) czerwone w polu przez połowę bia-łem, a przez połowę czarnem. Tak ten herb opisuje zapiska sądowa średniowieczna z r. 1511; zapiska z r. 1579 podaje, że mają być 4 cienie. Rysunek herbu tego ani jego klejnotu nie jest znany; sam herbr pojawił się w Polsce prawdopodobnie ze Ślązka z jedną gałęzią rodziny ślązkiej Krommenau, która posiadała parę majętności w powiecie Wscho-skim. Linia ta musiała wyginąć w końcu w. XVI lub w początkach w. XVII, skoro herb u-żywany przez nią pozostał nieznanym heraldykom naszym. Inne linie domu tego, kwitnącego obecnie na Śląsku, pieczętują się innym zgoła herbem; kładą w polu srebrnem pas poprzeczny czarny z 4-a blankami u góry (ob. Krommenau).—Źródła: Ulanowski; „Ma-teryały do historyi prawa i heraldyki polskiej" 241 i 431; Siebmacher VI, 8, 43.

KromołÓW, osada (dawniej m-ko) pow. Będziński (dawniej w gub. Kieleckiej, pow. Olkuskim), 5 mil. od linii kolei Warsz.-Wied., Zawiercie — Pilica, gm. i par. K ; urząd i sąd gminny; szkoła pocz.; kościół murowany; przemysł sukienniczy w osadzie i po okolicznych wsiach; garncarstwo; tartak parowy. Przed r. 1831 było 72 sukienników, 4 postrzygaczy i 55 fabrykantów płócienek (warsztaty domowe ręczne). W r. 1860 — 12 fabrykantów wyrobów bawełn. wyrabiało przeszło 100 tys. arsz. perkalu, dymki, barchanu (wartości około 7000 rub.) i zatrudniało 100 robotn. Fabryka sukna siwego wyrabiała 22 tys. arsz. (wart. 20 tys. rub.) i zatrudniała 128 robotn. W r. 1906 II miał 2 411 m-ców (1218 męż. i 1 193 kob.): gmina K. (bez osady) 25 168 m-ców (12 214 mężczyzn i 12 954 kob.). K. leży we wgłębieniu śród wyniosłości wyżyny olkuskiej (białe margle wapienne), dochodzącej tu do 1400 stóp. W zagłębieniu tem tryska źródło (przy kapl. św. Jana), dające początek strumieniowi, uważanemu za rzekę Wartę. W parowiorstowej odległości jest źródło Czarnej Przemszy. K. obfituje w węgiel kamień, brunat., rudę żelazną, kamień wapienny i glinę garncarską. Daty założenia osady i kościoła nie są znane. W dok. z r. 1193 „thaberne in Cromolau“ należą do klasz. kanon, reguł, na Piasku we Wrocławiu. Za Długosza klasztor we Mstowie miał tu 1 łan 1 zagr. i prawo patronatu (w połowie) nad koś. paraf. Większa część wsi, wchodzących w skład parafii, należała do klasz. mstowskiego. W w. XV K. należał do Stanisława her. Gryf i miał koś. murowany św. Mikołaja. W pocz. w. XVI K., już miasto należy do Bonarów, którzy, przy-jąwszy kalwinizm, zamienili koś. na zbór. Jan Firlej, marsz. w. kor., zaślubiwszy Zofiię Bo-narównę, otrzymał K. w posagu. Syn jego Mikołaj wojew. krak., powróciwszy do katolicyzmu, przywrócił kościół katolicki, uposażył go i ozdobił. W r. 1669 kupił K. Stanisław War-szycki, kaszt. krak. W w. XVIII K. był w ręku Gostkowskich. — „Słów. Gieogr“.

Kromcs, gr. Kpwp,oę, syn Posejdona, według którego m-sto Kromyon (ob.) w krainie Koryn-ckiej miano swe przybrało.

Kromscy, ród kniaziowski w W. ks. Litewskim, gałąź ks. Czernihowskich, dziedziczący na mieście Kromach (ob.). Kniaź Iwan otrzymuje od Kazimierza Jagiellończyka kilka siół w ziemi brańskiej (w Lit. Zapis. 3-ci, kwity 26, 27 i 28). Kniaź Andrzej, prawdopodobnie syn poprzedniego, dostał się do niewoli nad Wiedroszą 1500 r., wskutek czego król Zyg-

munt, dopominając się w 1510 r. o jeńców j kratą i przy sztandarze demokratycznym wy-litewskicn, więzionych w Moskwie, wspomina trwał do końca. Drogi do stron, socyalno-de-i o nim (Wolff). Na nim musiał się skończyć    mokratycznego nie znalazł i nawet nie    szukał,

ród, albowiem odtąd ani na Moskwie, ani na Li-    ale oddał mu niejedną usługę w walce    ze spo-

twie nic o nich nie słychać.    D    łecznikami chrześciańskimi, przeciw    którym

Kromwel 01iver, ob. Cromwell.    występował zarówno w parlamencie jak i na

Kromy: 1) miasto powiat w gub. Orłowskiej zgromadzeniach ludowych. Po rozwiązaniu nad rz. Kromą i 5429 m-ców (1897) 4 cerkwie, parlamentu w r. 1901 nie chciał się ubiegać szkoła dwuklasowa, 2 szpitale. Pierwsza o K-ach o mandat i występuje z rzadka na widowni pu-wzmianka pod r. 1147, w XVII w. ucierpią- blicznej, witany serdecznie przez robotników, ły od Lisowczyków i Tatarów Krymskich.—2) po- którzy zachowali żywą i wdzięczną pamięć dla wiat w górnym biegu rz. Oki i Swapy, 1874 jego działalności poselskiej. Walka z antyse-wiorst Q przestrzeni, 120 tys. m-ców (około    mityzmem wiedeńskim zbliżyła go na    krótko

H. I,, i p. s.

Kronberg(C ronberg), miasto w pruskiej reg. wiesbadeńskiej, nad rz. Taunus i na linii kol.K.-Ró-delheim, wśród pięknych sadów i plantacyi kasztanowców, m-ców 3 000. Pałac Fried richs-hof z obszernym parkiem. K. słynie z handlu owocami i z wzorowych szkółek leśnych. W pobliżu w uroczej dolinie uzdrowisko Kron-thal ze źródłami szczawy żelezistej, skutecz-nemi przy katarze płuc i gruźlicy; stosują tu również leczenie żętycą i hydropatyą; kąpiele

Dr J. M.

5000 raskolników). Obfitość rzek, gleba uro- do liberałów, jednak walka o powszechne pra-dzajna, miejscami czarnoziem, bogactwo rud wo wyborcze (1893) od nich go oddaliła, żelaznych, rozwinięty przemysł. K. p. dokładnie W lutym 1908 r. obchodzono uroczyście w jest zbadany pod względem geologicznym:w półn. Wiedniu siedemdziesiątą rocznicę jego uro-wsch. kącie występują pokłady dolomitów dewoń- dżin. skichwap. imarglów z licznemi skamieniałościami; na nich leżą pokłady formacyi Jurskiej piętra Kellowejskiego i Oxfordzkiego, w nich prof. Mendelejew wykrył w 1877 r. sferosyderyt czyli żeleziak gliniasty szpatowy. Wreszcie w płd. są zach. części powiatu—pokłady forma-kredowej.

Kromyon albo Krommyon, grec. Kpo[w>o>v,

Kpop.|j,owv(=:ogród w którym cebulę hodują), łac.

gazowe.

Kronborg, twierdza duńska pod m-stem Helsingor na w. Zelandyi, oświetlona latarnią morską. Zbudowana w 1580 r. przez Fryderyka II w stylu odrodzenia holenderskiego; obecnie ma niewielkie znaczenie obronne.

Krondorf, wieś, w pow. Kadańskim w Czechach (niem. Kaaden), na pr. brz. Ohrzy; 157 m-ców, (1900 r.) niemieckiej narodowości; sławna źródłami szczawy alkalicznej, służącej jako zdrowotny napój stołowy; roczna rozsyłka wynosi 4V₉ mil. flaszek.

Krone, ob Koronowo.

Kronecker Leopold, matematyk niemiecki, jeden z najgłębszych myślicieli w. XIX (* 7 grudnia 1823 w Lignicy—f 29 grudnia 1891 w Berlinie), kształcił się w uniwersytetach w Berlinie, Bonnie i Wrocławiu, słuchając wykładów Derichleta, Jacobiego, Steiuera i Kum-mera. Po złożeniu doktorskiej rozprawy „De unitatibus cumplexis“, mieszkając w Lignicy lub jej okolicach, następnie w Berlinie, dał się poznać jako autor bardzo cennych prac, uwzględniających najnowsze zdobycze w matematyce. Powołany w r. 1861 na członka Akademii Berlińskiej, jednocześnie objął wykłady w uniwersytecie, zrazu jako docent, od r. 1883 zaś jako profesor zwyczajny. Zarazem, przy współudziale Weierstrassa, Helmholtza, Schrótera i Fuclisa, redagował najpoważniejsze czasopismo matematyczne, pospolicie, od swego założyciela, znane jako „Dziennik Crellego¹¹. Prócz korespondencyi z Dirichletem, ogłoszonej w „Góttinger Naehrichten" w r. 1885, na dzia-

S. Drz.

Cromyon, Crommyon, warownia ważna dla położenia swego nad głównym traktem, na Półwysep Peloponezki wiodącym, leżała w równinie, zwanej K-ską, z którą mityczna legenda wiąże opowieść o K-skiej maciorze, pustoszącej wszystkie role okoliczne i zabitej przez Tezeu-sza; dzisiaj Castro Tichos albo Hagios Theocyi doros.

Krona, moneta, ob. Koron a.

Dr. J, M.

Kronach, m-sto okręgowe w bawarskiej Frankonii Górnej, na linii kolejowej: Hochstadt-Probstzella. M-ców 4500 (niespełna 1000 ewan.) Piękna katedra katolicka i kościół ewangelicki, stary ratusz, gmach byłego klasztoru franciszkańskiego, muzeum sztuki, installacya elektryczna, fabryki machin, browary, ożywiony handel drzewem oraz węglem kamiennym. K. słynie z wyrobów koszykarskich, porcelanowych, tabliczek szyfrowych; w okolicy wielkie łomy piaskowca. Miejsce urodzenia malarza Łuk. Cranacba (ob.). Na płc. od K-u na wysokiej górze, obronna niegdyś twierdza Rosenberg, dobrze jeszcze zachowana. K. istniał już w X w. Podczas wojny 30-letniej był K. oblegany przez Szwedów i Sasów (1632, 1633 i 1635).

Kronawetter Ferdynand (* 1843). K. u-kończył w Wiedniu wydział prawniczy. W ciągu 1873—1901, z krótkiemi przerwami, był członkiem parlamentu austryackiego. Przed wejściem posłów socyalistycznych do parlamentu (1897) występował z Pernerstorferem w obronie interesów robotniczych, piętnując z trybuny parlamentarnej nadużycia administracyi i domagając się równego i powszechnego prawa wyborczego. Był szczerym i uczciwym demo-

lalnośe naukową K-a złożyło się blizko 150 rozpraw, których zbiorowe wydanie podjęła Akad. Beri. w 1894 r. Do najcelniejszych należą: „Grundziige einer arithmetischen Theorie der algebraischen Gróssen" (wraz z rozprawą inauguracyjną zamieszczone w księdze zbiorowej, wydanej na uczczenie jubileuszu Kumme-ra w r. 1882), „Sur les unites complexes“

dawniej nie miały do tych posad dostępu. Kolej Warszawsko-Wiedeńska, która pozostawała pod wpływem żywiołu niemieckiego, z chwilą, gdy K.objął ją w administracyę, dawała w swym zarządzie zajęcie wyłącznie tylko Polakom. Zbudował koleje: Terespolską i Nadwiślańską. Brał udział w rozwoju cukrownictwa, stworzywszy towarzystwo akcyjne warszawskich fabryk cukru, oraz w przedsiębiorstwach kopalnianych, założywszy tow. akc. warszawskich kopalń węgla. Pierwszy wielki bank prywatny w kraju—Bank Handlowy powstał z inicyatywy K-a i z jego poważnym udziałem finansowym. Towarzystwo kredytowe m. Warszawy on zorgani-¹ zował razem z wybitnymi prawnikami i kołem obywatelskiem, które zachęcił do założenia tej ważnej instytucyi. Uczestniczył w powołaniu do życia Warszawskiego tow. ubezpieczeń od ognia—Kasy przemysłowców i t. p. Stał też na czele głównych instytucyj społecznych ku-piectwa, na czele giełdy i urzędu starszych kupców, które-to instytucye przekształcił i przystosował do nowych potrzeb. Słowem, niepodzielnie prawie panował nad całem życiem go-spodarczem, będąc jednak sumiennymi obywatelskim kierownikiem tego ruchu. Ale działalność jego nie ograniczała się do tego tylko pola. Chcąc podnieść dziennikarstwo krajowe, pchnąć je na tory postępowe, a w szczególności przyczynić się do zasymilowania żywiołów oświecającego się mieszczaństwa żydowskiego, zakupił „Gazetę Codzienną“ (następnie zamienioną na „Gazetę Polską") i powierzył jej redakcyę J. I. Kraszewskiemu w r. 1858. W powstaniu r. 1863 grał rolę bardzo dodatnią, ujawniając gorący zapał patryotyczny. Musiał następnie e-migrować, lecz otrzymał prawo powrotu do kraju, gdyż rząd uznał, on iż jestjedynie uzdolnionym do budowy kolei, podówczas planowanych. Dbał też o rozwój szkolnictwa: pod jego kierunkiem powstały szkoły techniczne przy kolejach: Warszawsko-wiedeńskiej i Nadwiślańskiej, a z własnych środków założył szkołę handlową wyższą. Założony przezeń dom bankowy, największy w kraju, istniał przez czas pewien po jego śmierci, poczem przez syna, również Leopolda (oh.), zwinięty został w r. 1897. K. był najznakomitszym finansistą w kraju w drugiej połowie XIX

St. A. K.

(Comp. Ren. de l’Ac. de Paris 1883 — 1884),

„Ueber den Zahlbegriff" (ks. jub. Zellera 1889) i „Zur Theorie der allgemeinen complexen Zah-len uud der Moduł - Systeme (Mittlieil. d.

Beri. Ak. 1888). Z wielce owocnej działalności Kr. podnieść przedewszystkiem należy: rozwinięcie metody kongruencyi, zbliżonej do„równo-ważności algebraicznych" Cauchy’ego; stosowanie jej do najdalej idących uogólnień i zupełne w następstwie, jeśli się tak można wyrazić,

„zarytmetyzowanie" algebry, oparcie jej wyłącznie na liczbach całkowitych dodatnich.

A. Ł.

(Porówn. S. Dickstein „Pojęcie i metody matematyki" Warszawa 1901). Niemniejszą zasługę stanowi rozwinięcie Abelowej teoryi równań algebraicznych i teorya rozwiązywania równań stopnia 5-go. Na badania jego w zakresie klasy-fikacyi form kwadratowych dwójkowych niejednokrotnie powoływał się Dirichlet przy poszukiwaniu zależności między liczbą klas a wartością wyznacznika. Wielce obfitem w następstwa ukazało się stosowanie przez K-a funkcyj elliptycznych do niektórych zagadnień teoryi liczb. Dla uzupełnienia obrazu działalności K-a zaznaczyć w końcu należy podjęte przez niego w r. 1890, z polecenia Akad. Beri., wydanie pism Derichleta, której-to pracy jednak nie zdążył już dokończyć.

Kronenberg Leopold (* 1812 w Warszawie— f w Nizzy 1878), zasłużony przemysłowiec i finansista. Przez długi czas stał na czele ruchu ekonomicznego w kraju i przyczynił się do rozbudzenia inicyatywy przedsiębiorczej i rozwoju handlowego w Królestwie Polskiem.    Dzięki    własnym, pomyślnym ope-

Kronenberg Stanisław, syn Leopolda!* 1846 w Warszawie, - f 1894), zasłużony pracownik na polu finansowem i przemysłowem, kontynuator prac ojca swego. Ukończył gim-nazyum realne w Warszawie, a następnie Szkołę Główną ze stopniem magistra prawa i administracyi. Odbywał jeszcze studya zagranicą i w Heidelbergu; otrzymał stopień do-

racyom, a w szczególności monopolowi tabacz-nemu, zdobył znaczną fortunę, którą później g-bracał na śmiałe przedsięwzięcia, związane z rozwojem gospodarczym kraju. W tej mierze posiadał nietylko wybitną rzutkość finansową i zdolność obejmowania rozległych horyzontów przedsiębiorczych, ale umiejętność ko- wieku, jarzenia z własnemi operacyami korzyści społecznych.    Jego    zapoczęciu lub    znacznemu

współdziałaniu zawdzięczały byt swój wszystkie prawie instytucye finansowe i cały szereg zakładów przemysłowych, które powołane zostały do życia w okresie dwudziestokilkoletnim, między r. 1852 a 1878. Mając żywe poczucie obywatelskie, dążył K. do stworzenia handlu i bankowości polskiej, do wzrostu przemysłu która filozofii {cum laude). W czasie wojny i rozwoju    ruchu    komunikacyjnego.    Wszelkie    francusko-pruskiej, wr. 1870—1,    brał    udział    w    o-

stanowiska    naczelne w stworzonych    przez się j bronie    Paryża,    w    armii    republikańskiej,    z    któ-

zakładach obsadzał polskiemi siłami, które ! rej wyszedł ze stopniem porucznika i z legią

St. A. K.

St: A K.

A. Pol.

Dr. J. P.

(w Mullera „Archiv f. Anat." r. 1840).— Por. S. Koś mińskiego „Słown. lek. pols."

Dr. J. P.

honorową. Po śmierci ojca objął w kraju kierunek jego interesów. Był prezesem kolei Warszawsko-Wiedeńskiej i Nadwiślańskiej, Banku Handlowego, oraz kierownikiem wielu innych instytucyj finansowo - przemysłowych. Wspierał finansowo „Gazetę Polską" i „Bibliotekę umiejętności prawnych", a nadto przez czas pewien udzielał środków na prowadzenie „Nowin", pisma codziennego, które wówczas redagował Boi. Prus. Ogłaszał też własne prace ekonomiczne w „Ekonomiście". Po wojnie francusko-pruskiej napisał i ogłosił: „Campagne" (1871) i „Quelques souvenirs et appreciations par un officier d’infanterie“ (Paryż 1871). Był założycieiem Kasy pomocy dla osób pracujących na polu naukowem im. Mianowskiego. - Nadzwyczaj zdolny, rzutki, pełen przymiotów dobrego obywatela kraju pracował na różnych polach z całą usilnością i pożytkiem w r. 1887 choroba umysłowa pozbawiła go zdolności do pracy.

Kronenberg Leopold Julian, syn Leopolda (* 1849 r. w Warszawie). Uczęszczał na wydział prawny b. Szkoły głównej, następnie kształcił się w Bonn i Poppelsdorfie na studyum rolniczem. Był dyrektorem filii Warszawskiego banku handlowego w Petersburgu, a po zachorzeniu brata Stanisława objął kierunek przedsiębiorstw finansowo-przemysłowych, wytworzonych przez ojca. Jest prezesem rady Banku handlowego i prezesem kolei Warszawsko-Wied. Własną firmę bankową zwinął w roku 1897. Bierze żywy udział w różnych pracach społecznych. Należał do grona założycieli Politechniki warszawskiej. Otrzymał tytuł dziedziczny barona w r. 1898. Jest z wyboru kuryi ziemskiej członkiem Rady państwa. Należał nadto do liczby założycieli Filharmonii w Warszawie. Posiadając wybitne wykształcenie i talent muzyczny, poświęca się kompozycyom, ogłasz. po części pod pseudonimem „Wojskiego". Jego utwory orkiestrowe i pieśni zdobi płynna melodya i bardzo staranne opracowanie techniczne.

Kronenberg Władysław, kompozytor muzyczny (* 1848 w Warszawie—f w Cannes 1892 r.). W latach .1881—5 piastował godność prezesa T-a Muzycznego w Warszawie. Tworzył głównie pieśni, których znaczna liczba wyszła z druku. Piękną melodyą i nastrojem szlachetnym wyróżniały się pieśni. „Dziwny sen", „Extase“, „Serenada z Buy-Blasa", „Skowronek", „Tęsknota". Kompozycye swe drukował pod pseudonimem Władysława Wieńca.

Kronenberg Stanisław Salomon f r. 1809 w Warszawie), brat starszy Henryka Andrzeja i Leopolda, lekarz. Szkoły skończył w Warszawie, poczem od r. 1825 do 1830 uczęszczał do wydziału lekarskiego tamże i po złożeniu egzaminów osiągnął stopień magistra medycyny i chirurgii. Gdy wkrótce potem wybuchło powstanie narodowe, K. wstąpił do służby jako lekarz wojskowy i pełnił

ją przykładnie aż do końca wojny, poczem wyjechał za granicę. Udawszy się do Berlina, tamże w r. 1832 obronił rozprawę „De hy-drothorace" i osiągnął dyplom doktora medycyny i chirurgii. Powróciwszy do kraju, zamieszkiwał w Warszawie, trudniąc się wykonawstwem lekarskiem. W latach 1838 —1842 pełnił obowiązki ordynatora w szpitalu warszawskim św. Ducha. Oprócz rozprawy już wymienionej drukiem ogłosił „O zjawiskach chorób oczu, ich wpływie na ustalenie wątpliwego rozpoznania w wielu rodzajach chorób dyskrazyjnych" (w „Pam. Tow. lek. warsz. T. 1 r. 1837, str. 206). —Por. S. Koś mińskiego „Slown. lek. pols." (str. 248).

Kronenberg Henryk Andrzej U w Warszawie d. 1 lipca 1813—| w Montreux d. 9 września r. 1886), brat Leopolda K-a, lekarz. Ukończywszy w r. 1830 szkoły średnie w mieście rodzinnem, wstąpił do wydziału lekarskiego uniwersytetu Królewsko-warszawskie-go, niebawem jednak, wskutek wybuchu powstania listopadowego, musiał przerwać naukę. Udał się wtedy do Berlina, gdzie mu w r. 1835 po obronieniu rozprawy „Experimenta in ranae esculentae plexu lumbali facta, veram nervorum fibrillarum, quas primitivas vocant, anastanosin refellentia", przyznano dyplom doktora medycyny i chirurgii. Już poprzednio, w tymże roku, otrzymał medal złoty za pracę konkursową, z której wyjątkiem była rozprawa jego doktoryzacyjna; praca ta wyszła w Berlinie w r. 1836 p. n. „Plexuum nervorum structura et virtutes, disquisitionibus anatomi-cis, microscopicis et experimento comprobatae". Po ukończeniu nauk osiadł w Moskwie i zajął się wykonawstwem lekarskiem. Wkrótce zasłynął tam jako znakomity pedyatra; powierzono mu też zarząd naczelny tamtejszego szpitala dziecięcego. Przebywszy na stanowisku tern lat niemało, wrócił na pobyt stały do Warszawy, gdzie jednakże jako lekarz nie był już czynny, służąc atoli społeczeństwu w sposób inny, mianowicie od r. 1872 jako kurator szpitali, naprzód św. Rocha, następnie zaś praskiego, a pozostawił pamięć dobrą działalności swej. Oprócz dwu rozpraw wymienionych powyżej drukiem ogłosił tylko jeszcze „Versuche iiber motorisclie und sensible Nervenwurzeln“ (str. 248).

Kronenberg Józefina z Reszków (* 4 czerwca 1853,—f 22 lutego 1891 r. Warszawie). słynna śpiewaczka polska, uczennica Nis-sen-Salomon w Petersburgu i prof. Sbirglii w Paryżu. Pierwszy raz wystąpiła na scenie teatru weneckiego „Malibran" w r. 1874, w roli Małgorzaty w „Fauście". W lat. 1875 — 9 była prymadonną opery paryzkiej, a w 1879 — 1882 madryckiej; w r. 1883 występowała na scenie warszawskiej. W 1885 r. zaślubiwszy

A. Pol.

Krones (von Marchland) Franciszek Ksawery, historyk pracujący nad dziejami Austryi (* 1835 w Ostrawie Morawskiej). Stu-dyował w Wiedniu filozofię i historyę, w 1865 r. został profesorem uniwersytetu w Gradcu. Prócz podręczników (z nich „Handbuch der Geschichte Osterreichs"Berlin 1876—79, 5 tom.): „Zur Geschichte Osterreichs im Zeitalter..,. 1792 — 1816“ (Gotha 1886); „Aus dem Tagebu-che Erzherzogs Joh. v. Osterreich 1810 — 15“ (Innsbr. 1891); „Aus Osterreichs stillen und bewegten Tagen 1810 — 12 und 1813 — 1815" (1892).

S. Drz.

M. G-y.

Leopolda K-a, opuściła scenę na zawsze. K-owa posiadała prześliczny mezzo-sopran, dźwięczny w skali, obszerny i pod względem technicznym wyrównany doskonale; a niezbywało jej ani na poczuciu muzykalnem, ani na talencie aktorskim.

Kronijska góra po gr. Kpóviov ópoę ob. Olimpia.

Kronijski ocean, Cronius Oceanus v. Marę Cronium, zwała się u Greków i Rzymian północna część morza graniczącego od południa z Germanią, a zatem Morze Północne.

Kronika (gr. ^póvoę=czas), dzieło historyczne, opowiadające o przeszłości, ale należące jeszcze do niższego stopnia w historyografii, będące dla nauki tylko źródłem mniej lub więcej ważnem. W różnorodności źródeł historycznych K. należy do rzędu pomników tradycyi piśmiennej w przeciwstawieniu do ustnej lub do pomników dzieł sztuki. Pierwotnie K. równoznaczna była z rocznikiem czyli anna-łem; dziś jednak nauka odróżnia je: rocznik notuje sucho wypadki w porządku chronologicznym; K. łączy je w związek, jednak dopiero na wyższym stopniu posuwa się do pragmatyzowania. K. jest poniekąd właściwością Wieków Średnich. Wartość kronik jest niejednakowa: niektóre posiadają olbrzymią przez to, że opierają się na zaginionych dzisiaj K-acli lub też przez bogactwo szczegółów, inne nie mają żadnej, jako streszczenia i wyciągi ze znanych K-k. I kronika może być sfałszowaną, podobnie jak dokument: działo się to zwłaszcza w XVI w., np. uczony opat Tritheim napisał kronikę Franków, za której autora podał jakiegoś Hunibalda, jakby przez siebie odkrytą, oraz kronikę fuldajską przez jakiegoś Meginfri-da, a tymczasem obu był sam autorem. W XIII w. zaczęto K-ki, tak prozaiczne jak wierszowane, bo i takie spotykamy, np. krzyżacka Wart-berga, pisać nie tylko po łacinie, ale i w językach narodowych; w Niemczech pojawiają się także w tymże czasie kroniki miast poszczególnych. Zaznaczyć należy, że i instytucye, np. klasztory lub epokowe zdarzenia, naprzykład pierwsza wyprawa krzyżowa, Sobór w Konstan-cyi itd. mają swoje K-ki. Do najważniejszych należą z bizantyjskich Jordanesa i Kassyodora; z polskich: Galla, Kadłubka, kronika wielkopolska)* i węgiersko-polska, Janka z Czarnkowa, Długosza (właściwie już nie kronika), Miechowity; z czeskich: Kozmasa, Chroń, aulae regiae, Wawrzyńca de Brzezina; z niemieckich: Einharda (frankońska, właściwie o Karolu W.) Adama, Arnolda, Helmolda, Widukinda, Ditmara, Ottona Frey-zingeńskiego, Windecka, Ulricha v. Richenthal itd.; z krzyżackich Dusburga, Wiganda Possil-gego, Schiitza; z ruskich t. z w. Nestora czyli mnicha Laurentego (Wawrzyńca), latopisy i-patiewski, woskreseński, nowogrodzki, pskowski, sofijski etc. Wielką liczbę kronik miast niemieckich, obfitych zwłaszcza w XVI i XVII w., a nieraz cenne zawierających wiadomości, wydał Hegel: „Die Chroniken der deutschen Stadte von XIV bis XVI Jahrh“. (Lipsk 1862 — 1899 t. 1—27) w publikacyach monachijskiej akademii. Do starych K-k należy także K. Erospera z Akwitanii, dochodząca do 455 r. po Chr. Dokładny wykaz wszystkich kronik Średniowiecza, a zarazem z jakiego czasu pochodzą, dokąd sięgają, kto kiedy i gdzie je wydał, zawiera Potthast „Bibliotheca historica medii aevi“ t. I—II wyd. 2-e. —Por. także: Finkel Bibliogr. liistoryi polskiej"; Dahlman - Waitz „Deutschlands Geschichtsąuellen im Mittelalter"; Wattenbach i Lorenz podobne tytuły itd. Z najważniejszych zbiorów kronik wymienić trzeba: (Bielowski) „Monumenta Poloniae Historica* 6 tom.; „Monumenta Germaniae" (Dział I Scrip-tores); „Połnoe Sobranije ruskjich ljetop."; Mura-tori „Rerum italicarum scriptores" (Medyolan 1723 — 38, 27 t.); „Corpus scriptorum historiae Byzantinae" 48 t.; Michaud „Collection des hi-storiens des croisades" (4 t., Paryż 1843); „Scrip-tores rerum Bohemicarum"

A) Kroniki Europy zachodniej 1) p r z e d w. X. Historiografia rzymska nie zadawalała wczesnego Średniowiecza, które mało interesowało się dziejami Cesarstwa Rzymskiego, natomiast coraz silniej zwracało myśl swą ku „państwu Bożemu", rozwijającemu się w przebiegu wieków zgodnie z wolą Stwórcy. Nacisk szczególny kładziono na zaznajomienie się z historyą biblijną, uważając losy Rzymu i epoki późniejszej za ciąg dalszy rozwoju, od początku świata kierowanego przez rękę Bożą. Pierwszy nawiązał nić między dziejami Rzymu a biblią Euzebiusz (264—340). Kronika kontynuatora Euzebiusza, Hieronima (346 — 420), doprowadzona do r. 378 stała się wzorem dla wszystkich prawie K-k średniowiecznych. Zgodnie z proroctwem Daniela o 4 monarchiach, widziano w Cesarstwie rzymskiem mocarstwo żelazne, któremu po assyryjskiem, perskiem, ma-cedońskiem sądzono przetrwać do końca świata. Kronikarze niemieccy patrzyli na Niemcy jako na ciąg dalszy tego Cesarstwa, utwierdzała ich zaś w tern koronacya Karola W. i Ottona

I. Obok K-ki Hieronima za podstawę K-stwa w okresie przedkarolińskim służył t. zw. rzymski kalendarz państwowy (treść jego: 1) ka-

lendarz, 2) listy konsulów, 3) tablice wielka- j udział w wypadkach politycznych. Miejsce nocne, 4) spis prefektów miejskich, 5) dni zgo- i dawnych tablic konsularnych zajmują paschal-nu biskupów rzymskich i męczenników, 6) ka- ne czyli wielkanocne, zawierające wyli-talog papieży, 7) K-a powszechna do r. 334, ozenie dat święta Zmartwychwstania Chrystu-połączona z K-ą miejską Rzymu i opisem krajów).—Na tym gruncie powstawać poczęły K-i Ostrogotów, Wizygotów, wreszcie Anglosasów i Franków. Anglo-Sasi wydali z pośród siebie znakomity umysł owego czasu, Będę. W państwie Franków wybitne stanowisko zajmuje Grzegorz z Tours, z punktu widzenia Kościoła rzymskiego oświetlający wypadki, oraz twórca t. zw. kroniki Fredegara. Podo-bnemi jak Grzegorza z Tours poglądami odznacza się Paweł Dyakon u Longobardów.

sa. Z nich zrodziły się Ann aleś, roczniki, treścią i niekiedy formą zbliżone do K-k. K-ami nazywamy dzieła, obejmujące dzieje powszechne i odznaczające się pewnem rozeznaniem, będące wyrazem pracy myślowej autora. Roczniki noszą piętno notatek, bez poddawania krytyce źródeł, z których czerpały swe wiadomości; wreszcie są one przeważnie lokalne.

2) Kronik i niemieckie od końcaw. IX. Na okres dynastyi saskiej przypada kilku wybitnych przedstawicieli K-i powszechnej. Powstała też duża ilość kronik lokalnych,

Tablica wykazuje stosunek wzajemny K-k przed w. IX:

Sextus Julius Africanus (Kronika)

Hippolit z Porto „Liber generationis“ do r. 235

Eutrop.

Swetoniusz

Euzebjusz z Cezarei iccwzodairfi wtopią a) Xpovoypacpća do 335 (3) Xpovixóę %avwv do 325

Hieronim (Kronika do 379)

Hidacyusz do 468

Marcellin Comes do (534) 548.

Beda do

Fredegar 726 Orozyusz

Prosper Tiro: Kronika konsular. 379-455 (433.445)

Kronika cesarska 379—455

Kassiodor do 519

Kronika powszechna do 741

Wiktor Tunuński 444-566

Maryusz Awentyński 455—481

Izydor

Jan Biklareński 566—590

K-i rozwijały się pod wpływem potrzeb Kościoła. Należą one przedewszystkiem do liczby t. zw. K-k powszechnych i dążą do stwierdzenia łączności Rzymu z czasami nowszemi: Goci, Lorgobardowie, Frankowie są przedstawicielami dalszych losów Rzymu, „Imperium Romanum delatum est ad Francos‘‘. W zapatrywaniu się tern jednak następuje przełom, poczucie siły wśród barbarzyńców wzrasta, coraz częściej daje się słyszeć mowa o znaczeniu Franków i ich władców, choć jeszcze Otto z Freysingu (ob,) nazywa Karola W. 69-ym następcą ces. Augusta. Obok K-k powszechnych zjawiają się lokalne, zajmujące się historyą kościołów znaczniejszych, biskupstw, klasztorów i miast. Często mają one dużą wartość, szczególniej gdy twórca ich stał blizko dworu lub klasztor czy biskupstwo brało żywy szczególniej w zachodnich dzielnicach państwa. Oto obraz K-stwa w w. IX i X. Ob. tabl. 1 na, str. 125.

Czasy dynastyi salickiej wydały wiele dzieł historycznych, ale odbiła się na nich walka papiestwa z cesarstwem. Mimo zabarwienia partyjnego K-stwo stoi dosyć wysoko. Pod względem bogactwa wiadomości wyróżniają się kroniki z czasów Henryka IV, natomiast wcześniejsze odznaczają się spokojem. Szczególnie dużo kronik powstało po klasztorach i biskupstwach, silnie w walce władzy świeckiej i duchownej zainteresowanych. Kroniki z w. XI. Ob. tabl. II na str. 125.

Wiek XH i XIII wywołały duży ruch piśmienniczy, który odbił się na K-stwie. Owoce działalności K-skiej są nad wyraz nierówne: obok dzieł wybitnych moc prac bezwartościo-

Tablica I do str. 124.

Beda

Kronika

Kronika do r. 741 Roczniki państwowe. Roczniki z Lauresheimu

Kronika do r.‘805 Źródła akwitańskie

Historia regum Fran-corum

Roczniki

„Vulgata“.

16 życ. święt. Ado. Martyr. Gęsta pont. Rom. Gęsta Dagoberti. Paweł Diak. Roczniki: S. Amandi Lauriss. (do r. 813). S. Maximini. Prumienses. Fuldenses. Augienses. Podania ustne.

Aureliusz Wiktor Florus Józef

Hieronim | Izydor. Euzebiusz / Jornandes.

Paweł Diak.

(hist. misc.)

Kronika

Hieronim

de viris illustr. Euzebiusz—Rufin (hist. eccles.)

Kronika z Meissae. Ado: Kronika do~870—885

do r. 818

Regino: Kronika do 741, do 906 Kontyn. do 967

Frechulf: Kronika do 586

Tablica II do str. 124.

Hildesheimenses maiores (zaginione) 1023—1040 (1048)

Życie Meinwerta Roczn. Magdeb. Roczn. Altahen. —    Nienbgens.

(zaginione)

Godeharda

(do 1073)

Roczniki Hersf. (do 1040)

flildesh. minoresdo 1040. Od 1022 przeważnie wyciąg z maiores

Roczn. Saskie Roczn. Magdeb.

do r. 1188

do 1139

Lambert (do 1077)

Beda. Roczn. Roczn. szwabskie i Orozyusz. Fulden. wiadom. miejscowe Euzebiusz.

Różne

Katalogi

Roczniki Oltenburani (do 1113)

Zagubione Szwab, roczniki państwowe. Kronika (1024—1039)

Epitome Sangall. Herman (do 1054) do 1040 (1043) _|_

Wipo:

Gęsta Chuonradi

Sangall. maiores do 1043

Odpis Weiterhinowski Kronika Bertold przez Hermana

do r. 741 do 1080

Kron. Wirzibg. (do 1057) Bernold I    do 1100

Frutolf—Ekkerhard (do 1101) do 1125

wych. Kościół w walce z władzą świecką mości historycznych, zamiast języka łacińskiego tryumfował, duchowieństwo odwróciło się od występuje ojczysty, historya lokalna przykuwa spraw ^państwa, książęta uwydatnili swe dążę- głównie uwagę. Dla celów praktycznych two-nia terytoryalne, dwór, pogrążony w walkach, rzono z dziejów powszechnych skróty do użyt-nie był ogniskiem wiedzy i literatury. Obok ku szkolnego: ztąd powstała t. zw. K-a Mar-Ottona z Freysingu (ob.), tego szczytu ci na, której imię dla oznaczenia tego gatunku rozwoju K-i powszechnej, istnieje wiele rzeczy prac pospolicie odtąd używane było. Wiado-słabych. Już kontynuatorowie Ottona nie u- mości z historyi, w K-acli zawarte, przedostały mieli utrzymać się na jego poziomie. W w. się do tłumów szerokich; dla celów praktycz-XIII powstały t. zw. K-ki w el fi cki e, a wśród nych tworzyli K-i przede wszy stkiem Dominika-nich Hel mol da ,,Helmoldi chronikon Slavo- nie i Minoryci, aby mieć na co w swych ka-rum“. K-i miejscowe są liczne, a mało się od zaniach się powoływać, wzrastała ich liczba po roczników różnią. K-i dotychczasowe pisane miastach, podają one historyę stanów i stosun-były w łacinie, która, codzienna w życiu du- ków miejskich. K-i miejsde stanowią cenny chowieństwa, nieznana była szerokim kołom, materyał do dziejów wielu okolic i miejsco-W miarę wzrostu zainteresowania się sprawa- wości. Popularyzacya i lokalizacya — oto ce-mi ogólnemi, trzeba było pomyśleć o dostarcza- chy K-k późnego średniowiecza.—Literatura: niu krajowi dzieł zrozumiałych, a więc obni- W. Wattenbach „Deutschlands Geschichtsąuel-żyć poziom, udostępnić treść i podać ją w ję- len im Mittelalter‘‘ (T. I |VII w.J 1904, T. II zyku ojczystym. Te zadania spełniły Saska [VI w.] 1894); O. Lorenz „Deutschlands Ge-K-ka powszechna i K-a cesarska, pierwsze I schichtsąuellen im Mittelalter‘‘ (III w.) I T. po niemiecku piaane.    I 1886, II 1887; H. Vildhaut „Handbuch der

Frutolf-Ekkerhard (Kronika 1101 —1125).

Kontyn. kr. Wurzbur. do 1145

Anon. Weing.

Źródła włoskie. Jan z Kremony

Roczn. KoJoń. max. do 1106 na pod. Frut.-Ekkeh.

Hieronim

Regino-Ge-sta ep. Magd.

Rocz. Palidenses do 1182

pj

Burchard z Urspergu Kr. do 1229 (do 1125 op. na Frut. Ekkeh.)

Otto z Freysingen.

Ad. z Hel-Bremy mold

Alb. z Stade (Kr. I zag.) Kronika II do 1256 Kont. do 1265 (zag.)

Kronika do 1146 (do 1106 op. na Frut.-Ekkeh.)

Regino

Wipo

H. z Reichenau

Otto z St. Blasieu Gottlrydz Viterbo do 1209

Pantheondo 1189

Liudprand Źródła

Roczn. Marbacens. (op. na Ottonie) do 1238

Herm. z Altaich do 1273 (op. na Frut. i Ottonie)

Roczn. S. Trudperti | do r. 1246

Kronika z Reicherspergu 1167 — 1195 — 1279

Anon. Weingt. do 1167 i koszt, do 1208

Wpływ na

Ebrana z Wildenberga (w. XV) Jana z Yicfring (w. XIV)

„Bi-

3) K-i Francuskie od końca w. IX, Naj-łowaniaskierowywująsiękupopularyzacyi wiado- ' większym historykiem Fraucyi z pierwszych

K-i Średniowiecza późniejszego przedstawiają Quellenkunde“ (II w.) 1906; A. Fotthast daleko mniejszą wartość niż wieków ubiegłych, j bliotheca Historica Medii Aevi“ (2 t. Berlin a to dlatego, że są pisane nie przez osoby wy- j 1896).—WydaniaK-k ,,Monumenta Germaniae hi-soko postawione, ale przez pochodzące storica“, wydawcy Pertz, Waitz i in.; Hannower z niższego stanu rycerskiego, przedstawicieli i Berlin od r. 1826). miast i braciszków zakonów żebrzących. Usi-

czasów okresu owego po śmierci Karola W. był Flodoard, twórca roczników od r. 919 — 966; Richer, mnich z klasztoru. Saint-Remi oraz „Annales Mettenses‘‘ (687 — 768 — 830). Richer jest ostatnim historykiem epoki karolińskiej, kiedy pisano chętnie K-i powszechne. W miarę rozwoju ustroju feudalnego wzrasta zainteresowanie się wypadkami miejscowemi i na plan pierwszy wysuwają się K-ki lokalne. Podają one wskazówki natury ogólniejszej, np. notatki o ważniejszych zdarzeniach w Europie, lecz przypadkowe. Liczne K-ki lokalne, zarówno na północy jako i na południu Fran-cyi, zawierają w sobie cenny materyał. Wymienić z pośród nich należy z okresu do połowy w. XII: ,,Chronicon S. Dionysii ad cyclos pascales“, „Chronicon Bonoevallis“, „Chronicon Floriacense⁴', „Chronicon Centulense“ przez mnicha Hariulfa z Saint-Riąuier pisaną, „Chronicon breve Fontanellense“, „Chronicon Bec-cense“, „Chronicon Namtenense“, „Chronica dornni Raiualdi“, „Chronicon Petri, filii Bechi-ni‘‘, „Chronicon S. Benigni Divionensis“, „Chronicon Mauriniacense“. Na czele nielicznych w owym czasie kronik powszechnych stoi „Chronographia“ Sigiberta de Gembloux.—Pod koniec w. XII następuje zwrot ku K-om w języku francuskim, z drugiej zaś—ku powszechnym. Pierwsze, przeznaczone do użytku ogółu, oddały duże usługi na polu popularyzacyi wiadomości historycznych, wszakże jako źródła mniejszą posiadają wartość. Kronika powszechna zajmuje coraz wybitniejsze miejsce, zwłaszcza ze szczególnem zamiłowaniem poświęcano się pracy historycznej w opactwie St.-De-nis. Dorobek czasów tych jest nad wyraz obfity. Powstały wtedy: „Chroniqued’unanonyme de Betkune“, „Chronicon S. Martini Turonensis", „Tote 1’istoire de France (Chronique saiuton-geaise)", „Grandes clironiques de France" czyli „Chroniques de Saint Denis". Pisano kroniki po łacinie i po francusku, prozą i wierszem. Z końcem w. XIII odradzają się K-ki lokalne, obok nich rozwija się i K-ka powszechna, obejmując coraz szerszy widuokrąg. Przybywają ważne K-ki miejskie, a później i wojsk o w e — chroniąues militaires —Źródła. 0-bok wyżej wymienionych: Molinier „Les sources de 1’histoire de France" Paris, I—VI, 1901 — 1904; U. Chevalier „Repertoire des sources historiques du Moyen Age" 2 t„ 1894 — 99.—Wydania późniejsze: Buchon „Choix de chroniąues et memoires" (Paryż 1836 — 8); „Chroniąues etrangeres" (Paryż 1840); „Col-lection des Chroniąues nationales franęaises" —w w. XIII—XVI (Paryż 1840); „Collection de documents inedits sur 1’histoire de France" (Paryż 1835 — 94); „Collection uniyerselle des memoires... relatifs a 1’histoire de France" (Lond.—Paryż 1785 — 1807).

4) Angielskie. Anglia w w. IX stała ua czele życia umysłowego, w VIII już wydała zna-

komitego uczonego Będę. Ww. X i XI Anglia pozostaje w tyle poza lądem. Dopiero przed r. 1100 ożywia się ruch umysłowy, a z nim rośnie liczba K-k i roczników. Stan taki trwa do wojny Dwu Róż. K-ki angielskie okazują na umiejętne posiłkowanie się źródłami przez autorów i odznaczają się dokładnością informa-cyi. Dla historyka stanowią materyał nadzwyczaj cenny i bogaty. Oto ważniejsze: „Anna-les Wintonienses, in monasterio de Waverley adaucti“ (1201—1280); „Chronicon abbatiae Ramesiensis" (924 —1200); „Chronicon" (1066 — 1293), przypisywana TomaszowiWykes, „Chronicon S. Albani" (1259 -1296), „Chronica de gestis regum Angliae" (1066 —1300); „Chroni-que d’Angleterre“ Piotra de Langtfogt. Znaczeniem swem przewyższają inne: „Flores hi-storiarum" czyli „Chronica" Rogera de Wen-dowert, oraz kontynuatora jego Mateusza z Paryża, twórcy „Chronica majora" czyli „Historia major Angliae" (1188 —1250) i „Historia An-glorum" czyli „Historia minor" (1067 — 1253). Uwzględnić trzeba jeszcze: „Chronicon" czyli „Historia mei temporis", Adama de Murimunth, „Chronicon Galfridi le Bocker de Swynebroke"; „Chronicon Angliae" (1328—1338) ułożona w Saint-Alban, „Chronicon de Lanercoste", „Chronicon Henrici Knighton", „Chronica gen-tis Scotorum" Jahannis’a de Fordun, „Chronicie of London" Williama Gregory.—Zależnie od chwili to K-ki lokalne, to powszechne występują na plan pierwszy. Mateusz z Paryża jest ostatnim znakomitym K-rzem w Anglii. Literatura. Prócz wymienionych: Stubbs „Chronicles of the regins ot Edward I and Edward II"; Charles Gross „The Sources and Literaturę of English History" (Londyn 1900). Wydania ważniejsze: „Monumenta historica Britannica" (Henry Petrie, Londyn 1848); „Pu-hlications of the record commissioners" (Londyn 1802—69); „Rerum Britannicarum medii aevi scriptores" (Londyn 1858).    st- Ehr-

B) Kroniki polskie I. Dziejopisarstwo polskie miało bardzo słabe i nikłe początki: urywki roczników krótkich i lakonicznych, jakoteż kilka żywotów świętych np. Wojciecha, Brunona 5 męczenników, wreszciejśw. Stefana,‘jeżyli t. zw. Kronika węgiersko-polska— które to zabytki w części tylko do literatury naszej na-') leżą, nie sprowadziły rozwoju historyografii. a) Dopiero pocz. XII w. przynosi.pierwszą kronikę, t. zw. Galla (ob.), pisaną koło r. 1113 przez nieznanego mnicha, pochodzącego,zdaje się, zFrancyi. Kronika ta, pisana wierszem, ^opiewająca bohaterskie czyny Bolesława Krzywoustego, nastrojona jest na ton panegiryczny, o czem przy korzystaniu z niej należy pamiętać. O ile chodzi o wcześniejsze czasy, kronikarz ten, jak widać, zebrał starannie dostępny mu materyał, zarówno rękopiśmienny jak i tradycyjny, wykazując zręczność w opracowaniu, a ostrożność w wypowiadaniu sądów. O ile chodzi o pierwiastek legendarny i anegdotyczny, posiłkował się czasami obcemi, wcielając do swej kroniki legendy zachodnie, stylizując je tylko odmiennie i ubierając w szaty polskie. Tak np. legendę znaną o Piaście wziął żywcem z legendy o św. Germanie z Auxerre. Czy kronika Galla była kiedykolwiek używana w szkołach, jak twierdzą niektórzy, jest rzeczą wątpliwą. Tak samo studya nad pochodzeniem kronikarza, jego stanowiskiem w Polsce, jak wreszcie i nad wartością kroniki są niedostateczne—i tu przedstawia się obszerne pole do długiej, a wdzięcznej pracy.—b) Jak z kół Bolesława III wyszła kronika Galla, podobnie z kół Kazimierza Sprawiedliwego, z pod jego bezpośredniego wpływu, w końcu w. XII lub w początkach XIII ukazuje się dzieło nowe, bardzo oryginalne: Kronika Mistrza Wincentego t. zw. Kadłubka (f 1223). Utwór półpowieśeiowy, pisany dyalo-giem, pełen wywodów filozoficzno-moralnycli, stoi ona jako dzieło historyczne o wiele niżej od kroniki Galla. Wincenty, znakomity uczony, stroił swe dzieło piórkami swej olbrzymiej eru-dyćyi, przykrawał fakta historyczne według pomysłów starożytnych historyków, zaciemniał obraz strzępami cytatów, paradoksów, sentencyj, co więcej, nie wahał się zacierać lub wręcz podrabiać historyi, ilekroć w niej czyny i wypadki nie były w zgodzie z jego pojęciami pa-tryotycznemi, religijnemi lub artystyczuo-lite-rackiemi. Kronika jego stanowi oznakę upadku, że zaś była dziełem niepospolitego mistrza retoryki, przeto wpłynęła w sposób, oczywiście najgorszy, na rozwój dziejopisarstwa polskiego, wyparła trzeźwą a niewygodną duchowieństwu kronikę Galla i stała się niepodzielnym wzorem dla następnych historyków. Do czasów prawie najnowszych, do połowy XIX w., uchodziła za najcelniejsze źródło, najwiarogodniej-sze; dopiero skalpel nowoczesny wydobywa zwolna wszystkie grzechy, które obarczają Wincentego jako kronikarza. — Dwie powyższe kroniki były najważniejszem obok roczników i żywotów świętych źródłem dla późniejszych kronikarzy, więcej jednak daje się odczuwać wpływ Wincentego niż Galla. Wiek XIII, który dał Polsce najważniejsze roczniki i cały szereg żywotów świętych, nie pobudzał nikogo do większej pracy historycznej.— c) Na podstawie kroniki Wincentego w pierwszej połowie XIV w. powstaje t. zw. Kronika Dzierzwy (ob. alias M i e r z w y, ob. Dzierzwa), rzecz mająca tylko charakter kom-pilacyjny. Cztery pierwsze rozdziały są oparte na Historyi Brytów Nenniusza i historykach rzymskich; następne są prawie niewolniczym odpisem kroniki Wincentego. Reszta zaś kroniki, sięgającej do r. 1288, przedstawia się jako zbiór luźnych, nieopracowanych notatek. Kronika była pisana po r. 1311. Autor zupełnie nieznany.—d) Z kolei najważniejszą kroniką, jeszcze przed Jankiem z Czarnkowa powstałą, jest Kronika t. zw. wielkopolska. Autorem jej ma być Bogu fał biskup^poznań-ski (f 1253) albo Godysław Baszko, kustosz katedry poznańskiej z XIII w. Kiedy jedni uważali ją za dzieło XIII w., inni przyznawali ją dopiero wiekowi XIV. Źródłami tej kroniki są: Kronika Wincentego, kronika Dzie-rzwy, Kronika śląsko-polska, ,,Vita maior s. Stanislai‘l, tudzież niektóre roczniki,jak t. zw. poznańskie kapitulne i in. e) Z nią w bliskiej łączności stoi t. zw. Kronika a raczej pamiętnik Janka z Czarnkowa, archidyakona gnieźnieńskiego i podkanclerzego krakowskiego, za czasów Kazimierza W-go, tak, że niektórzy (T. Wojciechowski) uważają Janka także i za autora Kroniki Wielkopolskiej. O ile kroniki poprzednie, zarówno Wincentego jak i Dzierzwy, a nawet i Wielkopolska, cenne poaanemi faktami, nie odznaczają się bystrością obserwacyi, ani też rozległością horyzontu, o tyle znów kronika Janka z Czarnkowa, doprowadzona do r. 1384, jakkolwiek pełna uprzedzeń i stronniczości, daje nam nadzwyczaj ciekawy, pełny bystrych obserwacyj obraz dziejów i wypadków współczesnych, wystawiony przez pisarza, któremu przyznać potrzeba prawdziwą żyłkę historyczną. Jeden to z najlepszych i najcenniejszych zabytków historyografii średniowiecznej polskiej, a że Janko z Czarnkowa był nietylko widzem, ale i aktorem w wielu przedstawionych przezeń scenach, przeto tentni w nich krew, osobistości żyją i nie mamy już do czynienia z kronikarzem—registratorem zdarzeń: staje przed nami pamiętnikarz o nerwie historycznym, —poddający zdarzenia krytyce, nietylko z punktu etyczno-religijnego, lecz i z politycznego. Stąd wartość i doniosłość tego dzieła, stąd szczególna świeżość, która bije z jego kart i sprawia prawdziwą przyjemność przy czytaniu tego dzieła.—f) Polska średniowieczna była wogóle ubogą w zabytki kronikarskie, co płynęło stąd, że klasztory, które na Zachodzie i Wschodzie głównie pielęgnowały tradycyjne pisanie kronik, były u nas przeważnie naleciałością obcą, koloniami mnichów obcego pochodzenia, których dzieje kraju mało zajmowały. Zadawalali się oni krótkiemi zapiskami rocznikarskiemi lub nekrologicznemi, do użytku kościelnego przeznaczonemi. Nie było tradycyi, nie było szkoły, któraby wpływała na przebudzenie się potrzeby badania dziejów krajowych. Dopiero ruch wywołany odnowieniem uniwersytetu w Krakowie budzi z uśpienia stu-dya historyczne, a pod jego wpływem, pod wpływem wreszcie potrzeb politycznych i ekonomicznych, jakiemi były walki z zakonem krzyżackim i registracya majątków i dochodów kościoła w Polsce, powstaje wreszcie wielka kompilacya kronikarska: g) H i s t o r ya Polski Jana Długosza (ob.). Mąż ten znakomity zajmował się żywo odwiecznym sporem Polski z Zakonem, był twórcą słynnego

„Liber beneficiorum“ dyecezyi krakowskiej, kroniki, które równie ważne są dla naszych przetrząsł archiwa państwowe, kościelne i kia- j jak i dla śląskich dziejów. Jedną jest Chro-sztorne, wertował kroniki i roczniki, nietylko j nica Polonorum, czyli Chronicon Polono-Sile-

polskie, ale i obce, nietylko łacińskie, ale i niemieckie i ruskie. Jednem słowem: pragnął zgromadzić całkowity zapas materyałów najróżnorodniejszych, aby z nich odbudować całokształt dziejów polskich. Przedsięwzięcie było olbrzymie, a niejednolitość materyału wymagała przenikliwości, zręczności i krytycyzmu. Trzeba oddać sprawiedliwość Długoszowi i przyznać mu, że z trudnego zadania wyszedł obronną ręką. Krytykiem, jak na wiek XV, kiedy o krytycyzmie naukowym mowy jeszcze nie było, był niezłym.—Nie można mu robić zarzutu z tego, żewX lub XI wiek przenosi urządzenia wieku XV,—kiedy umie dobrze kombinować fakta, które czerpie ze źródeł, kiedy starannie wybiera wiadomości i kiedy niejednokrotnie zdaje sobie sprawę z wiarogodności i powagi źródeł przez siebie nych. To też znaczenie Długosza jest nie- ' niezmiernie wysokie; wyzyskał on taką pełnię materyału, zebrał tyle wiadomości spojonych w jedną całość, — przyczem dotarł do źródeł bezpośrednich dziś nieznanych i zaginionych— że do dziś dnia jest źródłem pośredniem, wa-żnem nie tylko dla XV w., który poznał dokładnie jako mąż stanu i dyplomata, ale i dla wcześniejszych, które badał jako historyk.

Z podziwu godną intuicyą nie zaniedbał Długosz wyzyskania dla swej ,.Historyi" i działu źródeł historycznych pomocniczych, pośrednich, niepisanych, szperał w wierzeniach ludowych, dotykał wykopalisk, zastanawiał się nad budowlami i dziełami sztuki, grobowcami i iuskryp-cyami, aby z nich garstkę wiadomości dla dziejów uzyskać. Razi nas nieraz pragmatyzmem, ale przebłyski krytycyzmu jego są wynagrodzeniem braków. „Gdzie, powiada, trafiałem w mych źródłach na sprzeczne ze sobą relacye, lub niedbałość w ich wykładzie, przechylała zdanie me analogia, większa powaga udzielającego wiadomości, lub mniemania powszechniej-sze“. Zdania te charakteryzują poglądy Długosza na pracę historyczną; że niejednokrotnie używał złej analogii, lub niedoceniał powagi źródła, nie można brać mu za złe, lecz trzeba kłaść ua karb wieku, w którym żył i pisał. Poczet dzieł jego stanowią: „ Banderia Prutheno-rum" i „Clenodiau, tj. prace o charakterze heraldycznym,żywoty św. Stanisława, ś. Kingi, katalogi biskupów polskich, „Liber beneficiorum dioccesis Crucoviensis“ i największe dzieło jego życia owa K-a P. t. ,,Historia polonica“. Niestety, zabrakło nam na lat trzysta z górą pracownika tej miary co Długosz, zabrakło siły, któraby się starała nietylko o przechowywanie tra-dycyi mistrza w sumiennej pracy, lecz i pełnego entuzyazmu zbieracza i uzupełniacza jego dzieła, h) Śląsk, od połowy XIII w. coraz bardziej się od Polski odłączający, wydał dwie

siacnm, pierwsza próba zwięzłej historyi polsko-ślązkiej, pisana w początkach XIV w., drugą t. zw. Chronicon principum Połoninę, pisana koło r. 1384, dzieło o dość wybitnej polskiej tendencyi. Obie kroniki, cenne swerni wiadomościami, nie wybijają się ponad współczesnego Janka z Czarnkowa, a daleko stoją w tyle pod względem opanowania przedmiotu i zmysłu historycznego za Długoszem. —i) Dla historyków-kronikarzy i średniowiecznych polskich, z Janem Długoszem jako koroną okresu na czele, zadaniem kronikarstwa i historyi jest służenie państwu. Wszyscy oni są, począwszy od Galla, w związkach najsilniejszych z panującym, bądź z ludźmi kierującymi nawą państwową,—od nich biorą natchnienia do pracy, wskazówki i infor-macye. Gall pisał swą kronikę na dworze Bo-cytowa- lesława Krzywoustego. Mistrz Wincenty zabrał się do swego dzieła na życzenie Kaz. Sprawiedliwego. K-a Książąt Polskich powstała za zachętą książąt śląskich: Ludwika na Brzegu i Ru-perta lignickiego jakoteż biskupa wrocławskiego Wacława. Wreszcie Długosza popchnął do pisania historyi nikt inny jeno wielki mąż stanu XV w., Zbigniew Oleśnicki. To też kronikarze ci, będący w bezpośredniem zetknięciu z życiem politycznem, uważają swą działalność jako służbę państwową, jako przygotowanie dla tych, którzy w przyszłości zajmą się sprawami poli-tycznemi i będą musieli szukać wzorów w przeszłości, ,,żeby królowie, książęta, i inni, którzy rządzić będą rzeczpospolitą, kształcili swego ducha, umysł i czyny na wzór cnót i czynów tych postaci najprzedniejszych mężów, jakich obrazy pozostawili nam pisarze dziejowi" (Długosz). Podobnie i Gall, który powiada, że żywotów świętych uczymy się nie dla samego ich rozważania, lecz po to, byśmy ich starali się naśladować, — sam zaś pragnie opisać czyny monarchów polskich, żeby przyszli książęta i rycerstwo mieli godne wzory do naśladowania. Zatem cel badań historycznych naszych kronikarzy był etyczny, praca ich jest magistra vitae i służyć ma państwu jako środek do kształcenia mężów stanu,—II. Po Długoszu zjawia się szereg kronikarzy, którzy rośli pod nowemi wpływami, wpływami Odrodzenia, ale, o ile chodzi o opanowanie przedmiotu, o stronę materyalną, opierali się wyłącznie na Historyi Długosza. Byli oni nie tylko jego kontynuatorami, ale także i jego poprawiaczami, — często swego mistrza okradającymi. W każdym razie żaden z najbliższych po Długoszu kronikarzy nie zbliżył się nawet do ideału Dłu-goszowego, żaden nie wzbił się ponad mierność: a). Mie clio wita (Maciej z Miechowa-1456 — 1523), lekarz, astronom, historyk, geograf (De duabus Sarmatiiś), jednem słowem, polihistor, napisał dzieło p. t.: Chronica Polo-

¹

759)

²

Królikowski: 1) Józef Franciszek (* 1781 —f 1839 w Warszawie). Kształcił się w Sanoku (szkoła normalna) i w Przemyślu (gimna-zyum), następnie uczęszczał na fakultet tecli-niczno-filozof. w Zamościu i na prawny we Lwowie. Chwilowo spełniał obowiązki sędziego politycznego w cyr. Brzeżańskim, ale w r. 1808 przerzucił się do nauczycielstwa (w gimnazyum w Zamościu). W r. 1809, po zajęciu Zamościa przez wojska polskie, był powołany do prac administracyjsych, a w latach 1814—1816 był prezydentem Radomia; w r. 1820 powrócił do zajęć nauczycielskich, osiadłszy w Poznaniu; później był wezwany na inspektora instrukcyi w szkołach elementarnych w Królestwie (do r. 1833). Napisał parę rzeczy z zakresu stylistyki i metryki, z nich „Prozodya polska¹⁴ (Poznań 1821) jest najważniejszą; według zasad tam wyłożonych Mickiewicz pisał pieśń Wajde-loty. K. przewybornie znał muzykę i pozostawił w rękopisie przekłady oper. Ale zwłaszcza duże zasługi położył, krzewiąc w Poznańskiern zainteresowanie do języka polskiego: wydawał „Mrówkę poznańską⁴⁴ (1821 — 1822, zeszyt. 18)

norum, wydane w r. 1519, i zyskał niem sobie wielką sławę; — lubo dzieło to jest tylko nie-udolnem skróceniem Długosza i suchem, bez komentarzy, zapisaniem ważniejszych zdarzeń od r. 1480 — 1506. t) Jan Just Decyusz (f 1545), który prawie przez całe swe życie miał przed oczyma panowanie Zygmunta Starego, ze sprawami państwa był doskonale ob-znajomiony i niejednokrotnie chwytał za pióro dla uświetnienia Zygmunta i domu Jagiellońskiego, jest w swej kronice jeszcze bardziej suchy, powierzchowny i niedbały od Miechowity. Jeden z ich następców c) Bernard Wapow-ski, wyższy od Miechowity i Decyusza, historyk, geograf, poeta, stara się kontrolować Długosza i poprawiać, co mu się nieraz udaje; w części 2-ej, t. zw. po-długoszowej, ma znajomość spraw politycznych, sąd trzeźwy i rozumny, — jednem słowem, sporą dozę talentu historycznego (doprowadza dzieje do r. 1535). d) Marcin Bielski wydaje w r. 1554 swoją „Kronikę Świata¹¹ historyę powszechną, oczywiście, od stworzenia świata. Osobny w niej rozdział zajmują dzieje Polski,—powtórzenie Wapowskiego, a od r. 1535 jego kontynuacya. Liczne szczegóły natury geograficznej i etnograficznej czyuią te dzieje ciekawemi i nadają im wartość;—ale jako dzieło historyczne ma ta historya znacznie skromniejsze znaczenie, największe jednak dlatego, że jest pisana po polsku, gdy wszystkie dotychczasowe K-i były łacińskiemu e) W rok później (1555) wychodzi nowe dzieło historyczne, które przez wieki całe cieszyło się zasłużonem uznaniem, było podstawą badań i źródłem dla współczesnych nie-oszacowanem; było to dzieło: „7)e origine et rebus gestis Polonorumu, pióra Mar ci na Kromera (ob.). Obszerne to dzieło, sięgające tylko po r. 1506, jest kompilacyą na podstawie Długosza (do r. 1480) i późniejszych jak Mie chowity, a głównie Wapowskiego, opracowaną, ale pisane gładko, przystępnie, łatwo, było przez wiele pokoleń cenione i używane jako praktyczna i popularna książka dla poznania dziejów polskich i aż pod koniec XVIII w. utrzymywane w godności podręcznika szkolnego, a nawet cenione jako dzieło źródłowe, jakiem faktycznie nie było. W początku XVIII w. po wydaniu całkowitej „Historyi¹⁴ Długosza, zaczął opadać nimb otaczający Kromera, lubo jeszcze długo z pewną predylekcyą zwracano się do niego. Równocześnie pisze swe Armales St. Orzechowski, lecz dzieła tego do kronikarstwa zaliczyć nie można; zajmuje się w niem Orzechowski dziejami Zygmunta Augusta, —a po części opowiada własne swoje sprawy. Do tej samej kategoryi współczesnych opowiadań historycznych o charakterze pamiętniczym należą znakomite dzieła Heidensteina (sześć ksiąg wojny moskiewskiej z Rerum Polonicarum libri), Ł. Górnickiego „Dzieje w Koronie Polskiej od roku 1538 do 1572⁴⁴, Solikowskiego

„ Commentarius Rerum Polonicarum a morte Sigismundi Augusti“ iŚwiętosława Orzeł-s kiego „Annules“. f) Dopiero Stryjkowski Maciej znowu zabiera się do pisania kroniki p. t. „Która przedtyra nigdy świata nie widziała Kronika Polska, Litewska, Żmudzka i wszystkiey Rusi...“ (1582). Stryjkowski, pełen zachceń i pretensyi do krytycyzmu, rozumiejący potrzebę gruntowności i sumiennego badania źródeł, otaczający się książkami, nie miał przytem jednak talentu i sprawności, a miał dużo fantazyi i tendencyi do oryginalności: stworzył przeto dzieło tak pełne bałamuctw i fałszów historyczno-krytycznycłi i archeologicznych, dał taką mieszaninę prawdy i kłamstwa, wymysłów własnych i naciąganych domniemań, któremi luki swych wiadomości zapełniał, że dziś trudno z pracy jego korzystać,trudno rozplątać węzły gordyjskie przez autora zadzierzgnięte. Zaczyna—od stworzenia świata i doprowadza swą historyę do r. 1582. g) 0-bok Stryjkowskiego występuje równocześnie (1582) Sarnicki Stanisław jako kronikarz;, lecz jego kronika, sucha i uboga, w infor-macyach opiera się na wyciągach niedołężnych, z poprzedników czerpanych; o ile chodzi o czasy przedchrześciańskie, fantastyczna i bez wszelkiej wartości. Cenniejszą jest „Descriptio veteris et novae Poloniae“ dodana do kroniki, gdzie w alfabetycznym spisie miejscowości przy wielu z nich znajdują się krótkie opisy lub uwagi i objaśnienia historyczne, h) Szkołę kronikarzy polskich, stworzoną przez Długosza, potem Kromera, zaczynającą dzieje Polski od Lecha, ale po samym założycielu, tak zasłużonym, nie silącą się już na nowe, głębsze badania, powtarzającą wytrwale to, co poprzednicy już napisali, zamyka „Kronika polska¹⁴ Joachima Bielskiego, który dzieło to, niewątpliwie swoje własne, wydał pod imieniem swego ojca, Marcina. Według zapewnień Joachima miał Marcin pisać to, jakoby swoje, dzieło do śmierci swej (w r. 1575); opowiadanie ostatnich dopiero jedenastu lat miało być dziełem syua. Tymczasem cała kronika jest kompilacyą z rozmaitych autorów, skleconą przez Joachima, być może tylko, że niektóre ustępy z dziejów Zygmunta Augusta, i to przed r. 1553, są pióra Marcina jako notatki do „Kroniki Świata“ nie-zużytkowane. i) Na Joachimie Bielskim kończą się też kroniki polskie. W wiekach następnych, XVII i XVIII, zjawiają się już historycy uprawiający dzieje współczesne, rodzaj wprowadzony przez Orzechowskiego.Należą tu przedewszyst-kiem: Paweł Piasecki, Wespazyan Kochow-ski, Stanisław Łubieński i Wawrzyniec Rudawski, wszyscy z w. XVII. Prace ich już do kronikarstwa średniowiecznego zaliczone być nie mogą.— Literatura: Zeissberg „Dziejopisarstwo polskie Wieków Średnich⁴⁴. (Warszawa 2. t.). „Historya literatury¹⁴ Bentkowskiego. Ogólne zarysy literatury polskiej.

M. Wiszniewskiego, P. Chmielowskiego, St. Tar- ₍ K-k nowogrodzkich warto wymienić Sofijską nowskiego, M. Brucknera, I. Chrzanowskiego i A bram ki, która doprowadzona jest do o-i in. Wiadomości szczegółowe o poszczególnych kronikarzach ob. pod ich imionami i nazwiskami, tudzież szczegółową literaturę (według nazwisk w indeksie) w „Bibliografii historyi

statnich czasów samodzielności Nowogrodu. W w. XIII Psków zdobył sobie samodzielność, i w tym też czasie zaczęły powstawać samoistne K-ki pskowskie, odznaczające się wielkiein bogactwem szczegółów. W późniejszych K-ach, zarówno pskowskich jak nowogrodzkich, uderza czytelnika żywe niezadowolenie z rządów moskiewskich. W w. XIII powstawać również zaczęły północno-ruskie kompilacye kr-rskie. Tworzono je w różnych miastach, najczęściej w Rostowie. W jednych z tych kronik (np. w „Twerskimu latopisie) przeważają wiadomości z dziejów Tweru i Rjazania, w „Woskre-sienii“ nowogrodzkie i twerskie, w „Nikonow-skim“ rjazańskie, niżnienowgorodzkie i. t. d. W w. XIV K-ki płc.-ruskie są już przepełnione wiadomościami z dziejów Moskwy. W w. XV wielcy książęta moskiewscy każą zapisywać wypadki państwowe w latopisach i usiłują się nawet posiłkować niemi w sporach z państwami sąsiedniemi, przedewszystkiem z Litwą. Oczywiście, w takich K-cli oficyalnych wiele faktów przedstawiano niezgodnie z prawdą; korzystać też z nich można tylko z wielką oględnością. Latopisów nie przestano w Rossyi pisać nawet w w. XVIII. Z tych różnych kronik zwraca uwagę t. zw. „Kronika 1700 roku* w której autor dał folgę swej nienawiści do reform Piotra W. W miarę rozszerzania się władzy Moskwy na Północ i Wschód, zaczęły powstawać nowe K-ki prowincyonalne, np. ar-changielskie, syberyjskie. Za autora pierwszej K-ki syberyjskiej uchodzi metropolita tobolski Cypryan. Na Rusi południowej, nawet w czasie jej upadku stopuiowego, nie przestawało kwitnąć k-rstwo. W latopisach wchodzących w skład t. zw. „Swodu“ kijowskiego opisane są dzieje Rusi kijowskiej do r. 1199; z wypadkami z w. XIV zaznajamia K. Kijowska, która wraz z poetyczną kroniką Halicko-Wołyń-ską znajduje się w rękopisie Supraślskim. W w. XVII i XVIII w zaludnionej na nowo Rusi południowej odżyło k-stwo. K-ki małoruskie z tych czasów poświęcone są głównie dziejom kozackim. Z pomiędzy nich wymienić warto latopis Lwowski, odznaczający się pięknym barwnym stylem i bogactwem materyału a doprowadzony do r. 1649, tudzież K-kę Samuela W i e-liczki, napuszoną a mało krytyczną. K. pół-kownika Gra bi anki doprowadziła dzieje kozackie do 1709 r. Pod względem języka do K-k ruskich należy zaliczyć także latopisy litewskie napisane w narzeczu białoruskiem, z których krótszy doprowadza dzieje Litwy do r. 1446, obszerniejszy, Bychowca, dor. 1505. Z wydań kronik za najlepsze uchodzi wydawane od r. 1841 przez Petersburską Kom. Archeograficzną „Polnoje sobranie russkich ljetopisej “. (ob. Nestor). W r. 1875 i 1898 wydano także 2 tomy skorowidza do pierwszych 8 tomów kro-

polskiej“ Finkla.

S. Kntrz.

Kroniki ruskie czyli 1 a t o p i s y doszły w licznych rękopisach, z których najstarsze pochodzą z w. XIV, a pisane były w języku starosłowiańskim, z większą lub mniejszą domieszką narzeczy miejscowych. K-i Rusi spisywane były zazwyczaj na rozkaz opatów klasztorów prawosławnych, tudzież arcyb-pów, po monasterach i cerkwiach katedralnych. W w. XV pojawiają się K-ki oficyalue, pisane na rozkaz i zamówienie rządu. Wypadki starano się zapisywać w porządku chronologicznym, licząc lata od stworzenia świata. Najstarszą i najważniejszą częścią K-k ruskich jest t. zw. „Powjest’ wre-mjennych ]jet“ przypisywana dawniej N estoro-wi (ob.). K. ta, odznaczająca się niezwykłą poe-tyczuością i pięknością języka, rozpoczyna się opisaniem podziału ziemi pomiędzy synów Noego, a podawszy najstarsze dzieje Słowian, przechodzi do właściwej historyi Rusi. Dzieje ruskie, urozmaicane gdzieniegdzie zaznaczeniem faktów z historyi Bizancyum i in. krajów, doprowadza ona do 1113, w niektórych późniejszych przeróbkach nawet do r. 1223. Źródłami, z których korzystał nieznany autor, były prócz trądy cy i ustnej, dokumentów urzędowych, żywotów św. Metodego, Włodzimierza, Borysa, Hleba,

K-ki bizantyjskie przełożone na język bułgarski, tudzież prawdopodobnie latopisy Słowian panońskich. W wielu rękopisach po „Powiesti" następuje t. zw. „Pouczenie“ Włodzimierza Monomacha, rodzaj testamentu, w którym książę ten, ku zbudowaniu swych potomków, zapisał uwagi moralne, a także opowiedział swe wyprawy wojenne i inne zdarzenia ze swego życia. „Powiest’“ przerabiana i dopełniana wielokrotnie, weszła w mniej lub więcej zmienionej formie w skład bardzo wielu kompilacyi, jakie po rozbudzeniu się Rusi tworzono w księstwach poszczególnych. Na tych kompilacyach wycisnęły piętno swe właściwości plemion, wśród których powstały. Tak np. ścisłą rzeczowością, kupiecką zwięzłością odznaczają się K-i nowogrodzkie, brak polotu poetyckiego wyróżnia K-ki moskiewskie, żywy język obrazowy jest właściwością K-k południowo-ruskich. Zachowane rękopisy kronik nowogrodzkich sięgają czasem w. XIV. Są w nich ślady, że w Nowogrodzie niebawem po przyjęciu chrześcijaństwa byli ludzie prowadzący K-kę zdarzeń.

W końcu w. XII i na początku XIII powstały w Nowogrodzie dwie kompilacye K., które późniejsi k-arze rozszerzali przez dodanie wiadomości ogólno-ruskich. Materyału do jednej kompilacyi dostarczyła prawdopodobnie „Powiest“, do drugiej jeszcze starszy utwór. Z pomiędzy nik, znakomicie ułatwiającego opracowywa- * więc, w Krakowie i z końcem XI w. (o wiek nie tych źródeł. Literatura tycząca się ruskich więc cały wcześniej niż mniema Rosner), na latopisów jest bardzo bogata (ob. Nestor), życzenie duchowieństwa polskiego napisał swo-Z rzeczy nowszych tyczących się kronik ziem ją kronikę, za główne źródło mając t. zw. „Vi-poszczególnych na uwagę zasługują: Suuigow: v ta maior“ św. Stefana i własną pamięć wy-„0 dawniejszom ljetopisnom swodje Wjelikago j padków, w których uczestniczył, np. podniesie-Nowgoroda" 1884; Tichomirow „O Pskowskoj v nie zwłok św. Stefana. To są dwie najważ-ljetopisji“ 1884; Presnjakow „O moskowskjich ljetopisj ach “; Karpow ,,Kriticzeskij razbor gła-wnych russ. jistocznjikow do istoriji Małorossiji";

niejsze hypotezy (Rosnera i Kętrzyńskiego) sprzeczne ze sobą. Paktem jest, że w Polsce znano tę kronikę wcześnie (Kadłubek i autor „Vi-ta maior S-cti Stanislai") i że wywarła ona wpływ na roczniki polskie np. świętokrzyski i kamieniecki. K. węg.-pol. nosi raczej piętno legendy niż dzieła historycznego; bałamuctw w niej dużo np. miesza autor Mieszka I z Bolesławem Chrobrym, tego znowu z Bolesławem Śmiałym. Por. Kętrzyński W.: „O kronice węg.-polskiej" Kraków 1897 (podane dawniejsze o niej opinie polskich i obcych uczonych); Rosner Ign. „Kronika węgiersko-polska" (Kraków 1866 „Rocz.

l)r. M. G-y.

Dr I. Br.

Smolka „Najdawniejsze pomniki dziejopisarstwa Rusko-litewskiego“ (1890); Prochaska ,,Latopis litewski"; Tjichomirow,,Sostaw zapadno-russkjich t. naz. litowskjich Ijetopisej" (1900)

Kronika Wielkich Mistrzów (krzyżackich). Jest ich właściwie dwie: s t ar s z a (ael-tere) i młodsza (jiingere) tak nazwane przez wydawców, a) Starsza. Jaki właściwie tytuł nosiła ta K., nie podobna odgadnąć z rękopisów. Napisana była celem uświetnienia dziejów zakonu krzyżackiego i jak żadna inna rozpowszechnioną w XV i XVI w. Dziś istnieją 22 rękopisy tej kroniki (10 z w. XV, 7 — z XVI., a tylko 5 z XVII). Królewiec, Pelplin, Berlin, Wiedeń, Salzburg, Sztokholm, Eskuryal nawet—oto główne miasta, gdzie mieszczą się rękopisy. Niektóre z nich zawierają dzieje lat 1190 —1390, inne i to przeważna część, kończą się na 1433 r. Wydawca, dr. Maks. Toeppen, sądzi, że ta druga data jest decydującą, czyli że K-a aż do r. 1433 została napisana przez tę samą osobę. Czas jej powstania odnosi on do lat 1433 -1440, czyli na ostatnie lata w. m. Pawła Russdorfa. Z mniejszą stanowczością wypowiada wydawca swój sąd co do tego, czy o-powieść o wojnie husyckiej z r. 1433 należała pierwotnie do K-ki; prawdopodobna, że niebawem po jej ukończeniu została spisana i dołączona. O osobie autora niewiele wiadomo. Wiemy, że był członkiem zakonu i raczej duchownym, niż rycerzem, i że stał blisko kan-celaryi zakonnej. K. zawiera 204 rozdziały, ale prawie ³/₄ kroniki opierają się na pomnikach dawniejszych (zwłaszcza na rymowanej K-ce Mikołaja Jeroschina, roz. 1—38 i 43 —153 niniejszejK.są właściwie wyciągiem z Jeroschina). Pewne wpływy dadzą się odszukać w inflanckiej

Kronika węgiersko-polska albo „Vita sanc-ti Stephani, regis Ungariae". Odkrył ją i przepisał z rękopisu Sędziwoja z Czechla w r. 1811 Joahim Lelewel, a wydał po raz pierwszy Hipolit Kownacki r. 1823, potem Stanisław Piłat w „Mon. Pol. hist.“ (t. 1 str. 485 — 515). Hi-storyografia polska i obca zajmowała się nią filar." i odbitka), wcześnie: Lelewel, Bielowski, Piłat (wstęp do tekstu), Świeżawski, Szabo, Marczali, Kaindl, przedewszystkiem Rosner i Woj. Kętrzyński — oto najważniejsi badacze, z których każdy inną wygłasza o tym pomniku teoryę. Rosner, który sumienne studyum poświęcił tej kronice w „Roczniku filareckim", wykazuje, że Kr. węg.-poi. powstała około r. 1190 w Stuhlweissen-burgu, napisana przez patryotę węgra i duchownego (może członka kapituły), ale niewykształconego, z okazyi kanonizacyi kr. Władysława.

Korzystał on wiele z tradycyi ludowej, zwłaszcza w opowieści o Attyli, uchodzącym za króla węgierskiego. Źródłem jednak głównem było dzieło Hartwiga o życiu Stefana I, które kronikarz prawie dosłownie powtarza. K. ta bardzo wcześnie w Polsce stała się źródłem dla kilku polskich roczników, np. Kamienieckiego (najstarszy), i doznała kilku interpolacyi. Swieżawski odnosi jej powstanie do w. XIV, Kaindl w 3 stu-dyach uważa ją za dzieło ściśle węgierskie, interpolowane w Polsce. K. według tekstu ogłoszonego przez Piłata zaczyna się dziejami Attyli, a kończy w rozdz. 13-ym na korona-cyi Władysława. Wprost przeciwne, Rosne-rowskim zwłaszcza, zapatrywania wygłasza W. Kętrzyński w „Rozprawach Akademii Umię-jętności" 1897. Ogłasza on nowy tekst z kodeksu w bibl. Ossolińskich, różniący się głównie tern od dotychczas znanego, że zawiera opis cudów Stefana I, elewacyi jego zwłok za czasów Władysława i pojednania się tegoż króla z bratem Salomonem. Kętrzyński sądzi, że Kr. w. p. jest dziełem wcześuiejszem od żywota św. K-ce Hermanna Wartberga (roz. 154—168), pe-Stefana, przez b-pa Hartwiga napisanego, i że ] wne pokrewieństwo z k-ką Po-silgego i Anna-właśnie ta K. była najważniejszem źródłem j listy toruńskiego. Głównem atoli źródłem dla dla Hartwiga, a więc odwrotnie niż twierdzi i autora w drugiej połowie XIV w. była trady-Rosner. Autorem jej był ksiądz, z pochodzenia cya ustna. Na tej podstawie skreślił np. cha-Słowak, nieprzyjazny Polakom, który około rakterystykę czasów Winrycha v. Kniprode, 1086 r. przybył do Polski i tu czas dłuższy i Wallenroda itd. Autor należy do liczby osób przebywał, prawdopodobnie przymusowo. Tu bardzo religijnych i gorąco do Zakonu przywiązanych. K. posiada 3 kontynuacye: 1) naj- śnie było powodem, dla którego Hirsch odwa-dłuższa, jeden z najważniejszych pomników hi- żył się wydać ten pomnik, mimo że nie przy-storyograficznych pruskich, obejmuje czas 1433— nosi on nowych wiadomości.

Dr. M. G-y.

Kpćmoę, łac. Cronius: 1. jeden

Kronios,

z konkurentów o rękę pięknej Hippodamei (ob.), córki króla Elijskiego, Ojnomaosa, zabity podczas wyścigów przez króla. — 2). (filozof pyta-gorejski).— 3). sławny rytownik kamei, żyjący nieco później od Aleksandra Wielkiego.

Kronlein Rudolf Ulryk (*w Stein pod Szafhuzą d. 19 lutego r. 1847) chirurg szwajcarski. Do nauk zawodowych przykładał się w Ziirichu, Bonnie i Berlinie; powróciwszy do Ziirichu, w roku 1870 osiągnął dyplom doktorski, poczem do r. 1873 tamże był pierwszym asystentem kliniki chirurgicznej. W r. 1874 udał się do Berlina, gdzie go Lange n-beck (ob.) przyjął do grona swych asystentów. W latach 1878 — 1879, jako zastępca profesora, wykładał chirurgię w Giessen, następnie powrócił do Berlina, by nanowo zająć asystenturę przy L a n g ę n b e c k u, równocześnie został tamże profesorem nadzwyczajnym. W r. 1881 powołano go do Ziirichu i powierzono mu katedrę zwyczajną chirurgii oraz klinikę chirurgiczną. Oprócz licznych prac treści chirurgicznej, wydrukowanych w „Archiv“ Langenbecka, w „Deutsche Zeitsehrift fur

1455, ale nacisk kładzie na wojnę 13-letnią.

S. Drz,

Prawdopodobnie też zaraz po jej wybuchu była pisana, taką bowiem obfitością szczegółów się odznacza. Autor jej nienawidzi Polaków i Kazimierza, oraz miast pruskich, które Zakonowi posłuszeństwo wypowiedziały, w opowiadaniu wszakże stara się o prawdę. 2) Druga znajduje się w archiwum gdańskiem i pochodzi z XV w. od autora nienawidzącego Polaków (1433--1440). 3) Trzecia 1441 — 79, z archiwum królewieckiego i welawskiego, powstała w 1472, a jej autorem jest duchowny z dye-cezyi warmińskiej. Lata 1472 — 79 są tu właściwie tylko krótkim dodatkiem. Całą tę K-ę wydrukował Toeppen, opatrzył wstępem i uwagami w ,,Scriptores rerum Prussicarum‘‘ (t. III)* tu mieszczą się także kontynuacye i in. dodatki.— b) Młodsza. Wydał ją poraź pierwszy Teodor Hirsch „Scriptores rerum Prussicarum“,

Or. J. F.

Kronoberg (Wexió), lim w połudn. Szwecyi (prow. Gotlandya), 9 997 kim. U], 160 835 m-ców (1890). Na północy graniczy K. z limem Jón-kóping, na wsch. z Kalmarem, na południu z prow. Blekinge (ob.) i Skanią, na zach. z Hallandem. Powierzchnia urozmaicona: uie-

(t. V), opierając się na rękopisie znajdującym się w Utrechcie. Tytuł kroniki pochodzi również od wydawcy. Rozpowszechnioną była dosyć, jak tego dowodzi znaczna liczba jej odpisów, które można podzielić na 3 grupy: holenderską, inflancką i pruską. Kronika ta to pomnik z drugiej połowy XV w., który powstał Schweizer Aerzte“, między innemi ogłosił je-nad dolnym Renem, w okręgu utrechckim; szcze: „Die offene Wundbehandlung" (Ziirich autorem jego był członek Zakonu. Znamien- 1872); „Beitraege zur Geschichte und Statistik ną cechą jest wielka religijność. K. zaczyna der offenen und antiseptischen Wundbehand-się z chwilą założenia Zakonu, a raczej wcze- j lung“ (Berlin 1875); „Die v. Langenbeck’sche śniej, bo w myśl swojej tendencyi, której ce- i Klinik und Poliklinik¹' (tamże 1877J; „Die Leh-lem jest wykazanie posłannictwa dziejowego \ re von den Luxationen“ (Stuttgart 1882 w Krzyżaków, sięga daleko wstecz, do Mojżesza, ,, Deutsche Chirurgie¹¹). — Por. „Biogr. Lex. by wykazać, że góra Sion, na której stanął der hervorrag. Aerzte¹¹ (T. III, str. 554). później szpital niemiecki (początek Zakonu), już w czasach starożytnych do wielkiego przeznaczona bjła posłannictwa. Kończy się K. na pokoju toruńskim 1466. Do liczby najważniejszych źródeł, z których korzystał autor, należy Biblia,

K-ka Jakóba de Vitry, Wiucentego de Beauvais

Kronos, po grecku Kpóvoę, po łacinie Satar-nus (ob.), syn Uranosa (=Nieba) i Gai ( = Ziemi), najmłodszy z Tytanów (ob.), małżonek Rhei. Gdy Uranos synów swych, Hekaton-

„Speeulum historiale‘‘, oczywiście do czasów wysokie wzgórza, łąki, lasy, jeziora i moczary. Starożytnych (historya Sionu) i pierwszych Pod rolą 8.9$ ziemi, pastwiska zajmują 12.8 % , dziejów Zakonu niemieckiego; z późniejszych lasy—27.4 %, jeziora i wody —10$ całego o b-statuta zakonne, kroniki Duisburga, Jeroschina, szaru. Ludność trudni się głównie rolnictwem inflancka K. rymowana. Nieznanym mu jest (owies, żyto jęczmień, kartofle), hodowlą bydła, Wigand z Marburga oraz Jan Possilge. Wogóle przemysłem leśnym, handlem produktami kra-K. jako pomnik historyczny ma wartość bardzo jowemi; górnictwo i hutnictwo mniej rozwinię-małą; każda niemal wiadomość, o ile jest ory- i te. Pod względem administracyjnym dzieli się ginalną, wymaga skontrolowania przez inne po- K. na 6 okręgów sądowych; stolicą jest W e-ważniejsze źródło; takich zaś nowych wiadomo- xió (ob.). Powiat przerżnięty jest koleją żelaz-ści jest bardzo niewiele. Kronika roi się od ną. Nazwę swą otrzymał od zamku K. nad błędów; snuje kombinacye zupełnie dowolne; jez. Helga, obecnie w ruinach, moc rozmaitych anegdot, niezawsze prawdziwych. Wartość tej kroniki polega na tem, że jest interesującym wyrazem opinii, która w XV w. panowała w Zakonie o jego posłannictwie w dobie jego upadku i rozstroju, a z drugiej che j r ó w( —Sturękich), i C y k 1 o p ó w do Tarta-strony o pokoju toruńskim, który właśnie sta- ru strącił, namówiła Gaja Tytanów, do buntu nowi epokę w dziejach krzyżackich. To wła- przeciw ojcu. K. odciął wtedy Uranosowi, gdy

S. Pr z.

z żarem ognistym chciał małżonkę uściskać, sierpem (ap7iTj)J stalowym członek płciowy z jądrami, a Tytanowie, strąciwszy Uranosa z tronu, oswobodzili braci z podziemi i zdali rządy w ręce K-a, który, usunąwszy ponownie Cyklopów do Tartaru, ożenił się z siostrą swą Rheą, a kiedy rodzice mu przepowiedzieli, że jedno z własnych dzieci tronu go pozbawi, połykał je, skoro na świat przyszły (Hestyę, De-meterę i Herę, Hadesa i Posejdona). Rhea, która nosiła naonczas w łonie swem Zeusa, uciekła na wyspę Kretę, powiła tutaj Zeusa, ukryła go w pieczarze góry Dikte pod opieką Kure-tów (ob.), K-owi zaś zamiast niemowlęcia kamień, w pieluchy owinięty, dała do pożarcia. Kiedy Zeus dorósł, zadał ojcu z pomocą Rhei i Okeanidy Metis ( = rozwaga) napój, poczem K. ów kamień, a potem wszystkie połknięte dzieci wyżygał. Natenczas Zeus i jego bracia rozpoczęli z K-em i Tytanami walkę (Tytano-m a c h i ę ob.), i do Tartaru ich strącili. Miał przy tej sposobności Zeus K-a miodem spoić i również wytrzebić (Lycophron, 869). W Tartarze, razem z braćmi swymi, leży K. pod strażą Hekatonchejrów, albo, jak inna legenda głosi, żyje na wygnaniu lub na Wyspach Błogosławionych, sprawując rządy nad zmarłymi bohaterami razem z Rhadamanthysem, czy też gdzieś w dalekich krainach zachodnich przebywa. Według innej legendy błąkał się K. po całej ziemi, nigdzie przyjęcia gościnnego znaleźć nie mogąc, aż wreszcie w Lacyum osiadł, i z rąk Janusa (ob.) berło nad całą krainą otrzymał i według swego łacińskiego miana tak Rzymowi jako i całej ziemi Italskiej nazwę Saturnia (ob.) nadał. Póki K. sprawował rządy świata, zażywała ziemia najszczęśliwszych czasów, złotego wieku, skąd u Greków o £7:1 Kpóvoo (3loc, a u Rzymian Satur-nia aetas, weszły w przysłowie.—Zwyczajny przydomek K-a (w pieśniach Homera) brzmi aYXoXo[xrjTrj<;=przebiegły, podstępny; prócz tego: 7roXcóę xai 7rpeapóry]ę łfeóę—siwy i sędziwy bóg, Trarijp 7tpea[3ónr]ę, a|xs(XiXToę, upaispóę, avoyvóę (^nieubłagany, potężny, okrutny).—W rychłych już czasach wydawał się K. pojęciem przestarzałem. U Ateń-czyków oznaczało jego miano starca zdziecinniałego (u komedyo-pisarzj-, zwłaszcza attyckicli, są fikcyjne imiona K-a: KpovóXrjpoę stary błazen, Kpóvtx7roc= stary gaduła, Kpovćcov ÓCs-tv — trącić staroświecczyzną). — Kultu K-a w greckich ziemiach niewiele śladów. W Atenach stała świątynia K-a i Rhei u stóp Akropo-lis, w pobliżu wspaniałego Olympieion; na cześć jego święcono w Atenach corocznie na d. dwunastym miesiąca Hekatombajona (—27 lipca) uroczystość Kpćma. Cześć mu oddawano w Olimpii na pagórku Kpovioov. Na Krecie, gdzie cześć jego w rychłych czasach zlała się z fenickim okrutnym kultem Molocha, w ofierze składano mu dzieci.—Najstarsze pla-

styczne przedstawienia K-a, które się dochowały, należą do epoki italsko-rzymskiej (biust marmurowy, dzisiaj w Muzeum Watykańskiem w Rzymie), i wyobrażają go jako starca z osłonioną tylną częścią głowy, obvoluto capite, w pół obnażonego, z siwym włosem i długą brodą, w postawie nieco pochylonej, z wyrazem apatycznego smutku na twarzy bladej, dzierżącego w prawej ręce sierp. Hezyod (Theog. 175) sierp ów mieni olbrzymim, tcs-Xóiptoę, a prócz tego zębatym, Kap^apóSooy; przedstawia go rzeźba zwyczajnie jako miecz krótki, z którego brzeszczota po jednej stronie hak wychodzi, przez co narzędzie owo i do zgania i do rzezania bardzo się nadaje; niekiedy tylko, jak na jaspisie Stoscha, ma on półokrągły kształt małego sierpa. Może dopiero od w. XV zastępuje miejsce sierpa kosa; przy-j dawano naonczas wyobrażeniom K-a skrzydła, klepsydrę i węża, kąsającego się w ogon—at-trybuta bóstwa czasu, kiedy równe brzmienie I imienia K-a z greckim )(póvoę-=czas, spowodowało już starożytne czasy późniejsze do tłóma-czenia istoty K-a w symbolicznem znaczeniu jako bóstwa czasu, który wszystko, nawet własne potomstwo niszczy (tempus consumit i progeniem). Rzymsko-italskie wyobrażenia pla-} styczne, na których Kr. pojawia się z kulą świa-. ta na głowie, albo u stóp swych, albo z głową ! w koronie gwiaździstej, polegają na ówczes-I nem pojmowaniu jego jako planety Saturna. Wieki j starożytne uważały zwyczajnie imię K-a jako ¹ równoznaczne z )(póvoę=czas; Plato (Cratyl.

; 402) wywodzi je od wyrazu Kpoovćę=źródło.

| albo od rzeczowników Kópoę=miotła i vooę= : rozum, inne od xópoę=sytość, obfitość, w czem zgadza się etymologia łacińskiej nazwy K-a, Saturnus, od satur—syty. Nowsi uczeni przychylają się do wywodu Cornutusa (roz. 7) od Kpaiveiv — dokonać, a w znaczeniu takiem imię to Gotfryd Hermann na łac. Perficus przełożył.— Na tej podstawie snadniej można wytłó-maczyć to, że w przeróżnych ziemiach greckich nosi miesiąc żniwny nazwę Kpovtć>v, a dożynki, Kpóvia, święcono tam w obrzędach, przypominających w przejrzystych symbolach wiek złoty, czasy ciągłego szczęścia, bezustan-j nych żniw, powszechnej równości stanów, podobnie jak Rzymianie swoje Saturn alia (ob.) I obchodzili.— Por. Zimmermann F. G. „De Grae-corum veteribus diis“ (część I. „De Saturno", Halla 1834); Sippel „De cultu Saturni“ (Marburg 1848); Hoffmann E. „Mytlien ans der Wan-derzeit der graekoitalischen Stamme“ (część I. „Kronos und Zeus“, Lipsk 1876); Tiele „Ter toetsing eener nieuwe mythologische methode", („Theol. Tigdschr.“ 20); Mayer M. w Roschera „Ausfuhrliches Lexikon der griecb. und rom. Myth.“).

Kronsztad, niem. Kronstadt, węg. Bras-so, słów. Braszów, serb. Korona, łac. ! (w dokum.) Gorana, Brąssooia, Stephanopolis,

główne m-to komitatu, w uroćzem górskiem j Afryki, w w. XV liczył K. 2000 m. mieszczan pła-położeniu, 592 m. npm. Na północy góra zamkowa z cytadelą, a od płd. Kapellenberg (901    m.) z rozległym widokiem. Węzłowa

cących podatki. W r. 1421 przez Turków zdobyty K. podupadł, a radę miejską wzięto w jasyr. R. 1438 Murat II zburzył miasto. Na ten czas przypada otoczenie K-u murami. R. 1498 urodził się tu Jan Hunter (Hunterus), późniejszy krzewiciel protestantyzmu w ziemi Burżań-skiej; on założył tu pierwszą drukarnię oraz gimnazyum saskie (f 1549 jako proboszcz ewan. w K-ie). R. 1611 — 1612 Gabryel Batory oblegał 3 razy miasto; poddały się przedmieścia,

stacya linii Kołożwar-Predeal (do Rumunii), K Żernest i K.-Kerdi-Vasarhely. Siedziba władz komitatowych, trybunału sąd., sądu po w., dy-rekcyi skarbowej, izb handlowej i przemysłowej, głównego urzędu cłowego, kilku instytucyi pieniężnych (filia banku austro-węgierskiego i in.), komendy wojskowej i t. d. W środku głównego miasta, niegdyś silnie obwarowanego, J które spalił, a burmistrz Michał Weiss, obroń-piękny kościół ewangelicki, pierwotnie katolic- ca m-ta, poległ pod Marienburgiem. Za Gacki, zbudowany w 1385 — 1425 r. za króla bryela Bethlena kraj i miasto zakwitły. Przej-Zygmunta, 80 m. długi, 23 m. szeroki, 28 m. wys., ście Siedmiogrodu pod rządy austryackie nie z jedną wieżą, w stylu gotyckim z przymieszką odbyło się spokojnie:    generał Caraffa

gany, zbudowane w r. 1839 przez mistrza Buch-holza z Berlina (4060 piszczałek). Nadto cztery inne kościoły ewangielickie, piękny kościół parafialny rz.-kat., zbudowany w 1766 —1782 w stylu romańskim, kilka cerkwi prawosławnych (zwłaszcza św. Mikołaja, rozszerzona kosztem carowej Elżbiety 1730—1751), cerkiew wołoska w stylu bizantyjskim i nowy kościół reformowany, tudzież klasztor franciszkański. Przy głównym kościele ewan. pomnik Jana Hon-tera, 1898 r. przez Magnussena wykonany. Na rynku trójbocznym wspaniały ratusz, zbudowany r. 1420, przebudowany r. 1777 (bogate ar

romańskiego; ucierpiał wiele wskutek trzęsień (1688) miał osadzić załogę na zamku; temu ziemi 1516 i 1534 i pożaru .1689; godna uwagi oparli się mieszczanie; przyszło do rozruchów; chrzcielnica metalowa z r. 1475 i wielkie or- Caraffa, splądrowawszy miasto i ściąwszy

mieszczan, którzy przeciw niemu wystąpili, został panem sytuacyi. W r. 1689 ,*au-stryaccy żołnierze z zemsty i dla rabunku podpalili m-sto w kilku punktach równocześnie; miasto zgorzało, ocalał tylko ewang. kościół wraz z wieżą. Leopold I darował mieszczanom 25 000 guld. podatku, wskutek czego wkrótce się odbudowało. W połowie stycznia 1849 ob-saczył m-sto Bem i bronił go przeć. Austryakom i R.ossyanom; po zajęciu Sybina (Hermann-stadt) musiał przed przeważaj ącemi siłami u-stąpió.—Por. Filtsch ,,I)ie Stadt und dereń Umgebung‘‘(Wied. 1886); „Quellen zur Geschich. chiwum miejskie), a obok wspaniały bazar    der Stadt K.“ (K. 1886 — 1889. 2 t.);Meltzl-

z r. 1545. Z dawnych obwarowań 5-wieżowa    Herrmann „K. Geschichte“ (Hermannstadt

ii r. G.

Kronsztat, port wojenny i handlowy oraz twierdza na w. Kotlinie we wsch. części zat. Fińskiej, 46 w. od Petersburga, w pow. Petersburskim. W latach- 1323 1617 r. wyspa Kotlin uchodziła za miejscowość pograniczną między Rusią półn. a Szwecyą, i nie posiadała stałej ludności: w r. 1617 odstąpiona Szwecyi, a za skupia, ochronka dla ubogich, szkoła prze-    Piotra 1 przyłączona do    Rossyi. M-sto    K. zamysłu drzewnego; liczne szkoły żeńskie i szko-    łożył Piotr    I w r. 1703    i Mienszykow,    według

ła dla nauczycieli ludowych (preparanda).—K.    modelu Piotra I, zbudował fort K. na mieliźnie

jest najważniejszem miastem handlowem i fa-    płd. części    wyspy. W    1710 — 1721 r.    zbudo-

brycznem Siedmiogrodu (fabryki sukna, cemen-    wano inne    forty (szaniec Aleksandra    na za-

tu portlandzkiego, machin, mebli giętych, rafi- chodniej części wyspy); w 1807/8 wszystkie nerye nafty; słyną wyroby powroźnicze, fortyfikacye zostały przebudowane podług pla-koce, derki, wyroby wełniane, skórzane, fajan- nów Oppermana. Powódź w r. 1824 wykazała se, likiery, pokosty, papier, celuloza itd.; hamernie wadliwości budowy, podjęto więc prace nad żelaza i miedzi; wyroby drewniane przedewszyst- przebudową fortów i do r. 1840 wybudowano kiem flaszki, czuto ra zwane, których rocznie forty zachodnie, ściany obronne, koszary i ta-30 000 szt.idzie do Węgier, Sławonii i Tureyi). Wy- my. Cytadelę zamieniono na fortyfikacyę z ka-wóz produktów skierowany głównie do krajówT bał- mienia i dano jej nazwę „Piotr 1“. W r. 1854 kańskich. Jarmarki licznie nawiedzane przez ufortyfikowano przylądek i zbudowano podwodne przegrody („riażi“), bateryę „Konstantin" pobudowano w 1854 — 1856. K., port pierwszorzę-Ruinu- dny w Rossyi, posiada trzy wielkie doki. Na zewnętrznej stronie molo wypisane są znaki dla o-znaczenia dewiacyi okrętów. Znaki te (rumby, kupcy K-cy udawali się z towarami aż do stopnie i cyfry) widzialne są z morza na od-

brama Katarzyny (w. XV). Gimnazyum 1883 —1887, 2 t.). katolickie, ewangelickie (bibl. 25 000 tomów), muzeum starożytnicze i przyrodnicze; gimnazyum grecko-wschodnie, zbudowane w r. 1852 staraniem grecko-wsch. metropolity Andrzeja Szaguny z Bukaresztu, szkoła realna wyższa, 2 realne niższe (ewangelicka i gr wschodnia); akademia handlowa, ochronka bi-

Sasów, Seklerów, Wołochów, Greków, Ormian i Cyganów. Wodociągi. W r. 1900 K. miał 36 646 m-ców (40$ Madyarów, 31$ nów i 29$ Niemców; rz.-kat. 9 997, prawosławnych 10 943); domów 4 077. W w. XIV

(104 ucz.), dla dziewcząt (95 ucz), szkół i peusyj 25 z 563 ucz. chłopcami i 351 dziewcz., przytułków i zakładów naukowych dla sierot 3 z 21 chłopcami i 90 dziewcz., 1 szkoła minist. marynarki z 30 ucz. Oprócz tego 8 specyalnych szkół dla marynarzy wojennych: maszynistów i palaczy, nurków, sterników i sygnalistów, maszynowych i liniowych kwatermistrzów, minerów i artylerzystów, w których łącznie uczy się około 8 500 marynarzy wojennych. Dla oficerów marynarki wojennej istnieją klassy, Artyleryjska oficerska i Minowa oficerska t. zw.: w każdej około 30 słuchaczy. Klassy te posiadają własne baterye do ćwiczeń, labora-torya i warsztaty. Szkoła inżynierów okrętowych i inżynierów mechaników — wyższy zakład naukowy—posiada wielkie pracownie mahome- i warsztaty z mnóstwem modeli, kotłów i mechanizmów oraz laboratorya. Zimą komunikacya z Petersburgiem odbywa się saniami po lodzie. K. ma wygląd wielkiego przedmieścia: niema w nim wielkich magazynów, teatrów, hoteli. Żywioł wojskowy przeważa.

leglości 5 m. mor. Wielki kanał (Piotra zaczęty i Katarzyny ukończony) z 3 szluzami, w którym jak w doku zimują okręty. Na zach. wyspy rejd Wielki—dobry postój dla okrętów, ale nie przy wiatrach zachodnich, na południe i wschód— rejd Mały dla statków o mniejszem zagłębieniu. Na płc. i pld. od Kotlina szereg silnych fortyfikacyj. Właściwe m-sto, położone na wsch. części wyspy, rozpada się na komendan-towe i admiralskie. Wodociąg, oświetlenie gazowe i w części elektryczne. Cerkwi 15 (w tej liczbie 10 domowych), kościołów innych wyznań 4 (między nimi rzymsko-katolicki; do parafii polskiej należy wielu Niemców, Francuzów i inn.) Arsenał, admiralicya, domek Piotra I, zbudowany w r. 1710. W r. 1894 było m-ców z miejscową załogą 49 886 (ewangelików 5 881, katolików 3 496, tan 580, Żydów 352, sektantów 240). M-sto jest pod zarządem gubernatora wojennego, a zarazem głównego komendanta portu. Po ukończeniu budowy kanału morskiego w Petersburgu, znaczenie K-u jako portu handlowego zmniejszyło się. W okresie nawigacyjnym ruch ludności robotniczej i drobnych handlarzy o-gromny: w r. 1893 wydano 1674 świadectw handlowych. W tymże roku zarzuciło kotwicę w K-cie parostatków 1244, okrętów żaglowych 410, przybyłych z portów zagranicznych: z Anglii 738 i Danii 275). Z portów rossyjskich przyszło statków 354, tyleż odeszło. Głównym przedmiotem wywozu są deski i len. Pomiędzy K-em a Petersburgiem i okolicą kursuje 826 statków. Marynarka posiada 27 fabryk i warsztatów do budowy statków parowych i tartak. Warsztaty te zatrudniają 5156 robotuików, obrót roczny 5 878 404 rb. Zakłady prywatne: gazownia (obr. 88800 r.), warszt. mechaniczny (42 000    rb.), fabr. przerobu tłuszczu, kości

i fabr. sucharów. Rzemieślników 848. Budżet:

M. Z.

Br. G.

Kronsztedyt, minerał z gromady sylikoi-dów grupy chlorytów (odmiany leptochlorytów), kruczo-czarny, kryształy pozornie romboedrycz-no-hemirnorficzue, wyglądające jak wierzchołki ostrego romboedru w na peninie i podobneż wykazujące kąty. Skład chemiczny odpowiada stosunkowi At₂.Si0₂, przyczem glin i magnez wyparte są przez żelazo 3Fe0.Fe₂0;j.2S i0₂.3H₂0. Spotykany w Kornwalii i w Czechach (Kutna Hora).

Krontal, wieś, 1 km. na płd. od Krouber-

Br. G.

Kronsztadzki komitat, v. Braszowski w połd.-wsch. części Siedmiogrodu, graniczy od płd. przez Alpy transylwańskie z Rumunią. Północna część nizin, leży w krainie Burżańskiej, bardzo urodzajnej, południowa jest górzysta (pin. stoki Alp transylwańskich). Przełęcz temeska (1 050 m.) prowadzi z Siedmiogrodu do Rumunii, z doliny Ołty do Prahowy wiedzie tędy linia kolei Braszów—Predeal—Plojeszty—Bukareszt. Cały obszar obficie zrasza Otta (Aluta) z licznemi dopływami; 1 804 km. kwadr, a w 1900 r. 95 556 m-ców; (35.5 $ Wołochów, 32.6$ Madyarów, 30.8$ Niemców, a 1.1$ Greków, Ormian i Żydów). Co do religii 12.3 $ rz.-kat., 50.8$ protest., 35.5$ wyzn. gr.—Cztery powiaty: a) Braszowski, b) długi, c) górski i d) i uizin. Rolnictwo, gospodarstwo leś-dochody—230022 r., rozchody 220796 r. Koszta ne, hodowla wołów, koni i owiec; obfity stan zarządu miejskiego 27612 r., utrzymanie po- zwierzyny dzikiej, licyi i straży ogniowej 55 556 r., zakładów naukowych 9 601 r., dobroczynnych 3600 r., wydatki szpitala morskiego 33 946 r. Anglicy mają szpital dla swoich marynarzy. Kurato-ryum św. Andrzeja utrzymuje dom pracy, lecznicę, czytelnię ludową, szkołę dla dzieci, szkołę niedzielną dla dorosłych i dzieci, przytułek noclegowy, i kuchnię ludową; Tow. Dobroczynności zaś —przytułek dla ubogich dziewcząt i jasełka. T-stwa: Estońskie dobroczynności, pań (pomoc dla uczącej się młodzieży), j gu, miasta hesko-nasauskiego, w po w. Ober-szwedzko-fińskiej szkoły kościelnej dla zao- ! Taunus, na płd. stoku gór Taunus, w uroczej patrywania dzieci w odzież, oddział Czerwonego dolinie,z 6 źródłami słonemi i szczawami żelezi-Kzyża i t-wo ratunkowe na wodzie, kasa stemi; zakład wodoleczniczy, kąpiele gazowe, pogrzebowa rzemieślników, fińskie t-wo trzeźwo- żętyca. Wody tutejsze skuteczne na katary płuc-ści ,,Retusari“, tow. kredytowe. Gimnazyum mę- ne i początek tuberkuł. Rozsyłka wód miueral-zkie (239 uczn.), żeńskie (275 ucz.), szkoła re- nych rocznie wartości 2 miliony marek, alna (193 ucz.), inżynierów marynarki (122 ucz.), Kronwald, herb polski z nadania. Na tar-felczerów (145 ucz.J, kursy dla sióstr miłosier- czy w polu srebrnem dwa czerwone kółka sze dzia (12 ucz.), szkolą parafialna dla chłopców ściozębne od ostróg, między które wchodzi po-

cyi używa się gąbki, nasiąkającej święconą wodą i zamkniętej w gałkę metalową podziurkowaną, także o rękojeści, ob. Pokropienie, woda święcona. („Enc. Kość.")

le trójkątne o bokach łukowatych błękitne, w którem złota korona. Nad hełmem w koronie szlacheckiej kółko czerwone od ostrogi między czterema piórami strusiemi, czerwonemi i białemi z prawej, błękitnemi i białemi z lewej strony. Nadany wraz ze szlachectwem Piotrowi Kronwald, kontrolerowi kasy głównej we

Fig. 6. Kronwald (herb).

Lwowie, dn. 24 sierpnia r. 1795-go z przydomkiem von Kronauge. Ten sam herb nadany został w Galicyi w roku 1818-ym niejakiemu Franciszkowi Kronfeld, cesarsko-królewskiemu radcy nadwornemu, również z nobilitacyą i z tym samym przydomkiem von Kronauge.— Źródła: Poczet szl. galicyjskiej; Borkowski; Ostrowski; Befner.

Kropacz, narzędzie (kropidło), którem kowal zalewa ogień. J. Karłowicz „Slow.

D.

gwar".

Kropacz Kacper (Cropackis) poeta łaciń-sko-czeski, jeden z wybitniejszych w XVI w. (* około 1530 r. w Pilznie —f 1580). Kształcił się w akademiach zagranicznych. Pisał wiersze łacińskie treści religijnej i historycznej; utwory K-a wydał przyjaciel jego, również poeta łaciński, Paweł Melissus, w Norymberdze 1581 r.

Kropec-kie albo Krupeckie starostwo niegrod. w woje w. Bełzkiem, powiecie Luba-czewskim, powstało z dawniejszego s-stwa Lu-baczewskiego przez odseparowanie wsi Krupiec i Bruśni. W 1771 r. posiadał je Jerzy Mniszech, generał wielkopolski, opłacając zeń kwarty złp. 115 a hyberny złp. 337 gr. 12. W 1778 r. przeszło pod panowanie austryackie, a w 1818 r. sprzedane zostało baronowi Brunickiemu za 75 050 złp.

Kropidło Jan, ks. opolski, nominat arcybiskup gnieźnieński (uzupełnienie artykułu: Jan III Olit Kropidło T. XXXI—XXXII str. 489). Początek swojej karyery i pierwsze godności biskupie zawdzięczał protekcyom i opiece Władysława Opolczyka, a wojna, jaką temu wypowiedział Jagiełło z powodu zastawu ziemi Dobrzyńskiej w 1396 r., przyprawiła o zupełną ruinę i Kropidłę. Dalszymi jego protektorami są przez pewien czas Krzyżacy i Zygmunt luksemburski, których zabiegom udaje się, że gdy został K. biskupem kamieńskim, Bonifacy IX pozwala mu zatrzymać pewne dobra arcy-biskupstwa gnieźnieńskiego leżące na Pomorzu. Z Krzyżakami popada K. rychło w spory o dochody i dziesięciny, w „wielkiej wojnie" z 1409 — 1411 ugaszcza rycerstwo polskie i Gdańsk do hołdu królowi polskiemu namawia, a jako poseł polski na soborze konstancyj-skim Krzyżakom w ostrych słowach dopieka — a odznaczał się ogromnym i złośliwym wielce dowcipem. W wielkiej przyjaźni był z ks. Witoldem i otrzymał od niego bogatą darowiznę Mielnik. Na zjeździe we Wrocławiu w 1420 (wyrok wrocławski) szkaluje Jagiełłę, z którym zawsze w naprężonych pozostawał stosunkach, a pochlebia Witoldowi, by w ten sposób rzucić kość niezgody między Jagiełłę i Witolda. K. jest wybitnym typem duchownych zdemoralizowanych i przejętych nawskroś światowym duchem w epoce schyzmy papieskiej. Walczył i pieniaczy! się ze wszystkiemi, nawet papieżowi Marcinowi V się sprzeciwiał, a te kosztowne procesy o ciągłą przyprawiały go ruinę. Nowsze o K-dle studyum napisał Dr. Antoni Pro haska w „Kwartalniku historycznym"

1905.

Dr M G-y.

I., K.

Kropiel, rodzaj kleszcza, ob. esaea. Kropierz (z franc. croupiere), kapa, okrycie na konia zbrojnego, dawniej używane.

Kropiński Ludwik, generał wojsk polskich i pisarz pseudo-klasyczny (* r 1767 w Po-szukach, woj. Brzesko-Litewskie,—f 4 sierp. 1844). Rychło osierocony, chował się jakiś czas przy hetmanowej Ogińskiej w Siedlcach i Warszawie; bawił i w Puławach. Wstąpił do wojska, bronił Pragi jako podpułkownik artyleryjski; po wyleczeniu z licznych a ciężkich ran podróżował po Niemczech i Włoszech. Powróciwszy do kraju, wstąpi! ponownie do wojska; generał brygady w r. 1812, dowodził potem Kropidło, aspersonum, — narzędzie kościelne, dywizyą i zastępował jakiś czas ministra wojny służące do kropienia wodą święconą. Właści- Józefa Wielhorskiego. W stanie spoczynku wie powinna to być wiązeczka z ziela hyzopu; osiadł w dziedzicznym Woronczynie (na Woły-dziś jednak u nas pospolicie K. stanowi pęczek niu), gdzie osamotniony i ociemniały umarł. Oże-drobnych, kędzierzawych wióreczków struga- niony z Anielą Błędowską, żonę i wszystkie nych z miękkiego drzewa, osadzony na rękojeści dzieci przeżył. Był członkiem Towarzystwa drewnianej, srebrnej lub innej jakiej; we Frań- Przyjaciół Nauk. Jako prawdziwy klasyk pisał

Wielka Eaeykl Illustr. Ser. I. Tom XI,I. Zesz- 323a.

mało a ogłaszał jeszcze mniej, opóźniając się do tego znacznie z płodami swej muzy. I tak dał się wyprzedzić księżnie Wirtemberskiej i Bernatowiczowi, drukując dopiero r. 1824 powieść arcy-sentymentalną, werterowską; „Ju-Ija i Adolf czyli nadzwyczajna miłość dwojga artystycznej.—Rada budownicza istniejąca przy kochanków nad brzegami Dniestru'⁴ (przekł. rosyjski i francuski). Pisał ją w tym samym zamiarze, co Niemcewicz i inni, aby dowieść, iż i naszym językiem można wydać „tkliwość uczuć delikatnej .miłości, dla których język francuski, zwłaszcza w Nowej Heloizie, zdaje się być stworzonym". O cechę czasu i ludzi—rzecz przeniósł do w. XVI —naturalnie nie dbał; listy kochanków, (bo powieść wędle znanej z Heloizy i Wertera recepty, z listów się składa) nadmiarem też i sentymentów grzeszą. I oto wszystko, co wydał; bo „Rozmaite pisma" jego ukazały się dopiero r. 1844, kiedy gust klasyczny całkiem już do przeszłości należał. Te „Pisma¹, zawierają i jego tragedyę pięcioaktową, znaną już dawniej, ,,Ludgarda". Chłodna deklamacya zapełnia akty, wedle zwykłego pseudo-klasyczne-goschematu ułożone. Oprócz niej mieszczą owe Pisma i Sztukę rymotwórczą, pieśni, bajki, powieści poetyckie, i „Rady, uwagi, przestrogi, jedynie dla moich córek". Nie jest to całkowita spuścizna literacka po generale, który dawniejszych pism nie wciągnął do pism, mianowicie trage-dyi „Gustaw Waza" (napisanej, również wierszem i w sakramentalnych 5 aktach jeszcze w r.

Później po r. 1835 pracował przy budowniczym miejskim Lessu, a w r. 1843 został budowniczym m. Warszawy. Zajmował się głównie praktyką prywatną w Warszawie, gdzie wzniósł kilkaset domów, niemających jednak wartości

b. Komisyi Spraw Wewn. powołała go na swego członka. K. wykonał dwa projekty na budowę kościoła św. Karola Boromeusza, kierował i przeprowadził w r. 1853 restauracyę kościoła P. Maryi na Nowem Mieście, którego pierwotny styl zupełnie restauracyą tą zatarł. W r. 1858 wykonał projet na budowę kościoła (obecnie W. W. Świętych) przy placu Grzybowskim w Warszawie, z jedną wysoką wieżą pośrodku.—Brał udział wraz z Gayem w budowie i eksploata-cyi bazaru za Żelazną Bramą, zwanego Dworem Gościnnym. W r. 1859 jako emeryt osiadł na wsi, potem wziął tylko udział przy budowie sta-cyi głównej dr. Terespolskiej (Praga).

Kropla K-le tworzą się z cieczy, kiedy z pośród sił działających na cząsteczki cieczy przeważa siła spójności, działająca pomiędzy cząsteczkami cieczy, sił spójności są takie, że pod ich wpływem ciecz przybiera postać kuli. Doskonałą więc formą K-li jest kula. KulisteK-le można otrzymać, wpuszczając do mieszaniny spirytusu z wodą oliwę; stosunek ilości spirytusu do ilości wody powinien być tak dobrany, aby ciężar właściwy mieszaniny był równy ciężarowi właściwemu oliwy. K-e deszczu, K-le wiszące lub leżące na rozmaitych przedmiotach są tylko zbliżone postacią swoją do kuli, ponieważ w tych wypadkach siła ciężkości i siła przylegania cieczy do tych przedmiotów działają równorzędnie z siłą spójności. Teoretyczne uzasadnienie kulistej postaci kropel polega na pojęciu napięcia powierzchniowego (ob. Powierzchniowe napięcie). Ciecz w postaci kuli posiada najmniejszą energię powierzchniową, e-nergia zaś ta jest rodzajem energii potencyal-nej, a każdy układ materyalny posiadający taką energię dąży do przeistoczenia jej w inną postać, a więc do zmniejszenia energii poten-cyalnej,—równowaga zatem w cieczy następuje wtedy, gdy ilość energii powierzchniowej jest najmniejsza. Ciężar K-peł zależy od spójności i gęstości cieczy. Szczególnie ciekawy wypadek powstawania K-l ma miejsce przy wypływaniu wązkiego strumienia cieczy. Bezpośrednio pod otworem tworzy się jeduolity pręcik, następnie idzie szereg K-l kolejno małych i dużych. Duże K-le są naprzemian to długie i wązkie, to krótkie i szerokie. Rozpadanie się strumienia na K-le tłómaczy się przyśpieszonym ruchem w dół poszczególnych jego części; zmienna zaś postać K-l drganiem K-li po oderwaniu się od ciągłej strugi.

Krople (guttae), nazwę tę noszą leki, albo środki lekarskie płynne, zadawane zwykle w i-lościach niewielkich, jak np. olejki eteryczne,.

J. H-eh.

Wielkości i kierunki

A. Br.

1797), pamiętników podróży, listów wymownych (np. do Matuszewicza).—Por.: K. Wł. Wójcicki ,,Życiorysy znakomitych ludzi" (Warsz. 1851, t. II); H. Galie, „L. 'Kr.". („Wędrowiec" 1902, i Wiek XIX, 1907, t. II, str. 97 — 104).

Kropiwa, herb polski. Na kilku dokumentach, znajdujących się w archiwum Sanguszków w Sławucie, wyciśniętą jest pieczęć Piotra Fedorowicza Kr-wy, widza urzędowego łuckiego, ograniczającego różne dobra, nabyte przez Fedora Sanguszkę od ziemian okolicznych. Dokumenty są z r. 1541, pieczęć zaś wyobraża 3 róże w tarczy, jedna nad drugą, w słup.

Herb to heraldyce polskiej zgoła nieznany. Podobnego herbu używał również Naczko Ginwi-łowicz, dzierżawca brzeski, którego pieczęć z r.

D.

1433 znajduje się w muzeum XX Czartoryskich w Krakowie. Pieczęć rzeczona przedstawia 3 jakby koła (może róże), jedno nad dru-giem w słup.

m. r.

Kropiwnicki Alfons budowniczy (* 1803 — f 25 czerw. 1881). Po ukończeniu szkół początkowy cli uczęszczał na wydział Sztuk pięknych przy uniw. warszawskim. Otrzymawszy prawo praktyki budowlanej od Rady Administracyjnej, był w r. 1827 wezwany przez urząd miejski Warszawy do pełnienia obowiązków budowniczego w cyrkułach V, VI i VII. —Jedną z pierwszych jego robót był udział przy budowie Teatru Wielkiego wspólnie z Józefem Góreckim i Fridrichem, pod kierunkiem Corrazzi’ego.

dnego.

E Chw.

ród kniaziowski na

nastoje, roztwory w wodzie, wyskoku, eterze i t. p. wyciągów, alkoloidów, soli lub innych środków silnie działających, jak np. jod, fosfor i t. p. Dawkowanie kropel nigdy nie bywa ścisłem i też nim nie może, gdyż zależy od gęstości płynów samych, jako też od grubości brzegu naczynia, z którego się K. wylewa. W przybliżeniu kropel gęstych, oleistych przypada na 1 gram do 20; wodnistych do 25, zawierających wyskok, chloroform, eter octowy do 30, nakoniec złożonych głównie z eteru siarczanego do 60. Zażywane bywają albo po prostu na kawałku cukru, albo też rozcieńczone wodą czystą, ocukrowaną, albo w klejku jakimkolwiek. Apteki wydają też K. już odliczone w torebkach żelatynowych, bardzo właściwych, jeżeli K. posiadają smak lub zapach przykry. Najlepiej, zwłaszcza gdy chodzi o środki już w dawkach małych działające silnie, nie przepisywać leków w K-ach, lecz pod postacią pigułek, albo proszków, dających możność dawkowania zupełnie dokła-

Dr. J p.

Kroplan, roślina, ob. Aleurites.

Kropotkjin Piotr, książę, syn Aleksego (* 9 grudnia v. s. 1842 r. w Moskwie). K. w 15-tym roku życia wstąpił do korpusu paziów, poczem zaciągnął się, jako oficer wojsk kozackich, na Syberyę (1862—1867 r.). Bardzo żywo zajął się K. na Syberyi poprawą zaniedbanego w Ro-syi systemu deportacyjnego i opracował w tym przedmiocie projekt reformy, który wywarł nawet podobno dobre wrażenie na Aleks. II. Surowe postępowanie rządu względem zesłańców polskich, którzy brali udział w powstaniu polskiem 1866 na Syberyi, zniechęciło K-na do służby rządowej; wiosną 1867 r. wrócił wraz z bratem Aleksandrem do Petersburga, wstąpił na jesieni na wydział matematyczny uniw. petersburskiego, utrzymując się wyłącznie z własnej pracy, jako sekretarz Tow. Geograficznego. Po śmierci ojca wyruszył w 1872 za granicę i zwiedził Belgię i Szwajcaryę, gdzie zapoznał się bliżej z ruchem robotniczym. Był to okres walki Marxa z Bakuninem. K. uległ wpływom Bakunina i przystąpił do Federacyi Jurajskiej. Wróciwszy do Rosyi, w końcu 1872 r. wszedł do kółka Czajkowców, gdzie znalazł się w towarzystwie Krawczyńskiego, Perowskiej, Szyszki i t. d. Tam wysunął się jako organizator robotników, wśród których działał pod nazwą Borodina. W 1874 r. zaaresztowany został i wtrącony do Petropawłowska, a po dwu-letniem blisko pobycie przeniesiony do szpitala wojskowego przy współudziale towarzyszów z wolności uciekł 12 lipca 1876 r. Rozpoczyna się okres gorączkowej działalności agitacyjnej w duchu anarchizmu: przeniósłszy się do Szwajc.K.wszedłponownie doFederacyi Jurajskiej (ob.M iędzynarodówk a),osiedlił się w Chaux-de Fonds. Po kongresie gandawskim udał się 4e Londynu, wkrótce jednak przeniósł się do

Paryża i tu działał wspólnie z Costą, Guesdem i in. Wreszcie zamieszkał w Szwajcaryi i w lutym 1879 r. przy współudziale Dumarthe-ray’a i Herziga zaczął wydawać dwutygodnik w Genewie ,,Le Revolte‘‘. W tym czasie K. ożenił się i, przeniósłszy na wiosuę 1880 r. re-dakcyę, ze względu na zdrowie żony, do Cla-rens, gdzie mieszkał również podówczas i Re-clus, napisał swoje prace zasadnicze, które później zebrał Reclus w oddzielnej książce „Pa-roles d’un revolte“ (Paryż 1885). Odezwa Do Młodzieży, przekładana na liczne języki, między innemi i na polski, w Clarens została napisana. Wydalony na żądanie Rossyi, we wrześniu 1881 ze Szwajcaryi udał się K. do Anglii, po roku jednak przeniósł się do Francyi, do Tbonon, gdzie posądzony bezzasadnie o należenie do spisku dynamitowego, został 20 grud. 1882 r. zaaresztowany i wyrokiem sądu lug-duńskiego 19 stycznia 1883 skazany na 5-le-tnie więzienie w Clairvaux. Dopiero 15 stycznia 1886 r. przywrócono K-wi wolność. Teraz już przeniósł się na stały do Anglii pobyt i zamieszkał w Harrow, w okolicy Londynu, dzieląc czas między zajęcia redakcyjne w miesięczniku ,,Freedomu i prace naukowe z dziedziny geografii i geologii; K. bowiem należy do liczby wybitnych specyalistów z zakresu geografii; przeprowadził studya bardzo cenne nad lodowcami Finlandyi i Szwecyi („Za-piskji Russ. Geogr. Obszcz." XIII 1875), pisał o orografii Syberyi wschodniej (tamże, t. V), był współpracownikiem E. Reclusa (ob.)-, z którym łączyły go wspólne sympatye naukowe i poglądy społeczne. Szczegóły życia swego zawarł w ,,Memoirs of a revolutionist" (przekład polski, Lwów 1903). Ogłosił ,,In Rus-sian and French prison“ (Londyn 1887— wrażenia więzienne); „Fields, Factories and Works hop s“ (przekład ,,Zdobycie Chleba" Lwów 1904); „Mutual Aid among Men" (Londyn 1902). K. uchodzi dzisiaj za najwybitniejszego teoretyka anarchizmu, ale zrywa stanowczo z hasłem spisków i domaga się, aby uprzednio w ideach tłumów nastąpił przewrót.—Bibl. Laurentius „K-ns Morałlehre und dereń Beziehungen zu Nietzsche" (Drezno J896); Kulczycki „Auarchizm współczesny" (Lwów 1903); Tliun „Historya ruchu rewolucyjnego w Rossyi“ (Londyn 1893); Stępniak „Podziemna Rosya";S z y s z k o „K. i Kru-żok Czajkowcew“ (Petersburg 1906).

Kropotkowie^ w^ygasły Wołyniu, gałąź ( ks. Smoleńskich. Protoplastą był Dymitr „Kropotka", syn kn. Wasyla Swia-tosławicza Smoleńskiego. Dwaj jego synowie: Aleksander i Iwan szukali chleba w Moskwie, gdzie stali się protoplastami Kropotki-nów, trzeci zaś, Dymitr, stale od przydomku ojca nazywający siebie Kropotką, pozostał na Litwie, gdzie potomkowie jego obdarzeni zostali dobrami Jełowicze na Wołyniu i pisać się

n.

bli).

pols." (str. 249).

pols.‘‘ (str. 249).

zaczęli kniaziami Kr.-Jełowickimi a nawet tyl- ! ko Jełowickimi. Ród wygasł na kn. Jakóbie koło r. 1560, wskutek czego twierdzenie Nie-sieckiego i Jabłonowskiego oraz heraldyków doby najnowszej, jakoby istniejąca obecnie rodzina wołyńska Jełowieckich herbu Bożeniec pochodziła od K-ów, nie ma podstawy.—Ź rodła: Niesiecki; Kosiński; Żychliński; Wolff.

Krepy wnyćkij Marko, artysta dramatyczny i pisarz ukraiński (* 1841 w Żewanówce [gub Chersońska]). Po ukończeniu gimnazyum w Kijowie uczęszczał przez pewien czas na wydział hist.-filolog, tamże. Zrazu urzędnik, od r. 1871 poświęcił się wyłącznie teatrowi. Po raz pierwszy wystąpił na scenie w Odesie. W r. 1880 utworzył K. w Charkowie własną trupę, z którą wędrował po większych miastach Ukrainy, lecz już w r. 1882 objął re-żyserstwo w trupie Staryckiego; po dwóch latach porzucił tę trupę i utworzył nową, z którą w r. 1887 odwiedził Petersburg, następnie Moskwę (w obu tych miastach przyjmowany z zapałem), poczem wędrował z nią po Ukrainie. Za swego reżyserstwa K. umiał skupić koło siebie takich artystów, jak: Zańkowieckaja, Saksahańskij, Zatyrkiewicz, Kar-penko-Karyj, Sadowskij i in. Działalność literacką K. rozpoczął już w r. 1863. Pierwszym utworem jego jest fraszka: „Za syrotoju i Boh z kałytoju“; dalej: „Daj sercu wolu, zawede w newolu“, „Zajdyhołowa", „Doky sonce zijde, rosa oczy wyist", „Dwi semjiu, „Czmyr“, Wusi“, „Poszyłyś w durni", „Newolnyk", ,.Łycho ne każdomu łycha, inczomu i tałan", „Po rewizji", „Pomyryłyś". Najcenniejszym jego utworem jest dramat: „Hłytaj abo Pawuk". Prace K-go wyszły w Kijowie w 1882 r. i w drugiem, uzu-pełuionem wydaniu w Charkowie w 1885 r. Prace te cechuje znajomość życia ludu, sce-niczność i dobry język. — „Ottuv 81ov. Nauć.“. Hr-

Krore nazwa idealnej monety hinduskiej, wartości 10 mil. rupij, (przeszło 5 mil. ru-

w. w. w.

Z Krosna Jędrzej, lekarz, do nauk przykładał się w uniwersytecie Jagiellońskim, który mu w latach 1591 i 1593 przyznał stopnie filozoficzne; gdzie godność doktorską uzyskał— nie wiadomo. Był lekarzem domu Tarnowskie h; umarł w Radomiu na zarazę morową.—Por. S. Kośmińskiego ,,Słow. lek.

Dr. J. r.

Z Krosna Marcin (f w Krakowie w r. 1562), lekarz, wychowaniec Uniwersytetu Jagiellońskiego. W latach 1518 i 1522 osiągnął stopnie filozoficzne w Krakowie, poczem prawdopodobnie wykształcił się zagranicą. Następnie wykładał w Krakowie na wydziale lekarskim aforyzmy Hippokratesowe. — Porówn. Muczkowskiego „Liber promotionum" »str. 165) i S. Kośmińskiego „Słowu. lek.

Dr. J. p.

Z Krosna Paweł, ob. Krośnieńczyk Paweł.

Krosno (Krossen, Crossen), m-sto powiat, w regen. Frankfurckiej przy zbiegu Bobrowy z Odrą i na linii kolejowej Zbąszyn-Gubin. Stary zamek książęcy, 3 kościoły ewangielickie i 1 katolicki, progimnazyum realne, zakład dla moralnie zaniedbanych dziewcząt, szkoła rzemieślnicza i ogrodnicza, fabryki sukna; od czasu uregulowania koryta Odry ożywioua żegluga, 8000 m-ców.—K. istniało już w 1000 r. i jako część Śląska należało do Polski. W 1252 r. przy podziale Śląska Dolnego na księstwa: Wrocławskie, Lignickie i Głogowskie wcielono k-stwo K-ińskie do dzielnicy Głogowskiej, w 1537 r. przeszło w posiadanie Brandenburgii. Tu 19 marca 1238 r. miał umrzeć Henryk Brodaty (ob.). We dek ind „Geschichte der Stadt und des Herzogtuins Crossen" (1840); G. Ą. M a 11 h i a s: „Chronica der Stadt C- “ (1848).

Krosno: 1) miasto powiatowe w Galicyi, nad Wisłoką przy ujściu Lubatówki, 263 m. npm., stacya kolei podkarpackiej. Niegdyś większy, zamożny, sławny szkołami, warowny gród, dla pięknych kościołów, licznych baszt

1    wież, małym Krakowem zwany. Trzy kościoły z 2 klasztorami i kaplicą. W r. 1900 było 4 410 m-ców (męż: 2160, kob. 2 250), 494 dm. Co do religii rz.-kat. 3 386, gr.-kat. 61, Żydów 962; co do narodowości Polaków 4 345. Siedziba starostwa, urzędu podatkowego, rady szk. okr., sądu pow., notaryatu, wydziału rady pow.; oddział straży skarb., wyższa szkoła realna, seminaryum naucz, męskie, krajowa szkoła tkacka, przemysł, szk. uzupełń.,

2    szkoły lud. i wydziałowa: męska i żeńska, szkoła żydowska, urząd poczt, i telegr!, powszechny szpital, kasa oszczędności i 3 kasy Raiffeisena.—K, założył Kazimierz W. w roku 1342, sprowadził kolonistów niemieckich, opatrzył prawem magd., otoczył murami i fundował k-oł parafialny, co potwierdził Ad. Nowodworski, bp przemyski (29 maja 1629). Kościół w stylu gotyckim, z wys. wieżą, która w połowie w. XVII runęła, dawniej pierwszy co do bogactwa po katedrze krakowskiej, wiele w nim pięknych grobowców i obrazów, wspaniała kaplica św. Piotra z portretami Porcyuszów, szczególniej Roberta, fundatora kaplicy i dzwonu Urbana, do którego dzwonienia potrzeba 24 ludzi (w kaplicy N. P. Maryi ładny obraz Chrystusa, wyprowadzanego z domu Kaifasza). M-sto budowało się około fary; w r. 1365 Kazimierz W. ustanawia prawo Kupi (ob.). Władysław Jagiełło w r. 1426 zatwierdza prawo magdeburskie, zastrzegając dla siebie sprawy o zabójstwo i rany zadane szlachcie i mieszczanom. W r. 1427 K. zgorzało, ale rychło się podniosło, w r. 1460—pożar zniszczył większą część miasta, mieszczanie sprowadzili w r. 1461 wodę rurami, a dla wsparcia miasta potwierdza Kazimierz Jagiellończyk w r.

1404 prawo kupi, i uwalnia    kupców od ceł.    ₍    Rogi i Myscowa, gmiu miejscowych    84,    obsza-

W r. 1474 Maciej węgierski,    oblegał K. W r.    I    rów dworskich 80, posiadłości większych 43.

1559 użalali się mieszczanie    przed królem na    i    Dwa sądy pow.: w Dukli i Krośnie. Co    do re-

ligii było rz.-kat. 63 033, gr.-kat. 13 567, żydów 5 839, innych wyzn. 41. Co do języka: poi. 68 736, rus. 13 684, niern. 39. Domów 14 366. Fabryk 18. Szkół ludowych 53, se-

starostów i uzyskali sobie przywilej potwierdzający prawo kupi, oddający 20-letni pobór na naprawę murów i zakazujący starostom pozywać mieszczan do grodu. Ci za Zygmunta III u-

Br. G.

Krosnowscy herbu Junosza, przydomku Ta bas z, ród polski, jednej dzielnicy z Załuskimi. Gniazdem jego była wieś Krosnowa w ziemi Rawskiej, znanym zaś protoplastą Mikołaj z Krosnowy, kaszt, płocki (1446 r.). Z domu tego na kartach dziejów zapisali się: Jan, generał jezuitów polskich, mąż wielkiej nauki, autor wielu dzieł treści religijnej (1682); Mikołaj, b-p inflancki, następnie arcyb-p lwowski (1660    r.), Mikołaj woj. czernihowski

(1720 r.) i Jan, chorąży podolski, jeden ze znakomitszych wojowników czasu swego: pod Wiedniem, przywodził chorągwi husarskiej króle wieżo wskiej; walczył przeciw Tatarom i Szwedom; poległ pod Pińczowem 1705. Rodzina K-skich w osobie Ignacego otrzymała w r. 1791 tytuł hrabiowski św. państwa rzymskiego, potwierdzony w Austryi w r. 1841 Marcelemu, synowi Józefa.—Ź rodła Niesiecki; Wielądko.J>-

Erosnowski, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem—na barku podkowy srebrnej — takiż krzyż kawalerski. Nad koroną szlachecką dwa pióra strusie białe. Odmiana herbu Lu-

zyskują od sejmu przyznanie    sobie wójtostwa,    minaryum nauczycielskie męskie    1,    szkoła

Był to czas najświetniejszego rozkwitu K-a. realna 1.

Bp przemyski St. Tarło utworzył przy farze kolegium jałmużników, którym na uposażenie dodał Zygmunt III probostwo w Haczowie, a w 1645 Zofia Skotnicka, wdowa po kaszt, połanieckim, założyła kolegium roratystów (ob), którzy mieli codziennie śpiewać mszę św. ,,Rorate coeli‘‘. Oprócz fary było wtedy w K-ie 5 kościołów; w tej liczbie kościół Niepokalanego Poczęcia z kolegium jezuitów, których sprowadził w r. 1614 Piotr z Homol Bal, podkomorzy sanocki. W r. 1655 Szwedzi w połączeniu z Rakoczym spalili K., które już do dawnej świetności nie wróciło. Lustratorowie w r.

1765 opisują miasto jako wielką ruderę, a Ku-ropatnicki (1786) mówi, że większa część kamienic i ratusz pustoszeje, a około kościoła św. Wojciecha płynie ropa (nafta) do smarowania wozów. Były tu dawniej sławne fabryki sukna i rękodzielnie płócienne. W r. 1772 rząd austryacki, utworzywszy siedzibę obwodu cyrkularnego w Dukli, przeszkodził miastu w podniesieniu się, a w r. 1773 zamknął szkoły jezuitów, kolegium obrócił na szpital, kościół zaś walący się kazał rozebrać. Zbudowanie gościńców od wąwozu dukielskiego do Przemyśla i z Dukli do Pilzna, z pominięciem K-a, tudzież przeniesienie cyrkułu z Dukli do Jasła, odwróciło zupełnie handel węgierski od K-a.

Ludność trudni się dziś płóciennictwem. Z istniejących kościołów najstarszym jest franciszkanów, fundowany w r. 1380 przez Eryka, późniejszego b-pa przemyskiego, a gdy pożar go zniszczył, kupili franciszkanie grunt od wójta i zbudowali w r. 1407 kościół i klasztor, który dotychczas istnieje (kaplica z grobami Oświęcimów, oraz portrety Stanisława i Anny Oświęcimów). Kościół kapucynów (dawniej św.

Fig. 7. Krosnowski (herb).

bicz (ob.), używana przez rodzinę K-ch, w ziemi Kaliskiej, a wylegitymowaną ze szlachectwa przed stanami galicyjskiemi w r. 1782.— Źródła; Poczet szl. galicyjskiej; Borkowski; Ostrowski.

Krosnowski: 1) Jan, jezuita, sławny swego czasu kaznodzieja tryb. koronnego, przełożony nowieyatu w Krakowie (* 1629—f 6 maja 1697). Wydał „Pochodnie Słowa Bożego w kazaniach niedzielnych“ (Lublin 1689); „Chwała świętych bożych na kazaniach całego roku... ogłoszona" (Poznań 1691; to samo z pewną

Jakóba), zbudowany z polecenie Inocentego Bar-tha, prowincyała zakonu, ze zwalisk kość. jezuickiego i zamku Kamieńca w ostatnich latach w. XVIII, malowany freskami przez And.

Kucharskiego, mieszczanina k-skiego. Zakon kapucynów sprowadził 1753 r. J. Klemens Bra-nicki, hetman w. k. - Kościółek drewniany św.

D.

2) powiat, graniczy od

Wojciecha na przedmieściu nazywa lud węgierskim. W K. urodził się Paweł Kros nień-czyk (ob.).

wsch. z pow. Sanockim i Brzozowskim, od płn. z Rzeszowskim i Jasielskim, od zach. z Jasielskim, a od. płd. z Węgrami. Okolica górzysta i lesista na przestrzeni 73 025 ha. 82 480 m-ców (męż. 38 894, kob. 43 586). Trzy miasta: Krosno, Korczyna i Dukla, 2 miasteczka:

zmianą tytułu Kalisz 1704 : „Viator religiosus“

wina); w V czerwonem na murawie zielonej ba-ran srebrny (herb Junosza). Nad koroną hrabiowską 5 hełmów ukoronowanych: nad Ima ogonie pawim strzała wpoprzek, zakończona wąsami, nad Il-m trzy pióra strusie białe między czerwonemi, nad III pięć piór strusich—dwa białe między czerwonemi, nad IV ręka zbrojna z mieczem, nad V noga zbrojna, w kolanie zgięta, piętą w lewo. Labry przy pierwszym i środkowym hełmie czerwone, przy innych błękitne, podszyte srebrem. Tarczę z prawej

(Poznań 1692).—Por. Estreicher XX. 2)

Franciszek, także jezuita (* 1734—f niebawem po kassacie zakonu). Wstąpiwszy do klasztoru w Poznaniu w r. 1751, uczył w szkołach jezuickich w Łęczycy, Toruniu, a w r. 1773 został profesorem pisma św. i teologii w Poznaniu. Wydał „Sol Podoliae in signo agni fa-tiscens, lllustr. dom. Stephanus Humiecki“ (Lwów 1737). „Eridanus inter sidera*⁴ (Kraków 1703), pamiętnik na cześć Aleks. Lubomirskiego, nie może być ramotą tego K-go (por. Estrei- , strony podtrzymuje rycerz zbrojny, oparty na

c h e r XX 289).

Red.

kopii, z lewej gryf złoty. Nadany wraz z ty-Krosnowski Michał (* w Chrzczonowie I tułem hrabiowskim św. państwa rzymskiego [ziemia Radomska] d. 19 listopada r. 1832—f \ w r. 1791 IgnacemuTabasz K-emu herbu Junosza

w Płocku d. 29 lipca r. szkół uczęszczał w Płocku, a po ukończeniu ich udał się do Petersburga, gdzie mu w roku 1855, po złożeniu egzaminu cum eximia laude, przyznano dyplom lekarski. Godność doktora medycyny osiągnął w r. 1859 od b. Rady lekarskiej w Królestwie Polskiem. Początkowo był lekarzem szpitala św. Karola w Stopnicy, ale już w r. 1856 otrzymał posadę lekarza powiatu w Lipnie, nakoniec od r. 1866 był inspektorem lekarskim gubernii płockiej. Rozprawa jego doktorska: ,,De diarrhoea infantum idiopathica“ pozostała w rękopisie. Drukiem ogłosił, oprócz życiorysu K. M i k u 1 i ń s k i e-go (w ,,Pam. Tow. lek. warsz.⁴‘ r. 1858 T. LIX str. 223): ,,Kilka słów o zimnicy i jej skutkach*⁴ („Tygod. lek.“ 1856 Nr 10 i 11); ,,Wiadomości i spostrzeżenia topograficzno- i statystyczno-lekarskie z powiatu lipnowskiego44 („Pam. Tow. lek. warsz.“ r. 1866, T. LVI str. 67, 166 i 374) i ,,Wody mineralne w Lipp-springe“ (tamże, r. 1868, T. LX, str. 117).— Por. S. Koś miński ego ,,Słowu. lek. połs.“

Lłr. J. P,

I).

1871), lekarz. Do ' szambelanowi Stanisława Augusta. — Zró|dła:

Ostrowski; Hefner; Gritzner; Hildebrandt. Krossen, ob. Krosno.

Krosta, ob. K ros ten.

(str. 249).

Dr. A. K.

Krosta ob. Ospa.

Krostawiące leki, albo środki pryszczące (Remedia pustulantia), są to płyny, lub maści drażniące skórę i wywołujące wysypkę sztuczną; do nich między innemi należy maść emetykowa, wilcze łyko i t. p. Dziś prawie już nie bywają stosowane.

Krosten (Krost en), herb polski. Na środku tarczy dwudzielnej w polach prawem, srebr-nem, a lewem, czerwonem — zielona papuga. Na hełmem w koronie szlacheckiej dwa skrzydła: czerwone i srebrne. Używała go stara zacliodnio-pruska rodzina Krosten v. Krosten (po kaszubsku Krosta); obecnie, zdaje się, już wygasła.—Ź ró dła: Niesiecki; Kętrzyński; Siebmacher VI, 4, 28.    D-

Krostwitz, wieś na Łużyeach, ob. Khro-

Krosta (Pustula, od pus—ropa)—jest to postać swoista zapalenia skóry, kiedy w pośrodku okrągłego, zaczerwienionego wzniesienia (grudki) skóry lub błony śluzowej, przez nagromadzenie ropy tworzy się pęcherz, który następnie zasycha, zamieniając się w strup, odpadający w końcu i pozostawiający po sobie błizenkę gładką. K. jest pierwociną podstawuą wielu chorób, między innemi ospy (ob.) albo ospiauki (ob.), ektymy czyli mieszto-wic(ob.), acne czyli wągrów, które są niczem innem, jak właśnie takiem zapaleniem ropnem gruczołów łojowych i innych. — W mowie potocznej pod nazwą K-y rozumie się wiele innych postaci wysypek skórnych, pod względem anatomo-patologicznym nie odpowiadających określeniu powyższemu. A więc lud nazywa K-ami b i a ł e m i — prosówkę zwyczaj -uą (miliara), K-ami czerwo uemi-pro-sówkę czerwoną; złe mi K-ami — przy-Krosnowski Maryn n, matematyk ( * miot, K-ą ś w i e r zb i ą c ą—ś w i e r z b ę (ob.). 1837 w Krzczonowie gub. Radomskiej —f 1891 Pod nazwą rodzajową krost rozumie lud też w Petersburgu). Nauki pobierał w gimnazyum jedną z ich postaci—mianowicie ospę. O czar-w Płocku i w uniwersytecie petersburskim, nej K-cie (pustula maligna) ob. artykuł wła-poczem otrzymał katedrę matematyki w peters- ściwy. burskim instytucie technologicznym. Oprócz kilku rozpraw w rocznikach tegoż instytutu (Całkowanie równań ruchu blou akustycznych.

Dr. ,J. P.

Ą. Ł.

Teorya prawdopodobieństw oraz jej zastosowania do statystyki i niektórych kwestyj ekonomicznych, i in.), ogłosił drukiem obszerniejszy kurs rachunku różniczkowego, również w języku rossyjskim.

Krcsnowskich hrabiów herb. Na tarczy pięciodzielnej w polu I błękitnem — podkowa srebrna z krzyżem kawalerskim złotym na barku i drugim między ocelami (herb Lubicz); w II błękitnem - miecz końcem nadół między trzema podkowami, obróconemi barkami do środka (herb Beli na); w 111 czerwonem strzała żeleźcem do góry, wąsami u dołu zakończona (herb Odrowąż); w IV błękitnem nad uchem kotłowem miecz rękojeścią do góry (herb No- stice.

Kroszyńscy, herbu własnego, ród kniaziowski wznoszą się piękne skały Sokolickie, Prze-na Litwie, pochodzenia niewiadomego. Ko- chodzkie Siodełko, Przechodzkie Skały i tak jałowicz na zasadzie wydanego w 165*2 r. pane- zw. Rygle. W r. 1777 było dm. 167, mk. 734, giryku Kollosowieza wyprowadza od Wigunta, między nimi 5 Żydów; w r, 1880 dm. 298, mk. urojonego syna Kiejstuta, którego syn Hrehory miał na Siewierzu zbudować zamek i miasto Kroszyn, zkąd urosło nazwisko K-kicli. Tymczasem Kroszyn, od którego ród prawdopodobnie bierze nazwisko, ale którym już w w.

1609 (m. 763, k. 846); rei. rz.-kat. 1414, gr.-kat. 3, Żydów 192; Polaków 1596, rusinów 3, Niemców 10. K. razem z przyległościami należało do starostwa czorsztyńskiego (Br. Gu-stawicz „Wycieczka w Czorsztyńskie¹¹ Warsz. 1881), później do c. K. skarbu. W r. 1812 dobra te nabył Henryk Gross, w którego rękach pozostawały do r. 1835. Od niego nabyła je t. r. Cichulska, w r. 1841 przeszły w ręce Hieronima Michała Dziewolskiego, a po śmierci jego odziedziczył je syn jego Paweł. Prawdopodobnie K. istniało już w w. XIII. Według podania ludowego po zniszczeniu okolicy przez Tatarów pierwsi w tern miejscu osiedli garncarze-rusini. Według schematyzmu dyec. tarnowskiej z r. 1882 rok erekcyi i konsekra-cyi kościoła parafialnego jest 1665; ale metryki chrztu sięgają r. 1644. Według lustracyi z r. 1660 odbywały się w K-u dwa jarmarki do roku, targi zaś co wtorek.—Na wschód, brzegu Dunajca, na tau zw. Przedmieściu czyli Zawo-dziu, pod górą Stankową są dwa źródła mineralne; włościanin właściciel sprzedał je w r. 1827 H. Grossowi. Ten je ocembrował. Na żądanie jego w r. 1827 rozebrał je Dr. J. Markowski, prof. chemii i mineralogii w Krakowie. W r. 1829 Gross postawił dom mieszkalny na 4 rodziny i łazienki dotąd istniejące. Goście odwiedzali K. dość licznie. Wody rozsyłano rocznie do 40 000 flaszek. Lecz gdy Gross wypuścił zakład żydom w dzierżawę, wraz ze zdrojami, przybywało gości coraz mniej, nadto Szczawnica nabywać zaczęła coraz większej sławy. Dopiero w r. 1850 zaczęli się znowu zjeżdżać do K. słabi, zwłaszcza żydzi ubodzy. Oba zdroje są ujęte w ocembrowania i umieszczone w drewnianej szopie. Zdrój Stefana daje na dobę przeszło 66 hi., Michaliny 24 hl. Oba należą do liczby silnych szczaw słono-jodowo-alkalicznych. Ciepłota zmienia się ze zmianą stosunków meteorologicznych, wynosi 8°R=10°C. Dokładnemu rozbiorowi poddał je w r. 1859 Adolf Aleksandrowicz. Wody t,e są najpodo-bniejsze do wody głeichenberskiej ze zdroju Konstantyna, tudzież do szczawnickich, ale stosunkowa mniej zawierają w sobie chlorku sodu, a więcej węglanu sodu. W miejscu sąd powiatowy, urząd podatkowy, notaryat i urząd poczt, i telegr.

Zdroje w K-u bogactwem części składowych (obfity gaz, kwas węglany i dwuwęglan wapnia) zdobywają sobie coraz większe uznanie w święcie lekarskim. Podług analizy prof. Trocha-nowskiego woda ze zdroju Stefana zawiera w 1000 częściach: chlorku sodu 2.513 670, chlorku potasu 0.019 510, siarkanu wapnia 0.002 570, dwuwęglanu sodu 4.597 250 dwuwęglanu wapń. 1.2 1 6 990, dwuwę-

XV więcej nie władał, jest m-tem po w. Nowogródzkiego, kniaziów K-kich zaś po raz pierwszy spotykamy w w. XV w Smoleńszczyźnie. Powyższe sprzeczne dane Wolff („Kniaziowie litewsko-rus-ey“) godzi w ten sposób, iż przypuszcza, że K-scy, kniaziowie pochodzenia czysto-litewskie-go, zostali w czasie powszechnego prześladowania kniaziów za w. ks. Zygmunta (1432—1440) wyzuci ze swej dzielnicy Kroszyna, który stał się własnością w. księcia, czyłi „spadł na hospodara*. Pozbawieni dzielnicy K-scy musieli szukać służby i chleba. Są na dworze Swidrygiełły w Łucku, zasługują się Kazimierzowi Jagiellończykowi, który prawdopodobnie za utracone włości na Litwie obdarzył ich ziemiami w Smoltńszczyźnie, gdzie w końcu w. XV i na początku w. XVI piastują nawet pewne urzędy (Konstanty K. był w 1480 r. skarbnikiem smoleńskim). W początkach XVI w. K-scy rozdzielili się na dwie gałęzie: smoleńską i żmudzką. Pierwsza wygasła w r.

1561, druga, wydawszy z siebie kilku urzędników powiatowych i walecznych wojowników (M i-kołaj, wsławiony pod Smoleńskiem w. r. 1610), zeszła z widowni w osobach Adama i Kazi-m i e r z a, synów Piotra, podkomorzego brac-ławskiego, skazanych w r. 1683 na banicyę za opór władzy sądowej. K. K-scy mało figurują w dziejach; oprócz Kojałowicza mało kto o nich wspomina. — Źródła.: Kojałowicz;

Niesiecki; Boniecki i Wolff.

Kroszyńskich książąt herb. Ma być na tarczy w polu czerwotiem rodzaj srebrnego trój -zęba na belce poprzecznej, w końcach na boki ukośnie załamanej. Nad hełmem mitra książęca. Tak herb ten, używany przez litewską rodzinę Kro szyńs kich (ob.), opisują zgodnie pisarze heraldyczni, zowiąc go czasem Widłami, a nawet Lichtarzem. Początek powstania tego znaku herbowego nieznany bliżej.—

Źródła: Kojałowicz; Niesiecki; Kuropatnicki;

Br. G.

Czarniecki; Darowski: „Znaki pieczętne ruskie. D-Krośoienko, m-czko pow. nowotarski, nad ujściem Krośnicy do Dunajca, w uroczej dolinie, przy głównym gościńcu, wiodącym z Nowego Sącza przez Czorsztyn do Nowegotargu i przez Czorsztyn do Starej wsi na Spiżu. Od Nowego Sącza na płd.-zach. 45 km., od Nowegotargu na wsch. 30 km. oddalone. Na płn. granicy w części zachodniej K. wznosi się szczyt Marszałek (832 m); narożnik płn.-wschodni tworzy Dzwonkówka (934 m.). Płci.-wsch. część obszaru K-go zajmują Pieniny; na gruncie K-a

glanu magnu 0.502 330, dwuwęglanu żelaza 0.017 060, fosforanu glinu 0.002 800, bezwodnika krzemowego 0.056 520; summa składników stałych 8.942 930, wolnego Co₃ 2.072 004. —

z wierszami Jana z Wiślicy) „Corpus antiąuis-simorum poetarum Poloniae latinorum", Kraków 1887 (por. M. Jezienicki, Uwagi Krytyczne nad utworami Pawła Kr. i t. d., Lwów 1888). Tę puściznę powiększył znacznie rękopis wrocławski, przez ucznia i wielbiciela K-a ułożony, mieszczący między ovidianami i wierszami, neolatynistów wiersze K-a pobożne (np. liczne wzywania Matki Boskiej, ś. Anny i in.), literackie (pochwały Horacego, Persyusza i t. d., dodawane do uwag wstępnych prozaicznych, jakiemi K. wykłady Horacego itd. rozpoczynał), okolicznościowe, np. ua żywot i trudy Wojciecha (Krypy) z Szamotuł, profesora krakowskiego i lekarza królowej Elżbiety Jagiellonki, na jakąś matronę krakowską i in.; są i legendy świętych (Jerzego i Sebastyana), wiersze wcale obszerne tego „Apollinei Bacchiciąue cultoris“, jak się sam w tytule saficznych wierszy (obok alcejskich i dystychów elegiackich ulubione metrum jego, acz mało z treścią epiczną licujące) „De inferorum vastatione“ nazwał. O rękopisie i treści zdawał sprawę Dr. Michał Jezienicki w „Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce (Kraków 1897, T. IX, str. 268 — 294; samych wierszów dotąd nie j wydano. Bibliografię por. u Estreichera s. v.

Ą. ar.

Dr. J. M.

Przystąpiono już do rozsyłki tej wody, która, według doświadczeń prof. Pareńskiego okazała się skuteczną przy leczeniu długotrwałych nieżytów żołądka i kiszek, skazie moczanowej, kamicy nerkowej i wątrobowej i nieżytach dróg oddechowych.—Urządzeń do leczenia chorych na miejscu dotąd K. nie posiada.

Krośniewice, osada (dawniej m-ko) w pow. Kutnowskim, nad strumieniem bez nazwy, 6 w. od stacyi kol. W.-W. K. (dawniej Ostrowy); urząd i sąd gm., poczta, 2 szkoły, kościół par. murowany; garbarnia; sklep rolniczy, doskonale prosperujący; 2 000 m-ców.—O K-ch jest wzmianka w r. 1459 (dostarczyły 3 zbrojnych przeciw Malborgowi). K. były przez kilka wieków własnością zamożnej rodziny Ogończyków z Kutna Kucieńskich, którzy prawdopodobnie na pocz. XV fundowali tutaj kościół paraf, drewniany; na miejscu tego kościoła (spalonego 1681) wybudował ks. Bardziński, sufragan kujawski, nowy drewniany 1692. Staraniem Rembielińskich, właścicieli K-ic, oraz parafian stanął 1872 obok drewnianego kościół z cegły palonej w stylu gotyckim z wyniosłą wieżą. Dwa witraże (dar hr. Branickiej z hr. Zamojskich), z których jeden przedstawia Matkę Boską, uchodzącą z Dzieciątkiem i św. Józefem do Egiptu, drugi — Zwiastowanie). Wielki ołtarz zawiera obraz dobrego pędzla (Chrystus na krzyżu, dar hr. Karola Zamoyskiego). W r. 1576 K. płacą szosu dwojak, grzyw. 3y₂; od 6 szewców, 13 in. rzem., 9 kom., 3 bań gorz. — ogółem fi. 10 gr. 26. W pocz. w. XVII były własnością Jana, następnie Andrzeja i Jakóba z rodu Szczawińskich. W r. 1730 nabył dobra K. Kazimierz Włostowski, kaszt. Krzywiński; w r. 1755 Karol Saryusz Gomoliński, podkom. łęczycki. Pod koniec w. XVIII K. przeszły na własność Stan. i Opackiego, chor. Ziemi Wizkiej, następnie A-

Krośnieńczyk Paweł, poeta łacińsko-pol-ski XVI wieku (f w Sączu we wrześniu 1517 roku [?]), Paulus Crosnensis Ruthenus, tak się przezywający, nie jakoby był Rusinem, lecz, aby miasto rodzinne, Krosno podgórskie, odróżnić od słynniejszego Krosna nadodrzań-skiego. Magister w Gryfii, pierwszy z Polaków, wrócił do Krakowa, gdzie na uniwersytecie w r. 1506 —1516 wykładał, vz przerwami, spo-wodowanemi wycieczkami na Spiż, do Węgier, gdzie związki ścisłe z magnatami niektórymi podtrzymywał, i do Wiednia; wykładał przeważnie autorów klasycznych: Horacego, Persyusza (tegoż satyry wydał bezimiennie w Krakowie u Hallera r. 1508), Terencyusza, Senekę (tegoż „Tyestesa" wydał w Wiedniu u Vietora i Lerna 1513 r.), Waleryusza Maksyma i in. Zna- ) Crosnensis, t. XIV. czenie K-a jest ściśle historyczne t. j. polega natem, że po rozmaitych Ślązakach i Niemcach on pierwszy Polak poezyę humanistyczną ex offo traktował z katedry i w pismach, że wychował uczniów humanistów, np.

Jana z Wiślicy, Dantyszka i in.; talentu był zresztą miernego, ale ruchliwy, ile sił, z niego korzystał. Cięży nad nim widocznie jeszcze średniowiecczyzna, co z wyboru tematów wypływa; nie kusi się jeszcze o polot wyższy, obrabia przeważnie tematy religijne i naukowe (filologiczne), ale w formie nowej. W druku wyszły: „Panegyrici ad divum Ladislaum Pan-noniae regem victoriosissimum etc. Stanislaum praesulem ac martyrem Poloniae etc.“ (Wiedeń 1509, napisane na Węgrzech; dodano cały szereg pobożnych i panegirycznych wierszy i epigramów; panegiryk do św. Stanisława wydał osobno Haller w Krakowie 1522 r.); „Saphicon de inferorum vastatione et triumpho Christi"

(przypisane Węgrowi Pereniemu; dwa wydania krakowskie, Unglerowe; z r. 1513 i 1514, przedrukowały pierwotne, co wyszło na końcu zbiorku wierszy podobnej treści, „Poenitentiarius“ etc., u Unglera i Lerna w Krakowie 1512; jest to przeróbka pogańsko-poetycka apokryfu t. z. ewangelii Nikodemowej o zejściu Chrystusa do otchłani i związaniu czarta). Dalej dwa „Epithalamia, Carmen connubiale in nuptias etc. Sigismundi Regis Poloniae ac Barbarae etc. “

(Kraków, Ungler 1512), i wydane po śmierci (?) „De nuptiis Sigismundi et Bonae“ (Kraków,

Haller 1518). Tę puściznę poetycką zebrał gnieszki Opackiej, zaślubionej Rajm. Rembie-i ogłosił Br. Kruezkiewiez jako drugi tom (wraz lińskiemu, pułków, b. wojsk poi.; ostatnio wła

Cz. st.

Krótkoodwłokowe—ifrac/«/wra, ob. Kraby.

Krótkorogie — Brachycera, rząd owadów d w u-skrzydłych (Biptera). 3-członkowe zwykle różki tych owadów zazwyczaj krótsze są od głowy, z pośród trzech członków rożkowych najmniejszy jest pierwszy (podstawowy), trzeci zaś (końcowy) — najdłuższy, opatrzony w szczecinkę końcową lub pręcik zaokrąglony; głaszczki — 1—3 członkowe; szczęki dolne osłonięte przez wargę górną, dolna zaś warga -nieczłonkowa-na. Wszystkie 3 odcinki tułowiowe prawie zupełnie z sobą zlane; skrzydła, z nielicznemi wyjątkami, rozwinięte bardzo dobrze-, przezmian-ki zaś zwykle osłonięte specyalnemi łuskami. Odwłok 5—8 członkowy; samice zwykle ja-jorodne, wyjątkowo—żyworodue. Larwy bądź zrzucają swą skórę przy ostatniem linieniu

Wielka Eucykl. Uustr Ser. I. Tom XI,I Zesz. 323a

i przeistaczają się zwykle w poczwarki wolne, bądź też przepoczwarzają się pod przykryciem skórki larwiej (pupa coarctata). Rząd ten rozpada się na 14 rodzin, z pośród których 10 zaliczono do podrzędu Tanystomata, 4 zaś do podrzędu Muscariae.—A) Tanystomata. Rodź.: Stratiomyidae, Tabanidae, Acroceridae, Asili-dae, Leptidae, Therevidae, Scenopinidae, Empi-dae, Bombyliidae, DolicJiopodidae. — B ) Muscariae: Syrphidae, Conopidae, Oestridae, Mu-scidae.

sność Pelagii z lir. Zamoyskich, małżonki Ksawerego lir. Branickiego. Dobra K. składają się z 10 folw., (ogółem 324 włóki dobrej gleby). Pałac z parkiem i ogrodem.—W dobrach były czynne niegdyś zakłady: młyn parowy, fabryka tabaki, gorzelnia i browar. — „Słów. Gieogr.“. Hr Krośnieńskie starostwo niegrodowe w woj. Ruskiem, w Ziemi Sanockiej. W 1770 r. zaliczano do tego ss-twa: miasto Krosno (ob.), m-ko Wola Mikowa i 15 wsi. W 1771 r. posiadał K. s. Jan Branicki, kasztelan krak. i hetman w. koron., z małżonką Izabellą z Poniatowskich, opłacając zeń kwarty zip. 10 951, a hyberny złp. 7078 gr. 28. Zajęte przez rząd austryacki 1787 r., zostało później rozprzedane częściowo różnym osobom. Czemeryliski „O dobrach koronnych w Ga'licyi“ (str. 222).

Krotalon (greek. = kołatka, grzechotka), starożytny instrument muzyczny, podobny do kastanietów dzisiejszych; służył do podznacza-nia rytmu.

Krótkogłowiec, ob. Brachycephalus.

Krótkojęzyczne (Breoilinguia) jeden z pod-rzędów jaszczurek (Sauria). Język krótki, u nasady zgrubiały bez pochwy, na końcu cienki, mniej lub więcej rozszczepiony, mało wysu-walny; powieki najczęściej istnieją; błona bębenkowa często ukryta pod skórą; zęby należą do typu pleurodonta; kończyny cztery, dwie lub brak zupełnie. Uwsteczuienie w rozwoju kończyn jest nader częstem zjawiskiem u jaszczurek K., zwłaszcza u gatunków, u których kończyny są krótkie i słabe; u niektórych rodzajów występuje mniejsza liczba palców, np. 4 (Gyrnno-pthalamus), 3 (Seps), a nawet 2 lub 1; inne wreszcie gatunki mają kończyny zupełnie pozbawione palców (Pseudopus), u Anguis, 0-phiosaurus brak zupełnie nawet i kończyn. Równolegle do takiego zaniku kończyn ciało przybiera kształt więcej wężowaty. Ważniejsze rodziny tego podrzędu są następujące: 1) Zonuridae, 2) Chalcididae 3) Cha-maesauri, 4) Cercosauri, 5) Scincoidae, 6) Gy-mnopthalmi. 7) Pygopedidae i 8) Acontia-dae.

K. K-c.

Krótkopalce (Struthionigrallae), podrząd ptaków brodzących (Grallatores). Paluch krótki wyżej od pozostałych palców osadzony lub brak go zupełnie. Brzegi dzioba gładkie. Palce krótkie. Nozdrza naprzestrzał. Do tego podrzędu należą między innemi dropie {otidae) i ż ó r a w i e (Gruidae).

Krótkoskrzydłe {Brevipennes s. Cursores s. Batitae). ob. Biegające.

Krótkowidz, ob. Krótkowzroczność. Krótkowzroczność, Krótkowidzenie, m y-opi a (z gr. p.óco=mrużę i rj có'i=oko, wzrok; ponieważ krótkowidze zwykli mrużyć oczy) wada wzrokowa gałki ocznej, wobec której tylko te promienie mogą się na jej dnie jednoczyć, które do niej wchodzą w kierunku rozbieżnym. Przy Kr-i widzenie na odległość dalszą jest niewyraźne, gdy tymczasem przedmioty blizkie są zupełnie wyraźne, a zastosowanie soczewek wklęsłych poprawia wzrok i na odległość. Gałka krótkowidza jest wydłużona w kierunku od przodu ku tyłowi w mniejszym lub większym stopniu, zależnie od stopnia Kr-i.— Patologia przyjmuje dwa rodzaje Kr-i: I Myopię z przystosowani a, którą nabywamy przy pracy na blizką odległość (przy czytaniu, pisaniu i t. d.) i która z zakończeniem rozwoju ustroju zwykle się rozwijać przestaje, —i II postać ciężką, polegającą na poważnem zachorzeuiu głębokich tkanek ocznych, wskutek czego następuje znaczne u-pośledzenie wzroku, a nieraz i zupełna utrata jego. Wobec tego, że niezawsze w początkach myopii osądzić można, jakiego rodzaju Kr. się rozwinie, i że postać lekka myopii w warunkach ujemnych w ciężką przejść może, trzeba się zapatrywać na Kr. iako na chorobę oczu, której zapobiegać i której rozwój zwalczać jest naszym obowiązkiem. — W sprawie powstawania Kr-i bardzo wiele warunków odgrywa rolę ważną. Wpływ dziedziczności i pracy na blizką odległość nie ulega tu wątpliwości żadnej. Prawie zawsze wywiady wykazują, że w rodzinie badanej osoby ten lub ów cierpiał na K. Myopia jako taka nie jest dziedziczna, dzieci nie przychodzą na świat o oczach krótkowzrocznych; dziedziczy się tylko usposobienie, skłonność do myopii, która się też w warunkach sprzyjających nie omieszka rozwinąć. — Wpływ ujemny pracy na blizką odległość został uwidoczniony za pomocą badań systematycznych dzieci do szkoły

uczęszczających. Liczne prace statystyczne, w tym kierunku dokonane, wykazały, że im wyższy jest zakład naukowy oraz im starsza w nim klasa, tern ilość krótkowidzów i stopień myopii wzrasta. — Wadę nadzwyczaj często spotykaną u dzieci stanowi dążność do nadmiernego pochylania się nad książką; nieodpowiednie ławki i stoły, nieodpowiedni druk książek i system pisma, niedostateczne oświetlenie — są to wszystko czynniki, które zmuszają uczących się do jeszcze większego zmniejszania odległości oczu od książki, do większego natężenia oczu, wytwarzając tern samem warunki sprzyjające rozwojowi K-i.—Walka z K-rą jest jedną z ważniejszych zadań hygieny publicznej; tylko środki zapobiegawcze natury ogólnej, stanowczo wszędzie przeprowadzone, będą w stanie skutecznie przeciwdziałać rozwojowi K-i. Myopia głównie się rozwija w szkołach: społeczeństwo powinno zatem we własnym dobrze zrozumianym interesie starać się o wprowadzenie ulepszeń, odpowiednich a koniecznych, o usunięcie ze szkół wszystkiego, co rozwojowi Kr-i sprzyjać może.— WTyżej widzieliśmy jakiego rodzaju czynniki mają tu znaczenie; usunięcie ich, oraz odpowiednia hygiena nauczania nie mogą pozostać bez wpływu dodatniego. — Ławka szkolna pc-winna być tak zbudowana, aby dziecko nie mogło garbić się siedząc na niej; oparcia powinny być dogodne; wielkość ławki powinna być zastosowana ściśle do wzrostu dziecka.—

Krótkoszpon, ob.:w c i r c a e t u s.

Krotochwila także Krotofila (dosłowny przekład w niem. Kurzweile), także farsą zwana, pierwotnie rodzaj komedyi, grywanej na rozweselenie widzów po poważnych misteryach religijnych; później wesołe a niekiedy swawolne krótkie sztuki, zwiastunki dzisiejszej pod-kasanej muzy teatrzykowej.

Kroton, Krotona, Kpóuov, Croton, Groto r Crotona, rn-sto w Dolnej Italii, nad rz. Aesa-rus (dzisiaj Esaro), założone ok. r. 710 przed Chr. przez Achajczyków i Spartańczyków; już wcześnie przez handel morski zakwitło i, wieL kiej potęgi doszedłszy, wzorem się stało dobrze zorganizowanej gminy miejskiej.Wiele zawdzięcza ono Pytagorasowi, który około r. 540 przed Chr. do Kr. przybył i tutaj szkołę założył; gimnastyka i atletyka doszły do wielkiej doskonałości (urodził się tutaj Milon, najsławniejszy atleta grecki). K. było najbogatszem miastem w całej Italii, które w r. 510 przed Chr. powaliło potęgę rywalizującego z niem m-sta Sy-baris; jednak klęska, jaką K. w walce z Lo-kryjczykami nad rzeką Sagras poniósł, zachwiała jego dobrobytem; kiedy w wojnie Tareutyńskiej stanęło po stronie Rzymian, zburzył je Pyrrhus niemal doszczętnie; w drugiej wojnie punickiej, nielicznych już mając mieszkańców, oświadczyło się za Hannibalem, który wyzyskiwał ważną pozycyę warownej twierdzy; Rzymianie, zdobywszy je, swymi obywatelami skolonizowali; lecz dawniejszej świetności nigdy odtąd nie odzyskało; port Kr. nie chronił dostatecznie okrętów podczas nawałnic zimowych. Dzisiaj Crotona, bez śladu ruin starożytnych; — por. Molisi „Cronica di Crotone⁴⁴, (Neapol 1649); Krisclie A. B. „De societatis a Pytliagora in

S. Drz.

ny z nasion krocienia (Croton tiglium), używany w lecznictwie jako środek silnie drażniący miejscowo. Na skórze jedna kropla (0.05 gr.) wywołuje powierzchowne zapalenie pęcherzowe, gojące się bez pozostawienia blizny; w kiszkach J/₅ — 1 kropli (0,01—0.05) sprawia energiczny ruch robaczkowy, większe dozy bezpieczne zapalenie, z objawami wymiotów, biegunki i ciężkiej zapaści. Za pierwiastek czynny uważać należy kwas krotonolowy, występujący w oleju po części w stanie wolnym, po części w postaci glicerydu, z którego kwas odszczepiony zostaje pod wpływem soku trzustkowego. Jako środek drażniący skórę w postaci wcierań z oliwą O. K. rzadko jest

nie-

Druk książek powinien być wyraźny, na papierze białym, niebłyszczącym, litery wielkości odpowiedniej.—Oświetlenie powinno być tego rodzaju, aby każde miejsce w pokoju szkolnym było dostatecznie jasne; najodpowiedniejszem jest światło dzienne rozproszone, którego ilość będzie do- i urbe Crotoniatarum conditae scopo politico44 stateczna przy wielkości okien odpowiedniej. Ze (Getynga 1830). świateł sztucznych wymaganiom odpowiadanajle- Krotonowy olej (Oleum Crotonis) dobywa-piej elektryczne, jako najbardziej do dziennego zbliżone. — Co się tyczy hygieny nauczania, to zawsze pamiętać trzeba, że nadmierne wysilenie szkodzi ustrojowi. W szkole dzieci powinny się uczyć, i to głównie z umiejętnego wykładu nauczyciela; zadawanie lekcyi do domu powinno być ograniczone do minimum; poza szkołą dzieci powinny odpoczywać, bawić się. Do zakresu hygieny nauczania należy też odpowiedni rozkład godzin lekcyi i przerw między niemi.

We wszystkich tych sprawach głos lekarza szkolnego powinien być rozstrzygającym. —

Leczenie Kr-i polega na zastosowaniu odpowiednich soczewek wklęsłych. Od niedawna wysokie stopnie Kr-i leczone bywają drogą operacyjną przez usuwanie soczewki z oka. — Por.: używany. Wewnątrz jako silne drasticum — Szokalski „Wykład chorób przyrządu wzro- i w wypadkach nieusuwalnego za pomocą in-kowego u człowieka⁴⁴. —Cohn „Hygiene des nych środków zaparcia, lecz tylko w razie Auges⁴⁴.—Trousseau „Hygiene de 1’oeil⁴⁴.— braku objawów zapalnych—po 0.01 — 0.05 (V5 Ettinger „Krótkowzroczność i jej leczenie⁴⁴, —1 kropla) w postaci elaeosaceharum (roztarty (Pani. Tow. Lek. T. 96)—Konigsshofer „Die z cukrem) lub też razem z olejeni rycynowym Prophylaxie in der Augenheilkunde".— J- K E- ! (kropla na łyżkę stołową); prócz tego w wy-

padku kolki ołowianej. Zastrzyknięty pod skó-    wa doktorska); „Baśnie i fałsze w historyi"

rę w rozcieńczeniu 1:16 do 1:80 oliwy wywo-    („Przegl. Powsz.“ 1893), „Archiwum Karmeli-

łuje pomiędzy 4-ym a 7-ym dniem ropienie,    tów bosych na Czerny" (1894); „Walkaotrou

Ropa składa się prawie wyłącznie z komórek ; krakowski w r. 1228“ (Podgórze—Kraków 1895);

Ą. E.

wielojądrowych.

„Najnowsze dzieje polskie w rożnem oświetle-Krotopos, KpÓTWTuoę, syn Agenora, król ziemi niu“ (Przegl. pow. 1896); „Gallus, scholastyk Argolskiej, opuścił skutkiem nieszczęść, jakie poznański" (Lwów 1899); „Echa z zamierzchłej Apollo na niego zsyłał, w wieku podeszłym przeszłości" (Dzień. Pozn. 1901); „Epizod woj-swe królestwo i szukał schronienia w kra- ny 30-letniej na ziemiach wielkopolskich" inie Megarskiej); córka jego: Psamathe; ob. („Dzień. Pozn." 1903); „Panegiryk łaciński

S. Drz.

Koroj bos.

( = łucznik), przeniesiony.

S. Drz.

Dr S. K.

Krotosza Atanazy, wierszopis ascetyczny XVII w., „pater prowincje] św. Antoniego diffinitor i kaznodzieja generalny". Są w rękopisie petersburskim z. r. 1657 i 1658 jego „Symbola serca ludzkiego affekcye i operacye wyrażające dusze zwiedzionej, nawróconej i usprawiedliwionej rytmem polskim określone. Także rytmy rozmaite i pacana nabożne złożone ...ku czci i chwale Boskiej". I w symbolach i w „epigrammatach" moralny (kilka „dekuryj" tychże); myśl zwykła a wiersz lichy, jak po naszych dawnych ascetykach bywa.

Krotoszyn, m-sto w W. Ks. Poznańskiem, w powiecie t. n., miejscowość starożytna (wykopano niezwykłych rozmiarów naramiennik i pierścienie z czasów przedhistorycznych). Stary K., graniczący na południe z miastem, był pierwotnie osadą i niezawoduie siedzibą pierwszego znanego dziedzica K-a, Marcina Wierzbięty Krotoskiego, który w r. 1415 przeniósł m-sto na miejsce dzisiejsze, gdzie była wyspa i stały dworzyszcza Bauów i Oraczewice, nadał prawo niemieckie i darował pola należące do dworzyszcz, zastrzegając sobie zwierzchnictwo i po 3 złote pragskie z każdego łanu ziemi po upływie lat wolnych. Władysław Jagiełło potwierdził przywilej w tymże roku. W r. 1458 dostarczył K. 2 żołnierzy pieszych na wyprawę malborską. W r. 1578 płacił 32 złp. szosu. Było tam wówczas śladów roli miejskiej 24x/₉. komorników 9, rzeźników 4, prasołów 3, rzemieślników pospolitych 60, szynkarek 6 i 6 „hultajów"—Jan Rozdrażewski, odziedziczywszy dobra K., poznosił ciężary, nałożone przez poprzednika swego Niewierskiego, rozszerzył dawne prawa miejskie i postarał się o potwierdzenie ich przez Stefana 1586 r. Tenże Roz-

Ą. Br

na cześć Bolesława Śmiałego z pierwszej po-Krotos, KpÓToę, syn bożka Pana i Eufemy, łowy w. XII" (1904); „Ś. Stanisław b-p kra-niańki Muz, chowany z niemi i na ich prośby kowski, w świetle historyografii nowożytnej" przez Zeusa pomiędzy gwiazdy jako Sagittarius (Toruń 1902); „Ś. Stanisław biskup krakowski, w świetle źródeł" (Kraków 1902); „Ś. Sta-Krotoski-Szkaradek dr. Kazimierz, (* nisław, biskup krakowski i jego zatarg z Bole-w Zbąszyniu 11 sierp. 1860). Ukończył nau- sławem Śmiałym" (Lwów 1905; pierwszy K. ki gimnazyalne w Krotoszynie 1882 r., poczem przedstawił ten zatarg na tle europejskich sto-słuchał w 1882 — 1887 historyi i germanistyki sunków i wykazał, że stoi w związku z wal-w Krakowie, Lipsku i Monachium. Jako asystent ką między Grzegorzem VII a Henrykiem IV). seminaryum historycznego w Krakowie, zapro- Nadto napisał moc recenzyj, sprawozdań, no wadzał pod kierownictwem ówczesnych dyrek- . wel i korespondencyj w czasopismach nauko-torów: Smolki i Zakrzewskiego urządzenia, ist- j wych i publicystycznych, a także podręcznik niejące we wzorowem seminaryum Mauren- historyi powszechnej dla niższych szkół śre-brechera w Lipsku. Starając się o posadę dnich. nauczyciela gimnazyalnego w Galicyi, zniewolony został przez władze szkolne do zmiany rodowego nazwiska Szkaradek i przybrał nazwisko Krotoski. Jako nauczyciel był czynny w różnych gimnazyach, a w!904r. mianowany został dyrektorem giinnazyum w Nowym Targu. Przekonauy o konieczności reformy gim-nazyów galicyjskich, poddał ich system i plany naukowe w kilku rozprawach krytyce, wykazując przeciążenie w planach i podręcznikach. Śledził równocześnie stosunki polityczne w Galicyi, pisywał do „Dzienn. Poznańskiego", w r. 1900 wydał broszurę „Stronnictwa polityczne w Galicyi". Ogłosił z powodu „Legend" Niemojewskiego odezwę „W obronie najświętszych praw", domagając się ochrony interesów katolickich przed wywodami nieprzyjaciół Kościoła (Broszura przez władze galicyjskie skonfiskowana). Jako kandydat stronnictwa katolicko-narodowego, do którego twórców należał, ubiegał się w r. 1900 o mandat do Rady państwa przeciw Daszyńskiemu, zwalczany z powodu swych poglądów, opartych na encyklice Rerum novarum, nawet przez koła konserwatywne. Jako publicysta wydał broszury:

„Nowa Września i polityka tumska" (Lwów 1900); „Walka ekonomiczno-rasowa w Pozuań-skiem" (1898 r.), oraz „Pruski Kulturtrager z końca w. XVIII" (Poznań 1907), gdzie wykazywał, że system wywłaszczenia już w w.

XVIII był przeciw nam w Prusach zastosowany.— Ważniejsze prace z zakresu geografii: „Norwegia pod względem fizycznym" (Kraków 1890\

„Norwegia pod względem kultury" (1891),

„Etnogr. stosunki na Spiżu" („Świat. słów. 1908).

Ważniejsze historyczne: „Stosunki polskie po śmierci Leszka Białego" (Kraków 1891, rozpra-drażewski stawił na sejmie w r. 1595 wniosek utworzenia z dóbr K. ordynacyi; sejm odrzucił teu wniosek. Około tego czasu pojawiają się w K-nie Bracia Czescy i inni dyssydenei.

2    garbarzy, 1 rzeźbiarz, 1 piernikarz, 1 aptekarz i 1 winiarz. Miasto utrzymywało

3    stróżów nocnych; roczne jego dochody wy

nosiły 1152 talary; jarmarków odbywało się 8 rocznie. Za czasów Ks. Warszawskiego K. należał do depart. poznańskiego, w r. 1815 wrócił pod panowanie pruskie, a w r. 1819 został stolicą Księstwa Kr-skiego. Odtąd coraz bardziej zaludniał się Niemcami i Żydami, a polscy mieszkańcy, nie bez własnej winy, ubożeć zaczęli. W r. 1848 był K. ogniskiem, z którego rozchodziły się promienie rea-kcyi nieiniecko-żydowskiej. Rozpasane żołda-ctwo pruskie i uzbrojeni w kije i kamienie Żydzi i Niemcy napadali Polaków, zdzierali im kokardy narodowe, w które psy stroili, wybijali im okna, bili ich po ulicach i obchodzili się nieludzko z jeńcami, zabranymi pod Raszkowem i Odolanowem.—Pierwszym znanym dziedzicem K-na był w r. 1415 Marcin Wie-rzbięta Krotoski. Po Krotoskim dziedzicem K-a jest w 1526 Jan Niewierski, w r. 1570 m-sto przechodzi do Rozdrażewskich. Spadkobiercy Jak. Hier. Rozdrażewskiego sprzedali dobra K. około r. 1687 Franc. Zygmuntowi Gałeckiemu, kuchm. koronnemu, star. bydgoskiemu, w końcu wojew. poznańskiemu ( fl709    r.).

Od Gałeckich nabył K. .Józef Potocki, hetman w. kor. Syn jego, Józef Potocki, wojewoda poznański, sprzedał Krotoszyn Stan. Gadomskiemu, podkomorzemu sochaczewskiemu, Gadomski zaś 1783 r., Natanielowi de Paulitz, kon-syliarzowi króla pruskiego. Od córki Paulitza nabył K. Woj. Huzarzewski 26 września 1786 r., od Huzarzewskiego Krzysztof de Goerne, minister prusk. Goerne, sprzeniewierzywszy się królowi swemu, dostał się do więzienia, majętność zaś K-na przeszła drogą konfiskaty w ręce rządu. Rząd pruski, zaokrągliwszy tę majętność zabranem po upadku Polski starostwem odolanowskiem, utworzył z tego obszaru, złożonego z miast K-na, Odalanowa i Sulmierzyc, z 48 wsi, różnych folwarków, osad

i lasów, razem 24100 hektarów, d. 29 maja, 1819 r. księstwo krotoszyńskie, które nadał ks. Kar. Aleks. Thurn i Taxis w zamian

W r. 1618 płaciło miasto 32 zip. 18 gr. szosu; z śladów 24V₂ po złotemu, od 50 rzemieślników po 15 gr., od 6 komorników po

6    gr., od 4 kół korzecznych dorocznych po 12 gr., od rzeźnika złoty i od 4 wiatraków dorocznych po 5 gr. podatków. W czasie wojny 30-letniej napływają Niemcy do K-na. Syn Jana Rozdrażewskiego, także Jan, zabronił mnożącym się w K-nie dyssydentom odprawiania procesyi publicznych pod karą 20 grzywien srebra, a w r. 1620 nakazał, aby dysydenci ani ról ani innych posiadłości ze szkodą katolików nie dziedziczyli ani kupowali, wydał także ordynacyę dla rn-sta, według której rządzić się miało, i w niej innowierców niezdatnymi do dzierżenia urzędów miejskich osądził. Później kazano dysydentom pod karą pieniężną uczęszczać na pewne nabożeństwa katolickie.

W r. 1625 srożył się mór, który nawiedzał K. także w 1. 1630, 1653.    1661, 1708--1710

i 1713. W r. 1632 Zygmunt III, a 1634 r.

Władysław IV potwierdzili przywileje miejskie.

W r. 1638 znaczna część miasta zgorzała. D.

5 czer. 1655 r. wojska szwedzkie i brandenburskie zrabowały i spaliły K., ocalała tylko ul.

Koźmińska. W kwietniu 1656 r. szlachta wielkopolska zbiera się licznie w wielkich lasach K-kich, aby stąd znosić załogi szwedzkie, i d.

27 kwietnia zdobywa Leszno. Wycieńczone klęskami wojennemi m-sto zaczęło wzrastać dzięki ruchliwości burmistrza, Jana Dobrowolskiego. W r. 1692 było cechów 12, młynarzy 33. W niektórych cechach zasiadali ewangelicy, a tak katolików nienawidzili, że starali się wszelkiemi sposobami, aby katolika na urząd cechipistrza nie dopuścić.W r.1712 i 1760 wojsko moskiewskie zajmowało K. W r. 1765 zapłacili Żydzi 3048 złp. pogłównego. D. 27 maja 1767 r. zjechała się tłumnie do K-a szlachta wielkopolska i przystąpiła do konfederacyi radomskiej pod laską Mich. Skórzewskiego, podk. poznańskiego. W r. 1771 oddział wojska pru-

kiego wpadł ze Śląska do K-na, a wyrzucony za dzierżone przez niego w dzielnicach nadreń-z miasta przez wojsko nadworne Potockich, po- skich poczty (ob. P o c z t a). Kościół pod wezwa-wrócił, wzmocniony posiłkami, opanował je niem św. Piotra i Pawła wystawił w iat. 1415 i obwarował się na cmentarzu kościoła para- -1419 Marcin Wierzbięta Krotoski; podźwignął fialnego. W r. 1777 prawie całe miasto zgo- go 1692 Franc. Zygrn. Gałecki. Przy tym rżało. W trzecim podziale Polski przeszedł kościele osadził 1731 r. Józef Potocki Trynita-K. pod panowanie pruskie i został m-stem rzy, którym zapisał 40 000 złp., nadał folwark powiatowem. Było tam wówczas dymów 52, Zmysłów i wymurował obszerny klasztor. Na-wiatraków 44, m-ców 3 427 (11 zakonników), J bożeństwo parafialne przeniesiono do kościoła 63 kuśnierzy, 56 krawców, 40 szewców, 40 św. Jana Chrzciciela. Kościół św. Piotra i Pa-cukierników, 38 płócienuików, 37 piekarzy, wła kazała rozebrać Ludwika z MniszchówPo-15 szynkarzy, 31 młynarzy, 18 rzeźników, tocka i zaczęła na jego miejsce nowy budo-10 handlarzy płótna, 9 kowali, 8 garncarzy, wać kościół z cegły palonej, ukończony 1775

7    szmuklerzy, 7 kołodziejów, 7 muzykantów, r., poświęcenia zaś dokonał Ign. Kozierowski, 5 handlarzy sukna, 4 bednarzy, 3 introligato- prałat gnieźnieński. Klasztor Trynitarzy przy rów, 3 handiarzy żelaza, 2 złotników, tym kościele zabrał rząd pruski po ich zniesie-

niu i zamienił na szkołę (późuiej gimnazyum protestancko-niemieckie). Eolwark Zmysłów i majątek klasztorny przeszły w ręce rządu.

licki, gimnazyum protestanckie, szkoła prepa-randów, drukarnia, dużo wiatraków, browar, lejarnia żelaza, fabryki smołowca i maszyn, słodownia, mleczarnia, gorzelnia, cegielnia parowa, tartak parowy. K. leży nad liniami kolejowemi: Oleśnica—Gniezno i Leszno —Skalmierzyce, połączone jest też koleją żelazną drugorzędną z Pleszewem. W K-nie urodził się 1824 r. poeta Otton Roąuette.—Ed. Cal-lier „Powiat pyzdrski“ (Poznań 1888); „Przy-

Dr. S. K

Kościół szpitalny śś. Fabiana i Sebastyana i-stniał już w XVI w. Jan Rozdrażewski oddał go 1570 Braciom Czeskim, którzy odprawiali w nim swe nabożeństwo do r. 1592, potem wrócił do katolików. Na miejsce starego wystawili mieszczanie Kr-scy w r. 1813 nowy kościół z drzewa. Kościół farny św. Jana Chrz-

ciela czyli tak zwaną farę zbudował w r. jacie! ludu“ leszczyński XV.

Krotoszyński Tomasz Aleksander, wier-

A. Br.

Krotowski Andrzej, herbu Leszczyc, kasztelan kaliski, dziedzic Łobżenicy i Barcina, wielkiego znaczenia i wpływów przy dworze Zygmunta III, zyskuje około r. 1612 przywilej na prawo otworzenia w miasteczku Łobżenicy mennicy i wybijania drobnej monety denarowej. Sam przywilej zaginął, daty, ani okoliczności wydania tego przywileju nie znamy, lecz w r. 1612 K. sprowadza do siebie Jana Bekie-ra, mincarza mennicy miejskiej poznańskiej i zawiera z nim 3-letnią umowę na otworzenie mennicy w Łobżenicy i wybijanie monety denarowej. Bekier rozpoczął kucie denarów w r. 1612, a w r. 1615 zaprzestał i chwilowo mennica

1592 z cegły palonej Jan Rozdrażewski dla Braci Czeskich, współwyznawców swoich, któ- \ szopisarz polski w. XVII, bibliografom zupełnie rzy go po śmierci fundatora utracili. Mieli nieznany, wydał ciekawy wiersz historyczny oni w Kr-nie dwóch ministrów: Pawła Policzą o Beresteckiej potrzebie p. t. „Polska pogoda i Jana Turnowskiego. Wdowa po Janie Roz- po trzyletniej burzy albo Muzy helikońskie drażewskim, Katarzyna z Potulickich, oddała z tryumfem na sławne zwycięstwo Najj. i nie-1601 r. katolikom kościół św. Jana Chrzciciela, zwyciężonego Jana Kazimierza etc. nad hardy-który poświęcony w tymże roku przez Wawrz. mi rubellizantami pod Beresteczkiem tudzież Goślickiego, b-pa poznańskiego, został para- i nad grubym Scytów narodem na głowę pora-fialnym 1731 r.; kilkakrotnie pożarami niszczo- żonym r. p. 1651“. ny, doczekał się odbudowania wieży 1860 r.

W nim nagrobek fundatora Jana Rozdrażew-skiego, a w wielkim ołtarzu piękny obraz (zdjęcie z krzyża). Przy tym kościele powstały bractwa: 1) ś. Anny fundowane 1616 r. przez ks. Mat. Pytaliusa, odnowione 1775 przez And. Dolegalskiego, 2) śś. Aniołów Stróżów 1627 r. (altarya kollacyi niegdyś magistratu),

3) N. P. Maryi Różańcowej 1636 r.,    4) Lite

rackie (już nieistniejące), 5) ś. Kryspina i Kryspi-niana r. 1699 (altarya cechu szewckiego), 6) ś, Barbary 1783 (altarya cechów rzeźnickiego i piwowarskiego), 7) Wniebowzięcia N. Maryi Panny.—Księgi kościelne sięgają wstecz do r.

W7-JP

|g§|/

Fig 8

1601. Za in-tem, na obszarze Starego Kr-na, wystawił 1755 r. kaplicę drewnianą pod wezwaniem ś. Maryi Magdaleny ks- Rokossowski, a odnowił ją 1830 r. ks. Wysocki (proboszczowie miejscowi). Kaplica dworska Da zamku zniknęła z ostatnim dziedzicem Polakiem.

w/g&m

KWA

mm?

a«

Fig. 9.

Kościół protestancki stanął 1790 r. na mocy uchwały, zapadłej we Wschowie 23 sierp 1785 r. na synodzie dyssydentów wielkopolskich. Synagoga żydowska istniała już w XVII w. Zamek, zbudowany równocześnie z miastem, otoczony wałami, przekopem i ogrodem, słynął swego czasu; naprawiany i przeistaczany kilkakrotnie, utracił cechy odległej przeszłości.

'uOJPj

: .mą

Tu podejmował Jan Rozdrażewski 1623 r. wracającego z Prus Zygmunta III. Ratusz, ze wspaniałą wieżą i zegarem, stanął około r. 1689 staraniem burmistrza Jana Dobrowolskiego; bramy, rowy i wały, któremi obwarować on kazał miasto, zniesiono przy schyłku XVIII w.

Fig. 10.

miń

Fig. 11.

Dziś K. liczy 12 373 mieszkańców (6 615 katolików, pomiędzy tymi 5 641 Polaków, 6 084 e-wangelików i 670 Żydów). Pułk piechoty, poczta, telegraf, urząd ziemski, sąd okręgowy z i-zbą karną, filia banku rzeszy, kasa pożyczkowa, ajencya banku wschodniego, polski bank ludowy, 2 kościoły katolickie, kościół ewange-

główny ziemiański w Poznaniu podaną dn. 13 czerw. 1843 r. skargę w języku polskim zwrócił mu z żądaniem, aby do niej dołączył tłó-maczenie niemieckie, K. oparł się temu, dowodząc, że według artykułu IX prawa z d. 16 czerw. 1834 r. nie jest do tego zobowiązany, i powtórnie skargę w polskim języku przesłał sądowi, a gdy sąd znowu przyjąć jej nie chciał, obstając przy swojem, założył rekurs do ministra sprawiedliwości Miihlera, który d. 21 wrześ. 1843 postępowanie jego za słuszne uznał. W owym czasie miewał K. publiczne wykłady o encyklopedyi i metodologii prawa na sali pałacu Działyńskich, który-to przedmiot, suchy sam przez się, zaprawiał nieraz śmiałemi wycieczkami narodowego i politycznego charakteru. Głośnem stało się jego imię w r. 1848. Wybrany do komitetu narodowego, a potem do deputacyi, którą postanowiono wyprawić do Berlina, przyczynił się do ułożenia petycyi, została zamknięta. Godzien zastanowienia de- ! którą miano wręczyć królowi. W Berlinie je-narek, przedstawiający monogram K-ego, j dnak wybuchło rozdwojenie pomiędzy depu-a stanowiący wielką anomalię. Trudno wierzyć, tacyą (arcybp Leon Przyłuski, ks. Jan Jani-aby K. chciał się równać z panującym, któ- szewski, podówczas prof. semiuaryum ducho-remu tylko przysługiwało prawo zamieszczania wnego, Maciej hr. Mielżyński, Aleks. Brodow-swego monogramu u herbu na monecie; w da- ski. gener. dyrektor T-stwa kredytowego, Ro-nym wypadku prędzej mincarz Bekier, chcąc ger hr. Raczyński, Ant. Kraszewski, K. i go-przypochlebić się możnemu dziedzicowi, urzą- spodarz Maciej Palacz). Większość uznała, dził taki stempel; K. spostrzegł się i zabronił wbrew uchwale komitetu narodowego, za nietęgo stempla, lecz tylko takiego, jaki występuje na podobieństwo żądanie niepodległości dla W. Ks. ryc. pierwszej. Przypuszczenie nasze objaśnia Poznańskiego i poprzestawała na domaganiu poniekąd i nadzwyczajna rzadkość tego denar- się, aby w myśl traktatu wiedeńskiego rząd ka: jedyny znany egzemplarz przechowuje się pruski z językiem polskim na miejsce niemiec-w Muzeum Narodowem w Krakowie w kolekcyi kiego był utrzymany. Przeciw temu założyli po ś. p. Emeryku hr. Czapskim. W r. 1622 K. protestacyą K. i Palacz. Po posłuchaniu de-ponownie otwiera mennicę, a na mincarza przyj- putacyi u króla wrócił K. z innymi do Pozna-rauje Janusza Jerzego Meinharta, który w 1622 nia i ogłosił, że odtąd nazywać się będzie —1624 wybija denary i w 1624—1630—ter- Kro to w ski m, poczem wymógł u komitetu

Fig. 12.

Ęjh

Fig. 13.

rm

mi

14.

SC

nary. W 1630 mennica łobżenicka raz na zawsze została zamknięta, umarł. Wielkie jego majątki, przez jedynaczkę Urszulę, wydaną za Mikołaja Sieniawskiego, przeszły do tego rodu. Monety wyszłe z mennicy łobżenickiej, wszystkie bez wyjątku zaopatrzone herbem rodu K-ch, Bróg czyli Le-

w. w. w.

szczyc.

narodowego dla siebie pełnomocnictwo do Ber-K. zaś wkrótce lina, i to z tytułem sprawującego inte-resa. Po tygodniowym pobycie w Berlinie zrozumiał, że na tej drodze niewiele zdziała dla kraju i, powróciwszy do Poznania, zawiązał klub polski, za którego pośrednictwem ponowił skargę do komitetu o złamanie przez deputacyę w Berlinie instrukcyi, zasłyszawszy zaś, że Krotowski (Krauthofer-K.) Jakób, (* wojsko pruskie zagraża obozowi w Środzie, w Bninie w W. ks. Poznańskiem w pierwszem dzie- lubo na wojskowości wcale się nie znał, a na-siątku w. XIX, z rodziców niezamożnych rze- wet z bronią dobrze obchodzić się nie umiał, mieślniczego stanu). K. pracował po ukończę- wziął na ramię strzelbę, przewiesił torbę my-niu szkoły elementarnej w biurze adwokata śliwską i udał się do połączonych z sobą mia-Przepałkowskiego w Poznaniu, gdzie się zapo- steczek Bnina i Kurnika. Zastawszy tam nie-znał z procedurą sądową. Pragnienie wydo- j co obywateli zbrojnych i chłopów z kosami, bycia się na wierzch popchnęło go do wstą- I rozesłał po okolicy wezwanie do boju, sądząc, pienia do gimnazyum; na uniwersytecie ber- j że zbierze kilkuset ludzi i z nimi będzie mógł lińskim studyował prawo, po złożeniu egzami- I pośpieszyć Środzie na pomoc, a gdy 11 kwie-nów osiadł 1841 r. w Poznaniu jako adwokat tnia wjechał do Kurnika oficer i kilku czar-czyli rzecznik, którą-to polską nazwę on nych huzarów, aby dla Prusaków kwatery za-pierwszy wprowadził w użycie. Klieutelę miał mówić, otoczył ich K. i zabrał do niewoli, wy-znaczną, zwłaszcza, że otrzymał notaryat, puścił jednak niebawem na wieść, że pod Kur-a wielką zyskał sobie popularność energiczną nikiem pełno już Prusaków. Wkrótce przybył obroną języka polskiego. Gdy bowiem sąd przed ratusz parlamentarz pruski z trębaczem,

oznajmiając, że pułkownik żąda porozumienia z miastem. Udał się więc K. z burmistrzem do pułkownika, z którym umówił takie punkta: ponieważ zawarta została co dopiero konwen-cya w Jarosławcu, jak pułkownik na słowo honoru ręczy, przeto wojsko pruskie wejdzie do miasta Kurnika w duchu pokoju, będzie szanowało wszelkie oznaki polskie, a mianowicie polskie chorągwie na kościołach i główniejszych budynkach, oraz kokardy narodowe; Polacy broń swoją zatrzymają, a K. i jego towarzysz Łyskowski, z dawnego województwa chełmińskiego, przybyły w Poznańskie, dostaną paszport do Środy. Stanął tedy K. w Środzie i zaczął krzątać się około zebrania oddziału, któryby bez względu na konwencyę rozpoczął kroki wojenne. Wojnę, o której marzył, pojmował tak, że naród walczyć w niej będzie zrazu z Prusami, później z Rosyą. Gdy rozeszła się wieść, że obóz wrzesiński konwen-cyi uznać nie chce, K., uważając Wrześnię za dogodniejsze pole dla swych zamiarów, tam się udał i w cukierni rodzaj dorywczego klubu założył, a gdy dowodzący wrzesińskim oddziałem Garczyński ruszył do Miłosławia, by się połączyć z Mierosławskim, K. tam znowu działalność swą przeniósł i gwałtownie nalegał na M-go, aby rozpoczął kroki nieprzyjacielskie. Wkrótce potem wpadłszy w ręce pruskie, znalazł się w Poznaniu, ale udało mu się odzyskać swobodę wzamian za obietnicę zwrotu dwóch oficerów wziętych przez powstańców. Połączywszy się z oddziałem Stęszewskim, w obozie pod Trzebowem, wraz z nim pociągnął ku Mosinie, gdzie głównie za jego sprawą d. 3 maja ogłoszono rzeczpospolitą—współcześnie, nie bez złośliwości, mianem „mosińskiej “ nazywaną. Zaraz potem wraz z Wilczyńskim zebrał oddział partyzantów w liczbie kilkuset ludzi. Nad tym oddziałem objął dowództwo Wilczyński z tytułem naczelnika; szefem sztabu został K., a adjutantem Żóchowski. Główną kwaterę założono w Rogalinie, własności Rogera Raczyńskiego-, i tam również ogłoszono rzeczpospolitą. Wzmocnieni nadbiegającymi zewsząd ochotnikami, przedsięwzięli partyzanci rogalińscy z rana do 6 maja wyprawę na zajęty przez piechotę pruską Śrem. Już miano wchodzić na groblę żwirowej drogi przed samem miastem, gdy pokazał się oddział piechoty pruskiej w liczbie około 300 ludzi. Tych wpędzili strzelcy polscy na cmentarz żydowski, poczem rozpoczęła ogień artylerya polska, która miała jedno działko funtowe i trzy pół funtowe, z Rogalina, gdzie służyły do przyozdobienia parku na wyspie pod Zaniemyślem. Na prawem skrzydle linii polskiej strzelał na pluton ułanów pruskich Dartsch z kompanią swoją i wsparty rezerwą przez K-go spędził ich, ale do miasta wedrzeć się nie mógł. Po daremnych wysiłkach od 8-ej rano do 4-ej po południu zamilkły strzały i rozpoczęto odwrót. Polacy mieli jednego zabitego i kilku rannych. Wracając z pod Sre-ma, ogłoszono także w Kurniku, już opuszczonym przez nieprzyjaciela, rzeczpospolitą i ustanowiono nową władzę miejską. W dwa dni później, 8 maja, zaatakowali Prusacy w znacznej liczbie Wilczyńskiego i K-go w Rogalinie i stamtąd ich po dwugodzinnej walce wyparli. Na promach i łodziach przeprawiono się przez Wartę. W odwrocie pod wsią Niwki zeszedł się K. z oddziałem Celińskiego, który śpieszył pod Rogalin. Natychmiast więc zawrócił, pod Ro-galinkiem przebył Wartę i w samo południe zaatakował Prusaków w Rogalinie. Atoli oddział powstańców, liczący 150 strzelców i 300 kosynierów, nie chciał należycie nacierać i po stracie 7 ludzi w zabitych znowu cofnięto się na rzekę, poczem powstańcy rozpierzchli się na wiadomość, że główna siła pod Mierosławskim już się rozwiązała. Większa część uszła cało, pomiędzy innymi także Zygmunt Feliński, późniejszy arcybiskup warszawski. Opuszczeni od żołnierzy naczelnicy musieli także pomyśleć o sobie. Atoli K-go pochwycił oddział huzarów w Konarzewie i zapędził do Poznania, gdzie, wbrew przyrzeczeniom kon-wencyi w Bardzie, okutego w kajdany osadzono w jednym z lochów cytadeli na Wiuiarach. Siedział tam kilka miesięcy, rozchorował się i dopiero na przedstawienie lekarza przeniesiony został do innego więzienia, gdzie doczekał się amnestyi d. 8 października 1848 r. Nie uwolniła go ona od procesu o zdradę stanu. Przed sądem przysięgłych, pomiędzy którymi było tylko czterech Polaków, bronił go dr. Władysław Niegolewski, ale bronił się przytem i sam K. i jednogłośnie uwolnionym został. Ale wyrzucono go z grona obrońców i zakazano mu wszelkich urzędowych czynności z powodu zasad szkodliwych i niebezpiecznych dla państwa. Później i rada adwokatów, chociaż składała się wówczas z 7 Niemców i 1-go Polaka Pigłosiewicza, jednogłośnie odrzuciła żądanie prokuratora o wykreślenie K-go ze swej listy. Prowadził K. jeszcze potem lat kilka adwokaturę i notaryat w Poznaniu z niemałem powodzeniem w wymowie. Jego to świetnej obronie winien był ocalenie od śmierci wychodziec Ziółkowski, który zastrzelił obywatela Nitkow-skiego, wracającego z polowania, uwikławszy się w romans z jego żoną. Obok prac urzę- • dowych zajmował się K. gorliwie sprawami narodowemi, okazując zawsze zapał, śmiałość, stanowczość, rozum bystry i rzutkośó w pomysłach, ale też nieraz zbyt żywą wyobraźnię. W pełni sił fizycznych i umysłowych umarł 1853 r. w Berlinie skutkiem niebaczności operatora, który, wyrzyuając mu wrzód w klatce piersiowej, jednę z głównych tętnic sercowych nadwerężył.—Mott y Marce lii „Przechadzki po mieście⁴⁴ (Poznań 1888 II, 221)—236); Mo-raczewski Jędrz. „Wypadki poznańskie z r.

Dr. S. K.

Cz. St.

Krowiarka, wolarka, melodye wygrywane dla bydła przez pastuszków na piszczałce. Kolberg O. „Kujawy" II 211. Są także owczarki, gęsiarki, Kolberg ib. II 139 — 164 (Melodye). W Szwajcaryi niemieckiej K-i noszą nazwę Kuhreihen v. Kuheigen, w francuskiej Ranz des vaches. Huber „Recueil de ranz des vaches“ (St. Gallen zbiór „Sammlung v. Kubeigen"

L K.

I,. K

1848“ (Poznań 1850 i „Bibl. pis. poi." Brock-hausa T. XXXI, Lipsk 1865); Mierosławski „Powstanie poznańskie" (Paryż 1853). Krowa, ob. Wół.

Krowa morska (Rhytina S t e 1 e r i) —ssące z rzędu wielorybów (Getacea), należące do podrzędn wielorybów roślinożernych (Si-renia). Zwierzę to opisał po raz pierwszy Stel-ler w 1742 r., który 10 miesięcy przebył na w. Berynga, Ze względu na tłuszcz, skórę i mięso K. M. stała się przedmiotem polowania bezwzględnego, i przy końcu XVIII w. została wytępiona. Zamieszkiwała północno-wschodnie wybrzeża Syberyi, Kamczatki i wysp poblizkich. Długość ciała 7.5 m.; waga 4000 kg.

Krowianka, ob. .lenn er Fdward i 0-sp a.

1830) oraz (Bern 1815).

Krowiarze lud z okolic Piotrkowa Kujawskiego, używający krów do robót polnych.

Krowicki Marcin, pisarz prutestancki polski w. XVI. Pod szlachectwo się podszywał; przeciwnicy mienią go synem chłopskim. Krową, z pod Torunia. Był plebanem w Wiszni a zarazem, kreatura Kmity, rządcą jego w Lisku; nowinkami nasiąknął z ksiąg Melanchtona, od Przyłuskiego i in. Gdy 13 grudnia 1550 r. z synodu przemyskiego (gdzie ostro wszelkie nadużycia kościelne gromił, zniesienia celibatu, kielicha dla laików i t. d. się domagał, a na zacięty opór trafił) do Liska wracał, wstąpił rozgoryczony do Orzechowskiego do Żurowic, a ten go natychmiast z córką Stanisława Po-biedziuskiego h. Gryf wyswatał i podejściem starego plebana przeworskiego ślub kościelny uzyskał. Krok ten wywołał burzę: b-p Dzia-duski wyzwał natychmiast K-go przed sąd swój brzozowski, ale Stadnicki zatrzymał wyjeżdżającego w Dubiecku; sąd biskupi skazał go więc zaocznie jako heretyka i apelacyi do przyszłego synodu prowincyonalnego w Łowiczu nie przyjął. Z Dubiecka przeniósł się K. do Pińczowa na wezwanie gorliwego różnowiercy Oleśnickiego, po wielkiejnocy 1551, gdy się inni ministrowie z Pińczowa rozpierzchli z obawy przed kapitułą krakowską; zamach b-pa Zebrzydowskiego na K-go nie powiódł się, gdyż p. Łukowski, sędzia sandomierski, uwięzionego (podstępnie) i uwiezionego uwolnił; później był K. ministrem w Wodzisławiu i Książu; brał udział we wszystkich synodach zborowych, np. w Koźminku, gdy zgodę z Braćmi Czeskimi klecono i in.; nie wytrwał jednak przy małopolskiem wyznaniu lielweckiem. Został superintendentem lubelskim a rychło podlaskim; po owym synodzie pińczow-skim 1563 r., gdzie przyszło do otwartej se-cesyi odłamu aryańskiego, rezydował jeszcze jakiś czas w Węgrowie i Mordach na Podlasiu; w końcu urząd złożył i wraz z innymi aryana-mi w Kubelskie pośpieszył; tu w Piaskach, występując (listownie) przeciw skrajnościom ra-kowskim, r. 1573 życia dokończył, człowiek świątobliwy, miłosierny, szczery i gorący. Temperament jego bije z dzieł, co go na czoło propagandy innowierczej między r. 1554 a 1561 wysunęły; potem zamilkł zupełnie. Rozpoczął zawód wydawnictwami zagraniczuemi: „Chrze-ściańskie a żałobliwe napominanie (do króla i szlachty), aby P. Jez. Chr. przyjęli" i „Drugie Napominanie" i t,. d. (Magdeburg 1554 r.). Gdy drukarnia pińczowska działać zaczęła, wydał w niej najznakomitsze swe dzieło: „Obrona nauki prawdziwej i wiary starodawnej krześciań-skiej" (Pińczów 1560), jako odpowiedź na „Krótką odpowiedź" Zebrzydowskiego; drugie, rozsze-rzoue wyd. p. t. „Apologia więtsza tj. obrona** itd. uskutecznił w Wilnie 1584 i 1604 St. Niwiński; niemieckiego przekładu ,,Apologia, das ist Ver-antwortung und Verteidigung“ etc., rozszerzonego, dokonał i wydał go w Wilnie 1602 Cyr. Molier Leutschoviensis; w strasznie ciętym i obraźliwym stylu nicuje tu K. porządki rzymskie, przeciwstawiając im chrześciańskie. W tym samym duchu napisał: „Ubraz a Kontrefet własny Antykrystow z pisma św. dostatecznie wy-strychniony itd. 20 maja 1561 r. Przytym Żywot Marcina Krowickiego polskim wierszem napisany ku końcowi" (pierwsza to autobiografia polska a wierszowana; niestety, brak jej w jedynym ocalałym egzemplarzu, w Kurniku). K. zestawił tu, wedle stałego trybu swego, naukę Anty-Krystówą z Chrystusową; wydawca (nieznany uain Pińezowianin), dodał w skróceniu, wedle (mniemanej) Husowej „Anatomii", opis „merchy babilońskiej“ (t. j. stolicy rzymskiej). Nauki K. nie posiadał wiele, temperamentu tern więcej, i nienawiść jego przeciw Rzymowi wybuchała z silą żywiołową. Nie szczędził nikogo; już wydawca z r. 1584 usprawiedliwiał jego ostry ton (,,takiego tej pokrzywie—t. j. rzymskiej—potrzeba przymrozku tę-giego“); K. znał jeszcze z praktyki cały tryb średniowieczny jak i literaturę z początkowych lat w. XVI, której się późniejsi katolicy sami wstydzili; czerpali więc z niego hojną ręką, nie wymieniając, naturalnie, nazwiska, jeszcze Kraiń-ski w „Postylli" i in. to, co on ze starych mszałów z kazań-plotek Barletowych, z druków Wietorowych (np. Psałterzyka Maryi), z praktyk zabobonnych wydobywał. Lecz wyczerpała się rychło jego produkcya literacka, szczególniej gdy własny obóz (kalwiński) opuścił. Zostawił prócz tego tylko kilka listów; z tych jeden odpowiadał na kalumnie i inwektywy byłego przyjaciela-swata, Orzechowskiego, jakie ten

Stadnickiemu do Dubiecka na ministrów-no- | czer, 1568 w Grodnie wydanym, a przez Ste-wowieruików wypisał; list ten K-go za wzór polszczyzny słusznie uchodzić może, z siłą piorunującą i miażdżącą wypowiedziany. Czcili więc wysoko protestanci i aryanie pamięć tego męża, wliczonego między ,,bohaterów chrześciańskich* przez Otwinowskiego. Parę pisemek zaginęło.—

fana Batorego w r. 1577 w Malborgu potwierdzonym (Baliński, III, 535 i Siemionów „Geogr. słowar“ 11, 794). Radziwiłłowie w w. XVII pisali się „hrabiami na K-ach“. Kościół farny tutejszy, jeden z 9 pierwiastkowych kościołów chrześciańskich założonych w r. 1413 na Litwie przez Jagiełłę i Witolda, najbogatszym funduszem ze wszystkich probostw na Żmujdzi opatrzony, pomimo to jest jednak drewniany. J. K. Chodkiewicz fundował w tern mieście (na-onczas dziedzictwie Mik. Krzysztofa Radziwiłła) wspaniałe kolegium jezuickie (ob. Naruszewicz „llistorya J. K. Chodkiewicza*, t. II str. 72); odjeżdżając zaś na wojnę turecką w r. 1621, założył hetman obok kolegium fundamenta kościoła N. P. Maryi, który zupełnie w w. XIX skasowano, a mury jego, a raczej gruzy wraz z murami jezuickiemi nabył ówczesny dziedzic Pluszcz, A. Przeciszewski. Na pamiątkę założenia kamienia węgielnego pod ten kościół (przez b-pa żmudzkiego Stan. Kiszkę) napisał Mac. Sarbiewski znaną odę: „Sacra Lithotesis cum Chodkiewitius contra Osmannum exercitus moveret*. Sarbiewski,

Por. Łukaszewicz ,,Dzieje wyznan. helweck. w Litwie* (II, 95 — 106); Bruckner ,,Różnowiercy

polscy*⁴ (1905, str. 91 —123).

A. lir.

Krowieńczak, ob. Copris.

Krówka, ob. Ge o trup es.

Krozkie starostwo niegrodowe w Księstwie Żmudzkiem, pow. Krozkim, podług spisów pod-skarbińskich z r. 1569 zaliczało się do dóbr stołowych królewskich, następnie, podzielone na różne dzierżawy, składało się: z miasta pow.

Kroże (ob.) i z dzierżaw: Gordziany, Domej-ki, Janiszki albo Pomiadowsze, Iwibie i Jodaj-cie, z których posesorowie opłacali kwarty złp.

273 gr. 7 („Sł. Geogr.*).

mieszkając przez czas długi w K-ch, tu znaczną część swych lirycznych poezyi utworzył, pod dębami góry Medżakalnie. Jezuici mieli pod K-mi folwark Grejtyszki, którego dochody na kolegium obracali. Po kassacie zakonu u-trzymywała tu Komisya Edukacyjna szkołę z dochodów, jakie dobra po-jezuickie dawały. Ale w r. 1791 klasztor chwałojuski karmelicki złożył do sejmu czteroletniego podanie z oświadczeniem, że się zajmie uczeniem młodzieży bez wynagrodzenia, byleby mu oddano szkołę. Ż tego podania skorzystał w r. 1797 generał-gubernator Litwy Re-pnin i zaproponował, aby wogóle niektóre szkoły oddać zakonom i zlecić im zajęcie się nauczaniem młodzieży, byleby tylko od rządu nie wymagały wynagrodzenia. Wówczas karmelici chwałojńscy otrzymali nietylko szkołę krożańską, ale i klasztor i kościół pó-jezuicki. A gdy karmelitom środków zabrakło utrzymywać budowle i szkołę po-jezuicką, uniwersytet zaś nie dawał nic (bo zobowiązali się w r. 1797 nie wymagać żadnych subsydyów), z u-poważnienia rektora uniwersytetu wileńskiego przenieśli szkołę w r. 1817 do Chwałojń, gdzie mieli własny klasztor. Tam przetrwała ona do r. 1835, w którym ją ostatecznie zamknięto. Na miejscu przeniesionej do Chwałojń szkoły 6-klasowej założono w Krożach gitnna-zyum. W tern gimnazyum był nauczycielem Jędrzej Benedykt Klągiewicz, następnie

Kroże, po lit. Krąż ej, mieścina na Żmujdzi, pow. rosieński nad rz. Krożentą (ob). własność po części Szuksty, a po części Edmunda Przeciszewskiego, właściciela Pluszcz, będących od r. 1608 dziedziczną posiadłością Prze-ciszewskicli, których przodkowi J. Przeciszewskie-mu przywilejem Zygmunta III z d. 14 czerwca 1608 roku za to konferowane zostały, iż losem wojny wyzuty został z dóbr jemu w końcu w.

XVI za zasługi rycerskie w Inflantach (In dis-trictu Cremonensi et Tarbatensi) przez królów polskich wieczyście nadanych. Tenże Jan Przeciszewski, jak świadczy dokument z 15 czerwca 1613, odziedziczył po żonie swjej Elżbiecie część majętności Kroże, która wszakże już w r.

1614 wraca do Radziwiłłów i zaledwie w wieku bieżącym przez dziada teraźniejszego właściciela, w części pod miasteczkiem K. leżącej i mury po-jezuickie obejmującej, prawem kupna nabytą i do głównej majętności Pluszcze powtórnie przyłączoną została. Kroże znane są od połowy w. XIV. Za czasów pogańskich miano oddawać tu cześć bogini myśliwstwa Medżiejmie, na górze Medżakalnie. W r. 1257 Mendog, po przyjęciu chrześciaństwa, nadał wiele dóbr na Żmujdzi zakonowi krzyżacko-inflanckiemu, pomiędzy innemi także K-e (Raczyński „Kodeks dypl. Litwy*, 13). Gdy stosunki dobre Litwy z zakonem inflanckim ustały, miejsce to urosło ze wsi w miasteczko i zostało naczelnem powiatu tegoż imienia (Baliński „Staroż. Polska* III, 535; tudzież „Gorodskija posielenja* Petersburg 1861, t. II, str. 534).

V r. 1547 Kroże nadano jednemu z Kieżgaj- b-p wileński, profesor teologii w uniwersytecie łów. Ze zaś po Annie Radziwiłłównie, żonie    wileńskim. Jezuici oprócz szkól publicznych

około r. 1570 ufundował był Jerzy Pietkie-

Istniało kiedy b-p

Ant. Tyszkiewicz przeniósł cały zakład do

b-p żmujdzki w Worniach. ono w K-ch 1821 — 1742    r.,

ostatniego z Kieżgajłłów, Mikołaja, Radziwiłło- j utrzymywali w K-ch seminaryum do kształcenia wie prawa do K. nabyli, objął je Mikołaj Ra- proboszczów dla dyecezyi żmudzkiej, które dziwiłł woj. wileński i zamek obronny wystawił a. wodami Krożenty otoczył. Następca je- wjcz go, Mik. Krzysztof Radziwiłł, dostał K. na dziedzictwo przywilejem Zygmunta Augusta dn. 1

Wielka Encykl. Illustr. Ser. I. Tom XLI. Zesz. 323a

Worń0(ob.) (L. A. Jucewiez „Wspomnienia | kollegium w stolicy biskupiej Miednikacli (WTor-Żmujdzi“, Wilno 1842). Oprócz wspomnianych i niaeh), ale zwierzchność zakonna uznała m-to kościołów istniał do końca w. XIX jeszcze pię- j K. za ognisko swe na Żmudzi. W r. 1613 Mik. kny kościół murowany z klasztorem drewnianym { Radziwiłł Sierotka ofiarował na szkołę zamek, Benedyktynek, którego zamknięcie spowodowa- a hetman <1. K. Chodkiewicz zaopatrzył z dóbr ło słynne zaburzenia krożańskie. Stanisław swych dostatnią fuudacyą jezuitów krożańskich, August nadał w r. 1780 K-om dwa targi w tygo- w 1620 r. kazał rozpocząć budowę kościoła dniu i 3 kilkutygodniowe jarmarki doroczne. ; pod wezwaniem Wniebowzięcia Maryi P. — je-W okolicach blisko źródeł Wenty znajduje się j dna z najwspanialszych świątyń na Żmudzi, znaczna liczba mogił stożkowych („Sendungen I (posiadał obraz Leonarda da Vinci, zakupiony der Kurland. Gesel. fur Literatur und Kuust“T. 147 ! we Włoszech). Kollegium 00. jezuitów w K-aeli i nast.j. K. obecnie liczą zaledwie do 3 800 mie- j miało posiadłości w po w. rosieńskim, telszew-szkańców. Najobszerniejsze wiadomości o K-ach: skiin i szawelskim: Bukontyszki, Gilwicze, Grej-

L ii

Ił lii

•i*e 4

fj j

Fig. 15- Widok ulicy w Krożach. W głębi klasztor Benedyktynek.

J. B. „Kroże, ich przeszłość i stan obecny" (Wilno 1872), w którem atoli nie wszystkie wzmianki opatrzono wskazówkami źródłowemi. W odległości 3 wiorst od K. pilkalnia.

Założycielami pierwszej wyższej szkoły Żmudzi byli jezuici, którzy już i przedtem zjawiali się w K-ach w celach missyjnych. W r.

tyszki, Sawityszki, Pelikany, Kiejtuny, Szerk-szniany, Żydyki, Arsła, Żyrmiany, Miłożowiany, oraz grunta pod miastem. Za rektoratu ks. Jamiołkowskiego w 1616 r. otwarto szkoły publiczne. Profesorem syntaksy i poetyki został młodziutki wychowaniec Akad. wileńskiej, Maciej Sarbiewski. W r. 1618 zwiedzali nowy 1607 b-p Melchior Giedrojć zakupił w K-ach grunt    zakład b-p Stan. Kiszka, później hetman Chod-

i pobudowawszy rezydencyę sprowadził 3 je-    kiewicz. Biskupa uczcił Sarbiewski poematem:

zuitów i na utrzymanie ich przeznaczył 2 000    „In primo adventu gratulationes oblatae" (Wil-

dukatów. Jego następca Mik. Pac chciał mieć ' no 1618), fundatorowi zaś dziękował zbiorem

O. M

Bukwicz—fizyki, ks. Leonard Paroczko —matematyki. ks. Edw. Gudziewicz —historyi i prawa, ks. Amb. Sopodźko —literatury, ks. LeonBujwid— łaciny, ks. Warzyniec Makowski—niemieckiego, ks. Benedykt Deraszkiewicz — nauk początkowych i ks. Prane. Kuszkiewicz—religii, wszyscy ci nauczający kształcili się w szkole głównej wileńskiej. W 1817 r. karmelici przenie-(ob.). Liczba uczniów była śli szkołę do Chwałojń, a w K-ach założono gimnazyum świeckie. Była to najświetniejsza doba życia tej instytucyi. Uniwersytet wileński przysłał na posady nauczycielskie młode siły pedagogiczne, ożywione zamiłowaniem wiedzy. Gorliwie opiekował się zakładem honorowy dozorca szkoły Chlewiński. Wizytator Jan Chodźko w swym raporcie 1823 r. daje najchlubniejsze świadectwo zdolnościom nauczycielów i zaznacza postępy uczniów. Nauczali tu: Jan Sobolewski (ob.), filareta, prof. fizyki, i znany Zygm. Bartoszewicz (ob.), prof. wymowy. Niemniej zasłużyli się: Ad. Dąbrowski — matematyki, Win. Ilurczyn—historyi i prawa, Stan. Małcużyński—języków starożytnych, Józ. Nar-kiewicz - jęz. polskiego, Bened. Bielawski—geografii, Felicyan Alkimowicz —nauki moralnej, Prane. Croisey — francuzkiego, Winc. Paszkiewicz—niemieckiego, Jan Siemionowski—rossyj-skiego, Jan Szołma (b. adjunkt uniw. wileń.) — rysunków. Komisya Nowosilcowa natrafiła na ślad stowarzyszenia „Czarnych Braci¹¹ wśród uczniów K-skich. Nieznane są wcale organi-zacya i cele tego związku. Prawdopodobnie, „Bracia Czarni" mieli dewizę filarecką: nauka i cnota z odcieniem mistycznym. Ich „przestępstwo" zawierało się w ukochaniu kraju i pisaniu wierszy patryotycznych. Wyznaczono sąd wojenny, który w połowie lutego 1824 wydał wyrok, zatwierdzony przez Aleksandra I, na mocy którego uczniowie: Cypryan Janczewski (unieśmiertelniony w „Dziadach Mickiewicza) i Peliks Zieleniewicz skazani w kajdanach do fortecy Bobrujskiej na lat 10, a po ukończeniu kary na linię orenburską, do garnizonu jako szeregowcy bez prawa awansu; Jan Witkiewicz, Aloizy Preślak, Wiktor Iwaszkiewicz, Mik. Suchocki, w kajdanach podczas drogi do batalionów Orenburskich bez prawa awansu; nauczyciel Winc. Paszkiewicz na 2 lata do fortecy w Bobrujsku. Młodzież ta prócz J. Witkiewicza (ob.), zmarnowała się na obczyźnie. Nowosilcow czynił przedstawienia, aby szkołę w K-ach zwinąć, ale projekt ten nie uzyskał aprobaty w. ks. Konstantego i szkoła przetrwała jeszcze lat 8. Uczniowie słynęli jako przodujący w Wilnie, a i w późniejszym czasie wielu z nich użytecznie pracowało na niwie życia obywatelskiego. Wychowańcami szkoły w 1800 r. było 326, 1802—    byli znani w piśmiennictwie: poeta Prane. Za-

pochwalnych epigramatów na herb Kościesza-Gryf, ułożonych społem z uczniami „Obseąuium gratitudinis ab Apolline Crosensi persolutum" (Wilno 1619). Panegiryld te bardzo rozsławiły gimnazyum w K., które i później witały różnych dostojników łacińskieini elnkubracyami w smaku ówczesnym. Prócz Sarbiewskiego nauczali tu Zygmunt Lauxmin (ob.) i Karol W y r w i c z

bardzo znaczna, dochodziła często do 600; cieszyła się szkoła rozgłosem i krom zwykłych nauk miała kursa filozofii i teologii moralnej. Nazywano ten zakład niekiedy chodkiewiczow-skiern książęcem athenaeum. Uczniowie grywali sztuki teatralne, z których jedna została drukowana: „Daniel, Tragedya od prześwietnej studenckiej młodzi kollegium Krożeńskiego (sic) S. J. wyprawiona 1759“. Dla ubogiej młodzieży szkoła miała dwa zapisy: z r. 1635 Piotra Szukszty, ciwuna ejragolskiego i z r. 1656, Jerzego Kiełpsza prałata. Prócz gimnazyum Jezuici, mając zapisane sobie przez b-pa Paca folwarki, obowiązani byli prowadzić seminaryum dla kleru świeckiego dyecezyi żmudzkiej. Seminaryum owe mieściło się zrazu w Worniach, lecz w 1621 r. przeniesiono je do K. Jezuicy wywiązywali się z tego zadania niedbale i nie-zwracali uwagi na przełożenia kapituły. Wyui-kły z tych zajść processy, które ukończyły się z powodzeniem dla jezuitów. Dopiero w 1742 r. udało się usunąć jezuitów od prowadzenia seminaryum, które przeniesiono do Worń i powierzono pijarom. Ale w 1762 r. jezuici, mając stronników w kapitule, ponownie owładnęli seminaryum i przetrwali tam do swej kassa-ty. Od połowy XVII w. klęski publiczne odbijały się niepomyślnie na kollegium w K-ch, które wielce cierpiało od częstych przemarszów wojsk szwedzkich i moskiewskich i rozruchów domowego żołnierza. W r. 1709 głód, a 1710 mór przyczyniły się do nieczynności edukacyjnej zakładu. Trwało to do 1739 r. i dopiero w ostatnich latach nauczanie poszło trybem normalniejszym. Od kollegium w K-ach zależały missye i domicilia jezuitów w Miednikach Tylży, Żydykach i Bortkiszkaeh. Po zniesieniu zakonu • komissya edukacyjna ustanowiła w K-ch szkołę powiatową, w której nauczycielami byli po większej części ex-jezuici. W 1783 szkoła K-ska otrzymała fundusz na 22 biednych uczniów z zapisu Jana Piłsudzkiego. Kształcili się tam w tym czasie Zacharyasz Niemczew-ski i Jędrzej Kłągiewicz, późniejsi znani profesorowie w Wilnie. W r. 1797 powierzono szkołę ks. karmelitom, którzy utrzymywali ją kosztem klasztoru w Chwałojniach. Klas miała 5, zasobną bibliotekę, a frekwencya uczniów wzrastała:

436, 1803 — 474. Piecza uniwersytetu wileń-    torski, bajkopisarz Szymon Staniewicz; history-

skiego dodatnio odbiła się na stanie nauczania; cy Lud. Jucewicz (Ludwik z Pokiewia), Ant. ■w 1811 r. skład tej szkoły był taki: Dozorca    Szemiott, Jerzy Plater. Do dawniejszych przy-

ks. Jan Rodowicz, „Nauczycielowie": ks. Baltazar    były znaczne zapisy: Zacharyasza Niemczew-

zmuszony był powtórzyć swoje polecenie. Ks. Możejko d. 6 paźdz. 1893, o godzinie piątej rano, wszedł do kościoła boczneini drzwiami (zakry-styan nie wydał mu klucza od głównego wejścia), otworzył cyboryum dobranem narzędziem, wyjął puszkę od Najśw. Sakramentu, ale w ku-rytarzu tłum go zatrzymał i zmusił do odniesienia puszki z powrotem, a właściwie ksiądz postawił ją około ściany kurytarza, poczem związano Buszyński „Kroże“ go, puszkę zaś odniósł ktoś z gromady. Nazajutrz członkowie komissyi duchownej tłómaczy-li rzeszy wiernych niewłaściwość jej zachowania się, ale dostali odpowiedź, że parafia ma nadzieję otrzymać decyzyę cesarską, a ucz- przedtem nie pozwoli wynieść świętości. Dn. 8 października powtórzyła się próba dostania To samo z r. 1817; się do kościoła, ale także bezskuteczna. Ludność rozciągnęła czuwanie nad kościołem, które zresztą sięgało już sierpnia: ludzie czuwali naprzemian, luzując się w sposób praktykowany na odwachach. Mieli swoją kuchnię u zakrystyana Zajewskiego i małżonków Kłopotowskich; wiktuałów dostarczała bezpłatnie a systematycznie ludność okoliczna, na wieży czuwały posterunki, a kiedy dostrzegano jakiś nieznany a podejrzany ekwipaż, uderzano w rozpoczęli starania, drogą podań do władzy, o dzwony. Taki stan rzeczy rozgniewał guber-zamianę kościoła klasztornego na parafialny, natora kowieńskiego, Klingenberga, który też tem bardziej, iż istniejący parafialny był dre- ; w nocy z 9 na 10 listopada przybył osobiście wnianym. W ciągu roku podano 5 próśb w tej I do K., uprzednio wydawszy rozporządzenie o materyi do generał-gubernatora ówczesnego j skoncentrowaniu na tę datę w m-czku 50 kon-Orżewskija, a jedną, d. 7 lutego 1892, do cesarza. Ale generał-gubernator pozostawił prośby bez skutku. Natomiast wskutek przedstawienia ministra spraw wewnętrznych w d. 10 czerw. 1893 zapadł nowy ukaz, mocą którego fundusze klasztorne przekazane zostały częściowo na rzecz skarbu, częściowo na wyposażenie cerkwi Zmartwychwstania w Kowmie, ma-teryał zaś z rozbiórki kościoła i zabudowań klasztornych przeznaczony — na postawienie projektowanej w K-ach szkoły rolniczej.

skiego dla 6 uczniów, Franc. Kontryma —3, Józ. Wołodźki 3, Józ. Radziwiłłowicza—2. Ze zbiorów naukowych zasługuje na wspomnienie bardzo bogaty gabinet mineralogiczny i kollekcya numizmatów. W 1832 r. kazano wszystkie przedmioty wykładać w języku rossyjskim, a w 1842 r. gimnazyum przeniesiono do Kowna. Por. Łukaszewicz „Hist. szkół“ (IV, 98 — 102, 333 — 337); J u c e w i c z „Wspomnienia Żmudzi⁻ (169 — 177);

(44—45); Brown „Bibl. pisarzy Tow. Jezusowego" (33—34); Załęski „Jezuici w Polsce“ (t. IV, cz. II, 999—1019); Brensztejn „Bracia czarni" („Bibl. Warsz." 1906, II, 549 — 564). „Dowód rocznego postępku przez niów szkoły krozkiej pod dozorem xx. Karmelitów z r. 1801“ (Wilno);

„Treść nauk na doświadczenie rocznego postępku w szkole gimnazyalnej K-ej, zostającej pod dozorem Ign. Dowiata r. 1819“ (Wilno); to samo za lata 1820, 1821, 1822, 1823.

Sprawa Krożańska 1893 r. W d. 12 grud. 1891 wydany został ukaz cesarski, orzekający kasacyę klasztoru Benedyktynek w K-ch i polecający zarazem przewiezienie zakonnic do klasztoru w Kownie. Krożanie naówczas

n. J.

nych strażników (urjadników), 12 podoficerów żandarmskich i 7 urzędników wojskowo-policyj-nych, a nadto telegraficznie kazał się stawić z Woni 3 secinom kozaków na 8 godzinę rano d. 10 listopada. Nadto w otoczeniu policyi sprowadził kan. Jastrzębskiego i ks. Jawgiełłę, oraz wezwał proboszcza i wikaryusza miejscowego. O godz. 3 w nocy w towarzystwie kilku urzędników i prowadząc księży, wszedł na cmentarz: kościół był oświetlony rzęsiście, lud śpiewał. Konni urjadnicy otoczyli kościół. Przy wejściu do kościoła gubernator we drzwiach spotkał, na czele tłumu, dwóch ludzi, przepasanych białemi ręcznikami i trzymających portrety pary cesarskiej, przyozdobione girlandami sztucznych kwiatów, a za nimi stał mężczyzna w komży z krzyżem wielkim w ręku. Na perswazye gubernatora tłum prosił zwłoki w zamknięciu kościoła aż do nadejścia odpowiedzi z Petersburga. Gubernator odrzekł, że de-cyzya już nastąpiła (obrona, a mianowicie S. A. Audrejewskij, wytknęła niewłaściwość postępowania gubernatora, który był powinien wiedzieć, iż decyzye władzy najwyższej są o-głaszane piśmiennie lub w druku) i kazał policyi opróżnić kościół. Tłum odpowiedział tukiem zachowaniem się, iż gubernator i paru urzędników musiało schronić się do opróżnionego kościoła. Tłum wyparował urjadników z cmentarza; żandarmerya, uważając postępowa-

Nie dając za wygraną, K-nie zwrócili się z prośbami do monarchy jeszcze trzykrotnie; ostatnia podana była 20 paźdz. 1893 r. Tymczasem gubernator kowieński Klingenberg już w maju 1893 r. zarządził przeniesienie zakonnic przez policyę do Kowna, kościół poklasztorny oddał pod czasowy nadzór proboszcza, a zabudowania klasztorne opieczętował; konsystorz zaś dyecezalny polecił komissyi (kanonik Jastrzębski, proboszcz Jawgiełło z sąsiedztwa i miejscowy proboszcz Renadzki) zająć się wyniesieniem z kościoła wszystkich świętości, a klucze oddać policyi. Ludność na to odpowiedziała postanowieniem nieustępowania z kościoła, póki z Petersburga nie nadejdzie odpowiedź na podanie. Wikaryusz miejscowy, ks.

Możejko, któremu powierzono wyniesienie św.

Sakramentów, nie mógł się dostać do głównego ołtarza poprzez zwarty tłum i musiał mszę odprawić przy bocznym ołtarzu. Konsystorz ' nie gubernatora za niewłaściwe, odjechała, a

gdy parafianie dostali się pomimo zabarykadowanych drzwi do kościoła, gubernator ze swoją świtą schronił się w pobliżu chóru (opowieść jakoby przy opróżnianiu kościoła za pomocą nahajek miały z pośród tłumu paść strzały, zbiło zeznanie na sądzie pułkownika żandarmów Żołkiewicza). Tutaj rozpoczęły się rokowania pomiędzy tłumem a gubernatorem, który usiłował zyskać na czasie, a tymczasem dzwony rozlegały się z wieży, w kruchcie bito w bębny kościelne. Tak trwało do 8-ej rano, kiedy przybyli kozacy. Opasano miasteczko i aresztowano wszystkich; na rynku oddzielono kobiety, które usunięto do stodoły i oddano pod kontrolę kozaków, mężczyznom kazano paść na kolana i wymierzano chłostę. Rozpoczęła się straszna kaźń. Ponieważ na sądzie usu-    teratura o sprawie K-skiej jest dość obfita,

winniono 32 osoby. Ale Izba sądowa postanowiła przedstawić wydany przez siebie wyrok do ułaskawienia monarszego. Ces. Mikołaj II ułaskawił wszystkich. Obecnie (sierpień 1905) klasztor i kościół są zupełnie zrujnowane, okna powyrywane, kurytarze zawalają się, tak, iż nawet rzeczą nie jest bezpieczną zwiedzanie zaułków (zresztą urzędownie nie wolno nikogo wpuszczać; tak samo jeszcze w r. 1906 władze miejscowe nie pozwalały zdejmować fotografii). Sprawa k-ska dokonała pierwszego wyłomu w systemie rządów na Litwie, zaprowadzonym przez Murawjewa, a kontynuowanym przez Kachanowa i Orżewskij’ego.— Por. „Kroże, sprawozdanie naocznego świadka o przebiegu procesu* (Kraków, wyd. 4-e 1901). Wogóle li-

nięto tę rzecz z pod rozpatrzenia, trudno po-    przytoczona przez Estreichera w ,,Bibl. Pols.

L. K.

Krożenta, Krożęta, rz., dopływ Dubissy, poczyna się na wsch. od Worń, wpada do Dubissy we wsi Podubiś Grużewskich, ma 45 w. dług., 6 sąż. szer., 4 st. głęb. Bardzo rybna. Przyjmuje z lewej strony Kalnicę.

dać ofiary, jedynie lekarze zeznali, że dokona- XIX st. 1880 —1900“ pod rubryką ,,Kroże“. li wielu operacyj wyjęcia kul rewolwerowych, a dr. Lewaniewski oświadczył, iż na 5 leczonych osób jedna umarła. Opowieść ludowa mówi o tem, jak uciekający ginęli w wodach Krożenty, o gwałtach nad kobietami i rabunku.

Krstjovic, ob Krestowicz Gabryel. Krtaniowy wizerunek, ob. Laryngoskop. Krtań, dawniej, a u Judu dotąd jeszcze,

Sprawa na razie utonęła, a czasy na Litwie były takie, iż można się było spodziewać, iż pozostanie bez następstw. Ale rzecz całą wzięła do serca znana ze swej szlachetności hr. Aleksandra Zubowowa i dzięki jej staraniom wia- [ Krztoń (r. m.), błędnie nazywana też Grdy-domość o gwałtach doszła do ces. Aleksandra j ha lub O gryz k i e m [Larynx), jest narządem,

III. Monarcha, niedowierzając przedstawieniom ! będącym u kręgowców oddychających płucami, zainteresowanej administracyi miejscowej, de- początkiem dróg oddechowych właściwych, legował dyrektora departamentu wyznań, w którym również wytwarza się głos. — U ryb -hr. Kantakuzena, dla przeprowadzenia śledź- d w u d y s z n y c h (Dipnoi) spotykamy pierwsze twa. Hr. Kantakuzen bardziej zajmował się zaczątki K-i pozbawione jeszcze chrząstek, sprawą kupna znacznych dóbr na Litwie, które dopiero u płazów (Amphibia) poraź w czem pośredniczył generał-gubernator Or- pierwszy występować zaczynają jako dwa pa-żewskij, niż swą missą i śledztwo zbył ni- sma chrząstkowate, będące zawiązkiem c h r z ą -czem, za co popadł w niełaskę, a z woli monar- stek nalewkowatyc h (ob. niżej), a mię-szej sprawę oddano na drogę sądową. Sądzi- dzy niemi rozpięte są t. zw. struny głos o-ła ją izba sądowa wileńska z udziałem przed- we- U gadów (Heptilia) budowa K-i staje stawicieli stanów; posiedzenie zostało otwarte si§ .iuz mniej prostą, tam bowiem przybywa w d. 2 paźdz. (20 września) 1894. Przed sądem chrząstka pi erścienio wata, na której stanęło osób 71, w wieku lat 16—80. zbadano opierają się chrząstki nalewkowate, lepiej już 280 świadków (38 urjadników). Z obrońców rozwinięte niż u płazów. Ptaki posiadają K. Polaków występowali: Szostakowski i Węcław- podwójną, chrząstkowatą, górną (Larynx suski z Wilna, poniekąd Biały (polak prawosławny), perior) i dolną czyli oskrzelową (L. in-z Warszawy Kamiński, ale główne zadanie ferior s. bronchialis s. broncho-trachealis). spoczęło na adwokatach rossyanach: Andrejew- Pierwsza z nich leży tuż za językiem, na po-sRim, Żukowskim, Turczaninowie i ks. Uru- czątku tchawicy (ob.), lecz nie posiada strun -sowie (stanowisko obronv nie było łatwe; gene- głosowych, które mieszczą się dopiero w K-i rał-gubernator Orżewskij przez policyjne wy- dolnej, znajdującej się przeważnie ponad roz-wiady szukał osób, które ją organizowa- dwojeniem tchawicy, niekiedy wszakże w niem ły). Sądzono Krożan za opór władzy; sąd nie samem. Budowa tej K-i dolnej jest bardzo pozwalał oświetlać czynów administracyi, jedy- złożona i nadaje wielu ptakom zdolność wydanie ubocznie udało się obronie stwierdzić nie- wania głosu bardzo silnego; rozwój jej u p 1 e-które gwałty. Sprawa ciągnęła się przeszło twonogich (JSatatores) dosięga rozmiarów tydzień: wyrok odczytano d. 11 paźd. (29 wrze- najpokaźniejszych. — K. zwierząt ssących, śnią) skazano 4 osoby na 20 lat ciężkich robót, złożona z szeregu chrząstek oddzielnych, połą-3 na zamieszkanie w gub. Tobolskiej, 3 na czonyeh między sobą mniej lub więcej rucho-rok rot aresztanckich, inne na areszt więzień- mo za pomocą wiązadeł, powleczonych weny lub policyjny od dni 7 do 4 miesięcy, je- wnątrz błoną śluzową i poruszanych przez dnego małoletniego -na karę domową. Unie- mięśnie właściwe, różni się od ptasiej oraz in-

..r_«

<S

15!' /

/A

mg''*

f.....*

Sa

Ś.T

..

fi-

Fig. 16. Chrząstki krtaniowe żaby śniednej (Rana esculenta). A widok z góry. B z boku.—Ca i Ca¹ chrząstki nalewkowate.—Cl, Cl¹—CL* chrząstka pierścieniowata.— p rozszerzenie płaskie części spodniej tejże chrząstki.—Sp wyrostek jej kończy-sty. — SR głośnia. — *** trzy wyrostki zębowate chrząstki nalewkowatej. — Podług

Wiedersheima.

AK

Kff

RE---

i----Z B

i ZE

X-ZJT

(E

Fig. 17. Krtań żółwia pospolitego (.Emys europaea) wraz z kością gnykową, tchawicą i łukaini skr Zelowem i.— 1K pierwszy łuk skrzelowy.—KH rożki kości gnykowej. — Tr tchawica. — ZH rogi kości gnykowej. — ZK trzon tejże kości (c°pula)t rozszerzający się w miejscu ZB, gdzie na nim leży chrząstka pierścieniowata (RK), na tej zaś dwie chrząstki nalewkowate AK. — ;f|^ Podług 'Wiedersheima.

Tr

'I

Tr

■.....^

SF

Br

jj,'>

Br

Fig- 18. K,rtan dolna (synnx) kaczora A widok zewnętrzny, B wewnętrzny, oba z boku.— Br oskrzele.—8' płytka, której wyrostek boczny (S pomiędzy b a b) widoczny jesfwt. zw. bębenku (T), przez co otwór łączący go z tchawicą (Tr) podzielony zostaje na dwa odcinki (b [ b).—SF marszczka obrączkowata błony śluzowej, zwężająca otwór wymieniony. — T bębenek.—Podług

Wiedersheima.

-7^

Tr

Fig. 19. Krtanie różnych ssaków, il sarny (widok z boku lewego). B przecięcie podłużne od przodu ku tyłowi K-i lisa.—CK. małpy wyj ca (Mycetus ursinus) widziana z boku lewego.—    i

D K. szympansa (.Anthropopitkecus troglodytę.s), widok od przodu.—Ca chrząstka nalew kowata.—

Cr część przednia, wąska i Cr¹ część tylna, szeroka chrząstki pierścieniowatej.—C-. i Ct¹ chrząstka tarczo wata.—Ctr chrząstki tchawicy—Ep nagłośnia.—# trzon kości gnykowej. - h rożki \ A¹'rogi tejże kości. -Zr wiązadło tarczowo-pierścieniowe (Ligamentum crico-thyreuideum).—M kieszonka krta- I niowa (Morgagniego), najgłębsza tam gdzie znakf.—Mge mięsień bródko-językowy (Musculus genio-glossus).—Mth wiązadło tarczowo-gnykowe (Ligamentum thyreo-liyoideum).—mu tkanka podśluzowa i mięśnie.— oh i uh rożki górne i dolne chrząstki tarczowatej.—pm wyrostek mięśniowy (processus mmcularis) j chrząstki nalewkowatej. 5 błona śluzowa tchawicy i języka.— Tr tchawica.—język.—1, 2, 3 pę- j cherze wzmacniające głos, właściwe szympansom.—Podług W i e d er s h e i m a-

fi,

Ep

ct

li

mŁ

117 IL.--Ą

Ca Ep' P”' Ct.....

\......Ct¹

WL

U

Ci' -

ijl-Cr

R'.U- '

C/r

Clr

(jlH■ ■ ■

=r:::?:trS

-Zł

*v.

//.....

-I

v'\

Mtfi \ ■

Ep

T!:

jBC

y\ sWćM

/J

oh

II

-Ct

Zr

llfi

Cr⁷

Mit

Cr

......

•c

Ssipij

\nSn.j ir

;.i

W-

lii

TO ||M mmii

Fig. 20. K r t a ń m ę ż c zy-zny dorosłego, razem z kością g n y-kową i początkiem tchaWicy, widziana od tyłu.—a rogi i rożki ko-tlBLl ści gnykowej.—6 nagło -HM «nia-~c mięśnie między mm§ kością gnykową a krtanią. Ilgy m d chrząstka Wrisbergowa, m|t czyli klinowata —e chrząstka nalewkowata, mająca na czubku swym chrząstkę Santoriniego, czyli rożkowatą.—/ chrząstka tarczowata.—g wiązadła pomiędzy chrząstką pierścieńiowatą a tarczo watą. — h cbrrząstka pierścieniowata. — i początek tchawicy.

III

ii

'ii

fi

I Kri

Fig. 21. Krtań ludzka z g ł ośli i ą z a m k ni ę t ą, widziana z góry za pomocą wziernika (podług Czerma-ka).—a nagłośnia. — b obie struny głosowe prawe napięte, brzegami do siebie zbliżone

c marszczka błony Śluzowej (Plica ary-epiglottica).

-V

....

o* a

Fig. 22. Krtań 1 u d z ka z głośnią szeroko rozwartą, widziana z góry za pomocą wziernika (podług C z e r-maka). a nagłośnia.—b rozwidlenie tchawicy.—c str. głosowe.—d tchawica.

nych zwierząt niższych bardzo znamiennie tein, jącej wnętrze K-i; wyliczać ich tu nie będzie-że posiada zawsze nagłośnię (Epiglottis), mogącą zakrywać zupełnie wchód do K-i, gdy tymczasem u ptaków i gadów zamknięcie to nigdy nie jest zupełne. Chrząstka tarcz o wat a również dopiero u ssaków dochodzi do rozwoju zupełnego. Fozatem w budowie K-i ssaków napotyka się różnice pewne, nieraz nawet dosyć znaczne, ale wzór ogólny jest wszystkim równy, zatem opis dokładniejszy K-i ludzkiej, do którego tu się ograniczyć musimy, wystarczyć może do dania wyobrażenia należytego o wszystkich innych; tern bardziej w połączeniu z dodanemi tu rycinami. — K. ludzka leży na przedzie szyi, poniżej języka, tuż pod kością gnykową, czyli gnykiem (ob.), połączona z nim za pośrednictwem wiązadeł. Zrąb jej składa się z szeregu chrząstek nieparzystych i parzystych; są to: 1)

my, wspominamy tylko o wiązadłach czyli strunach głosowych (Ligamenta vocalia s. chordae vocaleś). Jest ich dwie pary, a leżą jedne nad drugiemi. Są to marszczki błony śluzowej rozpięte pomiędzy powierzchnią wewnętrzną chrząstki tarczowatej a brzegiem przednim chrząstek nalewkowatych, przebiegają zatem od przodu ku tyłowi. Szpara istniejąca między niemi zwie się głośnią (Glottis); długość jej u mężczyzn wynosi 19—25 mm., u niewiast 14—17 mm. z przodu jest znacznie węższa niż z tylu, gdzie źa pomocą ruchów o-brotowych chrząstek nalewkowatych rozszerzać się może. Głośnię właściwą po obu stronach ograniczają wiązadła głosowe prawdziwe czyli dolne, wytwarzające głos, i dlatego też strunami glosowemi są zwane; para górna, cieńsza i nie napięta nie przyczynia się do wytwarzania głosu, przeto też nosi miano strun głosowych rzekomych (Chordae voca-les spuriae). Po każdej stronie K-i pomiędzy wiązadłami górnemi a dolnemi istnieje zagłębienie podłużne, zowiące się kieszonką Morgagniego, albo krtaniową (Yentri-culus Morgagnii s. laryngis). K. posiada ilość znaczną mięśni, paruszającą nią w całości, lub podtrzymująca ją w położeniu właściwem; przebiegają one ku niej z góry od kości gny-kowej, albo też od niej w dół ku mostkowi (ob.). Oprócz tych mięśni ma jeszcze inne, drobne, poruszające chrząstkami krtaniowemi. Mięsień odrębny przeznaczony jest do ściągania w dół nagłośni, więc do zamykania otworu górnego "krtani. Błona śluzowa wewnątrz K-i nieomal cała pokryta jest nabłonkiem migawkowym (ob. Nabłonek), nie ma go tylko na nagłośni, oraz na strunach głosowych prawdziwych. Unerwienie pochodzi od nerwu błędnego (Nerrns vagus). K. mężczyzn jest znacznie większa od niewieściej; u dzieci bywa mała, rozwija się zaś dopiero w okresie dojrzewania płciowego, wtedy też głos wyrostków nabiera dźwięku męskiego. Jeżeliby zaś chłopca wytrzebiono przedtem, to wtedy rozwój K-i jego zostaje wstrzymany i głos się nie zmienia. Chrząstki K-i, z wyjątkiem nagłośni, u Judzi starszych, zwłaszcza u mężczyzn, zwykle kostnieją.—Znaczenie fizyotogiczne K-i jest dwojakie: 1) jako strażnika wchodu do pluć i 2) jako narządu, w którym wytwarza się głos. Dobrze znana czułość i drażliwość wielka K-i ostrzega skutecznie o szkodliwości, jeżeli nie wszystkich, to przynajmniej wielu gazów wdychanych, a zamykając otwór wiodący z gardła do płuc nie dopuszcza do nich przedostawania się ciał obcych, szkodliwych. Równie ważne jest i to, że K. jest narządem wytwarzającym głos za pomocą powietrza wydychanego. K. ludzka i ssaków jest rodzajem piszczałki stroikowej, czyli języczkowej o stroi-

Chrząstka tarczo wata (Cartilago tliy-reoiclea) nieomal czworokątna, największa ze wszystkich, tworząca ściankę przednią i obie boczne K-i. Z przodu, wzdłuż linii środkowej obie jej połowy zgięte są ku sobie pod kątem ostrym, przez co powstaje wyniosłość, pod skórą wystająca, zwtaszcza u mężczyzn chudych, bardzo widoczna, a jej to właśnie, nie K-i całej należy się miano grdyki czyli o g r y z k a (Pomum Adami). Pod chrząstką tą mieści się bezpośrednio 2) Chrz. pierścieniowata {Gurt. cricoidea), podobna z wyglądu do pierścienia pieczętnego, którego część szersza zwraca się ku tyłowi, wytwarzając ³/₄ dolne ścianki tylnej K-i. 3) Dwie chrząstki nalewko-wate (Cartilagines arytonoideae), mające postać piramid trójściennych o końcu nieco ku tyłowi wygiętym- podstawy ich spoczywają na brzegu górnym i tylnym chrząstki pierścienio-watej, z którą są połączone ruchomo, tworząc część górną ścianki tylnej K-i. 4) Nagłośnia (Epiylottis), chrząstka mająca postać łopatki jajowato wydłużonej, wypukłością zwrócona ku przodowi, mieści się tuż za nasadą języka i pod nią; koniec jej dolny, wydłużony, przytwierdza się w brózdce podłużnej powierzchni wewnętrznej chrząstki tarczowatej.

Zwykle nagłośnia wznosi się ku górze, pochylając się brzegiem górnym ku tyłowi, w chwili zaś połykania zgina się zupełnie wtył i wtedy zamyka otwór górny krtani. 5) Dwie drobne chrząstki Santoriniego, czyli roż-kowate (Cart. Santor lniana e s. cornicidatae) mieszczą się na czubkach chrząstek nalewko-wntych, z któremi niekiedy zrastają się i tworzą też jedną całość. 6) W błonie śluzowej, nieco ku przodowi i na zewnątrz od poprzedzających, znajdują się jeszcze dwie maleńkie chrząsteczki Wrisbergowe czyli klinowate (Cart. Wrisbergianae s. cuneifor-mes laryngis). Chrząstki wymienione połączone są za pomocą wiązadeł bądź ścięgnistych bądź utworzonych z błony śluzowej, wyściela- i kacli błoniastych. Rurą doprowadzającą powietrze, czyli zadymającą, jest tchawica (ob.), ' jak u człowieka.—U gadów i płazów głos wy-stroikami zaś są struny głosowe prawe twarzać może tylko K. krokodylów i żab, inne czyli dolne, górne zaś do wytwarzania się gło- jeno syczeć umieją. Ryby i wszystkie stwo-su nie przyczyniają się niczem. Rurą nasado- rżenia inne, o ile w^ogóle głosy wydawać są wą są: części K-i leżące ponad strunami pra- zdolne, czynią to w sposób zupełnie odmienny, wemi, gardło, jako też jamy, nosowa i ustna. nie posiadając wcale K-ni. — Krtani choroby. Tchawica zadyma od spodu powietrze, znaidu- K., a zwłaszcza błona jej śluzowa, podlega jące się pod ciśnieniem pewnem, to zaś, prze- cierpieniom rozlicznym. Do najpospolitszych dzierając się przez zwężoną szczelinę głośni, przypadłości jej należą postaci lżejsze zapaleń wprawia struny głosowe w drżenie faliste, a nieżytowych (Catarrhus laryngis), bądź ostre, z tego powstają dźwięki (por. Głos). Aby bądź przewlekłe, a powodem ich bywa zwykle dźwięk mógł powstać, warunkiem nieodzownym powietrze zanieczyszczone kurzem i dymem, do tego jest, aby struny głosowe były napięte zwłaszcza zimne i wilgotne, ale wywoływać w sposób właściwy, oraz, aby ciśnienie powie- może też stany te wszystko inne, co tylko spro-trza, wydobywającego się z płuc, było należycie wadza dłużej trwające napływy krwi do ua-wielkie, a ciśnienie to właśnie zależne jest od czyń krwionośnych, więc mówienie głośne stanu głośni samej. Podczas wydechu zwykłe- i śpiew, jeżeli trwają zbyt długo. Postaci prze-go, gdy napięcie strun głosowych ustaje nieo- wlekłe przypadłości tej występować zwykły mai, a zatem nie stawia oporu żadnego powie- u osób dotkniętych wadami serca lub rozedmą trzu dobywającemu się z płuc, dźwięk żaden płuc (ob. Płuca i Serce, choroby ich), po-powstać nie może, wytwarzają się wtedy tyl- ciągające za sobą zawsze przekrwienie krtani, ko szmery mniej lub więcej wyraźne, zależne Podczas trwania zapaleń tych błony śluzowe od tarcia się powietrza o ścianę drogi przebie- K-i bywają bardziej zaczerwienione, nieco na-ganej. Napinanie strun głosowych zależy od brzękłe i wydzielają obficie śluz lepki, gęsta-działalności mięśni drobnych, wprawiających wy, nieraz ropisty. Chorego przytem męczy w ruch chrząstki nalewkowate, do których t. zw. drapanie w gardle, zniewalające go do struny rzeczone się przyczepiają. Wysokość kaszlu częstego i odclirząkiwania. Im nabrzę-touów jest zawisła od długości oraz od siły knięcie błon jest znaczniejsze, tern więcej zrnie-napięcia strun głosowych, długie (u mężczyzn) nia się też i głos, stający się ochrypłym; nie-wydają ton głębszy, krótsze (u niewiast i dzie- kiedy zdarza się nawet utrata głosu zupełna, ci) wyższy; ale i struny długie, w granicach ale przemijająca; chorzy wtedy zdołają tylko pewnych, wydawać mogą tony znacznie wyż- szeptać bezdźwięcznie. Nieraz także wtedy sze, jeżeli napięcie ich zwiększymy, bo wtedy głos bywa nierówny, przeskakujący mimo wo tylko same ich brzegi falują. Tak samo i stru- li mówiącego z tonów niskich do wysokich. Jeny krótsze, słabiej napięte, wytwarzać mogą żeli stan ostry przejdzie w przewlekły, to tony /(głębsze. Wysokość tonów jednakże i zmiana głosu nie ustępuje, lecz zmienia się nie jest wyłącznie zależna od samego napię- j w stałą. Jako postać odrębną odróżnić uależy cia strun głosowych, lecz także do pewnego dławiec (ob.) czyli krup, zwłaszcza w wie-stopnia i od silniejszego zadęcia powietrza prze- ku dziecięcym bardzo niebezpieczny. — Chorobą ciskającego się przez głośnię. Podniesienie bardzo ciężką, lecz na szczęście rzadką, jest tonu* zatem osiągnąć można, albo przez zapalenie ropne ochrzęstuej (ob.) krtaniowej zwiększenie napięcia strun głosowych, nie zwię- | ( Prichondritis laryngea<, doprowadzające cza-kszając przytem zadęcia, albo też przez wzmocnienie siły zadęcia, bez silniejszego napinania strun tychże. Dźwięk sam powstaje wprawdzie wyłącznie tylko w K i, ale zabarwienia nabiera przechodząc przez usta i nos, droga ta wpływa także na jego siłę (por. Głos, Mowa i Śpiew).— Z wyjątkiem zwierząt wielorybo-watyeh (Cetacea) i jeżozwierza (Hystrix crista-ta) wszystkie inne zwierzęta ssące posiadają w K-i narząd głosowy, mniej lub więcej podobny do ludzkiego, ale znacznie mniej sprawny, ulega zwężeniu bardzo znacznemu, grożącemu więc niemogący wytwarzać takiej rozmaitości uduszeniem, któremu tylko zapobiedz może o-dźwięków, jak K. ludzka. —Głos ptaków, zwła- peracya chirurgiczna (ob. Laryngotomia). Na szcza samców, jest, jak wiadomo, dobrze roz- tle gruźliczem powstają t. zw. Suchoty gar-winięty i nieraz bardzo silny, szczególnie dlane, będące niczem innem, jeno owrzodze-u śpiewających (Oscines) i u papug (Psittacini). niem gruźliczem rozlanem po błonie śluzowej Z wyjątkiem strusiów, bocianów i niektórych K-i. Choroba ta niszczy bardzo prędko struny sępów, wszystkie ptaki inne posiadają dwie K-i głosowe, wskutek czego powstaje chrypka, koń-(por. wyżej), z których wszelako jeno dolna cząca się utratą głosu. Owrzodzenia te, zapu-służy do wytwarzania głosu w sposób podobny szczając się w głąb, niszczą również z czasem

sem do z g o r z e 1 i (ob.) chrząstek nalewkowatych, tak ważną rolę odgrywających w wytwarzaniu głosu. Błona śluzowa K-i także często bywa siedliskiem owrzodzeń rozmaitych, szczególnie powstających na tle przymiotu i gruźlicy (ob. te wyr.). Przymiot sprawia nieraz w K-i uszkodzenia straszliwe, niszcząc części znaczne błony śluzowej, po których potem pozostają blizny rozległe, mogące doprowadzić do utraty zupełnej głosu, a nieraz też przez nie głośnia

Wielka Encykl. llustr. Ser. I. Tom XU Zesz. 323b

mniej lub więcej i chrząstki; szczególnie często nagłośnia ulega zagładzie zupełnej nieomal, co znów pociąga za sobą następstwa opłakane, ponieważ w ten sposób ustaje możność zamykania otworu K-i górnego, więc podczas połykania płyny i pokarmy stałe dostawać się mogą do tchawicy i oskrzeli. Niebezpieczeństwo niemałe w tych razach wywołuje też obrzęk głośni, o którym będzie jeszcze mowa poniżej. Suchoty gardlane opadają zwykle tylko osoby dotknięte już poprzednio gruźlicą płuc, u nich zaś zdarzają się tak często, iż trzecia część chorych takich właśnie przez nie ginie; jako choroba pierwotna K-i należą do rzadkości. Zauważyć tu wszakże wypada, że u osób cierpiących na gruźlicę płuc często powstają też zapalenia błony śluzowej K-i nieżytowe, albo też dolegliwości ich krtaniowe bywają następstwem stłuszczenia mięśni. Przypadłością bardzo niebezpieczną jest wspomniany już obrzęk głośni (Oedema glottidis), zdarzający się nieomal wyłącznie tylko u ludzi dorosłych, a występujący jako powikłanie innych chorób K-i, osobliwie przewlekłych. Jest to tiacieczenie surowicze tkanki łącznej pod błoną śluzową, rozpoczynające się zwykle od nagłośni i posuwające się od niej w tył ku chrząstkom nalewkowatym. Obrzęk taki, dojść mogący do wielkości jaja gołębiego, może być jednostronny lub obustronny, z których drugi jest daleko groźniejszy. Obrzęk głośni powstaje zwykle nagle i rozwija się szybko, tworzeniu się jego towarzyszy chrypka, przemieniająca się prędko w bezgłos zupełny. Równocześnie występuje kaszel wielce męczący i duszność straszliwa. Oddech staje się coraz trudniejszym, syczącym; wdech wymaga wysiłków niezwykłych, wydech zaś odbywa się cicho, krótko i powierzchownie; stan chorego pogarsza się przerażająco szybko, duszność wzrasta, twarz sinieje, tętno maleje, bijąc nierówno, ręce i nogi ziębną, przytomność niknie, pierś charczy i chory, dusząc się, umiera. Pomoc lekarska, byle nie spóźniona, w wielu razach jednakże zdoła jeszcze w tych zajściach rozpaczliwych ocalić życie chorego.—Do rzędu chorób trapiących niemowlęta i dzieci drobne należy Kurcz głośni (Spasmus glottidis s. Laryn-gospasmus), wywoływany przez nagłe i nadmierne skurczenie się mięśni drobnych, napinających struny głosowe, wskutek czego zbliżają się orie ku sobie do tego stopnia, że nastąpić musi zwężenie głośni bardzo znaczne, albo nawet zamknięcie jej całkowite, grożące śmiercią z u-duszenia. Powody powstawania kurczu tego, jak wiele innych chorób nerwowych, nie są dotąd wyjaśnione należycie. Niekiedy zdaje się że usposobienie do kurczu głośni jest wrodzone, ponieważ w rodzinie niejednej nieomal wszystkie dzieci drobne podlegają mu kolejno. Często kurcz ten napada dzieci dotknięte krzywicą (ob.). Kurcz głośni występuje zawsze napadami, pomiędzy któremi istnieć zwykły przerwy krótsze lub dłuższe. Objawy napadu są następujące: dziecko dotąd napozór zupełnie zdrowe, nagle przestaje oddychać i pada wystraszone; stan taki trwać może kilka minut najdłużej, jeśli powstało tylko zwężenie znaczne głośni, dozwalające jeszcze na wchłanianie troszki powietrza. Oddech wtedy staje się gwiżdżącym i przeciągłym, nadzwyczaj utrudnionym, dziecko wystraszone rzuca się rozpaczliwie, twarz mu sinieje; dzieje się to wszystko bez chrypki i kaszlu, ciepłota ciała nie podnosi się. Nieraz napadowi takiemu towarzyszą drgawki rąk i nóg, albo tylko ich palców; niekiedy spostrzega się drgawki ogólne na ca-łem ciele. Gdy napad taki minie szczęśliwie, dziecko uspokaja się szybko i powraca pozornie do zdrowia zupełnego, ale dowierzać temu nie należy nigdy, gdyż napad powtórzyć się. może znowu. Przerwy między jednym a drugim bywają różne: mogą trwać kilka godzin albo dni, tydzień lub dłużej nawet. Zazwyczaj napad każdy pozostawia skłonność do nawrotów choroby, tak, że i spokój kilkomiesięczny nie upoważnia bynajmniej do nadziei, iż zdrowie nie zostanie zakłócone ponownie. Wyjątkowo tylko zdarzyć się może, iż choroba cała skończy się na jednym napadzie. Jeżeli nastąpi zamknięcie zupełne głośni, a trwa nieco dłużej niż minutę, śmierć z uduszenia niechybnym staje się tego wynikiem. W razie napadu należy dziecko podnieść, opryskiwać mu twarz wodą zimną, dmuchać na nią, nacierać mu plecy i jeżeli można, dać mu lawatywę z naparu rumianku albo korzenia kozłkoweao; dobrze też działa gorczycznik (Sinapismus), położony na dołyszku. W przerwach po napadzie baczyć należy na utrzymanie w porządku trawienia oraz na odżywianie należyte dziecka. U ludzi dorosłych kurcz głośni należy do rzadkości, zdarza się jednakże u histeryczek, a także stać się może czasem przyczyną śmierci.—Nie nazbyt rzadkie bywają p o r a ź e n i a mięśni K-i, bądź jednostronne, bądź obustronne. W pierwszym z tych przypadków głos staje się falsetowym, w drugim występuje ochrypłość, albo bezgłos zupełny; chorzy tacy zdołają tylko szeptać bezdźwięcznie. Porażenia takie towarzyszą nieraz innym zachorzeniom K-i, albo bywają następstwem zmian w unerwieniu lub o-śródkach mózgowych. Stosunkowo nie rzadko występuje porażenie takie na tle histeryi (ob.). Dosyć często powstają też na błonie śluzowej K-i, szczególnie na strunach głosowych, polipy (ob.), bardzo ujemnie działające na tworzenie się głosu, mogą nawet, jeżeli się rozrosną znaczniej, grozić uduszeniem. Usunąć je można tylko za pomocą operacyi chirurgicznej. Są fo prawie zawsze nowotwory łagodne, ale zdarzają się również w K-i i nowotwory złośliwe, zwłaszcza raki (ob.), wielce niebezpieczne.—Od lat 30 w leczeniu, szczególnie chirurgicznem,

chorób K-i poczyniono postępy bardzo znako- a w niem liczbę wartości talara 24, chociaż mite i niejednokrotnie udawało się już wycię- j w rzeczywistości na talar szło ich początkowo cie całkowite K-i, uwieńczone zejściem pomyśl- • 30 sztuk, następnie zaś tak spodlono ten gatu-nem, chorzy po operacyi takiej opatrzeni K-ą j nek monety, że szło ich sztuk 60 i więcej, sztuczną mogli mówić dosyć zrozumiale. Dr J p- ; Kiedy przy wprowadzeniu bicia Kr-rzy, z grzyw-

M. P

Red.

F>

W. W. W

KruchoŚĆ. Wszystkie ciała przyrody pod wpływem sił zewnętrznych odkształcają się; po usunięciu działania tych sił odkształcenie znika, częściowo lub prawie zupełnie. Dla każdego ciała istnieje pewne odkształcenie, które nawet po usunięciu działania sił nie znika, stanowi ono t. zw. granicę sprężystości ciała. — Gdy będziemy odkształcali ciało po za granicą sprężystości, to osiągniemy odkształcenia trwałe; przy dalszem zwiększaniu odkształceń przerwie się wreszcie związek pomiędzy poszczególnemi cząsteczkami ciała — ciało rozpadnie się. - Odkształcenie, przy którem j ciało rozpada się na części, stanowi granicę i wytrzymałości ciała. — Gdy odkształcenie j pozostające może być w ciele znaczne, nazy- j waray je pląs tycz nem. Natomiast gdy gra- j nica wytrzymałości odpowiada małym odkształ- ' ceniom, to ciało takie jest kruche. Własności | ciał w tym względzie zależą w wysokim stop- \ nin od wielkości sił działających i od czasu ich działania. Przykład najlepszy stanowi smoła szewcka, która dla sił chwilowych i znacznych jest kruchą, natomiast dla sił małych i długotrwałych plastyczną. Znana jest jeszcze własność nadmiernej K-i pozornej, wynikającej z miejscowych natężeń, które powstają przy nie-jednostajnein ochładzaniu się ciał ogrzanych lub stopionych. Przykładów tego rodzaju dostarczają: stal hartowana, krople szkła szybko ostudzane (krople batawskie.)

Kruchta (z greek. Kpórcrr], bezpośr. z niem. Gruft=grób, krypta), przedkościele, czyli przed kościołem, gdzie zwykle siedzą żebracy. Zdarzało się w dawnej Polsce, że pobożni kazali się w K-ie deptać na znak pokory, a także ażeby wyjednać sobie przebaczenie za grzechy, gdy prochy ich będą deptane przez wszystkich.

Krucice, a właściwie Krócice, nazwa małego kalibru pistoletów pojedynczych lub dwururnych. Nazwa wzięta od ich krótkości. Używane były zwykle na strzał bliski w podróży i dla bezpieczeństwa w domu; dzisiaj wyrugowane przez rozpowszechnienie rewolwerów.

Krncierz. Za Zygmunta III, chcąc drobnej polskiej monecie ułatwić zbyt zagranicą, w r. 1614 zaczęto w Mennicy Bydgoskiej wybijać nowy gatunek monety, wzorując się na ówczesnych groszach niemieckich nietylko stemplem z wyobrażeniem jabłka królewskiego, od których przejęto samą nazwę cruciferi — Kru-ci erz e, lecz nawet i stopą menniczą, ponieważ moneta ta była zastosowana nie do stopy menniczej polskiej, lecz do niemieckiej. Stempel strony odwrotnej przedstawiał jabłko królewskie,

ny 7V₂ próby (licząc 16-łutową) wybijano 128 sztuk, to w r. 1629 z grzywny obniżonej do 672 próby bito 164 sztuki, następnie nawet jeszcze więcej. Zwano te krucierze jeszcze półtorakami, ponieważ kurs ich był obliczony na 172 grosza ówczesnego, chociaż w rzeczywi-

fsMmMs

ĘmE'¹

mm

Fig. 23.

W*

Ej&yl

Is

Fig 24.

¹

¹

IBef

Fig. 25.

stości, w stosunku do talara, przedstawiały wartość zaledwo grosza. W pierwszych latach ich bicia, 1614 — 1618, jednocześnie wybijano dwa gatunki Kr-rzy: jedne potrójne, z popiersiem króla, których przeznaczeniem był, zdaje się, handel ze Śląskiem, a drugie—z herbami Rzeczypospolitej, nazwane półtorakami, dla handlu wewnętrznego; te ostatnie kuto aż do r. 1628, t. j. do roku, w którym ordynacyą sejmową zabroniono wybijania drobnej monety. Na Litwie takie półtoraki bito w latach 1619 i 1620, a Ryga biła je tylko w r. 1620. Wzno-wiouo ich wybijanie jeszcze raz, za Jana Kazimierza, w Koronie 1659 — 1662, a na Litwie w r. 1652, i te w jabłku królewskiem posiadają liczbę wartości 60, ponieważ tyle ich szło na talar. Za Augusta III zaczęto w Lipsku wybijać półtoraki, ob. Półtorak.

Kruciger Feliks, ze Szczebrzeszyna, jeden z pierwszych ministrów protestanckich małopolskich. Plebau katoiicki w Niedźwiedziu Stanisława Stadnickiego, już w r. 1546 wraz z patronem nową wiarę przyjął i brał udział w pierwszym synodzie pińczowskim 1550; przed

Ą. Br.

prześladowaniem Kmity uszedł (1551) na czas do Wielkiej Polski, do Ostroroga, poczem wrócił; 1554 r. < mianowano go superintendentem zborowym, i na tej godności wytrwał do śmierci, ministrując zarazem w Secyminie i in. Powołania do kierowania zborem nie miał; miękki, niewielkiej nauki, bez powagi, nie dorosł swemu zadaniu; w pracy literackiej nie wystąpił nigdy; waśniom stankarskim i aryańskim czoła stawić nie umiał; mąż cichy i bogobojny zresztą. Inna zupełnie osobistość, starszy nieco, Cruci-g e r (Kreuziger) K a s p ar, teolog protestancki niemiecki, rodem z Lipska, profesor w Witen-bergu, którego pierwsza żona, Elżbieta z „Międzyrzecza", autorka słynnej pieśni protestanckiej, jakiś czas mylnie za Polkę (Tomicką czy Mirowską do tego!) uchodziła: bajkę tę uchylił ostatecznie ks. dr. I. Warmiński („A. Samuel i I. Seklucyan" 1906, str. 225 n.).

Krucyaty, Ob Krzyżowe wojny.

Krucyfer — niosący krzyż (crucem ferens), kleryk, noszący krzyż na processyach kościelnych. Praktyka ta w Kościele znana już w IV w. W czasach Aryusza chrześcianie chcąc wyraźnie wyznać swą wiarę w Bóstwo Chrystusowe, poczęli do poprzecznych ramion krzyża dodawać litery a i a>. Litery te zawieszano na łańcuszkach, a nad niemi obsadzano bogate świeczniki, z zapalonemi świecami, i z tak przybranym krzyżem odprawiano processye. Krzyż taki niósł zazwyczaj dyakon lub kleryk, draco-narius, ponieważ w wojsku rzymskiem chorąży, noszący chorągiew wojenną z wyobrażeniem smoka (draco), tak się nazywał. Niektórzy praktykę noszenia krzyża ze świecami przypisują ś. Janowi Złotoustemu. Justynian ces. naznaczył osobnych krucyferów kościelnych. Z dawnych także wieków jest zwyczaj wTychodzić z krzyżem na przyjęcie osób znakomitych zasługą lub godnością. Anastazyusz wspomina, że przed Papieżem subdyakon niósł krzyż, ilekroć ten na koniu wyjeżdżał za miasto. Od Papieża zwyczaj ten przeszedł do legatów. Eugeniusz III dozwolił tego przywileju prymasowi burdygaleńskiemu (Bordeaux), a Kalikst III —arcybpowi wienneńskiemu; dopiero za Aleksandra IV zaszczyt ten rozciągnięty został do wszystkich arcybpów. Cesarz austryacki, jako Apostolicus król węgierski, ma też teu przywilej dany ś. Stefanowi królowi przez Sylwestra II Papieża. („Enc. Kość.").

Krucyfiks (Crucifixus), krzyż, mający na sobie wyobrażenie Jezusa ukrzyżowanego (imago Crucifixi), w mowie ludowej Bożą męką, figurą, albo passyą zwany. Mniej ściśle i potocznie brany za jedno z krzyżem.

Kiucyniusz Jędrzej, ob. Grutyński.

Kruczkiemicz Bronisław Ignacy, profesor filologji klasycznej w uniwersytecie lwowskim, ur. 29 maja 1849 w Pustkowie pod Dębicą w Galicji; gimnazjum ukończył w Tarnowie z odznaczeniem (1868), następnie od r.

1868 do 1873 w Uniwersytecie Jagiellońskim studjował filologję klasyczną i studja te uzupełniał w r. 1876—7 przez półrocze zimowe w uniwers. wiedeńskim i przez oba półrocza 1877 — 78 w uniwers. lipskim. W r. 1906 na wiosnę odbył podróż naukową do Włoch. Stopień doktora filozofji otrzymał w r. 1872 w Uniwers. Jagiellońskim na podstawie rozprawy „O cenzurze Apjusza Klaudjusza Ślepego w r. 312 — 308 przed Chr." (ogłoszonej w Sprawozdaniu gimnazjum św. Anny w Krakowie za r. 1874). W r. 1874 złożył egzamin nauczycielski gimnazjalny z filologji klasycznej przed Komisją egzain. krakowską. W 1877 habilitował się na docenta filologji klasycz. w uniwersytecie krakowskim na podstawie rozprawy „O różnicy, która zachodziła w złotym wieku literatury rzymskiej między językiem łacińskim gminnym a poprawnym czyli klasycznym" (Rozprawy Wydz. filol. Akad. Um. w Krakowie, cz. I, r. 1879, cz. II 1881, razem str. 201). Od r. 1873 do 1888 był profesorem gimnazjalnym i równocześnie docentem prywatnym uniwersytetu lwowskiego, a później krakowskiego. W r. 1888 mianowany profesorem nadzwyczajnym filologji klasycznej w uniwersytecie lwowskim, a w 1890 profesorem zwyczajnym tegoż uniwersytetu. Od r. 1901 jest dyrektorem Komisji egzaminacyjnej dla kandydatów do zawodu nauczycielskiego w gimnazjach i szkołach realnych, oraz w liceach żeńskich we Lwowie; nadto jest prezesem Towarzys. filologicznego we Lwowie, od r. 1902 członkiem koresp. Aka-demji Umiejęt. w Krakowie. Obok pożytecznej działalności profesorskiej K. ogłosił szereg prac z dziedziny filologji starożytnej; pisał je w ję-i zyku polskim, niemieckim i łacińskim. Oprócz powyżej wymienionych wydał: a) po polsku: „O filozofji L. Anneusza Seneki" (Rozpr. Wydź. filol. Akad. Um. w Krak. r. 1874, t. III, str. 99; „O Pawle z Krosna i Janie z Wiślicy" (Rozpr. Wydź. filol. Ak. Um. r. 1887, t. XII, str. 35); „Ennianiści" („Kwartalnik histor." Lwów 1891); „Autentyczność dzieł Tacyta wobec najnowszej krytyki" („Kwart, hist." 1890); „Spór o zasadę wyboru trybu w zdaniach łacińskich, rozpoczynających się konjunkcją cum?“ („Muzeum", Lwów 1892); „Rojzjusz. Jego żywot i pisma" (Rozp. Wydź. filol. Akad. Um. r. 1898, t. XXVII); „Kwestja języków klasycznych w szkołach średnich" („Bibljoteka warsz." 1901, zesz. 12); licz-De recenzje rozpraw filologicznych i naukowych, drukowane: w Kwartalniku histor.« r. 1889, 1890, 1891, 1892, 1893, 1897 1901; w : Muzeum* Lwów 1891, w aEosc Lwów 1894, 1895, 1901, i inne. — b) po niemiecku: „Der altlateinische und oskische Diphtong uo“ („Zeitschr. fur d. oesterr. Gymn." 1879, I); „Uber die Geltung des Schriftzeichens UO und des mit einem konso-nantischen U schliessenden Schriftzeichens OU in der Sprache der gebildeten Roemer seit der Zeit des Erlasses iiber die Backchanalien vom

i 980).

Kruczkowski Józef (f 1857 r. w Żytomierzu). Staranne swe w)Tkształcenie zawdzięczał Tadeuszowi Czackiemu, którego przybocznym sekretarzem później został. Czynny i intelli-gentny K. stał się prawą ręką tego krzewiciela oświaty, który w nim miał niezastąpionego kierownika strony finansowej obszernej swej działalności. Po śmierci Czackiego K. był sekretarzem Komisyi Sądowo-edukacyjuej wołyńskiej (ob.), a następuie jej skarbnikiem i buchalterem. Ogłosił drukiem ważne wykazy funduszów: 1) „Rachunek Kasy gimnazyum wołyńskiego" (Krzemieniec 1818) 2). „Rachunek kassy liceum wołyńskiego* (tamże b. r.). K. słynął ze swej niezmordowanej pracowitości, a za prawość uczuć powszechnie był poważany. Należał do tej szlachetnej plejady działaczy krzemienieckich, która po zgonie wielkiego założyciela Aten wołyńskich, w miarę swych sił, podtrzymywała to ognisko oświaty. Miał jakoby pozostawić obszerne pamiętniki o T. Czackim; atoli wątpić należy, czy relacya Słowikowskiego o istnieniu tych pamiętników jest prawdziwa.— Por. Listy K-a Ręk. Biblioteki Jagiellońskiej .]\? 4569; Słowikowski „Bibl. Warsz." (1863 II 358—359); Kaczko wjski K. „Wspo-

L. J.

pokrył jego ściany obrazami, przedstawiające-mi główne zdarzenia i czyny z życia założyciela zgromadzenia misyonarskiego, św. Wincentego a Paulo, scenami ze Starego i Nowego Testamentu, oraz motywami zdobniczemi. K. malował nadto portrety. Prace jego szczegółowiej wymienia Rastawieckiego ,,Słownik malarzów

K. B.

D.

J. 186 v. Chr. G.“ (Wiener Studien 1880, II); „Zur Grundbedeutung des Coniunctivs im La-teinisehen" (Zeitschr. f. d. oesterr. Gymn. 1894), Recenzje i sprawozdania w Zeitschrift fiir die oesterr. Gymnasiem od r. 1887 do 1896.— c) po łacinie: „Poema de Aetna monte Vergilio auctori potissimurn esse tribuendum" („Rozpr. Wydź. filol. Ak. Um.“' 1883, t. X, str. 28); „Li-vianum. Analecta graeco-latina..“ (Kraków 1893); „De Cn. Naevii poetae patria atque iuris con-dicione" („Eos." Lwów 1894); „De Liviani carmi-nis in Junonem reginam memoria“ (t-że 1895). Wydawnictwa pism: Pawła z Krosna, Jana z Wiślicy i Rojzjusza, znanych dotychczas, a m. „Pauli Crosnensis Rutheni Joannisąue Vislicien-sis recensuit..." (w »Corpus antiquissi,morum poetarum Poloniae latinorum usąue ad J. Co-chanovium »t. Il-gi wydań. Akad. Um., Kraków 1887, str. XLVI i 234); „Petri Royzii Mau-rei Ałcagnicensis carmina... edidit, praefatione de vita operibusque Royzii commentarisque instruxit...“ OCorpus antiquis. poetarum Poloniae .. >t. V, wyd. Akad. Um., Kraków 1900: Cz. Istr. CXXXV1II i 311, Cz. II str. X i 512); nadto: „Obvia“ (,,Eos“, we Lwowie 1902 rocz. VIII, 1903 r. IX, 1906 r XII), i „Pauli Crosnensis vitae appendix“ („Eos", 1907 r. XIII). Pod kierownictwem też K-cza i przy jego współudziale dokonano pracy zbiorowej, wydanej p. n „Słownik łacińsko-polski do użytku szkół średnich, opracowali wspólnie J. Dolnicki, A. Frączkiewicz, K. Łuczakowski, W. Wróbel i Wł. Zagórski pod kierownictwem dr. Bronisł. K-cza“ (Kraków 1907, w 8-ce str. XII

A. A. K

mnienia" (1876 II 205—206).

Kruczy na, ob. Cephalopterus. Kruczyn, herb polski, ob. Krzyż I.

Krudaszewski Ludwik, malarz polski (* 1817 w Zamościu—f w Warszawie 1850); po otrzymaniu wykształcenia początkowego przybył do Warszawy w celu poświęcenia się zawodowi malarskiemu. Studya artystyczne odbywał pod kierunkiem J ó z e fa Głowackiego i Antoniego Sachettiego. Główną działalność artystyczną jego stanowią prace kościelne, już to jako obrazy ołtarzowe, malowane olejno, już to jako obrazy dekoracyjne, ścienne, wykonywane al fresco. W tych ostatnich ćwiczył się początkowo jako pomocnik Marcina Zaleskiego przy odnawianiu malowań ściennych w kościele Bernardynów w Warszawie; powołany później przez O. O. Misyonarzy warszawskich do ozdobienia klasztoru ich malowaniami, polskich".

Kriidener, herb polski. Na tarczy w polu złotem —dwa pasy poprzeczne, od góry i od dołu blankowane. Nad hełmem w koronie szlacheckiej kółko złote. Używany przez rodzinę K-ów, przybyłą z okolic Hamburga w w. XIV

Fig. 26. Kriidener (herb).

z Zakonem do Inflant. K-wie obywatelstwo polskie wraz z zatwierdzeniem posiadania dóbr otrzymali w r. 1604. W r. 1852 zostali zaszczyceni tytułem baronowskim państwa rossyjskie-go.—Źródła: Baltisches Wappenbuch; Siebma-cher III. II, 164; Ostrowski.

Kriidener Barbara Julia, baronowa, z domu bar. Fitinghołf (córka milionowego senatora i radcy tajnego F-a i hr-nki Miinnich), przyjaciółka Aleksandra I, mistyczka odgrywająca niepoślednią rolę w kołach wielkoświatowych, a nawet w świecie politycznym ;(* w Rydze

22 list. 1764—f 25 grud. 1824). W 1782 zo- i katora narodów. Udając się do Paryża, prosił stała małżonką starszego od siebie o lat 20 przyjaciółkę, by za nim podążyła. W Paryżu dyplomaty, Aleks. Konstantego K-a, podówczas K-wa urządzała zebrania missyjne, na których posła rossyjskiego w Wenecyi, następnie zaś |w r. 1786) w Kopenhadze. Stolicę Danii, z powodu ciężkiej popołogowej słabości musiała

K. opuścić w r. 1789 i przebywać we Francyi płd., a potem w Paryżu, gdzie zbliżywszy się do Bernardin’a de St. Pierre, zaczęła kształcić się w literaturze, a rówuocześnie królować po salonach, które zachwycała będącemi w modzie tańcami solowemi. Pisze o niej p. de Stael: „że nigdy większego wrażenia nie wywierały piękność i wdzięki kobiece na licznie nawiedzanych wielkoświatowych zgromadzeniach*. Kiedy mąż został posłem w Berlinie (1800), przeniosła K-a do pruskich salouów swoją zalotność. Atoli powracała do Paryża, gdzie szczyciła się bliskie- ślonych, co sprowadza na każdem miejscu jej mi stosunkami z p. de Stael, Chateaubriand’em i in. wielkościami literackiemi. Tam w r. 1802 dosięgła ją wiadomość o nagłej śmierci męża, któremu nie zawsze była wierną, co sobie po jego zgonie gorzko wyrzucać poczęła, aż wpadła w mistycyzm religijny. W Paryżu skreśliła swą najsłynniejszą powieść „Valerie ou lettres de Gustave de Linar a Ernst de G***,“ (w rodzaju Goethego „Werther’s Leiden“; wyd. 1-e 1803 r. Paryż, ostatnie tamże 1878.) Treścią tej w kształcie listów utworzonej powieści są jej własne przygody miłosne. Obok niezwykłej próżności, popada teraz K. w pietyzm jedyny w swoim rodzaju. Po bitwie pod Jeną (1806 r.) wchodzi w bliższe stosunki z królową pruską Ludwiką i wraz z nią poświęca się wyłącznie pielęgnowaniu rannych żołnierzy. Potem przebywa najczęściej w Karlsruhe, do czasu gdy w r. 1814, za pośrednictwem damy honorowej dworu rossyjskiego, Roksandy de Stourdja, 29 paźdz. 1814, występując śmiało w roli prorokini, przepowiada powrót Napoleona z Elby.

częstokroć zjawiał się cesarz i wielu wiernych oraz pozornych wyznawców udrapowauej wedle wzorów z obrazów Madonny K-ej. Aleksander I, ilekroć odprawiał modlitwy w paryskiej kaplicy poselstwa rossyjskiego, wymagał od niej, aby, jako wybrana Boża, brała udział w nabożeństwach. Kiedy cesarz opuścił Paryż, K-wa z początkiem października, otoczona całym legionem awanturniczych duchownych wszelkich wyznań, oraz innych wielbicieli, przenosi się z miejsca na miejsce i wszędzie wywołuje wrażenie zarówno sweini przemowami do ludu, połączone-rni z obfitemi jałmużnami, jako też rozdzielaniem luźnych kartek, oraz odezw przez nią kre-

pobytu ruch ludowy, który zwłaszcza w czasie głodu w 1816 i 1817 przybrał w Szwajcaryi i w Badeńskiem rozmiary zastraszające. Gdy zabrakło funduszów, sprzedała brylantów za 30 000 fr. i obdzielała tysiące strawą i odzieżą, czem pomiędzy ludem wziętość sobie zaskarbiała, pomimo niezadowolenia miejscowych zarządów policyjnych. Ostatecznie zewsząd wydalana z na-leżnemi względami, usuwa się K. do swych dóbr Possen (płc. część gub. inflanckiej) i tu w kole włościan tworzy pieśni mistyczne i kreśli utwory, ogłoszone w Lipsku w r. 1818. W r. 1821 udaje się do Petersburga, by Aleksandra I nakłonić do uwolnienia Greków od

Turków, poczem w r. 1824, wskutek zachęty ks. Golicynowej, wraz z tą księżną, swą. córką i zięciem oraz całym legionem włościan, wyprawia się na statkach po Wołdze z zamiarem dotarcia aż do Krymu, dla założenia w Teo-dozyi kolonii chrześciańskiej wedle własnych planów. Tymczasem zmarła w dniu Bożego Narodzenia.—Źródła: Brescius i Spieler „Beitriige einer Charakteristik der Frau v. K.“ (Berlin 1818) oraz pamiętniki Jerzego Mullera o działalności jej („Protest. Monats-Bliitter*, R. 1863, T. 22;; Wilhelm Baur „Allg. Deuts. Biographie* T. 17, Lipsk 1883 r.); Ch. Eynard ,,Vie de M-me de K.“ (2 tom., Paryż, Lozanna, Genewa, 1849); St. Beuve „Portraits de femmes* (Paryż, 1852). Capefigue „La baronue de K, et Alexandre 1“ (Paryż 1866); „Valerie, avec preface de Pari-sot“ (t. V „Petite edition de luxe“ Paryż 1878); P. L. Jacob bibliophile „Madame de K., ses lettres et ses ouvrages iuedits. Etude historiąue et litteraire* (Paryż 1880).

Kriidener Mikołaj Pawłowicz, baron, generał rossyjski (* 1811 w Estonii,—f 1891 w Warszawie). Otrzymawszy wykształcenie w głównej szkole inżenierów i akademii wojskowej, 1836 zaliczony do głównego sztabu; 1859 generał i dowódca wołyńskiego pułku lejb-gwardyi, na którego czele uczestniczył w tłumieniu powstania polskiego. W r. 1876 był

zu

W Heilbronn przedstawia się osobiście ces.

OM.

Aleksandrowi I i zyskuje jego ślepe zaufanie, otrzymuje propozycyę towarzyszenia mu w wyprawie przeciw Napoleonowi i przyczynia się do zawiązania Świętego Przymierza (broszura „Le camp des vertusu.) Szwagier Fryderyka Wilhelma III, w. ks. maklenburski, uważał zawsze to święte przymierze za wyłączne dzieło K-wej. Aleksander I po przeglądzie wojsk na Camp des Vertus w Paryżu zjawił się osobiście u swej przyjaciółki z naszkicowanym projektem „świętego przymierza* w ręku i błagał, by ten dokument iak najstaranniej roz-trząsnęła. W przededniu zaś zwycięstwa pod Waterloo czytywał Aleksander I u swej przyjaciółki głosem drżącym od wzruszenia psalmy Dawidowe, ona zaś utwierdzała cesarza w nie-złomnem przekonaniu, iż jest wybranym od Boga Dawidem, co zwycięży Goliata. Gdy nadeszła wiadomość o zwycięstwie, upadł cesarz na kolana, dziękując Bogu, iż zgodnie z przepowiednią K-owej powołał go Bóg na pacy fi- i dowódcą 9-go korpusu armii, przyłączonego 1877

do armii naddunajskiej, podczas wojny tureckiej | Kriigel, herb polski z nadania. Na tarczy d. 16 lip. zdobywa Nikopol, lecz 30 lip. zo- dwudzielnej w polu prawem, btękitnem—między staje srodze pobity pod Plewenem (Plewna). trzema parami gwiazd srebrnych—dwa pasy Po morderczej walce w d. 7 — 11 wrześ. K. po- czerwone, ukośnie w prawo położone; w lewemr został pod Plewenem ze swoim korpusem aż do poddania się tej twierdzy, poczem mianowano go pomocnikiem głównego dowódcy wojsk w W arszawie.    Hr

cmb

K. B.

Fig. 27. Kriigel (herb).

Krudowski Franciszek, współczesny malarz polski (* 1860 w Krakowie), po ukończeniu studyów w Rzymie, uprawia wyłącznie prawie malarstwo religijne. W obrazach jego widać przejęcie się formami klasyczneini, których wzory obficie w Rzymie zgromadzone, silnie oddziałać musiały na studyującego artystę, jak to widać z jednego z pierwszych i najpopularniejszych obrazów jego p. n. „Golgota '. Prace jego cechuje staranność wykończenia, w układzie jednak są one konwencyonalne; idealizacya szczegółów czyni je chłodnemi, pozbawia siły i wyrazu życia.

czarnem — lew złoty, wspięty w prawo. Nad koroną szlachecką trzy pióra strusie białe. Nadany wraz z nobilitacyą Gotlibowi (Bogumiłowi) K-i przez Stanisława Augusta 18 marca 1791.— Źródło: Księga kanclerska 100, f. 97.

Kruger Bartłomiej, dramaturg niemiecki XVI wieku, pochodzący ze Sperenberga (Brandenburgia); 1580—87 pisarz miejski i organista w Trebbinie. Napisał: „Eine schóne und lustige newe Aktion von dcm Anfaug und Ende der Welt“ (1580; przedrukowane w Titimanna „Schauspielen aus dem 16. dahrhundert“, Lipsk 1868); „Wie die baurischen Richter einen Lands-knecht unschuldig hinrichten lassen“ (1580; nowo wydane przez Boi tego, Lipsk 1884); „Hans Clauerts werckliche Historien" (Berlin 1587; przedruk Halla 1882; zmodernizowane jako „Markischer Euleuspiegel “ przez Simrocka w „Deutsche Volksbucher“).

Kruger Henryk (Kry g arz), pisarz górno-łużycki (* 1804 — f 1858); przestudyowawszy teologię, otrzymał plebanię w Porszycach. Był prezesem związku kaznodziejskiego na Górno-Łużycach. Założył czasopismo „Nowiny*. Napisał po niemiecku: „Das oberlausitzer evange-lisch wendische GesangbucłC („Lausitz. Magasin" 1842). Zostawił materyały i rękopisy nader cenne: „Vollstiindiges und getreues Titelverzeich-niss aller in der wendischen Sprache des Bu-dissiner evang. Dialectes abgefasster Schriften von 1597 lis 1848“ „Materialen zu einein voll-standigen chronologisch geordneten Ver-zeichnisse der oberlausitz-wendischen Literatur Budissinisch-evang. Dialects*; „Geschichte der wendischen Bibeliibersetzung. und Bestimmung ihres W^erthes* („Naucny Slovn.u)

Kruger v. Krieger FryderykChrystyan, malarz niemiecki (* 1774 w Zeucha pod Forsta,— f w Dreźnie 1832), bawił w Warszawie przez

n.

Krug W i 1 h. Traugott, pisarz filoz. i polityczny (* 1770 r.-—f 1842 w Lipsku). K. studyował w Wittenbergu, Jenie i Getyndze; habilitował się w 1794 w Wittenbergu. W1801 został prof. nadzwyczajnym we Frankfurcie, n. O., w 1804 zwyczajnym w Królewcu, a w 1809 prof. filozofii w Lipsku. W swem dziele głó-wnem: ,,Fundamentalphilosophie“ rozwinął syste-mat syntetyzmu transcendentalnego, zaznaczony już we wcześniejszym „Entwurf eines Neuen Organon". Według tego systemu prawdziwy krytycyzm polega na uznaniu pewnego oczywistego pra-faktu, mianowicie syntezy pomiędzy „Ja“ i ,,nie-ja“, i wynikającej stąd jednakowo pierwotnej rzeczywistości obu. Naczelna zasada wszelkiej filozofii może być wyrażona w formule: jestem czynny i szukam harmonii absolutnej we wszelkiej swojej działalności.—Nadto: „System der theoret. Philo-sophie“ (3 tomy); ,,Handbuch der Philosophie“;

Hr.

A. Rb

„Allg. Handworterbuch der philos. Wissenschaf-ten“ (4 tomy).

J. F. G

Hr.

Krug Jan Filip, historyk rossyjski (* 1764 w Halli - j- 1844 w Petersburgu). Po ukończeniu studyów w Halli przybył 1788 do Warszawy; zostawszy nauczycielem dzieci hr. Orło-wej,1789 udał się do Moskwy, a w 1795 do Petersburga. Zbierał w nim pilnie monety i medale, oddał się badaniu nad archeologią i hi-storyą rossyjską. Książka „Zur Munzkunde Rus-slands“ (Petersb. 1805; przekład rossyjski tamże 1807), otworzyła mu wstęp do Akademii Nauk; w 1815 został rzeczywistym akademikiem, 1817 głównym bibliotekarzem. W głównej swej pracy „Kritischer Versuch zur Aufkliirung der By-zantinischen Chronologie" (Petersb. 1810; przekład rosyjs. Fiedotowa i Lewestama, powtórny D. Jazykowa) po raz pierwszy poddał krytycz-ńemu rozbiorowi chronologię bizantyjską w związku z historyą Rosyi. Po śmierci K-a Kunik wydał jego „Forschungen in der alteren Ge-schichte Russlands‘‘ (Petersb. 1848).

*) 10 października 1825 w kolonii angielskiej Przylądku Dobrej Nadziei. Dwunastoletnim chłopcem pociągnął z rodzicami ku stepom . Natalu w pierwszej wyprawie Burów za nowemi siedliskami; długie lata spędził w Oranii, wreszcie na stałe osiadł w Transwalu Kiedy w r. 1877 Trans-wal został zagarnięty przez Anglię, K. był prezydentem tej rzpltej. Na celu deputacyi udał się do Londynu, aby protestować — bezskutecznie— przeciwko grabieży. W r. 1880 stanął (łącznie z Joubertem i Pretoriusem) na czele walki o niepodległość; 1883 obrany został nanowo prezydentem, a już 1884 zawarł traktat z Anglią, na mocy którego Transwal uzyskał nanowo niepodległość z tern ograniczeniem, że nie wolno mu zawierać sojuszu zaczepno-odpornego z Woluem państwem Orańskiem. Za jego rządów (prezydentura odnawiana 1888, 1893, 1898) otrzymał Transwal pierwsze koleje-żelazne, 1886 odkryto pierwsze kopalnie złota, które stanowić miały ostatecznie o niepodległości Transwalu. W ciągu kilku lat tłumy cudzoziemców zaludniły złotodajną okolicę. Po latach dziesięciu liczono już 163 000 cudzoziemców, przeważnie Anglików, wobec 175 000 Burów. Cudzoziemcy domagali się udziału w rządzie. zmian w wysokiej taryfie kolejowej, prawa wprowadzania taniego robotnika; żądali czynnego i biernego prawa wyborczego. Gdyby je otrzymali, stanowiąc większość ludności, odepchnęliby Burów (Boers) od zarządu kraju. Z rozu-miałych tedy powodów bronili Burowie, póki można było, praw nabytych — a na ich czele Kruger. Żarłocznym przybyszom przewodniczył Cecil Rhodes, nowoczesny typ kondotyera, który postanowił zdobyć kopalnie i pola dyamentów dla ojczyzny angielskiej; nie miał na drodze pożądań swoich żadnej przeszkody i nie przebierał w środkach. Z jego namowy czy polecenia awanturnik angielski Jameson dokonał 1896 r. zbrojnego najazdu, który przez przezornych Burów zwycięsko odparty został. Przezorność ta wprawiła w podziw Europę i Wilhelm II przesłał K-owi powinszowania w specyalnej depeszy, w której powoływał się na powinowactwo krwi. Na tym świstku papieru, który wiatr przyniósł i wiatr powinien był pognać dalej, budowano w Transwalu ułudną nadzieję pomocy (w niedoli wojennej. Gdy wyprawa Jamesona nie odniosła skutku, próbowano wytargować prawa i przywileje przybyszów, popierając żądania i układy pogłoskami o zbrojeniu wojsk w koloniach angielskich i dywersyą wojskową na granicy Transwalu. Układy przebrzmiały bez skutku; 9 października 1899 Transwal zażądał opróżnienia pogranicza i zaniechania zbrojeń, Anglia stanowczo odmówiła i wojna wybuchła. 75-let-ni Kruger stanął na czele obrony kraju, jeżeli nie w polu, to w rządzie, gdzie można było służyć radą, przewidywaniem, prośbą, negocy-Kriiger Paulus (P a w e D, ostatni prezydent acyą. Wszystko zawiodło. W r. 1900 (19 b. rzpltej południowo-afrykańskiej (Transwalu) października), pomny „powinowatego" Wil-

lat parę, malując portrety, obrazy historyczne i kościelne. Dla kościoła w Łękińsku (pow. Piotrkowski) wykonał kilka obrazów. Powróciwszy do Drezna, gdzie studya artystyczne uprzednio odbywał, powołany został na stanowisko profesora akademii i na niern do końca życia pozostał. Wiadomości o nim padaje słownik artystów G. K. Naglera.

Kruger Karol Wilhelm, filolog klasyczny (* 28-wrześ. 1796 w Gross - Nossin pod Stol-pe w Pomeranii). Brał udział w wojnach o niepodległość Niemiec (1813 —15), studya uniwersyteckie ukończył w Halli. W 1.    1820 — 38

był nauczycielem gimnazyum (ostatnio w Berlinie); porzuciwszy nauczycielstwo, pracował na polu naukowem i wydawniczem (jako księgarz). Zmarł 1 maja 1874. Oprócz cenionych wydań autorów greckich Kenofonta, Thucydydesa, Herodota i in., opracował obszerną gramatykę grecką szkolną (w 2 tomach, 1842 — 56), 6-te wyd. p. t. ,,Griechische Sprachlehre fur Schu-len“ (Berlin 1892). Skrócone opracowanie tej książki p. t. ,,Kleinere griecliische Sprachlehre" (11 wydań). Wielu wydań doczekał się również podręcznik K-a: ,,Homerische (und Hero-dotische) Formenlelire“ (wyd 5-e 1879). Pośmiertne wydania książek K-a opracowywał K. W. Póckel, autor życiorysu K-a (Lipsk 1885).

Kruger Oswald, matematyk (* 1598 r. w Prusach, —f 1665 w Gdańsku). Po ukończeniu w r. 1618 studyów w akademii jezuickiej w Wilnie i przyjęciu święceń zakonnych był przez lat 20 profesorem przy tejże Akademii, wykładając kolejno teologię, język hebrajski i wreszcie matematykę, później był rektorem szkół w Nieświeżu; dawszy się poznać jako biegły inżynier i artylerzysta, otrzymał od Jana Kazimierza inissyę do Gdańska. — Z prac jego ogłoszonych drukiem wymieniamy „Theore-mata et problematu ex optica, geometria et astronomia sphaerica" etc. (1633); „Arithmeti-ca“ (1635); „Parallela horoscopa ad bellico-rum tormentorum Directionem recens inventa et practica probata" (1637); „Calendarium Ro-manum“ (1637); „Theoremata de oculo, sub auspiciis I. U. D. C, L. Sapieha" (1641); „Theo-rocentrica sive mathematicae de punctis et centro considerationes" (1644); „Iris sive de eoloribus apparentibus" (1647); „Exegesis fe-stivitatis paschalis" (1647) (przez Brunona przypisywane Kojałowiczowi); „Oculus ratione cor-rectus id est demonstratio ocularis cum admi-

K. B.

K.A.

randis de vacuo, a peripatetico Vilnensi per demonstrationem rationis rejecta" (1648) (Rękopis w posiadaniu prof. Dicksteina); „Compen-dium mathematicarum disciplinarum" (1632): Tractatus arithmeticus, Tr. geometricus, Tr. geodesiae, Tr. opticus, Tr. de sphaera, Tr. a-stronomicus, Tr. de computo ecclesiastico, Tr. horolographicus.

A. Ł

helma II. udał się do Europy, licząc, że osobiście uda mu się zasiłki wyjednać i przy porno- i 1687—f tamże w r. 1760) chirurg duński, nad-cy potężnych opiekunów rząd angielski do ukła- j zwyczaj zasłużony. Wykształciwszy się na godów pokojowych nakłonić. Gdy na drodze j larza i cyrulika K. wstąpił do służby wojsko-do Berlina zatrzymał się w Kolonii, kazano | wej duńskiej; w r. 1727 udało mu się zostać starcowi zaraz opuścić ziemię niemiecką. Ofiaro- ¹ kamerdynerem i chirurgiem przybocznym króla wała gościnę Holandya: zamieszkał w Haadze, (Fryderyka IV, darzącego K-a względami potem w Utrechcie. Pokój bez jego wiedzy j swemi; ale krótko tylko pozostał na stanowisku i udziału zawarty został 31 maja 1902 r. K. tern, ściągnąwszy bowiem na siebie niełaskę zmarł 14 lipca 1904 r. w Clarens w Szwajca- królowej, zmuszony był opuścić nietylko dwór, ryi, pochowany w Transwalu 16 grudnia t. r. ale i kraj rodzinny. Udał się wtedy do Pary-Wspomuienia jego („Lebeuserinnerimgen“) ża, gdzie przebył lat kilka, kształcąc się wydał Schowater (Monachium 1902).— Lit. < w anatomii pod przewodnictwem J. B. Wins-James Bryce „Impressions of South Africa*

(Lond. 1897); Hob so n „The War in South Africa“

(Lond. 1900); Po s ner „W ojczyźnie Boerów“

(„Drogi Samopomocy społecznej “ 1903, str.

s. P.

Red

S. P.

Red.

Dr. J. P.

no r. 1832.

340 i nstp.)

Kruger Adalbert, astronom (* 1832 w Mal-borgu). W r. 1862 został dyrektorem ob-serwatoryum w Helsingforsie, 1875 w Gotha, 1875 w Kielu. Redagował „Astronom. Nach-richten“ oraz był w zarządzie międzynarodowej organizacyi telegramów astronomicznych. Obliczał masy Jowisza. Napisał: „Zonenbe-ohachtungen der Sterne zwischen 55° u. 65° nordl. Decliuation“ (Helsingfors 1883 i 1885, 2 t.), oraz „Katalog v. 14 680 Sternen zwischen 54°55' u. 65° 10' nordl. Deki. 1855 fur das A-ąuinoctium 1875“ (Lipsk 1890).

Kruger Paweł, zasłużony prawnik niemiecki, romanista, długoletni współpracownik Mommsena (ob.) w zakresie wydawniczym(* 20 marca 1840 w Berlinie), 1863 docent prawa rzymskiego tamże, 1870 profesor w Marburgu, 1872 w Inusbrucku, 1874 w Królewcu, od r. 1888 w Bonn. Położył wielkie zasługi na polu wydawnictwa krytycznego źródeł prawa rzymskiego („Kritik des justinianischen Codex 1867, „Kritische Versuche im Gebiete des rómi-schen Rechts“ 1870). Praca najważniejsza wysokiej wartości: „Geschichte der Quellen und Litteratur des rómischen Rechts*¹ (Lipsk 1888, francuskie opracowanie wyszło w r. 1894). Wydał K. następujące źródła prawa rzymskiego: „Justiniani institutiones“ (1867), „Digesta Justiniani“ (1868 — 1870 przy współudziale Mommsena), „Codex Justinianeus“ (1873 — 1877), „Corpus juris civilis“ (tom I przy udziale Mommsena 1868 — 72, wyd. siódme 1895, tom II 1874, wyd. siódme 1900); „Collectio libro-rum juris Antejustinianei“ łącznie z Mommse-nem i Studemundein ( w 3 tomach 1868—1890, wyd. czwarte 1899); „Codicis Justiniani fraginenta Veronensia (1874).

Krugner Jan Bogumił (Jo hanu Gott-fried) wydał w w. XVIII (Lipsk 1718) mapę Zakonu Reformatów w prowincyach Wielkopolskiej i Małopolskiej, na trzech arkuszach podłużnych* po bokach są wykazy klasztorów i ich założycieli, tudzież przełożonych. Tytuł całkowity tego wydawnictwa, Estreicher XX.

Kruger Szymon (* w Kopenhadze w r.

Iowa, w chirurgii zaś mistrzami jego byli: La Peyronne i Petit. Po śmierci Fryderyka IV, następca jego Krystyan VI, przywołał znów K-a na dwór swój, mianując go chirurgiem przybocznym; wtedy to K. rozpoczął działalność mającą na celu podniesienie chirurgii w Danii, wzorując się przy tern na. tern, co był poznał we Francyi. W r. 1736 wskutek starań i zabiegów jego otworzono w Kopenhadze szkołę chirurgiczną (Theatrum anatomico-chirurgicum), od uniwersytetu niezależną zupełnie, urządzoną zaś na podobieństwo akademii chirurgicznej w Paryżu. Zakład ten, pozostający pod zarządem K-a, miał głównie na celu kształcenie odpowiednio uzdolnionych chirurgów wojskowych, a w ciągu lat 24 zarządu K-a wydał ich blisko 500. Równocześnie król powierzył K-owi dla niego umyślnie utworzony urząd dyrektora głównego chirurgii; na stanowisku tym K. tak samo okazał się bardzo gorliwym i czynnym, a umiał doprowadzić do tego, że chirurgowie duńscy za jego czasów nie ustępowali francuskim, jednomyślnie wtedy uznawanym za najlepszych w Europie. Założenie wielkiego szpitala Fryderykow-skiego w Kopenhadze także do jego zasług niespożytych należy, -lako człek nie uczony K. piórem pracował mało i pozostawił tylko po sobie: „Generaltabellen von den Gebeinen des menschlichen K6rpers“ (Kopenhaga 1721) i „Anatomische Praeparate¹¹ (tamże 1736).— Por. Bu n tz en „Chirurgien i Danmarku (str. 8—26) iPanum „Bidragtil kundskab om vortme-diciuske Facultats historie¹⁴ (str. 57 — 65)

Kruja, Kroją, tur. Akhissar, tj. Białogród, m-sto albańskie, w wilajecie skadarskim (Sku-tari), na zach. podnóżu gór Albańskich, 37 km. na płn.-wsch. od Dracza (Durazzo), 600 m. npm., 7 000 m-ców Albańczyków, rei. mahometańskiej; trudnią się wyrobem skór i broni i handlują galasówkami dębowetni. Niegdyś gród ilyryjski Croias; r. 1338 Karol Thopie, pan na Ska-darze, ufortyfikował tę miejscowość; od r. 1443 była cu rezydencya Skanderbega: w r. 1446 i 1477 od Turków napróżno oblegane, wreszcie 17 czerw. 1478 poddało się Mohammedowi II. Wtedy Albania przeszła pod panowanie tureckie. Stary zamek Skanderbega zniesio-

Dr. G.

Kruk (Cowus) rodzaj ptaków w r ó b 1 ow a t y cli    wi poddać i został przez lud, wraz z owym hu-

(Passeres) z rodziny k r u k ó w (Cowidae). Ro- | fern saskich Bardów, zamordowany r. 1071. dżina K-ów odznacza się dziobem mocnym    Słaby Ordulf i tej klęski powetować nie zdo-

i prostym, ze zgiętym szczytem; nozdrza za-    łał; panowanie więc K-ka ustaliło się zupeł-

kryte szczeciastemi piórami; nogi wysokie;    nie, a najazdy saskie mścili teraz Słowianie,

skrzydła średniej długości, zaokrąglone. Wzrost    napadając i pustosząc Nordalbingię tak. że

setki Holtsatów ziemię opuszczały. Z osłabienia rzeszy niemieckiej (walki Henrykowe z Sasami itd.) korzystał Kruk,z nimi pogaństwo;ślady chrze-ściaństwa Gotszalkowego zniknęły zupełnie; aż po Ruś sięgała zwycięska fala pogaństwa, której i następca Ordulfa, Magnus, czoła stawić nie umiał; trzydzieści lat panował Kruk, nie-nagabywany przez nikogo. Nowe niebezpieczeństwo zagroziło od Danii, dokąd drugi syn Got-szalków (Henryk, urodzony z duńskiej księżny) zbiegł, gdy rozboje morskie Słowian (z Wołynia i in.) Duńczyków do odwetu kusiły. Więc siły duńskie, Henrykowe i Maguusowe, wdzierały się do kraju; na to odstąpił Kruk Henrykowi pewne grody, aby go pożyć podstępem; lecz żona je, Stawna, zbrzydziwszy sobie starca, przestrzegła Henryka i Henryk go ubiegł: zaprosił Kruka na biesiadę; powracającego zabił sługa duński r. 1105; Henryk poślubił Sta-wnę a Magnusowi hołdował. Musiał Kruk pochodzić z Rui,gdyż jeszcze w trzydzieści lat później wspominają o jego rodzie rujskim, walczącym z synami Henrykowymi. Ostatni to mocarz po-

A: Br.

w ogóle duży. Kruki są wszystkożerne, ostró-żne, przezorne, zmyślne i śmiałe; łatwo się o-swajają i wyuczają powtarzać wyrazy, oraz naśladują rozmaite głosy. Tępiąc znaczną ilość owadów, myszy i polników przynoszą wielki pożytek, wynagradzający szkody wskutek wybierania gniazd i łowienia drobnych kurcząt.

Rodzina ta liczy około 190 gatunków. Z gatunków znauych w Europie pierwsze miejsce pod względem wielkości zajmuje K. właściwy (Cowus corax). Dziób i upierzenie czarne z niebieskawym lub zielonkawym połyskiem na o-gonie; dług. dzioba równa się długości skoku; górna połowa dzioba zachodzi na dolną;skrzydła sięgają końca ogona; długość ciała wynosi 65 cm.; dług. skrzydeł 44 cm.,—ogona 26 cm. Zamieszkuje Europę i północną Azyę.—K. właściwy zakłada gniazda (60 cm. średnicy) na skałach lub na wierzchołkach wysokich drzew. Spód gniazda i zewnętrzna ścianka zbudowane z mocnych gałązek, środkowa z cienkich, wnętrze zaś wysłane porostami, trawą, wełną i t. p.

gański za Oderą.

Kruk, mały gwiazdozbiór na półkuli płd. nieba, między 11—24° zboczenia płd., oraz 177 —192° wzniesienia prostego na płd. zachód Kłosa w gwiazdozbiorze Panny. Zawiera 57 gwiazd aż do 7 wielkości.

Kruk Kalasanty, pseudonim Kazimie

Samica w pierwszych dniach maja znosi 5 — 6 jaj zielonkawych z bruuatnemi i szareini plamkami. Pisklęta, nadzwyczaj żarłoczne, żywią . się dżdżownicami, owadami, myszami, jajkami, młodemi ptaszkami i padliną. Na jesieni młode pokolenie rozpoczyna życie samodzielne.

rza Chłędowskiego (ob.).

Kruk morski, ob. Kormora n.

Kruk, herb polski, ob. K o r w i n.

Krukenburg, ob. Karl sha fen.

Kruki, herb polski, ob. Kosy II.

Kruków Dymitr (* 1809—f 1845), profesor filologii w uniwersytecie moskiewskim. Nauki przechodził w Kazaniu, potem jako kaudy-dal na profesora od 1827 r. kształcił się w Dorpacie i Berlinie, a w 1835 r. zaczął wykładać w Moskwie literaturę łacińską i historyę starożytną. Jako prelegent miał wielkie powodzenie, lecz śmierć w kwiecie wieku przecięła pasmo jego działalności. Dzieła jego: „De Q-Curtii Rufi aetate“ (Moskwa 1836); „O tragi-czeskom charaktierje istorii Tacjita“ („Moskwi-tjanjinu 1841), „Andeutungen iiber den ursprung-lichen Religionsunterschied der Rom. Patri-cier und Plebeier“. („Lipsk 1849, to dzieło w którem K. dowodzi różnicy wierzeń i instytu-cyi religijnych i na tej różnicy opiera antagonizm tych klas, pod pseudonymem d-ra D. Pelle-

L. J.

Cz St.

Kruk, książę pogański Słowian-Obotrytów.

Gdy Gotszalk obotrycki poległ w pogromie, który pogaństwo nadodrzańskie, znienawidziwszy chrześcian, r. 1066 urządziło, obaj synowie jego, Butue i Henryk, uciekli a Blusa, wodza pogromu, również zabito, miała władza książęca przypaść dziedzictwem na Butuego (syna starszego ze Słowianki), lecz obawa, aby nie mścił zabójstwa ojcowego, oraz związki jego z Sasami obudzały żywą przeciw niemu niechęć. Więc, pomijając go, obwołano książęciem Kruka, syna Grina (Helmold, jedyne nasze źródło, tak te dziwnie nieco brzmiące nazwiska podaje; oczekiwalibyśmy Kraka, nie Kruka) zresztą możnaby i Cruto czytać, zamiast Cruc o fili us Grini, Grzyma ?). Pierwsze sześć lat strawił K. na ciągłej walce z Butuem, wspieranym przez Sasów Ks. Ordulfa, lecz szczęście stale sprzyjało Krukowi, tak, że Butuego w końcu z kraju zupełnie wyparł. Gdy z nowym hu-fem posiłkowym Butue do Wagryi wkroczył grino). i gród Pluui (Płonim '?) zajął, otoczony przez Słowian i wygłodzony, musiał się zdrajca naro- rał piechoty wojsk poi., prezes rządu naród., dowy, za takiego go bowiem uważano, Kruko- 1 podczas ostatnich trzech tygodni Powstania

K. właściwy bardzo łatwo, zwłaszcza młody, daje się oswoić; odznacza się on wprost zadziwiającą zmyślnością, która wzrasta z wiekiem ptaka.

Krukowiecki Jan (* 1769—f 1850), gene-

Listopadowego. K. pochodził z rodziny szlacheckiej stojącej długo w rzędzie mniej zamożnych, u-żywającej herbu Pomian i piszącej się „z Ziem-blic‘‘. Był synem Piotra K-go, tajnego radcy i hrabiego austryackiego, i Apolonii z Hordyń-skich. Kształcił się w Wiedniu, w Theresianum, dokąd miał wstęp ułatwiony, jako syn dygnitarza austryackiego. Józef II zorganizował był pułk jazdy gwardyi przybocznej, przeważnie z młodzieży polskiej z Galicyi złożony. Ta gwardya szlachecka, polska, posiadała nawet swój własny kościółek w Wiedniu, na Rennweg, w XIX w. oddany Zmartwychwstańcom. W szeregach rzeczonej gwardyi spotykamy młodziutkiego K-go.—Był tam snadź niedługo, bo przed rozwiązaniem gwardyi (w r. 1790) widzimy go, w stopniu chorążego, w regimencie Laudona, biorącym udział w oblężeniu Belgradu przez Austryaków (w r. 1789). Prawdopodobnie tam spotkał się z ks. Józefem Poniatowskim. Spotkanie to w wiele lat później umiał wyzyskać dla siebie korzystnie, gdy tworzyło się wojsko Księstwa Warszawskiego. Później był adjutan-tem przy Wurmserze, który jako głównodowodzący wojsk austr. konsystował w Galicyi; u-czestniczył w kampanii Wurmsera przeciw Prancyi w r. 1796 — 97, wraz z innymi ziomkami z Galicyi, którą-to kampanię wierszem w formie poematu rycerskiego opiewał w duchu austryackim, jeden z jego towarzyszy broni, hrab. Ant. Karśnicki; wiersz ten dziś nader rzadki p. t. .,Przypomnienia wojenne z r. 1796 i 1797 nad Renem,

intryg tak niezwyczajnie górowały w nim, iż współcześni rozpisują się o tern szeroce. Niemcewicz (w Pam rękop.) mówi o nim: „najniespo-kojniejszy, najburzliwszy z ludzi gen. Kr.‘‘. a wskazawszy, iż ks. Józef szczególną otaczał go protekcyą w czasach organizacyi wojska s. KWarsz., dodaje: „zaledwie ujrzał się wywyższonym, zaraz z dobroczyńcą swoim nieprzyzwoite zaczął zatargi... płynie w żyłach tego człowieka żółć z krwią, ważąca się zawsze; wyższej, a nawet równej sobie władzy cierpieć nie może, stąd w przeciągu kilku lat 16 pojedynków liczył../⁴ Na wyprawę 1812 r. Kr. wyruszył jako dowódca 2 puł. piech. w brygadzie Michała Grabowskiego (którego uważano za syna króla Stanisława Aug.), młodego generała brygady, zapowiadającego dużo na polu wojskowości. Już przy wyruszaniu z obozu nad Narwią K. okazywał wiele niesubordancyi Grabowskiemu, a gdy został skarcony, zawołał do Gr.: —„Co mi to za generał, któregobym ja i na kaprala do mego pułku nie chciał!...“ Była to alluzya, iż Gr. po raz pierwszy w pole wyruszał, Kr. zaś miał już dużo wypraw poza sobą. Gr. nie pozwolił sobie bezkarnie ubliżać; natychmiast wyznaczył areszt K-mu za brak karności wojskowej, a przytem za obrazę oso-I bistą wyzwał go na pojedynek, który po pierwszej bitwie miał się odbyć. Kiedy brygada Grabowskiego stanęła pod murami Smoleńska i przystępowano do szturmu, Gr. zszedł z konia, stanął na czele 2-go puł. piech. i zaprosiw-przez Ant. hr. Karśnic- szy do towarzystwa K-go uderzył na okopy

twierdzy. Gr. zginął, stratowany tak przez nieprzyjaciela, iż nawet zwłok jego nie odnaleziono; K., ciężko ranny, opuścił pole walki i nie brał dalszego udziału w tej wyprawie. Po upływie roku, przed bitwą pod Lipskiem, spotykamy K-go w Dreźnie, dokąd przybiegł, chcąc zdobyć stopień generała. Wpływ u króla saskiego, ministra francuskiego i generałów francuskich dopomógł mu do tego. Miauowa-! uy generałem brygady, otrzymał dowództwo dwóch pułków ułanów (2-go i 4-go). Należały one do korpusu polskiego, organizowanego wówczas w Saksonii przez Dąbrowskiego ze współudziałem K-go. Na czele wspomnianych pułków jazdy odznaczył się K. pod Dennewitz, a d. 20 marca 1810 r. w okolicy Torgau, d. 6 wrześ. 1813, zasłaniając rozbite korpusy marszałków Neya i Oudi-nota. Po bitwie pod Dennewitz (6 września) wskutek błędnych rozporządzeń K-go (który, wciąż służąc w piechocie, nie miał należytego doświadczenia w kawaleryi, a do dowodzenia nią powołano go) rozbiegły się były konie z obozu, co omal nie wywołało klęski; szczęściem, że nasi, osłonieni Elbą, wśród popłochu nie dali się ubiedz nieprzyjacielowi, W pierwszym dniu bitwy pod Lipskiem K. opuścił bez rozkazu dywizyę Dąbrowskiego, połączył się z korpusem ks. Poniatowskiego i tu pozostał

kiego“ (Lwów 1836). W epoce tworzenia się wojsk Ks. Warszawskiego zaciągnął się K. pod ich sztandary i spodziewając się prędkiego a-wansu, udał się pod protekcyę ks. Józefa Poniatowskiego, który go prędko do wyższych posuwał stopni, jak twierdzi Jul. Niemcewicz (Pamięt. rękopiśmienny). W randze kapitana odbywa K. w sztabie gen. Dąbrowskiego kampanię pruską, w r. 1807. Mianowany wpręd-ce szefem batal. I pułku piech., 19 października 1808 zostaje majorem; w tej randze odbywa kampanię austryacką r. 1809; walczy z Austrya-kami, pod naczelnictwem Zajączka, pod Jedlińskiem, gdzie ponosi znaczne straty. W tymże roku awansowano go na pułkownika „wojsk ga-licyjsko-francuskich“

dano mu dowództwo 2-go pułku piech. Pewien czas stał załogą w Modlinie; ranny niebezpiecznie w pojedynku z majorem Daine, był tam zmuszony poddać się długiej kuracyi. Pojedynek ten nie był pierwszym ani też ostatnim w jego życiu; charakter burzliwy, ambicya chorobliwa, umysł niesforny, kłótliwy, zwłaszcza ze starszymi, gdyż „dla podwładnych był dobrym kolegą" — jak twierdzi Prądzyński („Pamięt." T. III str. 338)—cechowały go zawsze i narażały na zajścia i pojedynki, w których niejednego trupem położył, gdyż celnie strzelał. Burzliwość charakteru i skłonność do i do końca bitwy, nie pytając o wodza, któremu

był podległy. Ten wymowny czyn niesubor-dancyi wytyka Prądzyński,twierdząc,iż gdy wojsko francuskie, wskutek porażki Marmouta, wparte zostało aż w przedmieścia Lipska, a Dąbrowski dostał polecenie bronienia Bramy Hallskiej, wówczas K. go opuszcza, wcale nie opowiedziawszy się, przeprowadza swoją brygadę przez miasto bezczynnie i staje z drugiej strony Lipska, na błoniach, gdzie bił się ks. Poniatowski, lecz staje poza jego korpusem. Gen. Sokolni-cki, który wspierał ks. Józefa, wzywa Kr-go, aby szedł naprzód, lecz on wymawia się, iż należy do komendy Dąbrowskiego, i pozostaje bezczynnym.—Po bitwie lipskiej, gdy 19 paźdz.

staraniem dra Wolffa zdołano go do zdrowia przywrócić. Wysłany ze swą dywizyą do Pułtuska, K. przybiegał często do Warszawy, nie przestając tajemnych knowań. Nie przeszkadzało mu to wszakże niekiedy dawać rady pożyteczne, nie uwzględniano ich jednak. Przed rozpoczęciem wojny przedstawił dyktatorowi plan wzmocnienia linii bojowej, radząc zorganizowanie kosynierów, włączenie ich do starych pułków; planu tego nie przyjęto. Gdy dyktator złożył swój urząd, zabiegał K. wszelkiemi sposobami, by go wybrano, ale zdobył tylko 13 głosów. Gdy Radziwiłł został wodzem naczelnym, temsamem stał się celem oszczerczych pocisków K-go. Podczas właściwej bitwy grochowskiej (25 lut.) K., postawiony w Białołęce, gdzie dnia poprzedniego walczył, dał nowy, a jaskrawy dowód nieposłuszeństwa i usposobień war-cholskich: nie usłuchał w porę wezwania, aby czemprędzej przybywał, i ociąganiem się wielką wyrządził krzywdę armii pod Grochowem już po południu walczącej. „Miał to przekonanie — mówi Barzykowski—że na pola grochowskie pośpieszyć jest to podnieść chwałę Chłopickie-go i Skrzyneckiego i przeciwników sobie do własnego wyniesienia się postawić. Chłopicki, ranny, nazajutrz kilkakrotnie powtarzał: „Szczęście Kr-go, iż jestem ranny... gdybym ja był wodzem, już dzisiaj byłby on rozstrzelany". W tymże samym dniu Chłopicki upewniał Niemcewicza, że wróg na polach Grochowa mógł być złamanym, gdyby K. niekarnością nie był zgrzeszył; a Dybicz tam odparty oparłby się aż za granicami Królestwa. K. wszakże, z wrodzoną sobie zuchwałością, do winy się nie poczuwał, wszystko na Chłopickiego składał. Polska dobroduszność, raczej niedołęztwo nie pociągnęły K-go do odpowiedzialności; nie ukarano go, a nawet nie stawiono przed sądem: owszem, po kilku dniach (4 marca 1831    r.) posunięty na

stopień najwyższy w wojsku generała broni i jednocześnie mianowany gubernatorem Warszawy, po Wóyczyńskim. Ta nominacya tern się tłómaczy.. że chciano go od wojska oddalić, proponowano więc gubernatorstwo stolicy, zgodził się Kr. wszakże pod warunkiem podniesienia go do stopnia generała broni. Uczyniono zadość żądaniu. Jako gubernator stolicy, chociaż wchodził w pewne stosunki tajemne z żywiołami wichrzącemi, „jednak urząd swój z tę-gośoią sprawował", jak twierdzi Niemcewicz. Miał tu dużo pola do okazania wrodzonej sobie energii, siły woli i niezmordowanej czynności. Nic nie uszło jego baczności—pisze Kołaczkowski, świadek działalności K-go — żelazny ten

we dnie, ani w nocy, wszędzie był, wszędzie zarządzał, wszystko słyszał, wszystko widział. Te cnoty przygasiła jednak ambicya niepohamowana, zazdrość, prywata. Po klęsce ostrołęckiej K. jawnie lekceważy Skrzyneckiego, wybucha ambicyą, marzy o zajęciu jego stanowiska, głosi z uporem o Skrzy-

Napoleon, siedząc nad gościńcem Lindenau, przypatrywał się ciągnącym resztkom swej zniesionej armii, staje przed nim Kr., przez niego nieupoważniony, mieni się wysłańcem wojska polskiego i oświadcza, że wojsko poi. życzy sobie na wodza ks. Sułkowskiego, a do gen.

Sokolnickiego nie ma zaufania. Wichrzenia te sprowadziły rozprzężenie korpusu polskiego i gromadną dezercyę. W r. 1814, po abdyka-cyi Napoleona, K. stawił się w Paryżu przy boku Aleksandra I, który go wysłał do Anglii w celu przywiezienia jeńców wojennych, Polaków, do Polski. — W nowowytworzonej armii Królestwa kongresowego K. dowodził I brygadą piech. I dywizyi, pod gen. Chłopickim, później pod Stan. Potockim. Miał ostre zatargi z Dąbrowskim i wreszcie jeszcze ostrzejsze z So-kolnickim, za co groźnie go strofował w. ks.

Konstanty i chciał nawet oddać pod sąd. ^Przebłagany jednak został w. książę —pisze Niemcewicz (Rękopiś. pamięt.), — gdyż K. również zuchwałym jak i pokornym być umiał. Był odtąd w niełasce fu w. księcia)—pochlebstwem i ni-żonością wrócił do względów.‘‘ Zatargi i gorszące sceny z gen. Sokolnickim wywołane po części były broszurą tego generała: „Journal historiąue des operations militaires de la 7-me Division de Cavalerie Polonaise en 1813“ w której autor ostro krytykuje postępowanie K-go podczas bitwy lipskiej i po odwrocie.

Z wybuchem powstania listopadowego ogarnął K-go szał namiętnej zazdrości. D. 29 listop. zastał K-go, a już od kilku miesięcy generał dywizyi, w Rawie. Chłopicki, zostawszy naczelnym wodzem, wydał rozkaz, aby wszystkie oddziały wojska i ich dowódcy w garnizonach swych pozostali i żeby nikt do stolicy się nie udawał.

K. jak zwykle, skory do intryg i niesforny, u-dał się wbrew rozkazowi do Warszawy, gdzie wszedł w stosunki z klubami. Spotkał się z Chł-im na posiedzeniu rządu. Skoro dyktator go spostrzegł, zapytał gniewnie: jakiem prawem człowiek nie spał ani znajduje się w stolicy?. Kr. dał odpowiedź hardą. Chłopicki zagroził mu sądem, rozstrzelaniem i w najwyższem uniesieniu zawołał:—„Cóż to, wichrzycielu przeklęty, czyliż wiek nie uśmierzył twej krnąbrnej zuchwałości?", poczem padł rażony atakiem apoplektycznym i tylko

prezes rządu nar. złożył cesarzowi w imieniu narodu akt submissyi. K. uległ namowom nieprzyjaciela—i, o godz. 6 wieczorem, d. 7 września 1831 r. w Warszawie podpisał akt poddania się na łaskę i niełaskę zwycięzkiego monarchy, gdzie wyraził się tak: „Poddając się bez żadnego warunku W. C. M., naszemu królowi, naród polski wie, że tylko Ty sam jesteś w stanie puścić w niepamięć przeszłość i wyleczyć te rany głębokie, które dotknęły moją ojczyznę". Przyszłość najbliższa wskazała, iż K. został złudzony. Gdy wojsko polskie władze nar. i tłumy mieszkańców opuszczały stolicę, na Pragę dążąc, K. wraz z innymi chciał tam się udać, ale skoro przybył do mostu, straże polskie przepuścić go nie chciały, oświadczając, iż mają rozkaz od gen. Umińskiego, a-by w razie z jego strony oporu dały doń ognia jak do zdrajcy. K. odtrącony od swoich, musiał udać się do nieprzyjaciela, który na pewien czas wywiózł go w głąb’ Rossyi. Po powrocie przebywał we wspomnianym wyżej majątku żony, Popieniu, gdzie zmarł d. 17 kwietnia 1850 r. — Rząd rossyjski jego tytuł hrabiowski austryacki potwierdził 27 grud. 1847 r. — K. w ciągu swej przeszło czterdziestoletniej karyery wojskowej otrzymał dużo orderów, wśród których spotykamy „legię honorową", „virtuti militari" i in.—Syn K-go, Aleksander Krukowiecki, chcąc własnem poświęceniem pamięć ojca oczyścić od zarzutów, jakiemi o-pinia publiczna po walce listopadowej barki tego ostatniego przedstawiciela władzy naród, obarczyła, w r. 1863 wystawił własnym kosztem oddział zbrojny, do którego wstąpił jako zu-    szeregowiec i walczył z niezwykłą odwagą,

neckim, że za nieumiejętność swą godzien być rozstrzelanym; pisze list obrażający, w którym wyraża się: „Wódz myśli, że do obrony Warszawy Matka Boska zstąpi z nieba i od nieprzyjaciela miasto zasłoni, lecz ja, jako stary wojskowy, wiem, że na to żołnierza trzeba". Skrzynecki kazał go aresztować- K. nie chciał oficerowi przysłanemu oddać szpady. Wówczas Skrzynecki wysłał pluton żołnierzy, aby go rozzbroić. K. wobec tego pozwolił się aresztować, szpadę oddał, lecz, jak się wyrażał, chciał tylko przez to „jawnie i publicznie zerwać z tym, co fortunę Polski zmarnował". Rząd nar. dał wówczas dymisyę K-u, lecz on ogłosił w gazetach, że sam dymisyi żądał. Wywołały te sceny gorszące zajścia między Rządem Narodowym a Skrzyneckim. K. udał się na wieś do Popienia, pod Rogowem, który-to majątek był wianem jego żony, Heleny z Wolskich, ale często przybiegał do Warszawy i wchodził w coraz-to ściślejsze stosunki z żywiołami burz-liwemi, knując intrygi i zmowy, co znacznie przyczyniło się do poruszenia tłumów rozszalałych d. 15 sierpnia, W owym dniu nieszczęsnym K. wypływa znowu na widownię wypadków, odwołują się do jego wypróbowanej energii: o-bejmuje tedy powtórnie stanowisko gubern. stolicy, na którem trwa trzy dni (od 15 do 17 sierp.), wstrzymuje rokosz motłochu, złożonego z różnej zbieraniny, szumowin miejskich i kilkudziesięciu oficerów bez stanowisk. D. 17 sierp, sejm powołał K-go na prezesa Rady ministrów jako Rządu nar. i złożył w jego ręce władzę najwyższą, którą on sprawował zaledwie trzy tygodnie, bo tylko do 7 września. Chwila objęcia władzy najwyższej była już chwilą pełnego upadku w wojnie ówczesnej: „nic się już nie wiodło, ale owszem wszystko się ło“, jak się Prądzyński wyraża w swych „Pamiętnikach". Świadectwo to poważne stwierdza zarazem, że na początku walki K., posta- | guje wiony na stanowisku prezesa Rządu, jako najstarszy wiekiem generał, mógłby był stać się bardzo pożytecznym, a wojnę prowadzonoby racyonalniej, dopókiby nakoniec nie wybłysnął na jaw jaki znakomity geniusz, „przed którym K. zniewolony byłby ustąpić". Koniec sierpnia i początek września, tj. epoka gdy K. władzę najwyższą objął, wytwarzały już sytuacyą „nad jego siły" (Prądzyński). Pierwsze dni rządów K-go zdawały się rokować lepsze wyniki, łudzono

szczególnie pod Ulanowem, zasłaniając, na rwa-    czele dziewięciu walecznych odwrót oddziału

m. i>

Krukowieekich hrabiów herb. Na tarczy pięciodzielnej w polu I, złotem —orzeł dwugłowy czarny ze złotą cyfrą J II na piersiach (herb A u s t r y i); w II, czerwouem—ryba srebrna w poprzek (herb Glaubicz); w III, czer-wonem—3 kopie złote w gwiazdę, środkowa żeleź-cein na dół, boczne do góry (herb Jelita);

przed licznym nieprzyjacielem. Z prac historycznych mówiących o gen. Krukowieckim zasłu-na uwagę: Jul. Niemcewicz ,,Famiętniki w rękopisie"; Barzykowski Stan. „Historya Powst. Listopad."; Forster Karol wyd. ,,Teka Narodowa" (dokumerta; w obronie K-go, Forster był w jego sztabie adjutantem); Kołaczkowski KI. ,.Wspomnienia"; Krukowiecki J. „Zdanie sprawy z urzędowania b. prezesa Rz.

N. 1831"; Prądzyński,,Pamiętniki" (wyd. 1908 r. Krakowie w 6 tomachj; Borkowski Jerzy Sew. lir. „Genealogie żyjących utytułowanych rodzin polskich'¹ (Lwów 1895); — Por. Ostrowski się nadzieją przyszłości jaśniejszej, wszystko Wład. w tekście i w Dopełń, przybrało pozory rządu trwałego, spoczywającego w dłoni mocnej, warcholstwo zamilkło, rozdwojenie w umysłach, zdawało się, iż najzupełniej wygasło. Wprędce jednak nieprzyjaciel po dwudniowym szturmie do stolicy, źle bronionej, zdobył jej szańce, a przypuszczając jednocześnie szturm do umysłu K-go, wmówił

w tego starca, że jedynym środkiem pozyska- w IV, złotem—topór srebrny (herb Topór); nia od monarchy warunków znośnych i zabez- w V, błękitnem czarna głowa żubrza, mieczem pieczenia przyszłości kraju jest ten, żeby na ukos w prawo przebita (herb Pomian).

D.

Nad koroną hrabiowską 5 hełmów ukoronowanych: nad pierwszym—pół kozła srebrnego w lewo, nad drugim—orzeł dwugłowy czarny z cyfrą J. II na piersiach, nad trzecim ręka zbrojna z mieczem, nad czwartym ogon pawi, nad piątym - topór. Labry przy pierwszym hełmie czerwone, podszyte złotem, przy trzecim czarne, podszyte błękitem, przy czwartym i piątym czerwone, podszyte srebrem. Tarczę pod-

w wieku XVI widocznie z powodu pojęcia w małżeństwie przez któregoś ze Slepowroń-czyków Krukowskich dziedziczki z [domu pieczętującego się herbem Radwan (ob., a używana przez potomków rzeczonego Krukowskiego, osiadłych na Litwie i po dziś dzień tam kwitnących.—Źródła: Kojałowicz; Niesiecki; Kosiński; Czarniecki.

Krukowski 11, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem—ręka zbrojna w lewo, wzniesiona do góry, z szablą, końcem na dół opuszczoną. Nad koroną szlachecką taka sa-

fi?

i-

fł

Fig. 27. Krukowieckich hrabiów herb.

Fig. 29. Krukowski II (herb).

D.

u.

Red.

Reichs“ 1877.

ł ó w.

trzymują dwa lamparty. Nadany 6 maja J 784 r. z tytułem hrabiowskim św. państwa rzymskiego Piotrowi z Ziemblic Kr-mu z rodziny kujawskiej herbu Pomian, prezydentowi trybunału lwowskiego, a przyznany wraz z zatwierdzeniem tytułu w r. 1847 w Ces. Rossyjskiem i Kr. Polskiem synowi Piotra, jenerałowi Janowi (ob.). Źródła: Herbarz Kr. Polskiego; Kosiński I, 181.

Krukowski I, herb polski. Na tarczy w'polu czerwonem na złotej chorągwi kościelnej w trzech polach z krzyżem na środku kruk czarny z pierścieniem w dziobie. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu Ślepowron (ob.), powstała

rój

Fig. 28. Krukowski I (herb).

ma ręka jak w tarczy. Nadany wraz z nobi-litacyą Henrykowi K-mu, wachmistrzowi gwardyi konnej koronnej, przez Stanisława Augusta, 3 marca 1792.—Ź ró dło: Księga kanclerska 100, f. 209.

Krala, sztuka drewniana, zgięta w postaci haka, umocowana w końcu jarzma, w którą wkłada się szyja wołu.

Krum, chagan (han) Bułgarów fińskich, panował w latach 800—814 (15); widząc chwiejność państwa awarskiego, zajął Siedmiogród, część Węgier na północ od Siedmiogrodu, tudzież Banat i Baczkę. W latach 811 — 813 —814 nawiedził z hordami swojemi Trącyę i Macedonię, spustoszył je i mnóstwo ludu w niewolę uwiózł. Walcząc z Grekami, nietylko że ich niekiedy pokonywał, ale raz nawet pod mura-mi Konstantynopola stanął. Umarł nagle około r. 815.— „Annales fuldenses“ (Pertz „Monum. Germ.“ I). Dummler „Geschichte d. Ostfrank.

J. F. G.

Krumau, miasto w Czechach, ob. Krum-

Krumbaeh, m-sto w Bawaryi, w reg. Szwabskiej, nad rz. Kamlachą, 510 m. npm.r stacya kolei bawarskiej; w r. 1900 wraz z o-sadą Hiirben 3 172 m-ców (2 949 rz.-kat.). Wielkie jarmarki na konie i bydło. Istniało jako miasto w r. 1380.—W pobliżu, w okolicy górzystej, zakład kąpielowy Krum ba d, założony przez proboszcza Ringeisena; 3 źródła

Br. G.

wiecznych.

Krumhubel, wieś na Slązku pruskim, pow. jeleniogórski (H i r s c li b e r g), w dolinie potoku Łomnicy, w pin. stokach Karkonoszów, u podnóża Śnieżki (S c h n e e k o p p e, 1603 m. npm.); 837 m-ców w r. 1900 (211 rz.-kat.); stacya kolei. Uzdrowisko letnie; w r. 1904 było tu letników 10 693. Instytut Charlotten-heim, zał. w r. 1902 dla sierot po oficerach

Br. G.

Br. G.

Krumłów morawski, M ah r i s c h-Kromau, m-sto na Morawach, stacya kolei austr.-węg., siedziba starostwa; w roku 1900 m-ców 2126    (1357 niemców). Groby drugiej linii

książąt Liechtenstein. Zamek ks. Liechteusteinów (z pięknym parkiem) z XIII w., szkoła przemysłowa, oświetlenie elektryczne, cukrownie, farbiernie, przemysł tkacki.

Krummacher: 1) Fryderyk Adolf, poeta i pisarz ludowy (* 1767—f 1845). W 1 812 su-perintendent generalny i głów. kaznodzieja nadworny w Bernburgu, 1824 pastor przy koś. św.

wody żelazistej (na choroby kobiece, reumatyzm, gościec). Sanatoryum.

Krumbacher Karol, współczesny filolog grecki (* 23 paźdz. 1856 r. w Kumach pod Kemp-ten w Bawaryi); po ukończeniu studyów uniwersyteckich w Monachium i Lipsku (1879) został nauczycielem gimnazyum w Monachium. W 1892 objął w Monachijskim uniwersytecie katedrę filologii średniowiecznej i nowożytnej greckiej; w 1. 1884 — 85 przedsięwziął podróż naukową po Grecyi i Turcyi, następnie po Włoszech i Francyi (1891/2), wreszcie po Rossyi (1897). Jest to jeden z najwybitniejszych badaczy literatury bizantyjskiej. W 1892 założył i wydaje czasopismo specyalne ,,Byzantinische .Zeitschrift" (od 1898 z osobnym dodatkiem: „By-zantinisches Archiv“, w Lipsku). Główne dzieło K-a: „Geschichte der byzantinischen Literatur" (Monachium 1890, 2-e wyd. przy współudziale Ehrharda i Gelzera 1897). Wydał m. i. opis swojej podróży po Grecyi („Griechische Reise“, Berlin 1886) i zbiór przysłów greckich średnio-

K.A.

VI-go pułku pruskiego.

Krumirowie, Khrumir, Akhmair, lud w Tunetanii płc.-zachodniej, na pograniczu Al-gieryi, w okolicy uposażonej w kruszce, źródła gorące i lasy; około 3 000 głów. Na K-ów składają się trzy plemiona arabskie i jedno berberskie. Rozboje K-ów dały powód do o-kupacyi Tunetanii przez Francyę. Farine „Kabyles et K-rs“ (Paryż 1882); Antichan Le pays des K-rs“ (Paryż 1892, wyd.

VI    Ł. K.

Krumlov (czeski), ob. Krumłów.

KrumłÓW (niem. Krumau), m. pow. w Czechach w wązkiej dolinie przerżniętej rzeką Wełtawą, 760 dm. i 9 959 m-ców w r. 1904 (8 292 Niemców i 1 667 Czechów, rei.-rz.-kat.). Siedziba starostwa, książęcej dyrekcyi dóbr Schwa-rzenbergów. Niemieckie gimnazyum, niem. szkoła wydziałowa i ludowa, czeska szkoła ludowa, szkoła klasztorna dla dziewcząt, szkoła przemysłowa uzupełniająca czeska i niemiecka, teatr, przemysł znaczny. Są tu 3 browary, wielka fabryka celulozy, papiernia, fabryka sukna; 3 fabryki listew pozłacanych, rafinerya grafitu, itd. Ożywiony handel: Kr. jest punktem środkowym płd.-wsch. dzielnicy Lasu Czeskiego (handel suknem i kapeluszami). Większa część mieszkańców trudni się rolnictwem i ogrodnictwem. Czas założenia miasta niewiadomy: najdawniejsza wzmianka sięga r. 1253. Gród zbudował albo Witek (1210—1236) z domu Witigonów, albo syn jego Zawisza (1216—1257). R. 1302 wymiera ten dom, a K. przechodzi w posiadanie Henryka z Rosenberga i staje się ogniskiem bardzo rozległych posiadłości panów na Rosenbergu. (ob.) Za panowania Rosenbergów miasto K. doszło do rozkwitu i dobrobytu. Dochody z kopalni srebra i z połowu pereł w Wełtawie były olbrzymie. Rosenbergowie mieli własną mennicę, gdzie bito monetę srebrną. W r. 1600 sprzedali K. ces. Rudolfowi II, który przeznaczył zamek dla swego naturalnego syna, don Juliusza d’Austria (f r. 1609 w K-e, pochowany w klasztorze minorytów). Jako darowizna przeszedł Kr. z dobrami w ręce Jana Ulryka Eggenberga. Nowy dziedzic zmusił wszystkich protestanckich poddanych do przejścia na wiarę katolicką, albo do opuszczenia ojczyzny. Od Eggenbergów przeszły dobra w dom Schwarzenbergów, w którego posiadaniu pozostają do dnia dzisiejszego. Aż do roku 1848 był K. letnią rezydencyą tego domu, ale wkrótce przenieśli się Schwa-rzenbergowie do Hluboki (Frau enber g), dokąd przewieziono wszystkie skarby i zbiory, jako też główny zarząd dóbr książęcych. W K-u pozostała tylko książęca dyrekcya dóbr. Na rynku widać jeszcze szczątki dawnych podcieni w stylu gotyckim. Była tu studnia z XVI w., którą usunięto r. 1844. W pobliżu bramy bu-dziejowickiej jest dawny arsenał Rosenbergów; nad bramą napis: „Audi, vide et tace, si vis vivere in pace“. W r. 1666 przemieniono arsenał na browar. Czerwona brama prowadzi do zamku, olbrzymiej budowy, pochodzącej z różnych wieków. Jest w nim 5 dziedzińców, przeszło 300 sal i izb. Na pierwszym dziedzińcu Tummel-p 1 a t z (plac igrzysk) odbywały się turnieje rycerskie. W zach. skrzydle zamku sala redutowa, 25 m. długa, 13 m. szeroka i 6 m. wysoka- książęca biblioteka, starannie utrzymana, zawiera dzieła z w. XVII i XVIII. Podziwienia godne są podziemne ubikacye zamku; w skale kute krużganki prowadzą do różnych cel więziennych, wśród których cela, gdzie r. 1394 Henryk II Rosenberg więził króla Wacława IV. Park zamkowy 700 m. długi, 150 m. szeroki. W pobliżu Złota Korona (G o 1 d e n-Kr o n) z da-wnem opactwem Cystersów, zuiesionem r. 1785, dziś huty żelazne; piękny kościół w stylu gotyckim.

Br. G.

Ansgarego w Bremie. Główna praca K-a: „Pa-rabeln" ^Duisburg 1805; wyd. 9-te Essen 1876); napisał prócz tego sporo utworów dla ludu i dla dzieci („Die Kinderwelt", Essen 1806) i m), a także kilka prac teologicznych. — Lit. Molier „Friedr. Ad. K. und seine Freunde“ (Brema 1849,    2 tomy); M. Krummacher

W0

sltila

TM®*

222

Fig. 30. Krummes (herb).

Vol. Legum IX, str. 198; Baltisches Wappen-buch; Ostrowski; Rietstap; Armorial generał. D-Kmniewicz, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem—między barkami dwóch półksiężyców, z których jeden u góry, drugi u dołu,— krzyż kawalerski srebrny. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Stary herb rusko-litewski, z nazwą powyższą podany przez heraldyków naszych z tego widocznie powodu, iż nieznane były im rody, któreby się oprócz litewskiej Kruniewiczów znakiem tym

1874).

1869).

„Unser Grossvater. Ein Lebensbild in Briefen" (wyd. 3-e Bielefeld 1891).—2) Godfryd Daniel, teolog, brat poprzed. (* 1774—f 1837). W r. 1816 pastor w Elberfeldzie, gdzie wskrzesił ortodoksyę kalwinistyczną; ogłosił zbiór kazań: „Die Wanderungen Israels durcli dieWiiste nach Kanaan" (wyd. 4-e Elberfeld 1879) i in.

3) Fryderyk Wilhelm, kaznodzieja protestancki, syn I-go (* 1796 —f 1868). Głośny w Wupperthalu i Bremie jako przeciwnik ra-eyonalizmu. W 1847 kaznodzieja przy koś. św. Trójcy w Berlinie, później kapelan nadworny w Poczdamie. Ważniejsze prace K-a: „Salomo und Sulamith" (9-te wyd. Elberfeld 1875) i „Elias der Thisbiter* (6-te wyd. tamże Por. jego „Selbstbiographie" (Berlin

Hr.

Kriimmel Otto, oceanograf niemiecki (*

1854 w Kcyni [Poznańskie]). Studyował od r.

t. i I

1873 w Lipsku medycynę, później przyrodę i geografię, 1875--77 w Getyndze i Berlinie geografię, habilitował się 1878 w Getyndze jako docent pryw. geografii, 1882 pracował przy obserwatoryum w Hamburgu, 1883 profesor geografii w uniwersytecie i docent w akademii marynarki w Kilonii (Kieł). 1889 towarzyszy Heusenowi (ob.) w wyprawie dla zbadania planktonu (ob.). Napisał: „Die iiąua-torialen Meeresstrómungen des Atlantischen Ozeans und das allgemeine System der Mee-reszirkulation“ (Lipsk 1876, rozprawa); „Ver-such einer vergleichenden Morphologie der Meeresraume" (tamże 1879); „Europaische Sta-atenkunde" (tom I, cz I tamże 1880); „Der Ozean“ (Lipsk i Praga 1886); „Die Bewegungs-formen des Meeres" (jako II tom pracy Jerz.

Fig. 31. Kruniewicz (herb).

Henr. Bogusławskiego ob.); „Handbueh der Ozeanographie" (Sztuttgard 1887); „Reisebe-schreibung der Planktonexpedition“ (Kilonia 1892); „Geophysikalische Beobachtungen auf herbowym pieczętowały. Tymczasem używają der Planktonexpedition“ tamże 1893).—„Mey- go nadto jeszcze rodziny: wołyńska Zabokrzyc-

ers-Konversat.-Lexik.u.

Hr.

Krummes, herb polski z indygenatu. Na tarczy ściętej w polu górnem, złotem—pół lwa czerwonego w dolnej zaś srebrnej—trzy czarne litery S odwrócone. Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwa skrzydła: złote i srebrne, na których i lmędzy które mi trzy litery S czarne, odwrócone jak na tarczy. Labry od góry czerwone, podszyte złotem, od dołu czarne, podszyte srebrem. Używany przez holsztyńską rodzinę von Krummes, od XV stulecia w Inflantach osiadłą, z której Jan, kapitan w regimencie Po- marca r. 1728 f—tamże d. 20 grudnia r. 1796), tockiego,    starosty szczerzeckiego, otrzymał i lekarz, znany jako pisarz encyklopedysta oraz

indygenat polski w roku 1790. — Źródła: \ jako bibliograf, Do zawodu lekarskiego sposo-

D.

kich i podlaska Skirwinów - Krupickich, stąd nazwa, nadana mu przez pisarzy heraldycznych jest najzupełniej dowolna i niewłaściwa. Musiał herb omawiauy mieć swoje właściwe zawołanie, to atoli z czasem zatarło się, i chyba traf jaki pozwoli je odszukać w nietkniętej dotąd jeszcze części źródeł dziejowych archiwalnych. Por. Kojałowicz; Niesiecki; Darowski; Bołsunowski: Pieczęcie I J\° 23; Siebmacher IV, IV.

Kriinitz Jan Jerzy (* w Berlinie d. 28

Curen" (tamże 1769). Przełożył też na język niemiecki niektóre prace Tissota, Priest-ley’a i Su ego.—Por. „Biographie medicale" (T. V, str. 459) i „Allgemeine Deutsche Biogra-

Dr J. P.

L. K.

Hr.

sobił się w Getyndze, Halli i Frankfurcie nad Odrą, gdzie mu w r. 1749 po obronieniu rozprawy „De matrimonio multorum morborum remedio" dyplom doktorski przyznano. Po u-kończeniu nauk zajmował się początkowo wy-nawstwem lekarskiein rozpoczętem już we Frankfurcie nad Odrą, gdzie też jako docent prywatny wykładał osteologię; wr. 1769przeniósłsięna pobyt stały do Berlina, a tam już wyłącznie zajmował się pracą literacką we Frankfurcie już rozpoczęta. Z licznych prac jego nielekarskich najwybitniejsza jest „Oekonomisch-technologische Encyklopadie, oder allgemeines System der Staats-, Stadt-, Haus-, und Landwirthschaft"(Berlin 1793—1798, początkowe 73 tomy sam K. opracował; dzieło to posiada wartość jako źródło do dziejów cywi-lizacyi połowy drugiej wieku XVIII). Z prac jego bibliograficznych na wymienienie zasługują: „Verzeicłraiss der vornehmsten Schriften von der Ridviehseuche“ (Lipsk 1767), „Verzeich-niss der vornehmsten Schriften von den Rinderpocken und dereń Einpropfung* (tamże 1768) i „Verzeichniss der Yornehmsten Schriften von der Elektricitat und den elektrischen

phie“ T. XII, str. 253).

Kruowie (ang. Kru-men), lud murzyński na wybrzeżu Liberyi, na wschód i zachód od przyl. Palm, inteligentny, pracowity, dostarczający majtków i sterników, oraz intaligentnych robotników na całym wybrzeżu Afryki płc.-zachodniej. Ustrój patryarchalno-demokratyczny. K. odznaczają się silnem przywiązaniem do kraju swojego i powracają do niego, gdy uciułają nieco grosza.

Krup, choroba, ob. Dławiec.

Kruu właściwy, ob. Dławiec krupowy.

Krupa, zdrobniałe krupka: 1) zboże skru-szoue, przyrządzone na kaszę; 2) kuliste a nieprzezroczyste bryłki śnieżne jako opad; 3) sól w małych okruchach krystalicznych, zbierana na jeziorach słonych itd. (wogóle zawsze w znaczeniu grudki, kawałka). O znaczeniu K-p w dawnej kuchni świadczy moc zwrotów językowych: K-py zieleńcowe z żyta niedojrzałego, pogańskie z gryki czyli tatarki, żelazne z gryki zaparzonej gorącą wodą, oraz przysłowia (psy w krupach—gdy mowa o niebezpieczeństwie; między niemi parę, które stworzyły legendę o Jagielle i panu Krupie: przez K-y jagieł sięgać, przez pień wodę walić—rzecz głupiego, i które są dawniejsze od legendy). Na oddanie ostatniego skąpstwa mawiano: krupy liczyć (ztąd krupiarz i liczykru-pa). Od K-p pochodzi także nazwa paru potraw (krupicy i krupniku). Krupnikiem nazywają w Królestwie zupę mieszaną z krupami, na Litwie zaś zupę z K-mi, okra-

Wielka Kacyki. Illustr. Ser. I Tom LXI. Zeiz. 323b.

szoną masłem, wędzonką, albo słoniną. Pod tą nazwą słynie także trunek, przyrządzany z gorzałki na gorąco podanej, z miodem, korzeniami i tłuszczem, zwłaszcza znany na Litwie, ale używany także na Mazowszu. W Kra-kowskiem (Kolberg „Krak.“ III 161) taki K-k (miód praśny z tłuszczem zmieszany, a na gorąco zalany okowitą (uważają za najlepsze lekarstwo na oberwanie się. Od K-ku zwyczajnego (kaszy ugotowanej ze szperką) Mazurów łomżyńskich nazywają kr u p ni k a mi. J. Karłowicz „Slow. gwar pols.“.

Krupa, miasto pow., w Bośnii, pow. Bihacz, na pr. brzegu rzeki Uny, u stóp góry Lipsza-ny; r. 1895 liczyło 2 863 rak., między nimi 145 rz.-kat., 849 prawosławnych, 1869 mahometan. Powyżej miasta na skale wznosił się zamek- należał do zakonu rycerzy rodyjskich, potem do hr. Zrinyego; r. 1524 ponieśli tutaj Turcy klęskę, ale r. 1565 zdobyli zamek i zniszczyli. Dziś w zwaliskach.    Br' h

Krupczyce, wś, pow. kobryński, o 2 mile od Kobrynia niedaleko rz. Trościanicy. Przed przeprowadzeniem szosy warszawsko-moskiew-skiej K. były punktem ożywionym, a klasztor Karmelitów był przy częstych odpustach licznie odwiedzany (fundowany staraniem kasztelana Nestoro wieża). Tutaj 17 wrześ. 1794 stoczył bitwę Kar. Sierakowski z korpusem Suworowa, a wytrzymawszy walkę dzień cały, uskutecznił odwrót do Brześcia (19 wrz. rozbicie). Kościół paraf, w r. 1865 zamieniono na cerkiew. Na cmentarzu spoczywa emigrant hr. Polignac.

Krupę, wieś w gub. Lubelskiej, pow. Krasnostawskim, przy trakcie do Siedliszcz, 3 w. od m-ta pow.- młyn wodny, smolarnia; cerkiew paraf, (dla Rusinów); pokłady kamienia wapiennego i budowlanego; w r. 1827 było tu 20 dom. i 137 m-ców. K. było niegdyś dziedzictwem Krupskich, Samuela Zborowskiego (który wzniósł tu wspaniały zamek), Gnoińskich, Reyów, Buczackich. W lesie przytykającym do wsi, śród licznych mogił, stoi na Wysokiem wzgórzu kamienna piramida (72 st. wys.) o podstawie, mającej 324 łok. [3 Pochodzenie tego pomnika, uważanego za grobowiec aryauski, niewiadome. W r. 1564 wś płaciła od 27 łan. miała 8 zagr. z rolą, 3 komor., 1 rzem., popa i cerkiew. Opisy i rysunki zamku: „Przyj. Ludu" (Leszno 1839, VI); F. M. Sobieszczański: „Tyg. Ul." 1863; VIII; 1867, XVI; 1870, V); P o b ó g: „Kłosy “ (1882, t. 34); Lerue: „Album Lubelskie" 1858 (rysunek). Opis i rys. piramidy: „Tyg. 111.“ 1869, nr. 88, str. 110. Dobra K. składały się z folw.: K., Ostrów i Bzite, oraz wsi: K., Kru-pice, Bzite, Wincentów i Oleśnica.

Krupę (dyssydentyka) w ziemi Chełmskiej: zbór aryański (socyniański) fund. Orzechowskich, zdaje się, już Pawła, podkomorzego chełmskiego, starosty surazkiego,—f tu 1612 (dziennik Smal-ciusa w dziele Zeltnera „Historia Cryptosocinia-nismi Altorfiani" 1729). Tu zmarł w 1617 r.

23

kaznodzieja socyniański ks. Piotr Przybyłowicz , K. także mianowany był członkiem Komissyi przy właścicielu K-go Stanisławie Orzechów- ₍ sanitarnej galicyjskiej, która była czynna do r. skim.—Ob : Zbory i senator, protest, p. H. M. , 1776, tj. aż do zniesienia Komissyj tych w calem państwie austryackiem. Nie mogąc się doczekać otwarcia wydziału lekarskiego, K. postarał się o urządzenie tymczasem wykładów dla cyrulików i akuszerek, a pomimo licznych zajęć urzędowych, gorliwie też zajmował się nauczaniem i egzaminowaniem uczniów. Dopiero w r. 1784, t. j. w rok po śmierci K-go, wraz z uniwersytetem lwowskim otworzono wydział lekarski, który o tyle był dziełem jego, że czynił wszystko co mógł, aby go do życia powołać, nie zrażając się przy tern przeszkodami żadnemi. W r. 1776 rząd, uznając działalność pożyteczną K-go, mianował go prezesem Collegii medici, protomedykiem Królestwa Galicyi i Lodomeryi, oraz radcą gubernialnym. Zasługi K-go, dążące nieustannie do podniesienia i uporządkowania służby zdrowia w Galicyi, są niezaprzeczenie bardzo wielkie, również na uznanie zasługują nieustające na chwile starania jego o założenie we Lwowie wydziału lekarskiego z językiem wykładowym polskim. Otrzymując wciąż z Wiednia obietnice, że to rychło nastąpi, przygotował i wydał podręcznik obszerny w pięciu tomach (przeszło 2 000 stronic drukuj, przeznaczony dla przyszłych u-czniów swych: Część I „Osteologia lub nauka o kościach ciała człowieczego¹⁴ (Lwów 1774), Cz. II „Splanchnologia lub nauka o trzewach... z przydatkiem wykładów fizyologicznych⁴⁴ (tamże 1775), Cz. III „Nauka o naczyniach w ciele człowieczym¹⁴ (tamże 1776), Cz. IV „Nauka o myszkach y ścięgnach⁴⁴ (tamże 1777) i Cz. V „Opisanie chorób powszechniejszych, ich leczenia y osobliwszych uwag⁴¹ (tamże 1775). Są to wszystko kompilacye, świadczące o zamiarach najlepszych K-go, ale pisane zbyt pośpiesznie, mające zadość uczynić potrzebie bieżącej i nagłej, wartości zaś naukowej nie posiadają zgoła, a język w nich jest zaniedbany i wcale nie poprawny. Znaczenie naukowe większe posiadały natomiast dwie inne prace K-go, jak oto: „Tractatus primus de febribus acutis generatim acceptis etc.⁴⁴ (Lwów 1774) i „Wiadomość o rozciekach w powszechności, w szczególności zaś o wodzie mineralney Ko-zińskiey⁴⁴ (Poczajów 1782).—Por. S. Koś mińskie go „Słown. lekarzów pols.⁴⁴ (str. 250) i W. Szumowskiego „Galicya za Jędrzeja Krupińskiego, pierwszego protomedyka 1772— 1783⁴⁴ (Lwów 1906. Os. odb. z Tygod. Lekars.“).

A W-e

1904.

Krupek, herb polski ob. Krupka. Krupicki, herb polski. Na tarczy dwudziel

nej w polu prawem, błękitnem—pod sześcio-promienną gwiazdą złotą półksiężyc złoty rogami w prawo; w lewem, srebrnem—strzała czerwona żeleźcem na dół. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pół męża w ubraniu błękitnem, trzymającego strzałę srebną żeleźcem na dół w każdej ręce. Używany przez stary ród Kru-pickich, w Prusiech Zach. zamieszkały.—Z r ó-dła: Siebmacher III, 2, 270; Ostrowski. D-

Krupier (fr. croupier, odcroupe, zad koński, tj. człowiek siedzący za jeźdcem na koniu), w grach hazardowych wspólnik albo pomocnik bankiera, obowiązany zbierać pieniądze przegrane przez poniterów, płacić im wygrane i wogóle pilnować porządku gry.

Krupiński Jędrzej (* w Bielanach pod

Kątami [Galicya] w r. 1744 —f we Lwowie d. 25 kwietnia r. 1783) lekarz. Wykształcenie zawodowe K. otrzymał w Wiedniu, a jako student wykazał już zdolności wielkie, odznaczając się przytem pracowitością niezwykłą. W r. 1772, jeszcze zanim ukończył zupełnie naukę, Antoni Stórck, wówczas naczelnik służby zdrowia w całem państwie austryackiem, oraz dyrektor wydziału lekarskiego w Wiedniu, polecił rządowi K-go jako człowieka bardzo użytecznego, doradzając oddanie mu posady lek. wyższej w Galicyi. Wskutek tego przyśpieszono doktoryzacyę, która się odbyła w Wiedniu d. 24 grudnia r. 1772, i natychmiast posłano go do Lwowa, jako jednego z pięciu członków Collegium medicum, któremu powierzono opiekę lekarską nad Galicyą, świeżo zagarniętą przez Austryę. Stan lekarski galicyjski był wówczas wcale nie świetny; lekarzy wykształconych należycie i dyplomowanych było niewielu, obok których zajmowała się wykonawstwem mnóstwo osób niedouczonych, nieposia-dających do tego prawa, zwłaszcza cyrulików Żydów. Od nich wszystkich zażądano wykazania swych praw i umiejętności, a sprawdzenie tego przekazano K-u, jako dyrektorowi studyum medycznego. Z zadania tego wywiązał się bardzo chwalebnie i szybko. Wobec braku w kraju lekarzy i chirurgów (cyrulików) w maju r. 1773 złożył K. namiestnictwu lwowskiemu memoryał, wykazujący konieczność założenia we Lwowie szkoły lekarsko-cyrulickiej i kursów dla akuszerek; część wykładów miał sam objąć, a odbywać się miały wszystkie po polsku; równocześnie zalecał zaprowadzenie nadzoru ściślejszego nad aptekami. Rząd wiedeński przychylił się początkowo do zamiarów K-go i polecił mu nawet urzeczywistnienie ich, ale nie dopuściły do tego później porywy ger-manizacyjne cesarza Józefa II. W r. 1773

„Lwowsk.

Dr. J p.

Krupiński Franciszek Salezy, filozof (* w 1836 r. w Łukowie—f 16 sierpnia 1898 w Warszawie). Nauki K. pobierał w Łukowie, a w roku 1852 wstąpił do zgromadzenia Pijarów w Opolu. W latach 1853 —1858 słuchał nauk wyższych w akademii duchownej w Warszawie, uczęszczając jednocześnie na nauki przyrodnicze do Akademii

roz-

Med.-Chirurgicznej, a następnie był nauczycielem w zgromadzeniu. Po rozwiązaniu zakonu nie sekularyzował się i został administratorem kościoła po-pijarskiego w Warszawie. W ciągu lat wielu był nauczycielem religii w szkołach publicznych Warszawy, a te wykłady jego niekiedy bywały wykładami filozofii. Z natury swego umysłu lekceważył stronę obrzędową, która odgrywa taką rolę w nauce szkolnej religii, i z tego powodu był nielubiony przez duchowieństwo. Pisywał artykuły publicystyczne (był stałym współpracownikiem „Gazety Warsz." w latach 1865 — 1870). Działalność literacką rozpoczął około 1859 roku artykułami do „Encyklopedyi" Orgelbranda 28-tomowej. Z nich na uwagę zasługuje, m. inn., polemiczny artykuł o ks. Konarskim. Ale nadewszystko odznaczył się K. jako pisarz filozoficzny. Rozpoczął od przekładu Historyi Filozofii Schwegle-ra (1863), a do przekładu dodał rzecz o filozofii w Polsce. K. wówczas znajdował się pod wpływem Hegla (Filozofia jest „niezależną i samodzielną umiejętnością idei, przedstawiającej się we wszystkich państwach materyi i ducha, leżącej na dnie wszystkiego istnienia, a przejawiającej się jako rozum bezwzględny"). Aczkolwiek sądził, że pojęcia i systematy filozoficzne przestały być dzięki Heglowi bezwładnym aggregatein i że teorya nie może się posunąć poza niemieckiego myśliciela, jednak już w tej pierwszej pracy dał wyraz przekonaniu, że filozofia, o ile chce być nauczycielką życia, zrzec się powinna schematyzowania natury i dziejów a priori, stawiania utopij chimerycznych, zamiast prawd koniecznych. „Teorya filozofii dawno już skończona--niewiele dodać dzisiaj można, ale praktyka szeroka i niewyczerpana: do niej więc, do stosowania prawd osiągniętych, byle nie po Fouryerowsku, rękę przyłożyć należy, a wówczas filozofowie staną się dobroczyńcami ludzkości". Względem pan-teizmu Hegla przybiera K., jak i inni polscy Hegliści, postawę niechętną. Uważając obronę pojęcia Boga osobowego i nieśmiertelnej duszy (według religii chrześciańskiej) za wspólną cechę filozofów polskich, twierdzi, że „filozofowie nasi, pomimo iż z ostatniej filozofii niemieckiej wyszli, nie znajdując zaspokojenia w bezwzględnym a głuchym absolucie, postawili jako ostateczny cel wszelkich usiłowań rozumu— Boga osobowego, i to, co się nie dało wywieść ze ścisłą konsekwencyą, przyjęli jako postulat, bez którego świata materyalnego, a tem mniej ludzkich dziejów, pojąć-by nie można". Takie uznanie niewzruszonych postulatów reli-gijno-etycznych nie przeszkodziło jednak K-mu zająć stanowiska krytycznego wobec t. zw. „filozofii katolickiej" (F. Kozłowski, J. Żochowski, E. Ziemięcka). Poglądom tego kierunku reak-cyjno-dogmatycznego odmawiał K. charakteru filozoficznego, będąc zawsze szczerym obrońcą badań samodzielnych i od wszelkiego dogma-

j tyzmu niezależnych. W studyum „Przyszłość filozofii" („Bibl. Warsz." 1864) zastanawia się między innemi nad t. zw. „idealnym realizmem" (reprezentowanym u nas przez prof. H. Struwe’go). Szkoła ta według Krupińskiego, jak każda mieszanina eklektyczna, nie przywróciła filozofii należnego znaczenia, a sama naraziła się na niekonsekwencye, płynące, jak zwykle, ze wszystkich teoryj mieszanych, godzących nieraz rzeczy najsprzeczniejsze. I w tej pracy podnosi K. zasługi Hegla, kładąc główny nacisk na stworzoną przez niego metodę, którą filozofia może posługiwać się i w przyszłości, z tem jednak zastrzeżeniem, że „sche-matyzowanie wszystkich sfer myślenia nie o-każe się tak nieomylnem jak w logice, albowiem natura i ludzkość są żywą i ciągle wijającą się rzeczywistością, która obok prawidłowości mieści wiele tego, co nie odpowiada

Fig. 3B. Krupiński Franciszek.

pojęciu. Osobliwie w czynach ludzkich i dziejach całego rodu naszego, gdzie wolność i konieczność ze sobą się krzyżują, trudno bez naciągania wszędzie upatrywać pojęcie". Określając filozofię jako „umiejętne i systematyczne poznanie rzeczywistości", K. rozumie ją jako „wszystko, co ma byt istotny, trwały, nieskończony i rozumny". Byt i myślenie, duch i materya są z punktu widzenia absolutnego tożsame — pod tym względem poglądy K-go nie różnią się od twierdzeń Hegla. Jednak K. energicznie podkreśla czynnik empiryczny (obok racyonalnego) w filozofii, uważając, że wszelkie śledzenie bytu w sobie, „czyli w oderwaniu od zjawisk uważanego, prowadzi do najdziwaczniejszych przypuszczeń"; żąda z tego powodu oparcia metafizyki (widząc w niej wszakże naukę od-

geografii dla szkół. Pozostawił liczne w rękopisach prace, z których wydrukowano: „Monografii Kulturne statistickou Louuska; „Kolisave vyme-ry zemi a mofi“ (Progr. realky v Kral Hradci-na r. 1886—87); „l)efinitives Wort iiber das Kartenzeichen" („Zeitschr. f. d. óst. Realschul-wesen“ X Jahrg). — Naucny Slovn.

rębną) na fizyce. Na pogłębienie tych poglądów K. mogło wpłynąć niewątpliwie korzystnie uwzględnienie wyników filozofii krytycznej Kanta; tego jednak K. nie uczynił. Stanowisko filozoficzne K-go uległo poważnej zmianie dzięki studyom nad Aug. Cointe’m, J. St. Millem, H. Spencerem, Al. Baine’m. Ujawniło się to w pracy „Szkoła pozytywna" („Bibl. Warsz." 1868): filozofia jest wyrazem „ogólnego i rozumnego w polu sposobu zapatrywania się na wszelkie zjawiska, ( podpadające pod zmysły". K. teraz hołduje zasadzie niepoznawalności pierwszych przyczyn i „istoty" rzeczy („zjawiska muszą się same za siebie wytłómaczyć. Ścisła i rzetelna nauka, tj. nauka pozytywna nie pozwala podsuwać im zmyślonych przyczyn"). W ogóle pozytywizm lepiej przypadał do usposobienia K-go, w pełniejszej mierze niż heglizm odpowiadał naturze jego umysłu. Był K. heglistą dzięki tradycyi w naszej literaturze filozoficznej, a stał się pozytywistą wskutek naturalnego rozwoju swego życia umysłowego": (H. Struwe). Ze stanowiskiem pożyty wistycznem łączył jednak K. wierność swym postulatom religijno-etycznym: osobowości Boga, nieśmiertelności duszy i wolności woli.—Z innych prac filozoficznych warto wymienić: „Obraz filoz. spółczesnej we Włoszech" („Ateneum" 1882); „Odnowa etyki" (t-że 1884); „Pessymizm" (t-że 1889); „Rozwój własności" (t-że 1890); „Poszukiwanie nowego ducha" (t-że 1894); „Doktrynerstwo i doktryne-rzy" (t-że 1895). Artykuły filozoficzne K-go p. t. „Wczasy Warszawskie" („Wieniec"

1872, oraz odbitka), jak również „Romantyzm i jego skutki" (Ateneum 1876), w którym autor ostro wystąpił przeciwko poezyi romantycznej, mają przeważne znaczenie publicystyczne.

Oprócz tego K. tłómaczył wiele: Al. Bain’a „Umysł i ciało" (1894) i „Logikę" (1898), oraz „Naukę o wychowaniu" (1880) z dodatkiem o wykładzie języka polskiego; Ashera „Zarys ustawy angielskiej" (1863), Strassle’go „Histo-ryę naturalną dla młodzieży" (1873); Lave-leye’a „Socyalizm współczesny" (1884). Po śmierci jego wydano „Kazania" miane do młodzieży gimnazyalnej. — Por. o K-im: H. Struwe („Bibl. Warsz." 1898, t. IV i osob. Warsz. t. r.); M. Massonius („Głos" 1898); J. Kenig

A. Pb.

J. F.G.

Krupka (Krupek), herb polski. Na tarczy czerwonem—dwie lilie srebrne. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, między dwiema czarnemi trąbami lilia srebrna. Herb stary, z Niemiec przyniesiony w XV stuleciu przez

mm

Fig. 34. Krupka (herb).

rodzinę Krutzbergów, którzy z czasem w Polsce Krupkami zwać się zaczęli. Pisali się z Mojko-wic w Sandomierskiem. Oprócz Krupków herbem tym pieczętują się nadto rodziny Tomaszewskich i Glińskich (nobil. 1768 r.).—Z rodła: Paprocki; Okolski; Niesiecki; Borkowski. D-Krupnik, ob. Krupa.

Krupocki, herb polski. Na tarczy dwudzielnej w polach złotych—z prawej strony dwa, a z lewej trzy pasy poprzeczne czarne w sza-

(„Tyg. Ilustr." 1898).

Krupka (Groupen), miasto w Czechach, w okręgu teplickim; 3 216 mieszk.; trzy kościoły: 1) Wniebowzięcie N. M. P. (z 1384), 2) ś,

Fig. 35. Krupocki herb.

.t. p. o.

Anny i 3) ś. Prokopa; ratusz, szkoła pięciokla-sowa, szpital, browary, młyny. Miasto założone w XIII w. W r. 1421 nawiedzili Krupkę Husy-ci, a w r. 1642 Szwedzi (spaliło się wtedy 213 domów).—„Naucny Slov.“

chownicę. Nad hełmem w koronie szlacheckiej

Krupka Wojciech, pisarz czeski (* 1840— f 1897), wykładał geografię i historyę w gim- * nazyurn realnem w Kralowym Hradcu. Zajmo- dwanaście piór kogucich, po sześć na obie stro-wał się gimnastyką i podróżował wiele, pisząc ny zwieszonych. Labry czarne, podszyte złotem, artykuły do pism. Układał mapy i podręcznik Herb starej rodziny śląskiej von Schónfeld,

i.. j.

122. Powstanie

Reiseskizze"

Red.

Red

której gałąź, osiadła w Prusach Zachodnich, od majętności Krupocina, wzięła nazwisko Kru-pockich.—Z r ó d ł a: Niesiecki (opis herbu niedokładny); Siebmacher III, 2, 414; Ostrowski.r>-

Krupowicz Maurycy (* 1823 r. —f 1892), historyk. Pochodził z Litwy, kształcił się w uniwersytecie moskiewskim, później zamieszkiwał w Wilnie, oddając się poszukiwaniom archiwalnym. Gdy zawiązano komisyę archeologiczną wileńską (ob.) K. został obrany jej sekretarzem naukowym i brał czynny udział w pracach tego t-twa. Wydał cenną publikacyę „Zbiór dyplomatów rządowych i aktów prywatnych posługujących do rozjaśnienia dziejów Litwy (1387 — 1710)“ (Wilno 1858). Niemniejszą zasługą K-a było opracowanie do druku słynnego „Skarbca" Daniłowicza. K. należał do redakcyi „Kuryera wileńskiego“,tak świetnie odrodzonego pod redakcyą A. H. Kirkora (Por. „Kraj"

1884 J\» 3). Wspólnie z Prusinowskim K. wydał zbiorek pamiątkowy p. t. „Po ziarnie" ^Wilno 1801), poświęcony pamięci literata wileńskiego,

Walery ana Tomasze wieża. Potem był cenzorem w Warszawie i jemu jedynie zawdzięczać należy możność wydrukowania w owe czasy „Nad Niemnem" Orzeszkowej. Z drobniejszych prac K-a zasługuje na wymienienie cenna biografia prof. Daniłowicza („Tyg. 111." 1871 J\°

181—182)

Kruppa zakłady w pobliżu Essen (prow.

Nadreńska), największe w świecie stalownie.

Początek dał im Pry dery k K. (* 1787—f 1826) w r. 1810, zakładając niewielki warsztat, zachęcony utrudnionym podówczas z powodu stosowanego systemu kontynentalnego (ob. Napoleon I) dowozem żelaza lanego angielskiego. Warsztat pozyskał imię dzięki dobroci produktów swoich, ale rozwinął się dopiero za czasów syna założyciela, Al f r e d a (* 1812 — f 1887) i wnuka Fryderyka Alfreda (* 1854- od r. 1893 poseł do parlamentu). Jeszcze w r. 1832 warsztat zatrudniał zaledwie 10 robotników, w r. 1848 dróg żelaznych sprzyjało wzrostowi zakładów, ale przedewszystkiem zawdzięczają one swój rozwój głównie produkcyi karabinów i dział.

Udoskonalone środki wytwarzania lanej stali, będące tajemnicą K-a, przyczyniały się niezmiernie do wzrostu przedsiębiorstwa. Wyrobem oręża zajął się K. w latach 1840 — 1850, w r. 1855 rząd pruski dokonał pierwszego ob-stalunku swego (300 dział polowych); za tym przykładem poszły inne państwa, i odtąd pro-dukeya dział staje się główną specyalnością zakładów. Wynalezienie przez K-a udoskonalonego zamka działowego (ob. Oręż, Serya II, t. VI 544) oraz inne ulepszenia, obok dobroci surowca, zapewniły zakładowi poczesne stanowisko na rynku, bez obawy współzawodnictwa.

Warsztaty stały się poniekąd pracownią w kierunku doskonalenia broni palnej (już w r. 1886 pocisk z działu wy brzeżnego, ważący 1000 klg. przy początkowej prędkości 664 m. i ładunku 410 klgr., przebijał na odległości 2000

m. sztabę kutego żelaza grub. 91.9 cm.). Wojna 1870— 1871 r. zwłaszcza utrwaliła stanowisko K-a na rynku oręża, a wystawa w Chicago 1893 dalej je wzmocniła: w oddzielnym budynku K. dal światu obraz najdoskonalszych narzędzi mordowania ludzi (Stany Zjednoczone wyprzedziły K-a dopiero w ostatnich czasach stawiając większe działa dla obrony N.-Yorku).Przedsiębiorstwo rosło, wcielając w siebie inne zakłady (np. 1892 Grusonwerk około Magdeburga) lub zakładając oddziały, budując nowe huty w różnych miejscowościach, nabywając kopalnie węgla i rudy (nietylko w Niemczech, ale i w Hiszpanii); w r. 1894 zaś jęło się budowy statków wojennych, zakładając doki „Germania". Kiedy w r. 1821 zakłady zajmowały 3.61 hektarów przestrzeni (w tej liczbie pod budynkami było 0.08 ha.), to w r. 1865 obszar ten podniósł się do 37.5 (względnie 13.35), w r. 1895-352.47 (względnie 51.10). W r. 1902 dawały zatrudnienie 25 301 rob., a d. 1 stycz. 1899 liczyły 41 750 robot, (w tej liczbie 3 210 urzędników), a mianowicie znajdowało pracę w zakładach w Essen 25 133, w Grusonwerk 3 548, w dokach Germania 2 726, w hutach itd. 10 344. Do K-a z-ów należą 4 kopalnie węgla i 414 rudy żelaznej. Na czele zakładów znajduje się całe kolegium złożone z techników, prawników i osób obeznanych ze stroną kupiecką. K-owie ze swoich zakładów stworzyli państwo w państwie, oparte na rozległej polityce patronalnej (ob. Patronalne urządzenie) względem robotników, powołując do życia osady robotnicze i własne domy, sklepy spożywcze, kasy emerytalne i pomocy dla chorych, szkoły i t. d., wszystko trzymane przez zarząd mocną dłonią. Urządzenia te podniosły dobrobyt robotników, ale zaciążyły na wolności przekonań niezmiernie. Zakłady K-a, które wyrosły na militaryzmie wogóle, zwłaszcza zaś na pruskim, wcieliły zasady rządu militarnego we wszystkie swoje instytucye patronalne. —Por.Badeker „Alfred K. u. die Entwickelung der Gussstahlfabrik" (Essen 1889); W. Kley „Bei Krupp, Eine sozialpolit.

(Lipsk 1899).

Krupski Jan Nepomucen Kazimierz, dziennikarz, bibliotekarz akademii duchownej katol. (* 1799—f 1856). W r. 1851 objął re-dakcyę „Gazety Warszawskiej", później „Codziennej". Wydał parę książek o grze w szachy, o łaźniach parowych rossyjskich itd. Z nich ważniejsze: „Rozmaitości krajowe i zagraniczne" (Warsz. 1831), „Stenografia polska" (ib. 1858), „Światowid" (zbiór powieści i artykułów, oryginał, i tłomacz., 9 tom., Warsz, 1835 — 1837).

Krupski Stanisław, lekarz (*    ]839

w Husakowie w Sanockiem), zamieszkały w Genewie. W r. 1879 w „Kłosach" drukuje po-

A. Dr.

lir. J. P

Red.

L. K.

Hr

wieść: „Pod skrzydłami Almae matris, z listów medycynierki/¹ w której ruch kobiety oświetla jako wytwór lekkomyślnego współzawodnictwa kobiety z mężczyzną. Uznając możliwość nielicznych wyjątków, odstrasza kobietę od prób zdobycia wyższego wykształcenia, pioner-ki zaś ośmiesza i zniesławia. Prócz tego pam-łletu nie pozostawił K. żadnych innych śladów w piśmiennictwie.

Kruse Karol Fryderyk (* w Kielu—f w Petersburgu w lipcu r. 1799), lekarz. Zawodowo wykształcił się w Leydzie i tamże w r.

1749    dyplom doktorski mu przyznano. W r.

1750    przybył do Petersburga, gdzie go niebawem mianowano lekarzem starszym Szpitala Admiralicyi oraz gwardyi cesarskiej. W roku 1760 przywołano go do łoża chorej cesarzowej Elżbiety, której jednak wyleczyć nie zdołał. W r. 1762 pozbawiono K-go posad rządowych, dopiero po ośmiu latach Katarzyna II powołała go znów na miejsce drugiego lekarza przybocznego; równocześnie został też członkiem akademii umiejętności w Petersburgu. Po śmierci K-go rząd rossyjski zakupił pozostawioną przez niego bibliotekę, przeznaczając ją dla istniejącego wówczas Kolegium lekarskiego, później wcielono ją do zbiorów Akademii medyko-chirurgicznej.—Por. „Biogr. Lex. der hervorr. Aerzte“ (T. III, str. 560).

Kruse Karol Herman Fryderyk, syn historyka Chrystyana, także historyk (* 1790 w Oldenburgu—f 1866 pod Lipskiem). W r. 1821 objął katedrę historyi i geografii w Halli, w r. 1828 przeszedł do Dorpatu, w r. 1853 wrócił jako emeryt do Niemiec. Napisał ,,Bu-dorgis, od. das alte Schlesien vor d. Einfuhrung der christl. Religion¹¹; (Drezno 1819) oraz „Deutsche Alterthiimer¹¹ (Halla 1824—1829). Najważniejsza rzecz: ,.Hellas, od. gćogr.—anti-quar. Darstellung d. alt. Griechenlands¹¹ (Lipsk 1825 — 1829). Pracował wiele nad dziejami Rossy! pierwotnej i położył znaczne zasługi: „Ana-stasis der Varager“ (Rewel 1841); „Russische Alterthumer¹¹ (Dorpat 1844—5), ale przedewszyst-kiem ,,Nekrolivonica, oder Alterthumer v. Liv-Esth-u. Kurland¹¹ (Dorpat 1842) i „Urgeschichte d. esthnisch. Volkstammes u. der Ostseeprovin-zen“ (Moskwa 1846); „Chronicon Nortmannorum“ (Gotha 1851).

Kruse Henryk, dramaturg i publicysta niem. (* 1815 w Stralsundzie). W latach 1833 — 37 studyował filozofię w Bonn i Berlinie, później przebywał kilka lat w Anglii jako wychowawca lorda Shaftesbury’ego; po powrocie pracował w redakcyacli pism, a od 1855 r. redagował „Kólnische Zeitung¹¹. Utwory dramatyczne K-go wyróżniają się zwięzłym dyalo-giem i trafną charakterystyką. Ważniejsze z nich: dramaty: „Die Grafin¹¹ (Lipsk, 1868), „Wul-lenwever“ (1870, 1876); „Kónig Erich“ (1871), „Marino Faliero" (1876), „Das Madchen v. Byzanz“ (1877, 1883), „Der Yerbannte¹¹ (1879, 1881), „Witzlaw v. Riigen“ (1881), „Arabella Stuart¹¹ (1888), ,,Hans Waldmann‘‘ (1890), trag. antycz. ,,Brutus“ (1893); idylle: „Seegeschich-ten“ (Stuttg. 1880, wyd. 2-e 1889); oraz poezye liryczne ,,Gedichte“ (Lipsk 1891).—Meyer’s ,,Conv. Lex.w

Krusenstern Jan Antoni, sławny podróżnik (* 1770—f 1846). Skończywszy szkołę morską kadetów, brał udział w paru bitwach w latach 1789—1793, służąc w marynarce; w r. 1827 został dyrektorem morskiego korpusu kadetów i członkiem rady admiralicyi, na stanowisku zaś dyrektora dokonał wielu reform w zakresie szkolnictwa morskiego. Ale prze-dewszystkiem pozyskał imię jako uczestnik, następnie kierownik, wypraw naukowych. W latach 1803 —1806 kierował wyprawą naukową, która dostawszy się dokoła przylądka Horn na wody oceanu Spokojnego,zajęła się zbadaniem zwłaszcza Kamczatki, wysp Kurylskich i Sachalinu. Najdonioślejsza praca K-a to Atlas oceanu Spokojnego z licznemi dokumentami: „Sobraunie so-czineuij służaszczych rozborom i objasnjeniem Atłasa Jużnago morja“ (1823 — 1826, uzupełnienie 1835 — 1836; istnieje przekład francuski). W r. 1874 wzniesiono ze składek prywatnych pomnik K-a w Petersburgu.—Por. P y pj in „Ist. russkoj etnografiji"; V e n j u k o w „Aperęu hist. des decouvertes geogr“.

Krusenstjerna Filip, dyplomata niemiecki (*1598—f 1676). Fryderyk III, ks. holsztyń-sko-gotorpski, posłał K-ę w r. 1633 przez Moskwę do Persyi w celu zawiązania stosunków handlowych. Przeszedłszy do służby szwedzkiej, K. uczestniczył w poselstwie, wysłanem w r. 1655 do cara Aleksieja w celu potwierdzenia urnowy Stołbowskiej. Poselstwo zostało przetrzymane w Moskwie do r. 1658, przyczem posłowie znieść musieli moc krzywd i poniżeń. W archiwum sztokholmskiem przechowują się protokuły poselstwa, oraz ciekawy opis państwa moskiewskiego, ułożony przez K-ę. Materyały, zebrane przez niego podczas pierwszej podróży do Moskwy i Persyi, stanowią osnowę dzieła Ad. Oleariusa (ob.), sekretarza K-y. K. pozostawił pracę o Estonii, „Des Furstenthum Esthen Ritter-und Landrech-te“ (1821).

Krusi Her m an, pedagog szwajc. (* 1775 — f 1844). Straciwszy wcześnie ojca, aż do ośmna-stego roku życia utrzymywał rodzinę, zarabiając jako posługacz. Zaledwie umiejąc czytać, o-trzymał miejsce nauczyciela za wynagrodzenie 2l/₂ florenów tygodniowo (1793). Na tern stanowisku dopełniał własnego wykształcenia pod kierunkiem pastora; miał około 100 uczniów. Po rewolucyi i po najeździe au-stryacko-rossyjskim w 1797—9, kiedy kantony na zachodzie dały przytułek dzieciom rodzin zruinowanych w Appenzell, K. przybył do Burg-dorfu i spotkał się tam z Pestalozzim. Połączyli w jedno uczniów swoich, dobrali współ-

nauczycieli, założyli instytut burgdorfski (1800). Pestalozzi znalazł w K-m zamiłowanego pomocnika. W 1804 r. wyemigrował z Pestalozzim do Yverdun, gdzie do r. 1817 był jednym z filarów Instytutu, poczem samodzielnie pracował jako pedagog. Napisał między innemi „Erinne-rungen aus meinem paedag. Leben und Wir-ken".

M. D.

Krusiński Tadeusz Juda, missyonarz na Wschodzie azyatyckim, oryentalista, kapłan z zakonu Tow. Jez. (* w r. 1675 w Kamieńcu Podolskim—f w Zbrzyziu, pod Kamieńcem 22 września 1757). We wczesnej już młodości zapoznał się z językami wschodniemi; po turecku, ormiańsku, a później po persku mówił nader biegle. Przywdziawszy suknię zak. Jez., kształcił się na missyonarza do krajów wschodnich i po wyświęceniu na kapłana (r. 1702) wysłany wprędce do Persyi, wyróżniał się jako znawca obyczajów, zwyczajów azya-tyckich i badacz dziejów perskich w epoce nowożytnej. Dwadzieścia pięć lat (1704 --29) przebywał K. na Wschodzie, używany nieraz jak przez szachów perskich tak przez Watykan i przez rząd turecki bądź do spraw dyplomatycznych bądź do prac historycznych, obrazujących przewrót w Persyi, stał się opatrznością katolików na ziemiach perskich i pierwszorzędną dla Europy całej powagą przy odtwarzaniu historycznem wypadków, tak ważnych, których był świadkiem; wszystko, co pisał o Persyi, tłómaczono na główne języki europejskie, z wyjątkiem polskiego, i długie lata jego relacye o stosunkach perskich uważano za źródło prawdy dziejowej. W Ispahanie przechowywano staranie aż do r. 1720 dokumenty poselstw i rokowań z mocarstwami europejskiemi, pom. inn. i z Rzplitą; K. przeglądał je, znał, miał w ręku i ważniejsze dotyczące Polski chciał ogłosić drukiem, ale powstanie Afganów, zdobycie i splądrowanie Ispahanu, zniszczyło to cenne i dla historyi polskiej archivum. Wiele dokumentów K. z niego w odpisach i wyciągach zebrał u siebie, ale i ten zbiór przepadł; ocalało to, co już poprzednio do prac swych rękopiśmiennych był wprowadził. Z jego re-lacyi dowiadujemy się o przebiegu dawnych stosunków Persyi z Polską. Rzplta Polska, posiadając u siebie Ormian, których oddawna o-pieką otaczała, posługiwała się nimi często w sprawach negocyacyi ze Wschodem. Już na pięć lat przed fermanem tolerancyjnym wielkiego Abbasa I (1607) Zygmunt III, pod pozorem zakupna cennych towarów wschodnich, a właściwie w celu wznowienia stosunków dyplomatycznych i handlowych, wysyła Ormianina „obywatela warszawskiego" Sefera Muratów i c z a (ob.) do Persyi. Sprawozdanie z tego właśnie poselstwa, skreślone przez Murato-wicza, w rękopisie odnalazł K. i przywiózł do kraju, gdzie wydał je dopiero Józef Epifani Minasowicz w r. 1777 (Bentkowski II). — K.,

jak i jego poprzednicy a bracia w zakonie: Jan Gostkowski, Ignacy Zapolski, posiadając przymioty niezbędne dla krzewicieli wiary, umiał zadzierzgnąć splątane nici stosunku Persyi z Polską, był niepospolitym znawcą języków wschodnich, a z umiejętnością tą łączył wielką wiedzę tego wszystkiego, co się tyczyło a-zyatyckiego Wschodu. — Trzy podróże K-go do Persyi i pobyt w tym kraju ustają z r. 1729. Przebywa później missyonarz w Polsce na różnych zakonnych stanowiskach, w kollegiach i poza niemi. W r. 1748 z rozkazu swej zwierzchności darował bogaty zbiór ksiąg i manuskryptów wschodnich Bibliotece Załuskich (obecnie w Bibl. cesarskiej w Petersburgu). Ostatnie lata życia przepełnionego pracą i przygodami, głównie spędzał K. w Kamieńcu Pod., jako „spowiednik domu".

Bibliografia: Po K-m zostały w druku: a) oryginalne: 1) „Tragica yertentis belli persici Historia per repetitas clades ab anno 1711 ad an. 1728 continuata. Post gallicos, hollandi-cos, germanicos ac demum Turcicos authoris typos auctior, authore patre Th. Krusiński S. J., Missio-nario Persico; accessit ad eandem Historia m Pro dr o mus, iteratis typis subjectus" (Lwów 1740, drk. Jez.; 1 k. nlb., 8 literowanych, 34, 529 [właśc. 526, gdyż nastp. po 196 oznacz. „200“], 175 [właśc. 176, gdyż 54-a dwukrotnie] str., 11 knłb. Index i Corrigenda i do „Historia" i do „Prodromus"; str. 529 zakończa „Historyą", na na 176 następu, str. ciągnie się „Prodromus" ob. nr 7). „Historia" daje żywy obraz nietylko samych przewrotów 1711—28 r., ale ludów, które się pod Persyą dostały, rządów perskich i afgańskich za K-go, stosuu-ków i przygód inissyjnych, zwłaszcza polskich, osobistej działalności missyonarza, jego stanowiska na obu dworach; obejmuje przytem sporo dokumentów polskich,sięgających do Zygm. III; obszernie mówi o ludach Persyi, o Afganach, rozpatruje ich przeszłość, przypomina ciekawe momenta etniczne, nie uchyla się od hypotez, ani od poglądów syntetycznych; szczegółowo przedstawia stan państwa perskiego przed u-padkiem, poczynające się już ciążeuie Rossyi na Persyę, ciekawy projekt rozebrania jej, narzucany Porcie (str. 469 — 99). Ta „Historia" jest już ostateczną redakcyą wszystkich opowiadań poprzednich, które taką ciekawość o-budziły w Europie; według niej tylko pracę historyka oceniać można. Dzieło składa się z 3 części: O Szachu Husseinie, jego rządach, ucisku ludu, o ludach Persyi i dalszych (wzmianka o Maronitach i Druzaeh;—str. 3—231); II Wojna afgańsko-perska czyli powstanie Afganów; pierwsze trzy lata pan. afgańskiego (i o Afganach —str. 231—425); III wypadki panów. Azrafa 1725 — 8, wojny z Gruzyą (Georgią), Rossyą, Turcyą (dokumenta; str. 426 — 523).—2) Dzieje przewrotów w Persyi, opowiedzianych w powyższej „Historia", z pierwotnego brzmie-

„Historia", i zaczyna tekst dopiero od

nia łacińskiego przelane przez samego K-go na język turecki w Stambule 1727 — 8 r. dla w. wezyra Ibrahima, który kazał tę pracę K-go zaraz wydrukować, za fermanem sułtańskiin i ze wstępem wielkiego muftego (składali ten tekst turecki żydzi z Polski). Tytuł łaciński, dopisany ręką samego autora na osobniku Bibl. Jag.: „Historia revolutionis Monarchiae Persicae Constantinopoli pro M. Vezyrio con-scripta et eiusdem iussu typis mandata, opera Patr. Judae K., Missionarij persici⁻; ale odmienny jest na str. 336 wyd. „Prodromus" Lwów 1734: „H. vertentis revol. Persicae cum causis suis intrinsecis ex latino turcice facta; opus Viatoris, qui spem suam in Deo posu-it“. Wygląda ten tytuł tak jakby był dosłownie przełóż, z tureckiego (Konstantynopol, sierpień 1729 r.; 104 knlb. 4-to).—3) „Relatio de mu-tationibus Regni Persarum" (Rzym 1727 [Estr. XX 305 podaje tylko format 4-to, ale nie podaje liczby str., nie miał więc druku przed o-czyma. Wątpliwość wzbudza zaznaczenie t-że, iż z tej „Relatio" zrobiono „przekłady" fran-cuzki i angielski, z opowiadania K-go o przewrotach w Persyi]). Prawdopodobnie jest to memoryał złożony przez K-go w r. 1726 osobiście Kongregacyi de propaganda fide niewiadomo czy nie zmieniony przez nią. — 4) „Seren. Regum Pol. protectioni missiones asser-tae" od str. 236 — 289 jako „Appendix" w wyd.

1- em „Prodromus" (Lwów 1734), wraz z wa-żnemi dokumentami i faktami, oraz sprostowaniem do T. I Załuskiego „Epistolae"; jest i w wyd. 2-em (tu nr. 1). Z tego dodatku korzystał X. Załęski do swych „Missyj" (ob. niżej). Jedyne to druków, źródło do dziejów dawnych missyj naszych w Azyi zachodniej.—

5) „Diatribe propemptica [Estr. XV 416 łam

2- gi „problematica", ale w T. XX już dobrze] ad secuturam vertentis belli persici historiam et eorum quae in Prodromo sparsim innui [mówi K. o sobie] pleniorem, comprobationem" od str. 280—355 czyli do ostatniej w wyd. 1-em „Prodromus" (tu nr. 7). Jest to wywód przedwstępny do „Hist." (nr. 1) ,która wówczas ukazać się dopiero miała, oraz dla lepszego stwierdzenia tego, co tu i owdzie w „Prodromus" napomknął. Najwięcej tu jest szczegółów osobistych, ale tytuł swój usprawiedliwia „Diatribe" tem, że treścią swą służy za wstęp do „Historia"

1    za samą jej historyę, dla badacza nieobojętną. W wydaniu 2-m tego „Prodromus (nr. 1) „Diatribe" zajmuje str. 1 — 34, zaraz po 1 karcie nlb. i 8-u literowanych zaofiarowania Stanisł. Wincentemu lir. Jabłonowskiemu, wojewodzie Rawskiemu. Autor opuszcza z niej

2    najpierwsze okresy; przenosząc je na str. 1 — 3

„Quam difficile sit" ze str. 293 wyd. 1-go „Prodromus". Uderzające dziś jeszcze są myśli K-go na str. 346 o tem, co wolno robić rozno-sicielowi gazet, a co musi czynić historyk.

—6) „Scholia ad eorum quae superius (w Re-lacyi Durry-Effendiego niżej nr. 7 ob.), asteriscis notata faciliorem intellectum" na str. 106 — 236 wyd. 1-go „Prodromus": przepisy dopełniające, objaśnienia, sprostowania, zaznaczenia i dokumenta historyczne, doznania osobiste podczas pobytu na Wschodzie—nader cenne, wielką wiedzę i pilność K-go ukazujące; są i w wyd. 2-m (nr. 1). Po „Historia" K-go te przypisy do Durry-Effendiego więcej znaczą od niego samego, zajmują też więcej miejsca, tak, iż w połączeniu z 1-ą częścią dzieła głównego (nr. 1) i ilościowo i jakościowo go tłumią. Ostatni przypisek (str. 235 — 6) poświęca K. na rzut historyozoficzny a la Bossuet. — 6) Przekład sprawozdania urzędowego tureckiego z poselstwa do Persyi, wyd. przez K-go wraz z nr. 4—6 p. t.: 7) „Prodromus ad tragicam ver-tentis belli Persici historiam, seu Legationis a Pulgida Porta ad Sophorum ( = Persów) Regem Szah Sułtan Hussein anno 1720 expeditae au-tentica Relatio, quam redux e Perside Legatus Durri Effendi Turcarum imperatori Achmed Ill-o in scripto consignavit ex turcico, additis scho-liis latine facta opera... Accessit ejusdem (K-go) de legationibus Polouo-persicis Dissertatio" (Lwów 1734; 1 k. nlb. zaofiarowania Bibliotece Kodeńskiej, 7 knlb. Benevolo Lectori i Corrigenda, 355 str. [właśc. 350, gdyż 72-a mylnie oznaczona „77“], 8 knlb. Index rerum no-tabilium—4-o. Przekład zajmuje 100 str., do „105“; dalej ciągną się już oryginalne nr.

4—6). Wydanie 2-e, przy „Historia"; ma tytuł odmienny (Estr. XX 419 łam 2-i), słusznie nazwane poprawniejszem od pierwszego. Zupełnie błędnie objaśnia Estr. t-że, iż „Prodr." jest wydrukowany jako cz. I „Tragica verten-tis belli ...historia"; nie może się to stosować ani do sprawozd. Durrego, ani do żadnego z nr. 4—6. Uczony nasz, jak i przy n-rze 2-m, otrzymał polecenie przekładu od Porty i już podczas pracy nad sprawozdaniem z przewrotów. Kiedy już druk przekładu był rozpoczęty, nawinęła się K-u w Adryanopolu wersya Durrego w narzeczu persko-dworskiem: postanowił z niej skorzystać, wstrzymał druk i wziął się do nowego opracowania. Nie miał go jeszcze ukończonego w r. 1729, kiedy opuszczał Konstantynopol na zawsze, i pracą tą zajmował się dalej, będąc już w kraju. Wydawał ją bar-dzy wolno, co widać z dat aprobacyi duchownych (1730-4).—Jaki jest stosunek rzeczowy nr. 1—3 książek w obcych językach wymienionych u Estreichera, a za przekłady lub skrócenia łacińskiego oryginału K-go uchodzących, dotychczas nie wyjaśniono. Sam K. nadaje powagę tylko książce francuzkiej „Histoire de la der-niere Revolution de Perse“ (Paryż 1729 2 t. 12°), ułóż. przez jezuitę Cerceau; z niej powstał przekład hollenderski. — Takie są dzieła znane człowieka i umysłu dużej miary, jakim się oku potomnemu zarysowuje K.; nieznane

może jeszcze ukrywają się po bibliotekach tak    braku funduszów zaprzestać musi druku swego

naszych jak obcych; może w Stambule, w Te-    słownika, K., korzystając z zachowania, jakie

na ukończenie słownika. W 1823 r. usunął się ze swego stanowiska, lecz do końca życia przemieszkiwał w Świśłoczy. W 1842 r. żył jeszcze. Z prac jego są znane; „O dostrzeżeniach meteorologicznych" (,,Rocz. T-stwa Przyj. Nauk Warsz.“, T. n 1803); „O sposobach pożytecznego uczenia się nauk matematycznych" („Dzień. Wileński" 1806 VII); Tłómaczył Gue-riniere’a „Apteczka nowa końska" (Warszawa 1804).—Por. „Enc. Orgel." większa T. XVI; „Kłosy" 1879 str. 222, 253; Bieliński J. „Stan nauk matem, za czasów wszechnicy wileńskiej" (1890; str. 121); Kraushar „Tow. Prz. Nauk w Warsz." (I 213, 238).

Krusiński Stanisław (* lmaja 1857 we wsi Posiołkacb,gub. Saratowskiej—f 24 stycznia 1886 w Kazaniu). K. pochodził z rodziny, która w ciągu paru pokoleń oddawała się systematycznie pracy umysłowej, ale rodziny zarazem nerwowej: ojciec targnął się na życie swoje, brat był dotknięty lekkim niedorozwojem umysłowym. Ojciec K-go uczęszczał jednocześnie na dwa wydziały i oba ukończył, otrzymując stopień magistra, poczem wstąpił do komissyi ka-dastralnej i brał żywy udział w ówczesnym ruchu umysłowym rossyjskim, który tak silnie wezbrał w okresie reformy włościańskiej; jak dalece interesował się sprawą uwolnienia włościan, o tern świadczą liczne streszczenia prac wybitniejszych publicystów nawołujących do reformy, które po nim pozostały. K. miał lat 8, gdy ojciec odumarł go: był wtedy dzieckiem nad wiek rozwiniętem. „Podziwiano jego ogólny nad wiek rozwój umysłowy i moralny, dowcip w odpowiedziach, głębokie zastanowienie i żądzę wiedzy w zapytaniach. Obok tego o-gromnie był żywy, ruchliwy, a nawet swawolny. Pociesznie tylko był zawsze roztargniony i roztrzepany. Kiedy posyłano go po cokolwiek, albo coś polecono mu zrobić, w tejże chwili zapominał o tern i wracał zakłopotany, zapytując co mu kazano spełnić. Niemniej też wszyscy podziwiali w nim nie dziecinne wcale zamiłowanie prawdy i słowności. Nikt z otaczających nigdy nie doświadczył, żeby skłamał choćby w rzeczy najmniejszej, albo nie dotrzymał obietnicy" (z listów). Takim pozostał i później; jedynie roztrzepanie znikło, które pochodziło stąd, że odrywany od swoich myśli pozostawał z niemi nadal. Na piątym kursie medycyny w Warszawie na zebraniu kursowem z nazwiska wymienił tych, którzy bez dostatecznej znajomości przedmiotu przystąpili do ostatecznych egzaminów i za parę miesięcy mieli rozpocząć praktykę, i zażądał pozostania na rok drugi, a sam dał przykład, uważając wiedzę swoją za niedostateczną, nieco wcześniej, na kursie czwartym. Inną

L. J.

heranie w samym Ispahanie, gdzie K. długo miał u referendarza Tyszkiewicza, właścicie-przebywał i pracował, gdzie oblężenie 1720—2 la Świśłoczy, wyrobił u niego zasiłki pieniężne przetrwał, pleśń zasnuwa niejedno widzenie jego bystrego oka. ujęte w pismo. Ślady zaginionej, a przynajmniej niewykrytej dotychczas pracy oryginalnej K. w jęz. perskim lub arabskim mamy w „Prodromus" (wyd. 1-e od str. 298), gdzie K. mówi, że Szach Hussein, otrzymawszy od niego Biblię z malowidłami, tak ją sobie upodobał, iż polecił daroczyńcy ułożyć spis wyjaśniający znaczenie wszystkich obrazów, o-raz symbolów Historyi Św. Praca nad tern, z pomocą uczonych perskich i arabskich prowadzona i ukończona, trwała prawie 4 lata (grudz. 1715 r.—paźdz. 1719 r.), musiała więc być i obszerną i żmudną, a samo wskazanie jej przedmiotu jest wielce charakterystyczne dla umysłowości perskiej. Z rękopisów, które znaleziono po śmierci, doczekał się druku pewno najbłachszy: 8) „Pragmatographia de le-gitimo usu Ambrozyi Tureckiej; to iest opisanie należytego sposobu zażywania Kawy Tu-reckiey...“ (Warszawa 1769, drk. Mitzler; 18 str. 8-o; wydawca J. Ep. Minasowiez). Przywiezione przez K-go z Persyi sprawozdanie polaka Ormianina Muratowicza wyszło p. n.

„Relacya Sefera M-a, obywat. warsz. od Zygmunta III, do sprawowania rzeczy wysłanego do Persyi w r. 1602, rzecz ze starego rękopi-smu wybrana" (Warszawa 1777, Mitzler; 35 8-o; nowy nakład t-że 1807, 40 str. 8-o. Bentk.

II 773: „Historycznych dat mało").—II) Estreicher (XX 306) starannie wskazał co pisano o K-i m. Tu wymieniamy: Muchliński A. „Pamiętnik religijno-moralny" 1861, str. 136 — 51,

289—301; Załęski St S. J. „Missye w Persyi w XVII i XVIII w. pod protektoratem Polski"

(„Missye katol.." 1882; osob. Kraków t. r.); tenże „Jezuici w Polsce" T. III cz. II (Lwów 1902);

Zieliński Feliks„Ksiądz Krusiński, wiad. hist.“

(„Bibl. Warsz.“ 1841, IV, 375—97).

Krusiński Jacek (* około 1770—f po r.

1842; podpisywał się zawsze Hiacynt), pedagog polski. O życiu tego zasłużonego człowieka doszły tylko okruchy. Kształcił się w Szkole Głównej koronnej i otrzymał stopień doktora filozofii. Nauczał w różnych szkołach; w 1802 r. obrano go za zasługi członkiem T-twa Przyjaciół Nauk w Warszawie. W r.

1806 został dyrektorem gimnazyum w Świsło-czy i wszystkich szkół w gub. grodzieńskiej.

Znakomicie się rozwijał ten zakład pod zwierzchnictwem K-go, który nietylko był sprężystym administratorem i umiejętnym kierownikiem pracy nauczycielskiej, ale, jako prawdziwy pedagog, umiał przywiązać do siebie młodzież. Wydawał cenne programata p. t.

„Treść nauk w gimnazyum gub. grodzieńskiej (Świśłoczy)" (Grodno 1816, to samo za lata 1817 — 1822). Gdy Linde doniósł mu, że dla

Wielka Kacyki. Illustr. Ser. I. Tom XLI. Zesz. 323b

jĘ/mm

rs* V •>:......¹

;>

sprawą, którą poduiósł i która narobiła wiele wrzawy, było żądanie kontroli nad kolegami pobierającymi stypendya, ażeby usunąć nadużycia. Podczas zebrania zemdlał ze wzruszenia podczas mowy swojej. K. ukończył młodo gimnazyum w Saratowie podczas największego napięcia t. zw. „chodzenia w lud<{ inteli-gencyi i, rzecz naturalna, że ukochał całem swein jestestwem nowe hasła. Relegowany z Akademii medycznej w Petersburgu, przeniósł się do Kazania, gdzie poślubił Szwajcarkę Luizę Rentsch; stamtąd wydalony w drugiej połowie r. 1880 przybywa do Warszawy, gdzie go przyjęto na wydział medyczny. Wiedzy niepospolitej na swój wiek, oddany całkowicie sprawie nowych haseł, obdarzony namiętną i wyjątkową wymową, przedwcześnie wyrobiony, zaczął niebawem wywierać wpływ wielki na młodzież uniwersytecką. Trzeba wziąć pod uwagę ówczesny stan umysłów w kraju: wśród najlepszej części młodzieży rej wodzili pozytywiści,

, A"'

r,

iii

W"'*

Fig. 36. Krusiński Stanisław.

którzy w hasłach pracy organicznej widzieli ostateczny wyraz rozumu politycz., a były to czasy, kiedy pozytywizm wypowiedział był wszystkie konsekwencye wiary swojej politycznej. Pod pozytywizmem w głębi wśród młodzieży tliły się poglądy wielopolszczyzny. Atmosfera ideowa była nad wyraz ciężka, a jeśli już od r. 1877 zdarzały się wśród młodzieży inne poglądy, so-cyalistyczne, te nie wywierały wpływu: przedstawiciele tych poglądów zachowywali się raczej spokojnie w uniwersytecie, aby zamaskować działalność swoją gdzieindziej. W uniwersytecie nawet najlepsi rzadko brali do rąk poważniejszą książkę; przeżuwano felietony Świętochowskiego i z nich czerpano całą wiedzę społeczną. K. zrozumiał, iż należy za wszelką Cenę podnieść poziom ideałów, a więc wystą-

. pić z rozleglejszemi hasłami uczciwości społecznej, która wśród ,,organiczników“ została utożsamiona z uczciwym zarobkiem i uczciwem życiem prywatnem, — obudzić zamiłowanie do wiedzy, a zwłaszcza społecznej, wreszcie podnieść poczucie godności społecznej, tak obniżone przez ruch pozytywistyczny. Uniwersytet warszawski niebawem staje się widownią namiętnej walki przekonań. K. występuje z projektem adresu z powodu obchodu rocznicy r. 1830, a w parę miesięcy, w początkowych tygodniach r. 1881 dochodzi do skutku tak zwana „schodka ostrowidowska"—pierwsze tłumne a manifestacyjne wystąpienie w kraju od r. 1863 (młodzież żąda wydalenia z uniwersytetu delatora, studenta Ostrowidowa). Marzec tego roku jeszcze bardziej podniesie wrzenie, owe ideje będą oddziaływać tłumnie, powstawać zaczną kółka samokształcenia- książki treści społecznej, a przedewszystkiem Marx, będą dostarczały pokarmu. Ale nadewszystko wysuną się na przód zagadnienia moralno-społeczne, kontroli nad tymi, którzy pobierają sty-pendya, a wreszcie projekt, ażeby mający wyższe dochody z domu oddawali nadmiar do wspólnej kasy, będącej w ręku ciała wybieranego, a fundusze te szłyby na utrzymanie uboższych kolegów. W r. 1882 — 1883 w kółkach jest już paruset studentów i zwolna wyłania się zamiar przejścia do działalności publicystycznej. Ale nadchodzi żywiołowo zwołany wiec z powodu obelgi, wymierzonej przez stud. Żukowicza Apuchtinowi w r. 1883, sądy irelegacye tłumne, wreszcie aresztowanie w maju kilkunastu studentów, w tej liczbie K-go, któremu pozostawały jedynie egzamina ostateczne, i wywiezienie do Petersburga. Ruch został rozbity, ale licznemi odnogami wplecie się w dalsze pasmo myśli w kraju: na przygotowa-nymgruncie „Głos‘‘ znajdzie silny oddźwięk, gdy powstanie w 1886, znajdą ruchy inne społeczne —teoretyków. Zresztą ku końc. r. 1882 rozpocznie się różniczkowanie wśród radykalistów ówczesnych „Krusińczycy:< (prawie wyłącznie Polacy z Wołynia i dalszych okolic Cesarstwa, a w Królestwie jedynie wychowańcy gimnazyum Ma-ryampolskiego) będą tworzyli odłam coraz bardziej wyodrębniający się. Wypuszczony z więzienia w Petersburgu, K. przyjął kondycyę w domu Wańkowiczów w gub. Mińskiej, a w r. 1886 znalazł się w Kazaniu, ażeby zdać egzamina ostateczne; tam umarł na zapalenie opon mózgowych. W r. 1883 rozpoczął w ,,Przegl. Tyg.“ pracę publicystyczną; rozprawy jego zostały zebrane w dwóch tomikach: „Szkice socyolo-giczne“ (Warsz. 1891) i „Szkice ekenomiczne“ (tamże 1891). Pozostały bardzo liczne prace niedokończone, które świadczą o niezwykłej pracowitości K-go, a zarazem o wszechstronności jego umysłu. Prace ogłoszone odznaczają się oryginalnością i dowodzą, że nauka nasza straciła w K-im siłę niepospolitą. O

Krustacyt.—Kruszewski Habdank Ignacy.

K-irn pisał K. Krauz (ob.). w wydawnictwach Instytutu Międzynarodowego socyologicznego (1898) i udzielił mu dużo miejsca w swoich wykładach w College librę des Sciences socia-les" w Paryżu. K. był tłómaczem znacznej części pierwszego tomu „Kapitału" K. Marxa. Por. ,,Z dawnych wspomnień¹' (,,Wiedza“ wileń-

L. K.

ska 1908).

Krustacyt, ob. Skorupiak.

Krustumerya, łac. Crustumeria i Crustii-nierium, m-sto w Italii, w krainie Sabińskiej, w okolicy górzystej, nad źródłami rzeki Allii, założone przez Albańczyków. Mieszkańcy jego należeli do pierwszych zdobyczy państwa rzymskiego, i to za sprawą Romulusa. K-a znikła wcześnie z widowni dziejowej; na polach jej podniosły rzymskie legiony bunt, secessio Crustumerina, przeciw patrycy uszom, na miejscu Kr-yi leży dzisiaj Monte Rotondo.

Kruszce, ob. Metale.

Kruszcowe góry, ob. T. XIV str. 743—7.

Kruszczak, Mełallites, rodzaj owadów tę-gopokrywych (Coleoptera), zaliczony do rodziny ryjkowców (Curculionidae). Trzon cienkich różków sięga nieco poza okrągłe o-czy i opatrzony jest 7-io-uzdeczkowym biczy-kiem; ryjek czworokanciasty, tarczka wyraźna, wydłużone okrywy na końcu tworzą wspólne zaostrzenie. Owady te, których naliczono koło 17 gatunków zamieszkujących Europę, trzymają się na krzewach i drzewach. Najpospolitsze z nich: M. mollis Serm. wyrządza szkody, szczególniej w okolicach górskich wśród drzew iglastych (na sosnach i świerkach), obgryzając młode pędy (5—7 mm.). M. atomarius Ol. podobny do poprzedniego gatunku. Długość 4—5 mm.

Kruszczyna, ob. Szakłak.

Kruszec uranu smolisty, ob. Nas tur an.

Kruszelnicka Salomea (* 1873 r. w Białej w Galicyi), śpiewaczka rusińska. Kształciła się w śpiewie w konserwatoryum lwowskiem pod kierunkiem Wysockiego, następnie u Cre-spi w Bolonii. W operze warszawskiej śpiewała w

S. Drz.

K.K-c.

1898

1902; po roku 1902 występuje na scenach zagranicznych. K. posiada typowy sopran dramatyczny, silny i technicznie ogładzony, ale niedośó rozległy w skali i piękny w brzmieniu. K. odznacza się tem-parainentem scenicznym, niezwykłą inteligencyą artystyczną, wybitnemi zdolnościami aktorskie-ini. Największe tryumfy święciła w operach: „Halka", „Hrabina", „Balladyna", „Aida", „Bal maskowy", „Tosca", „Werter", „Cyganerya", a również i w innych.

Kruszelnicki Stanisław (f 1841 we wsi Mytnicy, gub. Kijowska, w późnej bardzo starości). Zamieszkawszy przed r. 1772 we wsi Mytnica, był jakiś czas urzędnikiem przy komorze celnej, a później po jej zniesieniu pozostał tamże. Świadek rozruchów ukraińskich opisał je w pamiętnikach „Opis rzezi ukraińskiej 1768",

A. Pol.

które w rękopisie znajdują się w obecnej Bibliotece Ordynacyi Krasińskich.

Kruszeń, minerał, ob. E u k 1 a z.

Kruszewac, tur. Aladża-Hiss ar, m-sto w Serbii, 2 km. od lew. brz. rz. Raziny, a 4 km. na płd. od rz. Morawy zachodniej, z załogą wojskową 7 909 mk. (1900 r.); stary kościół, prawdopodobnie z w. XIV; gimnazyura i 2 szpitale. Zwaliska dawnego zamku, w którym do r. 1389 rezydował ostatni car serbski Lazar. R. 1428 Turcy zdobyli i zajęli K., kościół obrócili w meczet; posiadali miasto do r. 1883, w którym wróciło do Serbii.

Kruszewo (tur. Krutdżewo), m-to w wi-jalecie monasterskim (Macedonia), 38 km. na płn. od Monasteru, w okolicy górzystej, 1176 m. npm.; około 10 000 —12 000 m-ców(ok. 8 000 Cyncarów i ok. 3 000 Serbów). Zwaliska starego zamku, osada zbudowana przed 150 laty; 12 kościołów i misya katolicka. Mieszkańcy trudnią się kowalstwem i topieniem łoju.

Kruszewscy—rodzina działaczy na polu o-światowem, która z tego powodu w latach 1899 — 1908 uległa licznym prześladowauiom. Z nich 1) K. Wacław, syn Juliusza i Zofii (* 21 list. 1867 w Grodzieńskiem). Po ukończeniu szkoły realnej w Równem studyo-wał rolnictwo w b. Instytucie rolniczym w Puławach. Obecnie gospodaruje pod Puławami, prowadząc gospodarstwo wzorowe i jednocześnie pracując w zakresie kultury ludowej. Rzecznik interesów ludu wiejskiego. Ostatnio pełnomocnik gminny, członek zarządu „Światła14 lubelskiego, Kółek im. Staszica, miejscowej spółki rolniczej i stowarzyszenia spożywczego. Pisuje do „Gazety Rolniczej", „Kuryera Lubel.", (dawniej do zamkniętego „Zagonu"). Brat jego 2) Stanisław (* 6 maja 1872 w Lubelskiem). Ukończył gimnazyum w Lublinie i Instytut technologiczny w Petersburgu. Obecnie pracuje na drodze War.-Wied., w oddziale mechanicznym. Wieloletni i ceniony współpracownik czytelni bezpłatnych Warszawy, w r. 1899 wraz z gronem osób tam pracujących aresztowany (w grudniu). Dzisiaj pracuje w Uniwersytecie dla wszystkich, który swój rozwój zawdzięcza w znacznej mierze sprężystości K-go.

Kruszewski Stanisław, malarz, humorysta współczesny krakowski, którego liczne akwarele cieszyły się w swoim czasie wielką popularnością z powodu doskonałej przesadnej charakterystyki typów, szczęśliwego podchwytywania z życia motywów i łatwego obrazowania przedstawianych scen. Do rzędu godniejszych uwagi prac jego należą: ,,Wręczenie dyplomu", ,,Z powinszowaniem imienin", ,.Zadowolony", oraz cały szereg scen i karykatur typów żydowskich, które wypełniają znaczną część jego działalności artystycznej.

Kruszewski Habdank Ignacy, oficer wojsk polskich, generał wojsk belgijskich (* 1799 r.—f 25 grud. 1879 r.). Pochodził

Br; G.

Br. G.

K. B.

z Lusławic, w Kaliskiem, korpus kadecki w Kaliszu i wstąpił do strzelców gwardyi konnej. W 1818 r. został oficerem, a potem adjutantem generała Zygmunta Kurnatowskiego. W 1830 r. niezwłocznie przeszedł na stronę powstania i z kolei był adjutantem wodzów Chlopickiego i Skrzyneckiego. Dzięki zaletom posuwał posuwał się szybko w kary erze: 6 lutego 1831 r. został kapitanem, 6 kwietnia majorem, 15 maja podpułkownikiem, 19 lipca pułkownikiem, a nadto udekorowany krzyżem kawalerskim virturi mi-litari. Objął dowództwo 5-go pułku ułanów, wystawionego przez Konstantego Zamoyskiego, i był komendantem brygady do końca wojny o niepodległość. Za granicą wstąpił do armii belgijskiej i awansował na generała. Wskutek nacisku dyplomacyi rossyjskiej K. w 1852 r. musiał podać się do dymissyi. Przybył do Ga-licyi i kupiwszy dobra Łazany, zajmował się rolnictwem. W r. 1863 po spełzłej próbie z Mierosławskim przyjął propozycyę Rządu Narodowego względem objęcia dowództwa naczelnego, ale do wykonania jej nie przyszło, a niebawem K. osadzony w więzieniu przez Austryaków, przebył tam kilkanaście miesięcy, poczem w r. 1864 wydalono go z granic Austryi. Wrócił po kilku latach do Galicyi, nabywszy w Jasielskiem Gogolów, i przemieszkiwał tam do zgonu. Przy końcu życia oddawał się dewocyi i nie brał udziału w sprawach politycznych. Słusznie pisano o K., iż był z tego legionu postaci, podobnych do pamiątkowych sztandarów wojennych, które im bardziej podarte Kulami, tern większe wzbudzają poszanowanie. Imię jego było bez zmazy, postać wolna od zarzutu i nigdy nie była przedmiotem sprzecznych sądów, oskarżeń i obron. Był to przedstawiciel ducha rycerskiego Polski w najszlachetniejszem znaczeniu. K, zostawił pamiętniki o 1830—31 r. (wydane w Krakowie przez córkę 1890). Ogromną zaletą tych wspomnień jest wielka szczerość: K. prosto opisuje zjawiska, na które patrzał, plastycznie kreśli wypadki, których sam był uczestnikiem. O działaniach Cbłopickiego i Skrzyneckiego przytacza fakta, które zgrozą przejmują; wiarogodnie, rzetelniej, od innych opowiada przygody Krasińskiego w pamiętny piątek Wielkiego Tygodnia Polaków (3 grudnia). Po przeczytaniu całej książki powstaje obraz zapasów, w których cały naród okazał tyle mocy ducha, a przewodnicy jego wszystko zniweczyli i do zguby go przywiedli. K. jest wojakiem i, naturalnie, szuka przeważnie błędów w strategii lub opieszałości działań, ale dusza jego, przystępna dla drgnień szlachetnych, odczuwa i ten błąd zasadniczy co do kwestyi ludu, która w początku powstania tłoczyła jego energię. Pamiętniki K-go stanowią dobry przyczynek do wojny 1831 r., pociągają prawdziwością i rozgrzewają zapałem. Gorące zamiłowanie sprawy narodowej nie jest tu fraze-

L. J.

w 1815 r. ukończył > sem, lecz krwią i żółcią, które porywają czytelnika. K. pozostawił jeszcze w rękopisie „Regulamin dla jazdy, na regulaminie francuskim, na regulaminie polskim z czasów W. ks. Konstantego i na 35-letniej praktyce autora"—1863 r. (przygotowany dla powstania; Archiw. Akad. Umiejętn. w Krak. nr. 1 272). O K-im „Czas" 1879 ,M> 297; przedmowa do pamiętników; „Kwart.hist.“ 1891 str. 195 —199).

Kruszewski Mikołaj (Habdank), lingwista polski (* na Wołyniu, w Łucku 18 grudnia 1851—f 1887). Początkowe nauki pobierał w byłej szkole szlacheckiej powiatowej w mieście rodzinnem. Następnie przeszedł do gim-nazyum w Chełmie (gub. Lubelskiej), które u-kończył z odznaczeniem, i wstąpił na wydział filologiczno-historyczny uniwersytetu warszawskiego. W uniwersytecie pracował głównie nad filozofią pod kierunkiem prof. Troickiego; pod jego wpływem zapoznał się K. z ówczesną filozofią angielską, wczytując się pilnie w dzieła S. Milla, Baina i H. Spencera. Językoznawstwa uczył się z wykładów prof. Koło-sowa, który też zachęcił go do napisania rozprawy kandydackiej na temat: „Zagowory, kak wjid russkoj narodnoj poeziji“, a następnie podsunął mu plan dalszego kształcenia się w lingwistyce pod kierunkiem prof. Baudouina de Courtenay w Kazaniu. Podczas bytności swojej w Kazaniu,—w przejeździe do TroicŁa (gub. Orenburska), dokąd przeznaczony był na nauczyciela jęz. starożytnych w gimnazyum— K. zapoznał się osobiście z prof. B. de C. i zasięgnął jego rad i wskazówek co do dalszej pracy swojej nad językoznawstwem. W ciągu trzechletniego pobytu w Troicku utrzymywał stałe stosunki listowne ze swoim mistrzem, który w odległości 1000 wiorst kierował jego studyami, dostarczając młodemu pracownikowi nietylko wskazówek i objaśnień, ale nawTet i dzieł potrzebnych do nauki. K. według świadectwa prof. B. de C., pracował bardzo pilnie i osiągnął nawet samodzielnie poważne wiadomości w gram. porównawczej. Zebrawszy, za pomocą oszczędności i lekcyj, pewien fundusz dostateczny do utrzymania rodziny w Kazaniu przez czas jakiś własnym kosztem, K. porzucił Troick i przebył do Kazania dla słuchania wykładów prof. B. de C., z którym też stale obcował, korzystając nietylko z materyałów naukowych uczonego profesora, ale i z wyników jego badań i rozmyślań. To ziarno wiedzy, rzucone szczodrą ręką mistrza, padło na grunt przygotowany poprzednią pracą; umysł K-a, wdrożony już do naukowego myślenia, w lot chwytał udzielane mu życzliwie wiadomości, utalentowany i pracowity kandydat na profesora robił szybkie postępy w swojej specyal-ności i po półtora roku studyów mógł już o-bjąć katedrę językoznawstwa. Dla uzyskania prywatnej docentury przedstawił rozprawę na temat Spostrzeżenia nad pewnemi fone-

III z. 1 r. 1888 — 89.

tycznemi zjawiskami, zależnemi od akcen-tuacyi, oraz wygłosił próbny wykład O analogii i etymologii ludowej,—rzecz drukowana następnie w czasopiśmie „Fiłołogiczeskij Wje-stnjik" (1879). Po zdaniu egzaminu magistrow-skiego i obronieniu rozprawy w kwestyi guny (studyum z zakresu wokalizmu starosłowiańskiego, 1881) został docentem etatowym. W dwa lata później doktoryzował się na podstawie rozprawy Szkic nauki o języku (1883); mianowano go wówczas profesorem nadzwyczajnym, nieco później w r. 1885—prof. zwyczajnym gram. porównawczej i sanskrytu. Zmuszony stosunkami finausowemi do wykładów po za uniwersytetem, wskutek nadmiernej gorączkowej pracy nadwerężył K. wątłe swe zdrowie i zapadł w rozstrój nerwowy, który objawił się melancholią, „zapomnieniem wszystkiego prócz lingwistyki", rozstrojem mowy...; po pewnych oscylacyach w rozwoju choroby K. zmarł na paraliż postępowy mózgu 12 list. 1887. Podczas choroby bardzo się dręczył tą myślą, iż „nic prawie po polsku nie pisał"... [prócz rozprawki „Przyczynek do historyi pierwotnych samogłosek długich" w „Pracach filologicznych" 1885, t. I, z. 1 str. 90—101]. We wszystkich swych pracach K. okazuje wybitną dążność u-mysłu filozoficznego do szerszych uogólnień naukowych, do ścisłego formułowania wniosków. Posiadał też w wysokim stopniu dar spostrzegawczy, zdolność bystrego oryentowauia się w rozpatrywanych faktach i w pracach cudzych. Natomiast brak K-u należytego opanowania faktów językowych i odpowiedniego oczytania w literaturze lingwistycznej—jednem słowem, brak mu eruducyi. To też w każdej z tych prac faktyczna strona rozprawy pozostawia wiele do życzenia i ustępuje części teoretycznej, zawsze pomysłowej. Dotyczy to zwłaszcza rozprawy K-go na stopień magistra (O gunie sanskr. tj. o pewnym typie stopniowania samogłosek). Zarówno wstęp do tej rozprawy jak i praca K-go Szkic nauki o języku wydane były przez autora w niemieckiem opracowaniu, pierwszy p. t. „Ueber die Lautabwechslung" osobno, w Kazaniu 1881, druga w czasopiśmie prof. Tech-mera „Internationale Zeitschrift fur allgemeine Sprachwissenschaft" (1884 -90, I—V). Z innych prac K-go wymienić należy jeszcze: Przekład ośmiu hymnów Rig-Vedy w Rocznikach kazań, uniwersytetu; 1879, trzy rozprawki (ross.) Studya Lingwistyczne (odbitka z „Fiłołog. Wje-stuika, 1880 t. IV; w tej liczbie cenna rzecz o absorpcyi morfologicznej) wreszcie wydane przez prof. Bogorodjickiego urywki kursów K-go, rzeczy głębszej naukowej wartości. Wyczerpujący życiorys M. Kruszewskiego oraz wszechstronną drobiazgową ocenę prac jego ogłosił nauczyciel i przyjaciel zmarłego J. Baudouin de Cour-tenay w „Pracach filologicznych", T. II z. 3 i T.

K. A.

Kruszka Michał, dziecię chłopskie, syn dzielnego kmiecia z pod Żnina, Jana K-i, pierwszy z Polaków senator stanowy w wielkiej Rzplitej amerykańskiej (* 28 września 1860 w Słabomierzu w pow. Żnińskim, W. Ks. Pozn.). Jest bratem Szymona K-i, prześladowanego przez rząd pruski za kulturkampfu proboszcza w Poznańskiem, i Wacława, autora „Historyi Polskiej w Ameryce" (ob.). Oddany do gimna-zyum niemieckiego w Wieleniu (Pilehne) nad Notecią, po trzech latach przeszedł do Wągrowca, skąd jednak ojciec, podupadłszy na majątku, odebrał go już po roku i do pracy w domu zaprzągł w 20-m r. ż. W szkole 10-letni chłopiec już okazał samodzielność jako Polak. Po Sedanie nie chciał wykaligrafować i wyuczyć się na pamięć „Wacht am Rhein", za co „Bromberger Ztg" napiętnowała go mianem re-bellizanta. Jako młodzieniaszek już pisywał kor-respondencye polityczne do „Przyjaciela ludu" w Chełmnie, „Pielgrzyma" w Pelplinie, do „Przyjaciela" toruńskiego i „Orędownika" poznańskiego. Na wyborach r. 1877 agitował za Skó-rzewskim przeciwko niemcowi rządowemu. Energia wrodzona wygnała go za ocean. Tu zaczepił się o fabrykę Singera w Elizabeth (st. New-York), ale wkrótce po strajku 1880 r. szukać musiał Chleba, a nie znalazłszy go w Filadelfii, przez 5 tygodni wysługiwał się jakiemuś niegodziwcowi na fermie za lichą strawę i dwa dolary całego zarobku. Wrócił do Singera, ale nie na długo; w r. 1882—3 jest już agentem ubezpieczeń w Bayonne i zbiera trochę centów. Ożeniwszy się, osiadł w r. 1883 w Milwaukee i po 2 latach założył drukareńkę, której wartość nie przenosiła 28 dolarów; nauczył się składania i odrazu zaczął wydawać „Tygod. anonsowy" a w 3 mieś. potem i „Krytykę". W czerwcu 1888 r. odważył się na wydawanie gazety „Kuryer polski"; znalazł w Milwaukee 360 prenumerat., ale się nie zraził: szedł dalej; dobierając ludzi i przedmioty do produkcyi dziennikarskiej najodpowiedniejsze, sam nieznu-żony w pracy, niepozbawiony uzdolnienia, ale chętnie sięgający po rozum cudzy, a przy tern zamiłowany w porządku, ścisły, nawet surowy, dla siebie jak dla innych, wytrwale posuwał się naprzód, zyskując stale rosnącą liczbę prenumeratorów, aż wreszcie postawił wydawnictwo tak, że mógł w r. 1899 zorganizować spółkę z kapitałem 20 tys. doi. Odtąd pismo rozwijało się szybko i wewnętrznie i materyalnie i jest obecnie jednem z najlepszych polskich vv Stan. Zjedn., a już w r. 1905 miało 18 tys. prenumeratorów. W r. 1890 K. zaczął działać jako polityk czynny: postawił swą kandydaturę do Izby prawodawczej Wisconsinu—i przeszedł. W r. 1892 Milwaukee wybrało go do miejscowego senatu; był K. pierwszym senatorem polskim, wprowadzonym do ciała prawodawczego w Stanie amerykańskim. Nie jadł darmo chleba zaszczytu: zaproponował kilka urządzeń administracyjnych natchnionych ludzkością i troską o lud pracujący. Na jego wniosek uchwalono stanowe święto „Labor Day“ dla robotników. Nie zapomniał też, że jest Polakiem: wymógł stałą zasadę dla statystyki stanu, że Polacy zapisywani będą jako urodzeni w Polsce. W radzie municypalnej miluackiej przeprowadził uchwałę nakazującą wszystkie rozporządzenia miejskie drukować i po polsku: skorzystał z tego „Kuryer", czyli on sam, ale korzystali też i jego rodacy. W r. 1899 przez sejm Związku Narodowego obrany na członka komisyi konstytucyjnej, w sejmie, który miał konstytucyę nową uchwalić, czynnie do ulepszenia dawnych porządków się przyłożył. W r. 1904 odbył po Stanach zachodnich podróż dla poznania osad polskich i zamierzał ją opisać w umyślnej książce ilustrowanej.

Kruszka Wacław, współczesny ksiądz katolicki w St. Zjedn. Am. Półn., brat młodszy Michała K-i (* 1868 w Słabomierzu w W. ks. Poznańskiem), Przez brata ściągnięty do Ameryki, założył w Ripon, a później i Oshkosh w st. Wisconsin dwie nowe parafie i w obu został pierwszym proboszczem. Obowiązki duchowne wcześnie połączył z działalnością piśmienniczą i nauczycielską. W r. 1895—6 nauczał religii i języka polskiego w wyższej szkole polskiej w Milwaukee. Przedsiębiorczy, żywy, nie bez zdolności, dał się poznać publicystyką uprawianą w „Kuryerze Polskim", a późuiej w osobnych wydaniach. Roztrząsał w niej takie zagadnienia, jak: „Które rządy najlepsze", „Anarchizm i jego stosunek do socyalizmu" (1901) i iu.; ale głównie trzymał się potrzeb życia miejscowego, ogarniając przytem całość osadnictwa polskiego za oceanem. Częste podróże missyjne między nowych osadników poza granicami stanu, sprawozdania z nich, uczestnictwo w naradach kościelnych i ogólno-obywatelskieh, w których wybijał się nad poziom, wraz z ową działalnością publicystyczną dały imieniu jego taki rozgłos, że drugi kongres katolicki polski w r, 1901 w Buffalo (st. N.-York), wybrał go wespół z ks. Janem Pitassem na delegata do Watykanu w sprawie biskupstwa polskiego, do dziś dnia nierozstrzygniętej. Po usunięciu licznych przeszkód dopiero w czerwcu 1903 sam już tylko K. wyjechał do Europy, w towarzystwie adwokata Mahany’ego. Jeszcze za życia Leona XIII zdążył złożyć memoryał z bardzo szcze-gółowemi dowodami, popierającemi żądanie. We wrześniu Pius X przyrzekł „coś zrobić", ale kóngregacya De Prop. Fide, nakręcana przez biskupów amerykańskich, —pobierających od proboszczów cathedraticum, a przytem i niechętnie dla obcej narodowości usposobionych,— nie chciała zrobić nic. Dla zyskania poparcia odbył K. na jesieni podróż po Polsce, odwiedził wszystkich biskupów polskich; był i w Królestwie u Popiela, Kulińskiego, Zdzitowieckie-go, zawitał i do amerykanina Jerzmanowskiego pod Kraków i do Sienkiewicza w Oblęgorku. Biskupi w r. 1904 poparli żądanie, ale to niewiele pomogło. Gdy opozycya rosła, po miesiącu już K. wrócił do Rzymu. Urabianie kardynałów trwało przez całą zimę, mało przynosząc korzyści. Nakoniec 15 kwietnia 1904 r. papież wyznaczył audyencyę i na niej przyrzekł decyzyę jaknajszybszą a pomyślną. Słowami temi wiatr jeszcze do dziś dnia kołysze; przy ostrożuem obliczaniu półtora miliona Polaków czeka wciąż jeszcze na własnego biskupa (1908). W maju 1904 r. z obietnicą papieską wrócił K. do Ameryki i na 3-m kongresie kat. polskim w Pittsburgu d. 27 wrześ. 1904 r. zdał sprawę ze swego poselstwa. W literaturze polskiej społecznej znany jest K. jako autor dzieła „Histo-rya polska w Ameryce; początek, wzrost i rozwój dziejowy osad polskich w Północnej Ameryce (w St. Zjedn. i Kanadzie)". Pierwotny tekst pojawił się już w r. 1901 w „Kuryerze Polskim", a stąd w „Gaz. Wisconseńskiej“ i „Kuryerze Tygodniowym'* i ciągnął się do r. 1904. Nowe, poprawione, książkowe wydanie wyszło w Milwaukee drukiem spółki wydawn. „Kuryera" (do r. 1905 tomików in. 16° sześć., doprowadzonych po rozdz. I działu I (Polacy na Zachodzie), części drugiej, obejmującej „Historyę poszczególnych osad polskich"). Nie jest to historya a tem mniej wszechstronnie—jak w tytule — opowiedziana, ale jest opis chronologicznie prowadzony, różne strony życia zbiorowego osadników ukazujący. Statystyka przeważa i nadaje wagę; szkoda tylko, że w oznaczeniu liczby Polaków nie jest dość poważną, gdy na domniemaniu, że ²/₅ części ludności polskiej przy spisie nie podają się za Polaków, opiera swe liczby bardzo znacznie wyższe od amerykańskich. Autor nie uchylał się od kontroli publicznej, a nawet o pomoc w pracy publicznie zabiegał; wymienia aż 22 księży, którzy mu wiadomości nadesłali. W pracy swej wyszczególnia to wszystko, co ktoś inny bądź napisał, bądź poprawił. W ogóle, pomijając owo nieszczęsne domniemanie, dba o prawdę. Dzieło jego pozostanie użytecznym, niezbędnym nawet, zbiorem wiadomości o Polonii amerykańskiej. Prócz wyżej już wspomnianych K. wydał: „Rzym" (Milwaukee 1895); „Neapol Wezuwiusz Pompeji" (t-że 1898; obie rzeczy z osobistego poznania); „Hymny Wielkopostne" (przekład z łac. prozą; t-że 1896); „Wrażenia z wycieczki mis-syjnej.** Pisał K. nawet o Piękności (1899). Po angielsku wystąpił jako ksiądz w „The Un-believer (niedowiarek) before the Tribunal of Reason** (1900).

Kruszon (fr. cruc ho n = dzbanek), napój chłodzący, z wina, cukru, cytryn i pomarańcz z lodem.

Kruszowski, herb polski. Na tarczy w polu srebrnem- czarny niedźwiedź, wspięty w prawo, z piersią przeszytą od góry dwiema strza-

1109 r. wojska swe Bolesław Krzywousty, u-dając się na wyprawę przeciwko Pomorzanom. Tu odbył się 1149 r. zjazd książąt polskich Bolesława Kędzierzawego i Mieczysława Starego z książętami saskimi i arcybiskupem Magdeburskim, Fryderykiem, celem zawarcia przymierza i zapewnienia sobie wzajemnej pomocy. W r. 1193 nadał papież Celestyn III klasztorowi strzelińskiemu dziewiąty denar w Kruszwicy. Tu w r. 1230 potwierdził Konrad mazowiecki Krzyżakom nadanie Ziemi Chełmińskiej, a 1268 r. obdarzył Ziemomysł kujawski wiel-kierni swobodami kościoły włocławski i kruszwicki, w następnym zaś roku odstąpił zamek kruszwicki Bolesławowi wielkopolskiemu, który go wkrótce potem spalił z obawy, aby, w wojnie książąt pomorskich ze sobą nie wpadł w ręce nieprzyjaciół. W miejsce starego, drewnianego zbudował Kaźmierz W. nowy z cegły, a testamentem przekazał go wnukowi swemu, Kazimierzowi szczecińskiemu, który-to testament jednak unieważniono. Król Ludwik przyrzekł wprawdzie w Koszycach dnia 17 śnią 1374 r. nie powierzać zamku zamiejscowym, mimo to osadził w nim 1377 r. Pietrasza z Małachowa herbu Grzymała rodem z Sandomierskiego. W 6 lat później zajął go z K-cą na imię Ziemowita mazowieckiego A-braham Socha herbu Zagłoba i stąd łupił włości duchowne. Celem podniesienia miasta

łami ukośnie, w prawo i lewo. Przyniesiony z Węgier w początkach w. XVI przez rodzinę Nedeckicli z Nededy węgierskiej, która z cza-

Fig. 37. Kruszowski (herb).

D.

wrze-

sein przybrała w Polsce nazwisko Kruszowskich.

Oprócz K-ch używa herbu tego ród żmudzki Baniewiczów przydomku Jawsza.—Zr ó dł a: Paprocki; Niesiecki; Uruski.

Kruszwica, miasto nad Gopłem, w W. Księstwie Poznańskiem, w regencyi bydgoskiej, w powiecie strzelińskim, według najstarszych naszych kronikarzy Popielów, książąt polskich, stolica, a rodu Piastów kolebka, niegdyś, jak ! dał mu Jagiełło d. 8 czerwca 1422 r. prawo mówi Gallus, „dWitiis et militibus opulens“, zawdzięczała swoje znaczenie obronnemu położeniu-z jednej bowiem strony długie i otwarte jezioro, z drugiej głębokie tegoż zatoki, cieśniny, odnogi Noteci i bagna czyniły trudnym przystęp do miasta, którego bronił zre-

wraz

na-

na

niemieckie, a 1460 r. uwolnił Kazimierz Jagieł, mieszczan kruszwickich, przybywających do innych miast kujawskich, od wszelkich opłat, targowego, brukowego, bramowego, wszystkich zaś przybywających z towarami do Kruszwicy jarmark lub targi — od opłaty bramowej. Nie-sztą warowny zamek, na półwyspie Gopła sto- | wiele to jednak pomogło. K. pod koniec XV jący, a głębokim przekopem, wysokietni wała- ; wieku według Długosza zaledwie na miano osami i groblą otoczony. Walną jednak przyczy- j dy zasługiwała. Napróżno też ustanowił tam ną, zamożności i potęgi miasta było to, że Gopło, j Zygmunt III 1592 r. cztery jarmarki, napróżno połączone niegdyś z Wartą Wisłą i innemi woda- j królowie polscy potwierdzali przywileje miejskie mi, służyło za główny gościniec handlu i żeglu- i 1635,    1680,    1701 i 1720    r.: miasto nie

gi do morza. W tym to czasie była Kruszwi- podźwignęło się już z upadku. Zamek kru-ea portem, w którym statki z rozmaitych stron szwicki, od którego podziemny wchód prowa-bądź szukały schronienia i odpoczynku, bądź dził, silnie zbudowany i kilku basztami opa-też składały swoje bogactwa. Jakoż o dawnej trzony, naprawiono po raz ostatni około 1590 świetności Kruszwicy świadczą fundamenty bu- r. za Adama z Chomiąży Balińskiego, starosty dowli, które tam pod grubą warstwą ziemi roz- kruszwickiego. W r. 1655 zaraz po wkroczeniu ciągają się szeroko i długo nad. Gopłem.—Prze- (lipiec) opanowali go Szwedzi, którym nadare-niesienie przez Piastów stolicy państwa do ! mnie usiłował odebrać go (wiosna 1656) Czarnie-Gniezna podkopało znaczenie Kruszwicy, ale ¹ cki. W jakim był wówczas stanie, okazuje rycina więcej jeszcze ustanie żeglugi na Gople j w dziele Samuela Puffendorfa p. n. „Historia skutkiem powolnego osychania cieśnin, które | gestorum Caroli Gustavi“, przerysowana w „Przy-przedtem łączyły z niem jeziora i rzeki. Mi- ! jacielu Ludu" leszczyńskim (T. I. R. VIII, str. 205). mo to do końca XI wieku należała Kruszwica j W odwrocie z Polski, d. 18 czerwca 1657 zbu-jeszcze do rzędu pierwszych miast w kraju. ; rzyli go Szwedzi i odtąd już więcej z ruin nie Tu pojmał w r. 1096 Władysław Herman ’ powstał. W r. 1772 przeszła K. pod panowa-buntowniczego syna naturalnego Zbigniewa, I nie pruskie. W r. 1792 liczyła tylko 79 mie-a rozgniewany na Kruszwiczan za udzieloną I szkańców, dziś liczy ich 2 834. W miejscu temuż pomoc, wojsku swemu złupić i spusto- j jest poczta, telegraf, kościół katolicki, kościół szyć miasto dozwolił. Pod Kruszwicę ściągnął ewangelicki, cukrownia i browar; miasto jest

połączone koleją żelazną z Inowrocławiem. Na myszy pono nic innego nie znaczą, jeno roz-samej krawędzi jeziora stoją dotąd szczątki o- ; bójników morskich, którzy na zwinnych, lek-śmiobocznej, na okrągłej granitowej podstawie i kich łodziach, zwanych myszami, jak łodzie zbudowanej wieży, odnowionej przez    króla    j    korsarzy na morzu    Śródziemnem w czasach

pruskiego Fryderyka Wilhelma IV, a    zwanej    j    rzymskich, w oelu grabieży przez ujścia wiel-

już w odległej starożytności p. n. Mysiej    Wieży,    i    kich rzek wdzierali    się w głąb kraju. Na

Budowla ta taki ma kształt i tak jest    posta-    ‘    miejscu, gdzie dawnie]    stał zamek, Niemcy wy-

0i

:3eśg£

. " '•" ~    7-~~:£rĘr'2ćZŚ'**~~'S

^sssiis

gT M| * .

w

Sgggfi;

18*1

'mmim

mm

...

M-*

L£#

PIP

^ \l-; i§ ig

srSi-si

J®W?«5

' *;^-

;. .-.

■

I II

sSm8%% gHŁr

«§ 5& ilpSf

ifejl

I ■

%-m

ss*s

EMttęsi* ■*

Qb

li

-V.;

'ti

■ 'tjfe§

rfbil

bfe*8ć

KeT -■ * ST’.*- V

Ł I

W*»,

Ui

&gSS^Ś

■*2*V

Fig. 38. Mysia Wieża w Kruszwicy („Wspomnienia Wielkopolski⁴⁴ E. Raczyńskiego).

starostwem grodowe m. Z pod jurysdyk-cyi starostów kruszwickich wyjmuje 1293 r. Władysław kujawski wsie klasztoru trzeme-szeńskiego: Kwieciszewo, Stodoły i Włostowo, a Kazimierz W. uwalnia 21 stycznia 1365 r. młyn kościoła gnieźnieńskiego w Kwieciszewie od obowiązku mienia 400 miar rocznie dla gro-

wioną, że nie mogła być ani wieżą zamkową, , stawili pomnik cesarzowi Wilhelmowi I. K. — była ani basztą, była to raczej wieża, która jak nadmorskie latarnie (pharos) służyła dla straży i przyświecania żeglarzom, pochodzi więc z najświetniejszej epoki K-y. Co zaś do pożarcia naszego Popiela przez myszy w tej wieży (pod Bingen na Renie jest takaż wieża, w której myszy pożreć miały biskupa Hattona), to owe

w stylu romańskim, a odnowiony przez króla Fryderyka Wilhelma IV 1859 r., czeka odnowienia wewnętrznego; ołtarze z XVII w, Osobliwościami w nim są: miska z bronzu, o której pochodzeniu zdania się rozchodzą, mon-straucya w stylu gotyckim z XIV lub XV wieku, roboty norymberskiej; stary lampion srebrny, także roboty norymberskiej; stary świecznik z bronzu z podwójnym orłem; krzyż, a raczej pasyjka z kości słoniowej, wysokiej artystycznej wartości; kamień do wody święconej w stylu romańskim, zapewne stara chrzcielnica (ko-cieł z granitu, stopa z piaskowca); kamień z piaskowca z czterema twarzami w południowo-wschodnim kącie wieży (może słowiański Swia-towit); kamień grobowy na środku nawy głównej, wyobrażający postać kobiety, który uważano niegdyś za nagrobek Dąbrówki, dokładne jednak poszukiwania wykazały, że jest to nagrobek Zofiii z Pampowa, żony Jana z Oporowa, z XV w. Dziś ten kamień zniszczony, litery prawie całkiem zatarte, ale w archiwum k-m znajduje się rysunek z lat dawniejszych „Kodeks Wielkopolski*. „Kodeks dyplomatyczny polski"; „Przyjaciel Ludu* leszczyński VIII, T. I. str. 203 i n.; Ks. dr. Tadeusz Trzciński w rozprawie „Czy istniało Biskupstwo Kruszwickie?" („Przegląd Kościelny", Poznań 1902, T. II nr. 7 i 11); Łepkowski Józef „O zabytkach K-y, Gniezna i t. d.“ „Słown. Geograf/¹

Dr s. K.

du kruszwickiego. W tymże grodzie rozsądza sprawy Stanisław z Ostrowa, sędzia ziemski kujawski, w imieniu króla 29 listopada 1357 r. i 1 czerwca 1361 r. Akta grodzkie k-ie od r. 1585 do r. 1783, ale nie całkowite, znajdują się w archiwum państwowem w Poznaniu. Jako kasztelanów kruszwickich wymienia kodeks Wielkopolski 1103 r. Piotra Wielkiego syna Wszebora, za czasów Konrada kujawskiego „Lupusa", 1241 r. Marcina, 1272 r. Bezda-da, 1293 r. Bronisza, 1301 r. Andrzeja, 1319 r. Jana, 1359 — 1370 Dobiesława. Kasztelania k-a, należąca do rzędu mniejszych, utrzymała się do końca Rzeczypospolitej. Ostatnim kasztelanem był Kazimierz Bogatko herbu Pomian. Co do rzekomego biskupstwa k-go, to katalog wolborski z drugiej połowy XV wieku (,,Mon. Pol. Hist." IV, 24) mówi, że założone zostało 966 r., i wylicza od tego czasu do r. 1166 biskupów 9; ale wiadomości te są bądź wręcz nieprawdziwe, bądź nieprawdopodobne, niepoparte przez żadne wiarogodne świadectwo historyczne. Najrychlejsza wzmianka o biskupstwie k-m obok wtodawskiego znajduje się w bulli papieża Innocentego II z r. 1133, ale bulla ta, prawdopodobnie podrobiona, zdradza wielką nieznajomość stosunków kościelnych w Polsce, późniejsze zaś źródła wspominają tylko biskupstwo kujawskie, choć różnią się co do stolicy. Być może, iż wiadomość Bogufala („Mon. Pol.“ II. 482), że biskupstwo kujawskie założył Mieczysław II, jest prawdziwą. W każdym razie zdaje się nie ulegać wątpliwości, że pierwotnie biskupi kujawscy mieszkali w Kruszwicy, gdzie powstał w początku XII wieku wspaniały z ciosu granitowego kościół, a przy nim kapituła, składająca się z proboszcza, dziekana, kantora, archidya-kona, kustosza, scholastyka i wielu kanoników, jak to okazują liczne dokumenty w Kodeksie Wielkopolskim. Atoli przewróty polityczne a jeszcze więcej kulturalne i ekonomiczne przesunęły, jak mówi ks. A. Trzciński, punkt ciężkości Kujaw z oddzielonej wodami, bagnami i lasami od reszty świata K-y do położonego nad spławną Wisłą Włocławka. I tak stłumiono tworzące się biskupstwo k-e w zarodku i na miejsce jego ufundowano biskupią stolicę we Włocławku; K-y zaś pozostała kapituła, pierwotnie włocławskiej co do praw równa, z czasem jednak siłą stosunków zdegradowana do rzędu kolegiackich. Składa się ona dziś z proboszcza i dwóch kanoników, którzy mają przywilej noszenia czarnego mantoletu i rokiety. Według przywileju Kazimierza, księcia na Kujawach i Łęczycy, z r. 1250 majątek kościoła K-go tworzyły: część K-y, Piotrkowo Żydowskie, Bacharcie, Niszewice, Jaksice, dwa źrebią u rybaków w Słabęcinie, Kruszyn, Góra, Tupały, Podole, Dąbrowa, Słupy, dział w Biskupicach, Konary, dział dziekana w Murzynnie i Obory. Kościół k-i, zbudowany pierwotnie

Wielka Encykl. Illustr. Ser. I. Tom XLI. Zesz. 324a

XV, „Kłosy* Warsz. T. XVI).

Kruszyna, herb polski, ob. Krzyż I.

Kruszyna, wś. i folw., pow. noworadomski, gm. i par. Kruszyna. Przy drodze z Radomska do Częstochowy, o 14 w. od tejże. Posiada kościół par. murowany, urząd gminny, piękny pałac, park, staranne gospodarstwo folwarczne. Obecnie liczy K. do 1 001 m-ców. K. była w XVII wieku dziedzictwem Denhofów. Kacper Denhof, wojewoda sieradzki, znany z roli politycznej, jaką odgrywał za Zygmunta III, wzniósł tu w 1639 roku piękny i obszerny zamek (a raczej pałac). Bywał tu kilkakrotnie Władysław IV, raz mianowicie wraz z żoną Cecylią Renatą na ślubie Anny Denhofówny z Bogusławem Leszczyńskim, podkancl. kor. Dokoła pałacu rozciągał się okazały ogród z pięknemi szpalerami. Po wygaśnieniu Denhofów, gmach poszedł w ruinę, z której w części podźwignął go późniejszy dziedzic Martini. Obecnie K. jest własnością ks. Lubomirskiego, utrzymana z całą starannością. Kościół parafialny pod wezwaniem św. Macieja wzuiósł w 1696 r. Stanisław Denhof (zapewne na miejsce dawnego drewnianego); w 1877 był restaurowany. Są w nim nagrobki dziedziców K-y. Opis i widoki podał Ed. Chłopicki w artykule Częstochowskie strony“,,Tygod. IUu$tr.“, tudzież Kłosy“ T. VII str. 194). —„Słów. Geogr."

Kruszyna, roślina, ob. Sza kłak.

Kruszynek, wieś w pow. włocławskim, gm. Smiłowice, par. Kruszyn, o 7 wiorst od Ko-

pierwszej z nich koleguje z Ludw. Osińskim. Później okoliczności pozwoliły mu odbyć podróż zagranicę; zwiedza Francyę i tu zamyka okres swego kształcenia się. Wprawdzie jeszcze raz go widzimy na stanowisku mentora, ale wkrótce zrobi rozbrat stanowczy z pedagogią prywatną. Jakiś czas mentoruje młodemu ks. Jabłonowskiemu w Annopolu na Wołyniu, ale ten ostatni pupil, ks. Antoni Jabłonowski, wcale mu się nie udał. Jest to tensam, który odkrył przed ces. Mikołajem I stosunki naszego Tow. Patryotycznego z Decembrzystami (ros. Dekabrysty) rossyjskimi. W r. 1804 spotykamy K-go w Puławach, kustoszem zbiorów ks. Iz. Czart., w tak zwanej „Świątyni Sybilli", i zarazem bibliotekarzem. Wówczas rozpoczyna się jego zawód pisarski. Łatwość wierszowania nie wprowadza K-go na drogę prac oryginalnych: wciąż jest pod wpływem prądów naśladownictwa literatury francuskiej; otaczały go one, gdy się uczył w kollegium pijarskiem, otaczają tembardziej w Puławach, hołdujących naśladownictwu francuszczyzny. Był w Puławach K. poczęści poetą dworskim, lecz poza tern oddawać się zaczął literaturze z całym zapałem, drukując ułamkowo prace swe, przeważnie tłómaczone lub naśladowane, w czasopismach: w „Pamiętniku Warszawskim Lud. Osińskiego, w „Rocznikach Tow. Prz. Nauk“. Czacki, ściągający wtedy ze wszystkich dzielnic Polski do wytwarzanego przez siebie „gim-Ta nazyum wołyńskiego" w Krzemieńcu ludzi uzdolnionych, dowiedziawszy się o tłómaczeniu satyr Boileau przez K-go, zaproponował mu katedrę języka i literatury polskiej, gdyż słyszał, jak się wyraża, „że satyry, które dowcipny Boileau wydał, pan wybornie przełożyłeś"... A za-się upadającej Rzplitej. chęcając go do przyjęcia propozycyi, dodaje:

wala (ob.). Od 1 lut. 1905 r. mieści się w K-u szkoła gospodarstwa wiejskiego z internatem dla kobiet włościanek, założona na 5 morgach ogrodu zaofiarowanego wraz z domem mieszkalnym przez właściciela majątku p. Ha-aka tytułem bezpłatnej dzierżawy na lat 16. Prócz tego szkoła otrzymuje 1 200 rb. rocznego zasiłku od sekcyi T-stwa Drobnego Przem. i Handlu, resztę kosztów pokrywają wpisy u-czennic (60 rb. rocznie). Słuchaczki, których w zakładzie przebywa 50, przechodzą teoretycznie i praktycznie wszystkie działy gospodarstwa wiejskiego i związane z niem działy przemysłu, jak: maślarstwo, ogrodnictwo, pszczel-nictwo i tkactwo; zapoznają się przytem z hy-gieną i lecznictwem, praktykując w szpitalu; wycieczki pouczające wiosną i latem uzupełniają program nauk. Kurs trwa rok jeden,

Red.

poczynając od 15 stycznia.

Kruszyński Jan (* 28 paźdz. 1773 —f 29 sierp. 1846), wierszopis, tłómacz, jeden z wy-kształceńszych literatów na przełomie XVIII i XIX w. Przyszedł na świat w Rawskiem, gdzie też pierwsze pobierał nauki. Okęcki, bisk. Poznański, kancl. w. kor., otacza opieką uzdolnionego młodzieńca, pragnie go widzieć w stanie duchownym, do czego skłania również wola matki. Pod naciskiem najbliższego otoczenia przywdziewa K. suknię duchowną i stosowne studya u Missyonarzy warszawskich rozpoczyna. Przed wstąpieniem do seminaryum uczył się już u Pijarów w Warszawie, właśnie nauka pijarska korzyść mu przyniosła największą: zapoznał się z językami obce-mi; zaszczepione też uczucia obywatelskie w duszy pacholęcej nie pozwalały mu z cisza seminaryjnego spokojnie patrzeć na ostatnie mocowanie

za-

Zgon bisk. Okęckiego, opiekuna, gorliwie go skłaniającego do stanu duchownego, ułatwił znacznie obiór drogi życia. Opuszcza przeto K. seminaryum i, po złożeniu egzaminu z matematyki, zaciąga się jako podoficer do inżynie-ryi, pod gen. Sierakowskim. Wybuch walki Kościuszkowskiej zastaje go już w tym nowym zawodzie; odbywa pod rzeczonym generałem całą Kampanię; walczy pod Krupczycami i na innych polach; gdy sprawa narodu upadła, staje w szeregu tłumów wykolejonych. Przychodzi mu wszakże łatwiej zdobywanie chleba niż innym, posiada bowiem znaczny zasób wiadomości.

„Pracujmy, aby nowsze pokolenie umiało lepiej czuć cenę nauki, niż obecne"... K. zgodził się na propozycyę; rozchwiało się to jednak, z powodu, że poeta nie mógł narazie zadośćuczynić wymaganiom przepisów, które zalecały przedstawienie bodaj jednej książki drukowanej utworu kandydata. K. takiej książki nie miał wówczas; układy się rozchwiały i katedrę literatury w Krzemieńcu objął Aloizy 0-siński. — Czacki po pewnym czasie wznowił swe propozycye: już nie chodziło o Krzemieniec, ale o Kamieniec (stanowisko nieco niższe). K. nie zgodził się na propozycyę, ku zmar-Jeżeli jeszcze nie wówczas, to w pó-    twieniu Czackiego    który mocno nalegał i pi-

źniejszej dobie życia, włada K.    językami: ła-    sał listy gniewne.    Inną odtąd obrał K. drogę

cińskim, włoskim, francuskim, niemieckim, an- życia; przeszedł bibliotekarz puławski do War-gielskim i rossyjskim, oprócz ojczystego, i chci- szawy w r. 1812, na urząd dość wysoki se-wie stara się zapoznać z literaturą ludów, któ- kretarza generalnego w ministeryum skarbu, rych języki z łatwością posiadł. Szukając chle- na którym pozostawał przez lat kilkanaście, ba w epoce, gdy rządy obce poobsadzały sta- będąc w tern ministeryum czynnikiem bardzo nowiska wszystkie cudzoziemcami, K. z ko- wpływowym. Nakoniec w r. 1828 spotykamy nieczności pracuje w zakresie    pedagogii pry-    go w Radzie stanu    Król. Kongr. referendarzem,

watnej na prowincyi, wreszcie    na ówczesnych    gdzie już przetrwał    do końca swej karyery urzę-

pensyaeh warszawskich Badera i Riepoltza; na dniczej. Gdy karyerę urzędową rozpoczynał, Po-

—58, Tom I).

Kruszyński Stanisław, zoolog i rolnik (* 1851 na Ukrainie—f 1887). Nauki gimna-zyalne rozpoczął w Kijowie, a ukończył w Krakowie, dokąd się przeniósł ojciec jego; studyo-wał w Krakowie botanikę i zoologię do 1876, następnie rolnictwo w Dublanaeh i Lipsku, 1880 r. został docentem zoologii w szkole rolniczej

K.B.

5K;

D.

w. w. w

toęki Stan., prezes Rady stanu i dyrektor Izby Edukacyjnej pragnął widzieć K-go profesorem u-niwersytetu krakowskiego; zrobił mu więc tęgo rodzaju propozycyę, pisząc doń, iż mu tę myśl nasuwa „w widoku ozdoby i użyteczności, jakie wnijście jego do Akademii Krak. sprawić dla kraju może“... Zaszczytne to wezwanie usunął wszakże K., tłómacząc się słabością piersi; inne jednak zajęcia, niewyma-gające wysiłków głosu, chętnie brał na swe barki. Korespondencya, pozostała po K-m; z wybitnymi ludźmi Księstwa Warszawskiego, uwydatnia, że ceniono jego zdanie w kwestyach literackich i miano go w owej epoce za luminarz piśmiennictwa. Tak np. Tad. Matusze-wic rad jego zasięgał, tłómacząc ,.Imagination“ Delille’a. Ministeryum spraw wewnętrznych złożyło w ręce K-go kierunek naukowy sceny warszawskiej, dla której tłómaczył celniejsze utwory dramatyczne. Wyróżniano w owym ezasi'e jego przekład z włoskiego opery, p. n. „Opera włoska w podróży". Rzeczone ministeryum, donosząc mu o wyborze na stanowisko opiekuna naukowego sceny polskiej, tak doń przemawiało: „światło jego, gust, znajomość dzieł teatralnych, zaręczając za najpomyślniejszy wyboru skutek...“ Rzeczywiście K., piórem i radą gorliwie służąc scenie, odpowiedział oczekiwaniom i dowiódł, że wybór był szczęśliwy. Do Towarzystwa Przyj. Na-uk wcześnie został wybrany, gdyż już w roku 1812 w „Rocznikach¹¹ jego umieszczał swe prace. Znajdujemy go również w Towarz. Biblijnem, którego nietylko był członkiem, lecz i sekretarzem. Prawdopodobnie, idąc za prądem ówczesnym, figurował na liście masonów: bardzo blizko z nim zestosunkowani — Ludwik

Osiński, Tadeusz Matuszewic i inni — należeli w Warszawie do loży masońskiej, nader licznej, znanej pod nazwą „Świątynia Izys", na której czele stał Lud. Osiński. —Przekłady K-go są następujące: Z łaciny: Wergiliusza Georgik księga 1; Horacego Od kilkanaście; Owidyusza „Heroidy". Z włoskiego: „Opera włoska w podróży"; Alfierego tragedye Orest, Antygona, Polinik, sonety niektóre. Z angielskiego: pieśni Moore’a. Z francuskiego: Racine a trag. A-talia, Britannik, Fedra; Woltera Edyp, Tan-kred, ustępy z Henryady; Boileau- satyry; A. L, Thomas’a poezye. Część tylko prac K-go była drukowana; większość pozostała w rękopisach. O. K-im głównie pisał K. Wł. Wóy-cicki: „Życiorysy znakomitych ludzi" (Warsz.

1850); „Cmentarz Powązkowski" (Warsz. 1855

M. D.

w Dublanaeh; 1882 inspektorem hodowli bydła w Galicyi, 1884 profesorem hodowli w szkole rolniczej w Czerniowcach. Przeprowadził liczne badania nad hodowlą i poprawą bydła krajowego i ogłosił: „O Jędrzeju Śniadeckim i jego poglądach na rozwój świata zwierzęcego" (1876); „Zur anatomischen Kenntniss des Eu-ters bei der Stute" (1880)) „Najnowsze badania świata pierwotniaków" („Kosmos" t. VII); „Czaszka bydła z puszczy Sandomierskiej" (tamże t. VIII); „O czaszkach bydła z Podhala" (tamże, t. XII); „O badaniach bydła krajowego" („Pamięt. fizyogr., t. VII). Życiorys Prażmowski „Wszechświat" 1887. (Encykl. Orgelbr. mniejsza).

Krilt Bolej, B. K., pseud. Edw. Lubow-s k i e g o (ob.).

Kratka, na pół stopy długa spleciona słoma w obchodzie dożynkowym, ob. Pęp.

Krutilo J a u, malarz polski z w. XVI; mieszkał w Krakowie, gdzie dla kościoła św. Marka wykonał obraz.

Krutta (Crutta), herb polski z nadania. Na tarczy ściętej z polem poprzecznem złotem przez środek, w polu górnem, zielonem—trzy gwiazdy złote, w dolnem, błękitnem—pod złotą gwiazdą — nad czerwonem sercem orzeł srebrny. Nad hełmem w koronie szlacheckiej gwiazda sześcio-

l <S-

J <ssJ

CL

Fig. 39. Krutta (herb).

promienna złota, labry z prawej strony zielone, podszyte złotem, z lewej błękitne, podszyte srebrem. Nadany z nobilitacyą Antoniemu Krutta y. Crutta, tłómaczowi języków wschodnich, przez Stanisława Augusta, 18 grud. r. 1771.—Źródła: „Vol. Legum VII," 299; ks. kanclerska 41,

f. 349.

Kruzada, srebrna moneta portugalska, wartości około 50 kopiejek.

Kruzer (Croser), herb polski z indygiena-tu. Na tarczy w polu błękitnem—trzy srebrne równoległe krokwie pomiędzy trzema srebrne-mi kubkami, ułożonemi—dwa i jeden. Nad tarczą hełm z koroną szlachecką. Używany przez rodzinę niderlandzką Croserów, osiadłą w Inflantach, z której Eneasz otrzymał indygenat polski w r. 1683, potwierdzony mu, jako łowczemu inflanckiemu (już z nazwiskiem Kruzer)

D.

A. Pol.

w r. 1726.—Źródła: „Vol. Legum“ VI, 453; Niesiecki, Ostrowski; Rietstap.

Kruziński Wincenty (* 8 stycznia 1840 r. we Wronkach, W. Ks. Poznańskie), kompozytor i fortepianista. Wykształcenie szkolne i muzyczne otrzymał w seininaryum nauczycielskiem w Paradyżu (1856 — 60), w którem wykłady muzyki prowadził zdolny pedagog i muzyk wykształcony, .lózef Nahbar, autor głośnego „cho-rału“ (opracowanie harmoniczne przeszło 700 melodyj polskich kościelnych). W 1866 r. K. osiedlił się w Warszawie. W parę lat później Apolinary Kątski namówił go do podjęcia systematycznych studyów teoretycznych i gry fortepianowej w Instytucie Muzyczuym, które ukończył pod kierunkiem Moniuszki i Komana. W 1877 r. podjął wydawnictwo ,,Echa muzycznego", które istniało lat 30. Jego kompozycye fortepianowe były drukowane w Warszawie i Petersburgu. Wyszły też z druku: msza na 4 głosy, ,,Szkoła, czyli systematyczny wykład gry na fortepianie, ułożony na zasadach nowoczesnych badań dydaktyki, techniki i estetyki tegoż instrumentu" (1873) i ,,Szkoła kompozycyi muzycznej".

Krużka, miara, ob. Wiadro.

Krużyca, ob. Lecythis.

Krwawa biegunka, ob. Dy sen tery a. Krwawe podbiegnięcie ob. Siniec, Krwawiak ob. Krwiak.

Krwawiec, Krwawnicach ematyt. Krwawik, ob. Phytoptidae.

Krwawne. Był zwyczaj w dobie piastowskiej, że gdy kto został zabity a krewni lub sąsiedzi zażądali urzędowych oględzin nieboszczyka, to woźny lub kto inny, do tego wysłany, miał prawo jako wynagrodzenie za swój zjazd na miejsce spełnionej zbrodni zabrać odzież i wszystko, co przy zabitym znalazł, a ten jego zarobek zwał się krwawne. Statut Wiślicki zniósł ten zwyczaj, oświadczając, że strapionym nie należy powiększać strapienia, a na to miejsce postanowił po ukończeniu całego procesu jako wynagrodzenie dla służebnego, który zjeżdżał, grosz ówczesny jeden.

Krwawnice (Haemorrhoides z gr. tó oujra =krew i pś(o=ciekę, płynę), pospolicie darzone mianem obcem hemoroidów, są stanem chorobliwym, polegającym na nieprawidłowym rozszerzeniu żył odbytnicy (ob.), więc są to poprostu żylaki (ob.), łatwo w miejscu tym powstające. Przypadłość ta zjawiać się zwykła w wieku późniejszym; u dzieci i wyrostków należy do wyjątków, rzadko napotykanych; zdarza się częściej u mężczyzn niż u niewiast, częstsza nieco bywa w krajach gorących niż w zimnych. K-c nie można właściwie poczytywać za chorobę samoistną, ponieważ zawsze powstaje tylko wskutek zaburzeń innych w ustroju, niewywołujących jej wszakże, jeżeli nie wytworzą się oprócz tego pewne zmiany w ściankach żył, do których skłonność w wielu razach bywa wrodzona, ale również i później może być nabyta. Do przyczyn powstawania K-c zaliczyć należy: 1) częste i długotrwające zaparcia stolca, wywierające ucisk mechaniczny na żyły odbytnicy, a znoszący swobodę krążenia w nich krwi. 2) Zastoje krwi w żyle wrotnej (ob.), towarzyszące różnym cierpieniom wątroby, lub z powodów innych powstające. 3) Nieżyt przewlekły odbytnicy, zwykle pociągający za sobą zmiany w budowie anatomicznej ścianek żylnych w błonie śluzowej. 4) Choroby płuc i serca, których następstwem bywają zaburzenia w krążeniu krwi oraz zastoje, mogące i w innych częściach ciała doprowadzić do tworzenia się żylaków.

5)    Guzy w miednicy (ob.), jako też macica ciężarna, wywierająca ucisk na żyły brzuszne.

6)    Sposób życia siedzący, jazda konna codzienna, zwłaszcza długo trwająca, nadużywanie leków przeczyszczających silnych, na kiszki wogóle źle działających, a także lawatywy gorące, jak wogóle wszystko, co może powiększyć napływ krwi do żył odbytniczych. Wszystkie wyliczone tu przyczyny mogą wywołać K-e, jednakże wtedy tylko, jeżeli ścianki żył nie posiadają odporności dostatecznej przeciwko ich działaniu. — K. znajdujące się w samym otworze odbytu, widome na zewnątrz, nazywamy zewnętrzne mi, leżące wyżej, już w kiszce samej, we wnętrz n e mi. Pokrycie pierwszych z nich tworzy skóra i błona śluzowa, drugie zaś pokryte są tylko błoną śluzową. Wielkość K-c bywa różna, mniejsze nie mają objętości większej od ziarna grochu, większe zaś dojść mogą do wielkości jaja gołębiego, lub śliwki węgierki. W dotyku guzy te są twardawe, z postaci okrągławe, albo jajowate; zwykle posiadają podstawę szeroką, lecz miewają także i szypuły wązkie; barwa ich bywa czerwona, albo sinawa. — K-com zewnętrznym towarzyszyć zwykło swędzenie bardzo nieprzyjemne, ból podczas wypróżniania się i parcie na stolec bezpośrednio po wypróżnieniu się. .leżeli dojdą do rozmiarów znaczniejszych, dolegają też podczas chodzenia, siedzenia i jazdy wierzchem, podlegają także często zapaleniom, owrzodzeniom powierzchownym, czasem nawet zgorzeli (ob.). K. wewnętrzne chodzą nieomal zawsze w parze z nieżytem przewlekłym odbytnicy, są nieco mniej dokuczliwe od zewnętrznych, ale i one wywołują uczucie ciężkości i .napięcia w kiszce, jako też parcie na stolec, a podczas wypróżniania się bywają nieraz bardzo bolesne, tembardziej, gdy nadzwyczaj często towarzyszy im zaparcie i zapieczenie się stolca.—Chorzy dotkuięci K-ami, z powodu dolegliwości ciągłych, nieraz bardzo przykrych, zwykle bywają wciąż podrażnieni. Częste zaparcie stolca, lub dobrowolne zatrzymanie go, aby sobie, o ile można, oszczędzić bólu przy wypróżnianiu się, pogorszają ich stan, działa-

Rodzaj K. obejmuje kilkanaście gatunków, właściwych półkuli północnej. Niektóre z nich należą do liczby zwykłych chwastów na łąkach i polach, inne rosną na górach wysokich. Ważniejsze gatunki: 1) A. Millefolium L, z w y c z a j-ny, zwanyprosto krwawnikiem. Na łąkach, przy-drożach bardzo pospolity. Liście kilkakrotnie pierzasto-dzielne, koszyczki białe lub różowe, wydające slaby, ale przyjemny zapach; kwiatów i liści gatunku tego używano dawniej jako Herba i Flores Achilleae w postaci odwaru przeciw cierpieniom żołądka. Jako pasza ma małą wartość, w małej ilości w sianie pobudza apetyt u bydła. Rozpowszechniony po całej Europie, Azyi półn. do Himalajów, rośnie i w Ameryce płn., dokąd został zawleczony z Europy. Mnóstwo odmian, zależnie od miejscowości i warunków (na miejscach suchych i piaszczystych np. odmiana karłowata zaledwie kilku cali dochodząca). 2) A. Ftarmica L. o liściach całych, podwójnie piłkowanych i nieco mniejszych koszyczkach wraz ze swą odmianą A. cartilaginea Lede b., wyróżniającą się twardemi szorstkiemi liśćmi, rośnie na łąkach i w zaroślach, choć trafia się daleko rzadziej niż K. pospolity. 3) A. mosehata L., K. piżmowy właściwy Europie południowej (Alpy szwajcarskie) Włochy. Wyróżnia się silnym, przyjemnym zapachem. Z kwiatów w Szwajcaryi sporządzają herbatę (Herba Ivae moschatae), we Włoszech zaś likier stołowy Esprit d'Iva. Inne gatunki K-ów (A. atrata L.) spotykają się na wysokich górach, należą zatem do flory alpejskiej; służą w Szwajcaryi również do przyrządzania wódek

jąc ujemnie na krążenie krwi w odbytnicy i wogóle w narządach brzusznych, a to znów pociąga za sobą mnóstwo przypadów niemiłych, jak np. oszołomienia, zawroty głowy, uczucie napięcia w brzuchu, ból w krzyżach i zaburzenia w trawieniu, Stan taki z czasem źle oddziaływać może na usposobienie ogólne chorych i doprowadza ich niekiedy do zupełnego przygnębienia umysłowego. - K., o których dotąd była mowa, nazywane bywają ślepemi (Haemorrhoides caecae), gdy zaś wskutek nadmiernego napływu krwi, ścianki ich ścieńczo-ne pękają, co za sobą wiedzie krwawienie obfitsze, przybierają nazwę ciekących, albo otwartych (H. fhientes s, apertae). Krwawienie takie przynosi ulgę choremu, gdyż po niem ustają bóle w krzyżach, oraz ustępuje na czas pewien większość objawów dokuczliwych innych; ale może się też stać niebezpiecznem, szczególnie u osób małokrwistych, jeżeli upływ krwi jest bardzo obfity;" w razach taKich grozi nawet niekiedy utratą życia, jeżeli go za wcza-su nie zatamować. — Widoki na wyzdrowienie zupełne dla dotkniętych K-ami są bardzo niepomyślne, a wyjątkowo tylko zdarza się, że w późnej starości zanikają same z siebie. Ktokolwiek cierpi na K., powinien jednakże leczyć się, gdyż ulga większa łub mniejsza daje się zwykle osiągnąć za pomocą zabiegów różnych, które lekarz w każdym razie szczególnym wskazać powinien; środki t. zw. d o m o-w e zwykle raczej szkodzą niż pomagają, szczególnie wystrzegać się należy leków silniej roz-walniających, stosowanych często, aczkolwiek chwilową ulgę sprawić mogą, bo zawsze później szkodzą. Romocy lekarskiej, i to szybkiej, wymagają zawsze krwawienia nazbyt obfite, jako też nierzadkie stany zapalne K-ic zewnętrznych.—Jeżeli K. dojdą do rozmiarów bardzo znacznych i choremu dokuczają nadmiernie, najlepszym sposobem pozbycia się ich jest usunięcie ich za pomocą operacyi chirurgicznej.— Dawniej K. uważano ogóluie za chorobę odrębną, umiejscowioną wprawdzie w odbytnicy, ale mogącą się też przerzucać i na inne narządy ustroju. Do powstania mniemania tak błędnego, nieposiadającego żadnej podstawy rzeczywistej, przyczyniły się zapewne objawy rozmaite, wyżej wymienione, w samej rzeczy działające ujemnie na stan ogólny chorego, ale będące nieraz nie następstwem lecz raczej powodem K-c. Równie błędne jest także mniemanie, jeszcze i dziś bardzo rozpowszechnione, że K. ciekące oczyszczają ustrój z rozmaitych pierwiastków zdrowiu szkodli-

Dr J. F.

D- J. Trz

Cz. St.

Krwawodziób (Totanus calidris), gatunek ptaków brodzących (Grallatores) z rodziny bekasów (Scolopacidae). Dziób prosty; lotki drugiego rzędu z szeroką, białą wstęgą; strona grzbietowa szaro-brunatna z delikatnemi białemi liniami, przebiegającemi podłużnie; w lecie jasno-brunatna z czarnemi plamami; strona brzuszna biała z czarnemi prążkami; ogon czarno i biało prążkowany. Dziób u nasady czerwony, z przodu czarny; nogi czerwone. Długość ciała—27 cm., skrzydeł —16 cm., ogona —7 cm. K. rozpowszechniony w całej Europie.

wych.

Krwawy Dyabeł, Weneckim też zwany. Według opowieści Długosza przydomek ten miał nosić Jan, sędzia ziemski poznański, z rodu Nałęczów z Czarnkowa. Opowiada Długosz, że ów Jan uzyskał ten przydomek dla całego szeregu zbrodni, zwłaszcza niesprawiedliwych wyroków, któremi uciskał drobną szlachtę i lud w Wielkopolsce. Dopiero Władysław Jagiełło, Krwawnik (Achillea), rodzaj roślin z rodzi- gdy z małżonką swoją przybył w 1386 r. do uy złożonych (Gompositne), o drobnych ko- Wielkopolski, położył kres jego wybrykom, szyczkach w baldaszkogrony zebranych. Kwia- pozbawiwszy go urzędu i dóbr dziedzicznych, teczki środkowe obupłciowe, rurkowate, brzeż- jego a samego wtrąciwszy do więzienia; cały zaś ue—języczkowe. Dno kwiatowe łuskami po- , szereg niesprawiedliwych jego wyroków, mocą kryte. Owocem niełupka z boków ściśniona. których najniewinniejsi ludzie wyzuci zostali

z majątków swoich, skasował. Tę opowieść Długoszową—a prawdopodobnie t. zw. dopełniacz szamotulski rocznika Traski był przyczyną bałamutnego pomieszania osób i wypadków— powtórzyli późniejsi historycy Kromer i Bielscy, z mało znaczącemi zmianami. Przyjął ją także Karol Szajnocha („Jadwiga i Jagiełło w wydaniu pierwszem), i na podstawie źródeł, jakie-mi rozporządzał, starał się ją bliżej wyjaśnić.

bardzo ciężkich, napotykanych u histeryczek, zdarza się przekrwienie skóry bardzo znaczne, połączone niekiedy z kruchością naczyń najdrobniejszych, a wtedy przytrafić się może, iż to lub owo naczynie włoskowate w pobliżu gruczołka potowego pęknie i wówczas obok potu też krople krwi na powierzchnię skóry wypływać mogą; zdarza się to jeno nadzwyczajnie rzadko (por. Stygmatyzacy a).

Krwiak, K r w a w i a k, Guz krwawy (Haematoma) jest wylewem krwi do jamy ciała jakiejkolwiek, albo też wystąpieniem sku-pionem większej ilości krwi śród miąższu narządu jakiego. Por. Krwotok.

I)r. j. p

Dr J; P.

I, K.

Krwinka, ciałko krwi ob. Krew.

Krwiobieg, ob. Krążenie krwi. Krwionośne naczynia, ob. Angiologia.

Krwioplucie (Haemoptoe) polega na wykrztuszaniu krwi czystej lub zmieszanej z plwociną wskutek krwotoku z uszkodzonych w jakikolwiek sposób naczyń narządu oddechowego, najczęściej z naczyń płucnych; w wyjątkowych razach wyksztuszana krew mogła się dostać do dróg oddechowych z nosa, gardzieli lub ust. Najczęstszą przyczyną K-a są suchoty (gruźlica), gdzie objaw ten zależy od nadżerauia drobniejszych naczyniek przez sprawę gruźliczą, lub też od pękania małych tętniaków w jamach gruźliczych (cavernae), w tym razie następuje zwykle gwałtowny krwotok płucny, stający się często bezpośrednią przyczyną śmierci. Poza suchotami K. zdarza się w zgorzeli, marskości (pękanie rozszerzonych naczyniek w rozszerzeniach oskrzelowych), zawale krwotocznym płuc; w zapaleniu płuc włóknikowem plwocina stale zawiera domieszkę krwi.—Podczas krwotoku płucnego zaleca się spokój bezwzględny, lód na piersi,' środki narkotyczne; znanym lekiem domowym jest sól kuchenna połykana w małej

Dr. J Kz.

Dopiero rozprawa Józ. Przyborowskiego wykazała jej bezpodstawność. Przydomek „Krwawego dyabła" czyli „weneckiego" nosił w XIV w., nie Jan Czarnkowski, sędzia ziemski poznański, jak to opowiada Długosz, ale Mikołaj, sędzia ziemski kaliski, żyjący współcześnie z Ja- Krwina (Krwinina) nazwa u Serbów ka-nem, sędzią poznańskim. Obaj oni byli ludźmi ry za krew przelaną (pretium sanguinis). Ob. uczciwymi, aż do końca życia utrzymali się i przy Kompozycye. swoich godnościach i dobrach ziemskich- żadnego z nich nie wtrącał Jagiełło za bezprawia do więzienia. Przydomek „Krwawego dyabła" miał, według przypuszczenia Przyborowskiego, otrzymać Mikołaj w znaczeniu zaszczy-tnem, jako stróż bezpieczeństwa publicznego, osłaniający dobytek i życie mieszkańców Wielkopolski przed ówczesną swawolą rozbójników „Raubritterów", od których roiła się w czasie ówczesnej walki Grzymalitów z Nałęczami Wielkopolska podczas burzliwego bezkrólewia po Ludwiku węgierskim. Wykonywał on właśnie doraźnie sprawiedliwość na łupieżcach i najeźdźcach. Tenże Mikołaj, sędzia kaliski, był równocześnie dziedzicem (oprócz innych wsi) także i wioski Wenecyi, leżącej wśród trzech jezior między Żninem a Gąsawą, i od tej-to wsi pochodzi drugi przydomek „weneckiego". Nastąpiło zatem u Długosza pomieszanie osób, a następnie niesłusznie zniesławienie Jana Czarn-kowskiego. Zapiski sądowe z końca XIV w., przytoczone przez Przyborowskiego, wykazują dowodnie i stanowczo, że i Jan i Mikołaj, który istotnie ten przydomek nosił, byli ludźmi uczciwymi. Długosz zasięgnął wiadomość całą z opowieści ludowej prawdopodobnie, a dla ilości wody. fantazyi ludowej jest tego rodzaju przydomek,    Krwi spoidło, Krwi związki, ob. Po-

jak „krwawy dyabeł“ zbył ponętny, aby nie krewieństwo.

snuła z tej nazwy różnych domysłów. Jeszcze    Krwistek (Haematocele) jest to wylew

Dr. J. P.

Krwistość (Plethora). Medycyna dawniejsza nazywała tak stan chorobny, którego istota miała polegać na zwiększeniu się ilości krwi. Do najpoważniejszych objawów tego stanu, spostrzeganego głównie u mężczyzn po czterdziestym roku życia, zaliczano obok cery rumianej i żywego zabarwienia błon śluzowych, tętno napięte, częsty przerost serca, skłonność do bólów

do dziś dnia lud w okolicach Żnina opowiada krwi do pochwy jądra męskiego lub powrózka niestworzone rzeczy o bezprawiach „Krwawego nasiennego, zdarzający się wskutek urazów dyabła". Szajnocha w drugiem wydaniu „Ja- dotykających puchlinę wodną, czyli wodniak dwigi i Jagiełły" uwzględnił już rozprawę Przy- j pochwy tych narządów; atoli K. powstać też borowskiego („Wiadomość historyczna o „Krwa- może jako następstwo spraw zapalnych w tych-wym dyable" „Pismo zbiorowe wileńskie" 1859!. że pochwach. Właściwie K. jest niczem in-Por. także E. Cailler „Powiat żniński", gdzie nem jak krwiakiem (ob. K r w i ak) obdarzonym przytoczono opowieści ludu okolicznego. M- G y bez potrzeby koniecznej nazwą odrębną. Krwawy guz ob. Krwiak.

Krwawy pot (Haematidrosis). W dziełach lekarskich dawnych i w księgach innych spotykamy wzmianki o rzekomem poceniu się krwią, pomimo że gruczołki potowe w żaden sposób krwi wydzielać nie mogą, jest to bowiem niepodobieństwem anatomicznem. Wszelako podczas pewnych zaburzeń nerwowych,

głowy, zawrotów i napadów apóplektycznych. cych na Korsyce znaczne przestrzenie i znanych Domniemane przepełnienie układu naczynnego pod nazwą Maąuis. leczono za pomocą częstego puszczania krwi.—

Dr .1. Trz.

Krwotoczek, wodorost, ob. Protococcus.

Krwotok (Haemorrhagia) polega na wypływaniu krwi przez uszkodzenie ściany naczynia krwionośnego (haemorrhagia per rhexin) lub na przesączaniu się krwi przez ścianę jego, wol-

Według poglądów dzisiejszych możliwą jest tylko K. wrodzona, jako zboczenie rzadkie i pozbawione znaczenia praktycznego. Możliwość nabytego powiększenia się ilości krwi wydaje :

naczynia uszkodzonego: z tętnicy krew strzyka zgodnie z rytmem tętna, z żyły zaś wypływa strumieniem jednostajnym (wypływ z żył większych wzmaga się podczas wydechu), nakoniec z naczyń włoskowatych sączy się powoli. Krew wynaczyniona może wypływać na zewnątrz (K. zewnętrzny), do jam wewnętrznych ciała (K. wewnętrzny), wreszcie do szczelin śródtkan-kowych, tworząc tu nacieczenie jednostajne (suffusio), albo t. zw. krwiak (haematoma) przez rozepchnięcie tkanki otaczającej. Krzepnienie krwi wynaczynionej jest naturalnem tamowaniem K-u; w razie większego K-u krew krzepnie szybciej. Krew wynaczyniona do jam ciała wewnętrznych lub do tkanek ulega z czasem rozpadowi i wessaniu; po krwiaku w tkance zgniecionej (np. w ogniskach apóplektycznych mózgu) pozostaje torbiel o zawartości wodnistej lub blizna zabarwiona na żółto przez hematoi-dynę, jedną z pochodnych barwnika krwi. Do przyczyn K-u należą uszkodzenia głębokie ścia-dy naczyń przez uraz i niszczące sprawy patologiczne, widoczne i niewidoczne zwyrodnienia ściany naczynia w zatruciach zwykłych, bakte-ryalnych i samozatruciach (usposobienie krwotoczne w zatruciu fosforowem, chorobach zakaźnych, gnilcu, chorobie Werlhofa i pokrewnych cierpieniach), zboczenia niewidoczne i wrodzone układu naczyniowo-krwiotwórczego (krwawi ączka). — Każdy K. większy staje się groźnym, nie tyle przez utratę części składowych krwi chemicznie najważniejszych—hemoglobiny i innych ciał białkowych, ile wogóle przez utratę płynu, wywołującą stan zapaści przez spadek gwałtowny ciśnienia w naczyniach i wyczerpanie serca; wiwisekcye dowodzą, że przy wypuszczaniu powolnem krwi i zupełnym spoczynku dopiero utrata ²/;{ ogólnej ilości krwi jest granicą, poza którą dalszy K. zabija bezwarunkowo. W warunkach zwykłych utrata 5 funtów krwi jest dla człowieka dorosłego zabójczą; ustrój kobiecy, przystosowany do tracenia znacznych ilości krwi przy miesiączkowaniu i porodach, znosi K.wogóle daleko lepiej.— Sposobem najpewniejszym opanowania krwotoku jest zamknięcie światła naczynia krwawiącego przez podwiązanie lub ucisk; wobec mniejszych krwotoków bywają używane środki przyśpieszające krzepnięcie krwi przez swe działania cieplne (żegadło, woda gorąca; lód) lub chemiczne (roztwór trójchlorku żelaza, taniny, ałunu). W zapaści po K-u większym stosuje się,

się bardzo wątpliwą wobec stwierdzonej do- j uą od uszkodzeń widocznych (haemorrhagia per świadczalnie stałości, z jaką ustrój miarkuje < diapedesin). Obfitość K-u zależy od rodzaju stopień napełnienia naczyń, wydalając szybko drogami rozinaitemi nadmiar płynu krążącego.

Zaburzenia w obiegu krwi, przypisywane dawniej K-i, zależą od zwyrodnienia miażdżycowego ścian tętniczych, idącego często w parze ze wszelkiemi pozorami dobrego odżywiania

i czerstwości.

Dr. J. Rz.

Krwisty deszcz pochodzi od zabarwienia wody różne mi postronnemi ciałami, np. pyłem mineralnym lub też bardzo drobnemi, widzialnemi tylko pod mikroskopem jednokomórkowemi wodorostami. Do takich należy np. gatunek Chla-mydo monas plmiatilis A. B r. (Haematoeoc-cus pluv. Fw.) z klasy zielenic, rzędu Volvo-cineae. Wodorost ten, mnożąc się b. szybko, zabarwia w krótkim czasie w kałużach wodę deszczową na kolor krwisty, na mokrych zaś kamieniach i drzewie tworzy purpurowy osad.

Dr J.Trz.

Tensam prawdopodobnie, a w każdym razie blizki gatunek (Chi. niralis A. Br.), nadaje krwiste zabarwienie śniegom, które opisują podróżnicy w krajach podbiegunowych, a ten zdarza się również i na wysokich górach (u nas w Tatrach).

Krwisty śnieg, ob. Krwisty deszcz.

Krwiściąg (Sanguisorba), rodzaj roślin kwiatowych z rodziny różowatych (Rosacene), rzędu różokwietnych (.Rosiflorae, Rosaleś).

Należą tutaj gatunki o kwiatach obupłciowych, bez korony, którą zastępuje 49-ciodzielny okwiat.

Pręcików 4—12, słupek jeden o bliźnie główkowatej, brodawkami pokrytej. Rodzaj K. obejmuje około 30 gatunków, rozsiedlonych po całej strefie umiarkowanej półkoli północnej. Są to rośliny trwałe, o liściach pierzastych. U nas tylko jeden gatunek, Kr. lekarski {Sanguisorba officinalis L.). Jest to roślina zielna, o brunatno-purpurowym okwiacie. Przytrafia się pojedyńczo na mokrych łąkach. Kwitnie od czerwca do jesieni. Kwiaty posiada zebrane w ścisły kłos walcowaty, długości 3 — 4-cm.

Liście pierzaste z ukośnemi przylistkami u nasady szypułek; korzenia tego gatunku (radix pimpinellae italicae) dawniej używano jako środka do tamowania krwotoków, skąd sama nazwa rośliny. Dziś stosuje się niekiedy w we-terynaryi. Jako pastewna roślina K. bardzo małą posiada wartość. Z innych gatunków krwiścię-gu zasługuje na uwagę: S. spinosa Bertol.. krzew, stanowiący główną składową część kse-rofitycznych formacyj roślinnych, pokrywają-w celu podniesieuia ciśnienia w naczyniach Schwarza i Fuchsa, i w Paryżu gdzie słuchał wstrzykiwanie podskórne większych ilości t. zw. wykładów Picarda, Poincare’go, Hadamarda, fizyologicznego roztworu soli kuchennej (0.6°/₀) Herraite’a i in. We wrześniu 1898 został i środki podniecające działalność serca Krychtonit, ob. Crichtonit.

. Dr. J. Rz.

zastępcą nauczyciela szkoły realnej w Krakowie, 1899 —nauczycielem gimnazyum w Przemyślu. W r. 1901 rozpoczął jako docent wykłady matematyki w szkole politechnicznej we Lwowie, pełniąc jednocześnie obowiązki nauczyciela w tamtejszej szkole realnej. Ogłosił drukiem: 1) „O pewnej klasie funkcyi przestępnych i ich rozwijaniu na szeregi Fourier’a“ (,,Pra-! ce mat.-fiz.“ t. V); 2) „Sur les fonctions a espa-i ces lacunieres" („Bulletin de la Soc. math. de France“ t. XXV); 3) „Przyczynek do teoryi funkcyi w obszarach osobliwych'¹ (,,Prace“ t. IX); 4) „Z teoryi funkcyi analitycznych¹¹ („Wiad. mat.“ t. III); 5) „O pewnem zastosowaniu funkcyi theta (.,Progr. gim. w Przem. za r. 1900“); 6) „O ro-wijaniu funkcyi hipereliptycznych na szeregi Fouriera" (Progr. II szk. realu. we Lwowie za r. 1905); 7) „o całkach hypereliptycznych kanonicznych 2-go gatunku i ich związku z funk-cyami theta" („Wiad. mat.“ XII). Przekład rozprawy G. Peano „Definicyew matemat.¹¹ (,,Wiad. mat.“ 1902). W czasopismach ,,Wiadomości matemat.¹¹, „Kosmos" i „Książka" K. ogłasza sprawozdania o dziełach z rozpraw matemamatyez-nych, polskich i zagranicznych. Z wykładów

Krycin, owad, ob. Cryptorhynchus.

Kryda Aleksander (* r. 1827 w Głogowie [obwód rzeszowski w Galicyij), lekarz.

Do szkół uczęszczał w Rzeszowie, Lwowie i Tarnowie; w r. 1850 zapisał się do wydziału lekarskiego w Wiedniu, ale już po roku brak środków utrzymania zmusił go do opuszczenia uniwersytetu; powrócił wtedy do Tarnowa, gdzie otrzymał zajęcie nauczyciela prywatnego. W r.

a. r.

Krygsrecht, prawo wojenne w dawnej Polsce,

Kryjat Sz’ma (hebrajskie), czytanie trzech ustępów z piecioksiągu Mojżesza (Deuteron. VI 4—9, XI 13 — 21; Numeri, XV 37—41 w.), nazwanych Sz'ma (słuchaj) dlatego, że początek pierwszego z nich brzmi Sz'ma Izrael („Słuchaj Izraelu, Przedwieczny Bóg nasz jest Bogiem jedynym"). Czytanie Sz’ma, stanowiąc u Żydów nader ważną część nabożeństwa, odbywa się codzień dwa razy, rano i w wieczór przed modlitwą Szinoneh Esrech i jeszcze za czasów istnienia świątyni jerozolimskiej było w użyciu, pomimo że wtedy służba Boża głównie zależała na ofiarach. Szczególne znaczenie ma pierwszy z tych ustępów, który, przypominając Izraelitom podstawę judaizmu (wiarę w jedność Boga i obowiązek miłowania go z całej duszy) odmawiany bywa przez ortodoxów także przed udaniem się na nocny spoczynek ze stosowną modlitwą a słowami przytoczonego wiersza początkowego „Słuchaj Izraelu" i t. d., które-mi dawni izraelscy męczennicy wiary oddawali swego ducha Bogu. Lecz chociaż czytanie Sz’ma jest u Żydów aktem religijnym wielkiej wagi, Talmud jednak dozwala odbywania go w każdym języku. („Enc. Orgelbr." Więk.j.

Kryka (z niem. Kriicke=szczudło), kruki e w, kij, kula. —J. Karłowicz ,,Słow. gwar polskich¹¹.

Krykowie (Creeks), plemię czerwonoskóre z grupy Muskoków (ob.), zamieszkałe w Geor-

1852 wstąpił znów do uniwersytetu w Krakowie i pracował tam głównie nad chemią i matematyką. W r. 1855 został nauczycielem matematyki i fizyki w gimnazyum wyższem w Tarnowie, skąd niebawem powołano go do Krakowa, gdzie powierzono mu posadę adjunkta przy katedrze chemii. Na stanowisku tem zajmował się gorliwie chemią fizyologiczną, którą też wykładał studentom medycyny i far-macyi, a równocześnie dopełniał swych wiadomości' lekarskich. W r. 1860 po obronieniu rozprawy niedrukowauej ,,De anteflexione et retroyersione uteri¹¹ osiągnął dyplom doktorski; w roku następnym został mianowany docentem toksykologii i semiotyki wydzielin patolo- i w politechnice ukazała się część I (Rachunek gicznych. Przedmioty te wykładał w półroczach j różniczkowy, w wydaniu litografowanem). zimowych do r. 1873, w letnich zaś miesiącach lat 1861 — 1863 był lekarzem zdrojowym w Oj- ob. Polska, Wojsko, Wojenne prawo, cowie. Od r. 1863, po pogorzeli zakładu leczniczego w Ojcowie, latem przebywał w Szczawnicy, i tam od r. 1876 stale zamieszkiwał.

Zajmował się tam wykonawstwem lekarskiem; oprócz tego pracował jeszcze jako przełożony obszaru dworskiego i jako przewodniczący w radzie szkolnej, w radzie gminnej i w komitecie kościelnym. Jego ,,Toksykologia lekarsko-są-dowa“ pozostała w rękopisie, nieliczne jego prace drukiem ogłoszone wymienia S. Koś-miński w „Słown. lekarzów pols.¹¹ (str.

251).

Dr. J. P.

Red.

Kryda, snopki na polu suchego owsa układają bezpośrednio przed zwózką w K-ę, tj. w 6—10 mendli. J. Karłowicz ,,Słow. gwar polskich¹¹.

Kryger (Krygier, Krieger), herb polski. Na tarczy dwudzielnej w polu prawem, złotem—skrzydło czarne, w lewem, czerwonem, srebrne. Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwa skrzydła złożone; pod spodem srebrne, z wierzchu czarne. Używany przez stary ród pruski K-ów, w ziemi chełmińskiej zamieszkały.--Źródła: Niesiecki (podaje nad hełmem jedno skrzydło białe); Siebmacher IV, 14. D-

Krygowski Zdzisław, współczesny matematyk polski (* 22 grudnia 1872 r. we Lwowie), kształcił się w Krakowie w gimnazyum III i uniwerstytecie, w 1895 r. złożył egzami-na nauczycielskie i doktoranckie. Dalsze stu-dya odbył w Berlinie, pod kierunkiem prof.

gii, Alabamie i Tennessee, jedno ze zdolniejszych i bardziej posuniętych w kulturze osiadłej. Bronili dzielnie swojej niezależności. W r.'

pocz. Czehryń (o 35    w.); do 3 000 m-ców;

szkoła ludowa; młyn wodny, 4 wiatraki; cerkiew, dom modlitwy żydowski. K. powstał na gruntach m-sta Czehryna, do którego ujścia Taśminy należały. Pierwotnie należał do s-stwa korsuńskiego, później przyłączony do s-stwa czehryńskiego. Podług lustracyi z r. 1612, był otoczony palami i ostrogiem; było tu ,,50 mieszczan posłusznych; 400 kozaków

1813 próbowali odzyskać niezależność, powstając z innemi plemionami, ale poddali się, pobici przez gen. Jacksona. W r. 1836 — 1838 przeniesieni zostali na terytoryum Indyan, ale pozostawiono im samorząd: ułożyli konstytucyę bardzo demokratyczną i według niej się rządzą.

rozbił tu oddział wojsk moskiewskich. W czasie wojen kozackich K. zupełnie opustoszał. W r. 1741 miał 400 domów i 2 tys. m-ców. Według lustracyi z r. 1765, dzielił się na 2 części: „Nasza ma chałup 22, libertowanych 2; druga, większa, jest w ręku Rosyan". Stan. August chciał podnieść m-ko przywilejem z r. 1782. W r. 1789 było tu 26 dom., cerkiew i polska komora celna. Po przyłączeniu do Ro-syi K., wraz z całem s-stwem czehryńskiem, zostawał do r. 1845 w dzierżawie ministrów

I„ K.

W r. 1890 było ich 9291 głów, a pomiędzy tą powinności żadnej nie odprawują, hakownic gromadką przebywało 3280 białych. Kult pole- miejskich dwie; arenda, za młyny i przewóz gał na czci zasady wegetacyjnej (ob. Wege- dają 500 złp." W r. 1616 K. jest już obwaro-tacyjne Kulty), a główne święto przypadało wany, otrzymuje prawo miejskie, tudzież grun-na okres dojrzewania kukurydzy (używano wte- ta nad Dnieprem na Białobereżu i na Zbojnem dy „czarnego napoju", odwaru z Iris versicolor). i na Piwnem za Dnieprem, także chutory z obu Utrzymywano ogień wciąż się palący. Symbo- stron Dniepru aż pod Krzemieńczuk. W r. lika barw była niezmiernie rozwinięta. Plemię 1628 było w K-e 50 dym., 20 ogr.,3 rzem., zróżniczkowało się już na wojaków zamieszku- 2 koła młyn., 1 pop. W r. 1625 Koniec-jących „czerwone osady" i gmin rolniczy, któ- polski stoczył pod K-m bitwę z kozakami ry imał się oręża tylko podczas pospolitego ru- (pod wodzą Michała Doroszenki), którzy, ściszenia i mieszkał w „białych osadach". Wie- śnięci następnie przez wojska koronne nad jez. rżenia K-ów zostały opracowane przez Gatschefa; | Kurukowem, przyjąć musieli punkta, zw. Ku-opracowanie to jest jedną z piękniejszych mo- rukowskiemi. W r. 1662 Jerzy Chmielnicki nografij etnologicznych (wydana w B r i n t o n a „Library ot Aboriginal amer. Literaturę").

Kryłów: 1) K„ osada (dawniej m-ko), gub.

4 866

finansów; od tego czasu wprowadzono tu osobny zarząd gminny i założono szkółkę. W r. 1864 K. miał 1 948 m-ców: 1 688 prawosł. i 260 izraelitów. „Słów. Gieogr.“—3) K. Nowy albo Nowogieorgiewsk, m-ko, gub. Chersońska, pow. Aleksandryjski, od poprzedniego tylko Taś-miną oddzielone; 2 szkoły; szpital; 3 garbarnie, 3 tartaki, gorzelnia, 2 browary, 2 młyny wodne, 4 cegielnie, pracownie mebli, powozów, warsztaty ślusarskie i kuźnie; 3 cerkwie prawosł., bożnica; około 15 tys. m-ców; miejski ogród publiczny. W pobliżu łomy piaskowców i granitu; nad Dnieprem przystań. K. N. powstał przy końcu w. XVII jako słoboda m-ka K-a zaludniona przeważnie przez zbiegłych z Wielko-rosyi raskolników. W 1795 został m-stem po-wiatowem Namiestnictwa Wozniesieńskiego i przemianowany na Aleksandryę; r. 1806 otrzymuje nazwę K-a; r. 1821 Nowogieorgiewska, którą zachowuje dotąd. Dziś dość ważny punkt handlowy i stacya parostatków, ostatnia przed Krzemieńczukiem. — „Słów. Geogr.“,

Słow.“ Brockh. i Efr.

Kryłow I w a n, bajkopisarz rossyjski (* 1768 — f 1844). Pochodził z bardzo niezamożnej rodziny oficerskiej; w dzieciństwie stracił ojca i otrzymał zaledwie wykształcenie elementarne, które później zwiększył wyuczeniem się języka

Lubelska, pow. Hrubieszowski, nad Bugiem, gm. i par. K„ st. pocz. w Hrubieszowie; szkoła pocz., dom schronienia dla starców i kalek; koś. par. murowany, cerkiew (po-unicka, z r. 1777). Na pocz. 1906 r. było w osadzie 3 008 m-ców (1 539 męż. i 1469 kob.): 507 katolików, 825 prawosł.. 1 676 żydów; w gminie K. 8 503 m-ców (4 231 męż. i 4 272 kob.): 1961 katol prawosł., 1 676 Żydów. Przez K, przechodzi linia kolei wązkotorowej Chełm-Hrubieszów-K. z odnogami do cukrowni w Nieledowie, Mirczu i Poturzynie. Zawiązkiem osady był zamek warowny na wyspie, oblanej wodami Bu-ga, w którym ludność okoliczna chroniła się w czasie napadów tatarskich. W w. XVI K. staje się siedzibą Ostrorogów, którzy, przyjąw-szy kalwinizm, założyli tu zbór. Dopiero Mik.

Ostroróg, podczaszy kor., spełniając wolę ojca,

Jana, woj-dy poznań., wzniósł r. 1635 z muru piękny kościół katolicki. Obecny k-ół murowany zbudowała na miejscu poprzedniego r. 1860 właścicielka K-a Aniela z Rzewuskich Chrza-

„Encjikłop.

Hr.

nowska. Z potężnego zamku, który jeszcze w XVII w. służył za mieszkanie Ostrorogom, pozostały malownicze zwaliska. Są także ruiny kościoła i klasztoru reformatów (zniesionego za rządów austryackich). Po Ostrorogach K. posiadali: Radziejowscy (między innymi kardynał), prymas Prażmowski, Chrzanowscy i Ho-rodyscy. Według reg. pob. z r. 1578 K. należał do pow. Bełzkiego, następnie włączony do p-tu Chełmskiego. 11 kwietnia 1831 Dwernicki pod K-m przeszedł przez Bug.—„Słów. Geogr.“.—2) K., ir.-ko, gub. Kijowska, pow-Czehryński, na lew. brzegu Taśminy, o 4 w. od jej uścia do Dniepru, gmina Podorożne, st.

Wielka Kncykl. Ilustr. Ser. I. Tom XLI. Zesz. 324a

L. J.

/*>

1807 -f 1879). Kształcił się

i, j.

francuzk. i włosk. Okoliczności jego życia są mało znane: służył jako drobny urzędnik w Petersburgu, za Pawła I mieszkał w gub. kijowskiej, w majątku ks. Golicyna, który był w niełasce. Następnie losy K-a są bardzo zagmatwane: współcześni opowiadają, że w tym czasie K. szalenie grał w karty i nawet dla gry jeździł po Rossyi po jarmarkach. W 1812 r. otrzymał posadę w bibliotece cesarskiej, która w 1814 r. stała się publiczną. Nie bacząc na skąpe wykształcenie, K. bardzo wcześnie zaczął pisać: nie mając jeszcze lat 20, był autorem paru sztuk teatralnych, które wyrobiły mu znajomości w świecie literackim. Sztuki owe są bardzo słabe, braknie w nich akcyi, komizm zaś trąci ordynarną karykaturą, ale widnieje już obserwacya życia potocznego, która później tak się rozwinęła. W 1789 r. K. zaczął wydawać czasopisma satyryczne: Poczta Duchów, później „Zrjitjel" i „Merkurij Peters-burgskij"; trwały one nie długo i K. znów zaczął pisać komedye. Atoli uie to stworzyło jego sławę. W 1809 r. wydał tomik zawierający kilkanaście bajek i potem nic już nie pisał krom bajek. W tym rodzaju twórczości K. zjawia się jako talent największy. Przed nim, co prawda, pracowali w tej formie Dmitriew i Chemnitzer; K. pracował już na przygotowanej glebie; powtarzał też znane tematy, ale chodziło nie o prosty przekład: należało wlać w obcą treść rysy innego bytu i cechy języka, i to zadanie spełnił on z takim kunsztem, iż bajki jego przetrwały jako popularna lektura wiek cały. Pomimo ogromnych zalet tych utworów, K. nie całkiem pozbył się szaty pseu-doklasycznej, która w niektórych ewokacyach trąci anachronizmem; równie i epizody idylli sentymentalnej są zgoła obce życiu rossyj-skiemu. Zalety tych bajek długo zasłaniały ich ideową zawartość. Trudno mówić o kierunku umysłowym autora, skoro cała jego praca zawierała się w opracowaniu tematów, mających tysiącolecia życia, jako najdawuiejsze przykłady mądrości codziennej w pospolitem znaczeniu. Atoli K. pisał bajki oryginalne; najwięcej mają kolorytu lokalnego utwory z 1812 r„ ale w nich poglądy K-a zgoła nie zachwycają. Np. w kwestyi oświaty, która tak zajmowała umysły ówczesne, K. stoi na stanowisku dość dziwnem: obawia się mianowicie nadmiaru nauki, podzielając zapatrywania obskurantów, iż nauka wymaga ograniczeń. Nowsza krytyka dowiodła, że K. był człowiekiem nie uczucia, lecz rozsądku; doświadczenie pomogło mu dojść do kilku urywkowych prawideł życia, których nie potrafił związać w system jakibądź. Najdogodniejszą formą literacką dla wyrażenia uczuć takiego satyryka, jakim był K., była bajka. Spostrzegawczość wyjątkowa, niesięgająca wprawdzie do głębi, pozwoliła mu swoje utwo- j ry zbliżyć do realizmu, a talent plastyczny na- j tchnął je życiem. Z artystycznego punktu wi- ¹

dzenia są one niemal bez zarzutu; K. bez wątpienia był jednym z pierwszy cli realistów, w literaturze rossyjskiej; pod jego wpływem znajdował się Gogol. Ale poza zewnętrzną szatą tych wybornych bajek ukrywa się myśl uboga. K. jako człowiek był bardzo niesympatyczny, do szpiku kości samolub, wcale nie wybujał ponad tłum; i to jasno odbiło się w jego bajkach, których moralność nie przewyższa skromnych wymagań t. zw. „zdrowego rozsądku". Oto prawdy" jakie głosił: ,,bądź ostrożny¹', znaj swe stanowisko", ,,nie chwał się zawczasu", „zadawalaj się małem", „uie ufaj nadmiernie przyjaciołom" i t. d. K. w literaturze rossyjskiej wypełnił jej zasób bajkami, odznaczają-cetni się plastycznem wykończeniem i obser-wacyą zwyczajów i typowych zjawisk życia, przyczynił się do wypracowania języka i stylu, ale ideowo nic nie wniósł i cała jego twórczość pozostała poza obrębem ruchu umysłowego i literackiego. Bajki wydane 1809 r. miały mnóstwo wydań. Najzupełniejsze wydanie pism K-a uskutecznił Pletniów „Połnoe so-branie soczjinenij" (3 tom., Petersburg 1847: wyd. 2-e 1859). O K-ie istnieje cała literatura o której informuje Mieżow „Jubilej Łomonosowa, Karamzjina, i K-a“ (Ptsburg 1871). Najważniejsze: Grot „Ljiteraturnaja żyzń K-a" („Sbornik Rus. Otd. Akad. Nauk" t. VI 1869); N i k i t i e n k o ,,0 basnjach K-a" (t-że); Byczków „O basnjach K-a w perewodach na jinostran-nyje jazyki“ (t-że); Łaszczę n ko ,, Jistor. wjest-njk" 1894 .Nit 11; Władjimirow „K. i ego basnji" (Kijów 1895); Njeczajew ,,Ob otno-szenijiK-ak’ naukje" („Żur. Min. Nar. Prosw."; 1895 .M> 7);Sipowskij „Zagadocznyj pjsatel" („Obrazowanie" 1895 .Nit 2). Bajki K-a tłóma-czyli na polski: PI. Jełowiecki (Wilno 1851), Aut. Gliński (2 części, Wilno 1860 — 63); Lewiński (Rękopis); Podbereźny („Bajki w naśladowaniu Krasickiego i K-a“, Warsz. 1865). Słynną bajkę „Małpa i okulary" udatnie spolszczył Dmochowski („Pisma wierszem" 1827, t. II).

Kryłow N i k i t a, profesor uniwersytetu moskiewskiego

w seminaryum w Jarosławiu, potem w akademii duchownej petersburskiej, skąd postąpił do tak zwanego II Oddziału własnej kaucelaryi cesarskiej dla udoskonalenia się w prawozuaw-stwie. W 1831 r. K. razem z innymi stypendystami udał się do Berlina, gdzie pod kierunkiem Savigny'ego poświęcił się studyom prawa rzymskiego. W 1835 r. doktoryzował się w Pe-tesburgu, a następnie otrzymał katedrę prawa rzymskiego w Moskwie. Posiadał nieporównany dar wykładu i profesorem był świetnym, stanowiącym w owe czasy jedyną ozdobę wydziału prawnego tego uniwersytetu. Jako samodzielny badacz K. niczem się nie zaznaczył. Drukiem ogłosił „Ob jistorjiczeskom znaczenji riimsk. prawa w obłastii nauk jnriidiiczeskich" (Moskwa 1838).

Kryłow W i k t o r, pisarz dramatyczny ros-syjski, znany pod pseudonimem Aleksandrowa (* 29 stycz. 1838 —f 28 lut. 1906).

na zachód od Perekopu zatokę Kirkenicką, na wschodzie morze Azowskie z zatoką Kerczeń-ską, które ze swej strony pomiędzy wybrzeżami K-u i wązkim długim językiem ziemi—A ra-li acką Strjełką—tworzy obszerną i płytką zatokę Si wasz, albo Zgniłe morze. Jego płaskie brzegi przedstawiają szeroką, pozbawioną roślinności smugę, której gleba przesycona jest solą, a w czasie burzy wiatr wypędza na nie wody, tworząc rozległe obszary grzązkiego błota. Takie przestrzenie miejscowa ludność nazywa „siwaszami". Powierzchnia K-u wynosi 26 000 km.    Chociaż linia

brzegowa jest dość rozwinięta, jednak mało ma K. zdatnych na porty zatok. Widziane na mapach liczne zatoki na wybrzeżach wschodnich są w rzeczywistości tylko siwaszami i nie mają najmniejszego znaczenia praktycznego, gdyż są niedostępne nawet dla łódek. Jedyny dogodny port nizinnej części półwyspu stanowi zatoka Eupatoryi, choć zbyt płytka i otwarta. W południowej wyżynowej części dwa doskonałe porty: Sewastopol i Bałakława. Co zaś się tyczy Jałty i Feodozyi, to hafy ich są o-twarte i wymagają urządzeń sztucznych dla o-krętów. Pod względem kształtu powierzchni K. dzieli się na dwie wybitnie różne części: północną, znacznie większą, nizinną, i południową, górzystą. Nizinna część K-u tworzy przedłużenie niziny rossyjskiej: jest to rozległa równina, wznosząca się bardzo wolno z północo-wschodu na południe (wznoszenie się to wynosi około 5 stóp na wiorstę). Górne warstwy tej niziny składają się z najnowszych osadów czwartorzędowych, pod niemi spoczywają warstwy górnych pięter epoki trzeciorzędowej. W zach. części tej równiny znajduje się niewysoka płaska Tarchautuska wyżyna stepowa (około 120 m. n. p. m.) Wyżyna ta ku Eupatoryi i przesmykowi perekopskiemu obniża się nagle. Na płci.-wschód od Eupatoryi miejscowość powoli zaczyna się wznosić, przechodząc stopniowo w góry Krymskie albo Tau-

Rodem z Moskwy, kształcił się tam w gimna-zyum, a następnie w mikołajowskiej szkole inżynierów. Z początku był nauczycielem geo-metryi wykreślnej w zakładach wojskowych, ale rychło porzucił to zajęcie, oddał się literaturze. Wstąpił w szranki ogólnego ruchu umysłowego w szóstym dziesiątku ubiegłego stulecia. W sztukach dramatycznych i powieściach ostro smagał ujemne objawy życia społecznego.

Kostyczność pióra jego była tak dotkliwą, że miewał nawet procesy sądowe, jak np. z powodu romansu „Stołby“, w którym dał dosadną charakterystykę eksploatatorów ciemnoty włościańskiej. Na scenie utwory K. zaczęły być wystawiane w r. 1865. Pierwszy utwór Przeciw prądowi miał znaczne powodzenie.

Od tego czasu repertuar teatrów zasilał ustawicznie, napisał około 100 sztuk teatralnych. K. zapowiadał się jako pisarz niepospolity, mający dar uplastyczniania zagadnień społecznych i analizy surowej życia; ale nie utrzymał się na należytej wysokości i stał się zwyczajnym rzemieślnikiem teatralnym, dostarczającym rok-rocznie po kilka sztuk: naturalnie, nie może być mowy o ich wartości artystycznej; przeważnie zajmował się przeróbkami z autorów francuzkich i niemieckich. Nadto pisał swe utwory specyalnie dla ulubionych aktorów, przyczem budował je umyślnie tak, żeby ci koryfeusze sztuki mieli wdzięczne pole dla okazania właściwych sobie zdolności. Przeto w tych sztukach niema pogłębienia psychologicznego, jest tylko zwykła robota. Większość utworów K. tworzą komedye, z których najbardziej sceniczne: „Zjemcy“, „Łakomyj kusok“, ,,Sorwanec“,

zachodzie od Symferopola, na niewielkiej odległości od morza, zaczynają się oddzielne wyżyny, stanowiące pierwsze rozgałęzienia tych gór, a dalej na płd.-wschód od tych grup wznosi się niewysoki (około 230 m. n. p. m.) pierwszy łańcuch gór Krymskich, składający się z warstw wapiennych, który koło Symferopola zbiega się z drugim łańcuchem. Pasmo to drugie składa się przeważnie ze skał epoki kredowej (pomimo to należy zaznaczyć, że na K-e niema kredy piszącej). Wskutek znacznego zwietrzenia i miękkości warstw w wielu miejscach warstwy wierzchnie uległy zupełnemu obnażeniu: występuje na jaw twardy wapień kredowy. Wogóle łańcuch ten może służyć jako doskonały przekład potężnego działania

„Komu żywiotsja wesjeło¹'. Wspólnie z P. Polewojem K. pisał dramaty historyczne: „Ca-rewna Sofija“, „Diewjiczyj pjerepołoch". K. przetłumaczył ,,Natana Mądrego“ Lessinga i wydał z cennemi komentarzami; pisał dużo o teatrze. Ciekawe są jego artykuły: Dramat w Ober- I ryckie, które tworzą tu trzy łańcuchy. Na Ammergau („Wjest. Ewr.‘‘ 1881) i „Oczerkji teatraluago djeła w Ewropje“ („Russk. Mysl“

1893). K. zrobił ogromny majątek, z którego

część zapisał na cele oświaty.

L. J.

Krym, półwysep, zwany półw. Taury-ckim, jest najbardziej na południe wysuniętą częścią Rossy i Europejskiej. Leży z północy na południe od 46°21' do 44°25' szer. półn., t. j na 185 w., a z zachodu na wsch. od 50°10' do 54°11' dł. wsch. od Per. Kształtem swym przypomina czworobok nieforemny, oblany ze wszystkich stron morzem i łączący się tylko z rdzeniem lądowym za pomocą wązkiego (5 —

7 wiorst) Przesmyku Perekopskiego. W tern zaś miejscu, gdzie bok wschodni przecina się z południowym, półwysep się wydłuża, i tworzy nowy półwysep —Kerczeński. Z zachodu j wody i atmosfery. Erozya wód potworzyła tu i południa K. oblewa morze Czarne, tworząc w wielu miejscach głębokie wąwozy i liczne

doliny poprzeczne. Tej też erozyi zawdzięczają swe powstanie oddzielne (niejako oderwane od całości) potężne skały, np, Maugup, Tepe-Kermen i in. Łańcuch nie jest wysoki, najwyższe szczyty sięgają zaledwie 500 m. ponad p. morza; na poł.-zach. od niego ciągnie się podłużna dolina o wiele dłuższa i szersza od tej, która oddziela łańcuch pierwszy od drugiego, a na południe i płd.-wschód od niej i-dzie trzeci i zarazem najwyższy i najważniejszy łańcuch gór Krymskich. Szczytami sięga on 1 500 i więcej metrów n. p. m. Pod względem geologicznym składa się ze skał jurajskich, a mianowicie łupków gliniastych (składających dolne piętra góry). W łupkach tych istnieją gniazda lignitu i rudy żelaznej. Łańcuch ten zaczyna się u przylądka Fioleuta i ciągnie się początkowo tuż nad brzegiem, a dopiero koło Wrót Bąjdarskich cofa się cokolwiek, pozostawiając wązką 2 — 8 wiorst nizinę nadbrzeżną. Nizina ta tak jest różna pod każdym względem od pozostałej części K-u, że tworzy poniekąd świat samoistny: znana pod nazwą Połudn. Brzegu Krymu. Na północ od Ałuszty wznosi się odosobniony Czatyrdah, otoczony ze wszystkich stron wąwozami i dolinami. Główny łańcuch gór nie posiada oddzielnych wyróżniających się szczytów. Stanowi on do pewnego stopnia mniej lub więcej równy wał, którego grzbiet, t. zw. jajła, tworzy przestrzeń lekkolalistą, ze wznoszącemi się to tu, to tam wyższemi szczytami. A wszystkie te szczyty tak mało się różnią pod względem wysokości od siebie, że prawie do ostatnich lat uważano Czatyrdah za najwyższy: tymczasem okazało się, iż faktycznie najwyższym jest Roman-Kosz (5061' st.). K. jest bardzo ubogi w wody płynące. Tylko płd.-wschodnia część znajduje się pod tym względem w warunkach dogodniejszych. Tu płyną liczne rzeczki z północnych stoków gór Krymskich. Największą z nich jest Salgir, wytryskający obfitym źródłem z pod jurajskich wapieni. Na płd.-zachodzie płyną: Czernaja, Bel-hak, Kacza i Alma. Półwysep Krymski stanowi najcieplejszą część Rossyi Europejskiej (sąsiedztwo niezamarzającego Morza Czarnego), a nawet na południowym brzegu jest tak ciepło, że pod osłoną gór rosną laury i oliwki. Ale i tu zdarzają się dnie o temperaturze — 10°/, a śnieg czasami leży nawet przez parę dni. Północne doliny i miejscowości nadmorskie nie zasłonięte przez góry, np. Sewastopol, Kercz, mają zimy bardzo zmienne: czasami jest tak ciepło jak na brzegu Południowym, lecz za to przy wiatrach północnych mrozy niekiedy dochodzą— 25 R. Najobfitsze opady atmosferyczne w części południowej przypadają w grudniu, wogóle w zimie i wczesną wiosną, najmniejsze w maju i czerwcu. Północna, stepowa część półwyspu ma klimat lądowy z su-chem i gorącem latem, z dżdżystą i wietrzną jesienią i mroźną, śnieżną zimą. Pod względem przyrody K. należy do rzędu krain bogato uposażonych od natury. Na półw. Kerczeńskim leży ruda żelazna, marmur krymski, ze słonych jezior dobywają sól (jeziora Sakskie i Czongarskie), są błotne kąpiele lecznicze. Na wspaniale krajobrazy półwyspu składają się w znacznej części bogata roślinność Południowego K-u, malownicze góry wapienne z grotami stalaktytowemi, piękny ciepły klimat (rossyjska nRiviera“) i morze wraz z dzikiem i skalistem wybrzeżem. Z roślin uprawiają głównie pszenicę i jęczmień, prócz tego plan-tacye tytoniu lepszych gatunków, winnice (w poludn. części K-u), ogromne ogrody owocowe z doskonałemi gatunkami jabłek, gruszek, wiśni, czereśni, śliwek, brzoskwiń, moreli, włoskich orzechów, a na południowym brzegu dereń, migdały, granaty, figi, kasztany i pigwy. Fauna półwyspu jest o wiele biedniejszą od flory; większych zwierząt dzikich prócz jelenia i sarny krymskiej i lisa prawie niema, zato moc ptactwa zwłaszcza przelotnego; z płazów żmije niejadowite, jaszczurki krymskie i krymski hekkon (Gymnodaclylus Danilewskij). Pod względem politycznym K. stanowi część gub. Tauryckiej i składa się z pięciu powiatów i dwóch okręgów, znajdujących się pod zarządem naczelnika miasta. Podwójne odosobnienie K-u (morze i stepy) uczyniło z niego przytułek dla różnych ludów. Według Herodota na XVIII w. przed Chr. mieszkali tu Taurowie (stąd nazwa Taupty,*/]), którzy później podbici przez Scytów, zmieszali się z nimi i utworzyli naród znany pod nazwą Tauro-Scytów. Poczynając od V wieku, K. ciągle cierpiał od najazdów, początkowo Hunnów, a potem Gotów i Ugrów. Tatarzy, którzy później zajęli ten kraj, nazwali go Krymem (tj. forteca) i stąd trapili swerni najazdami Ruś i Polskę. Z miast w północnej części na zachodnim brzegu leży Eupatorya z niezbyt dogodnym portem, a na stokach gór, nad Salgirem, Symferopol, główne miaste Krymu; niedaleko od niego Bachczysaraj, dawna stolica chanów krymskich. Z Symferopola prowadzi kolej żelazna na południo-zachód do lortecy Sewastopola (dawna grecka kolonia Chersoń). O 12 w. dalej na południe Bałakława, niegdyś kolonia genueńska. Na wschód stąd, wdłuż południowego wybrzeża, ciągnie się rossyjska Ri-viera, pełna miejscowości klimatycznych, przecudnych widoków z mnóstwem willi i pałaców (Ałupka, Jałta, Hurzuf, Ałuszta i t. d.). Na wschód, już poza Krymskiemi górami, dość duże miasto Feodozya, dawna kolonia grecka, a później genueńska (Kafa); nad cieśniną kerczeńską forteca Kercz, zburzona przez wojska zjednoczonych armij w 1855 r. — Liczba m-ców około 550.000 (r. 1905), co daje na gęstość zaludnienia 21 m-ców na 1 kim. [3 Ludność nie jest tu jednorodna; składa się

z najrozmaitszych ludów Azyi i Europy (Tatarów około 200 000, Rossyan przeszło 120 000, Żydów 20 000, Greków, Niemców, Ormian, Cygan, i in.).

1898 wydaje Gross specyalne czasopismo ,,Ar-chiv fuer Kriminalanthropologie und Krimina-listik“. Ob. Antropologia kryminalna, Antropologiczna szkoła prawa karnego, Karnego prawa szkoła antropologiczna, Zbrodnia, Zbrodniarz (antropologia i psychologia).

Kryminalna polityka, ob. Karne prawo. Kryminalna statystyka, ob. S t a t y s t y k a. Kryminalna socjologia, ob. Socyologia. Kryminalny związek międzynarodowy, ob. Prawo karne.

Kryminalne prawo, ob. Karne prawo, Prawo dawstwo.

Krymisa, gr. Kpipioa, Kpipiaaa, łac. Cri-misa, Grimissa, twierdza górska w Lukanii, w Dolnej Italii, na cyplu nadmorskim, noszącym to miano, dzisiaj Capo delPAlice zwanym, założona według tradycyi przez Filokteta; dzisiaj Ciroj; w pobliżu uchodzi do morza rzeka Crimisus.

Krymka, nazwa ubioru na głowę, który przywędrował od Tatarów, z Krymu. Stąd pochodzi sama nazwa. Dzisiaj nazwa ta bywa stosowana dojarmułki (tur. jagmurłek kaptur), którą noszą Żydzi pod wierzchnią czapką.

Krymka, odcinek kuli, ob. Kula.

KrymisSOS, gr. KpL;xiaaóę, Kpi|xiqaoę: i) rzeka w zach. części Sycylii, uchodząca do Selinunc-kiego Hypsasu; nad nią pobił w r. 339 przed Chr. T i m o 1 e o n (ob.) Kartagińczyków; dzisiaj Beleco rostro; albo Fiume di S. Bartolomeo Freddo. —2) Bóstwo rzeki powyższej, które z Segertą, córką Hippotesa, Aolstesa spłodzi-

f-. Drz.

G. Ko.

S. P

S. Drz,

Hr.

Krym Stary (po tatarsku E s k i Krym, w starożytności S o ł k a t lub S o ł g a t), . m-sto w gub. Tauryckiej, pow. Teodozyjskim, o 23 w. od Teodozyi; około 4000 m-ców, uprawa tytuniu i produkcya wyrobów tabacznych. W odległości 5 w. klasztor ormiański św. Jerzego, podobno z r. 1340. W okolicy m-sta mnóstwo zabytków świadczących o jego dawnej świetności i zamożności. Baty zbudował tu w r. 1252 wspaniały pałac. Po r. 1265 przesiedlili się do K-u Turcy z Dobrudży. Po przeniesieniu stolicy Chanatu Krymskiego ze S-go K-mu do Bachczysaraju (XV w.), miasto poczęło szybko upadać. Po przyłączeniu K-mu (kraju) do Rossyi, S. K. przemianowano na Lewkopol i uczyniono miastem powiatowem, lecz w r. 1787 siedzibę powiatu przeniesiono do Teodozyi. — „Encjiklop. słów." Brock i Efr.

Krymatologia, nauka o dekretach, wyrokach.

L. K.

Kryminalistyka. Nowa dyscyplina naukowa tak nazwana przez jej systematyka profesora Hansa Grossa. Według jego określenia, podanego po raz pierwszy w zasadniczej pracy „Handbuch fur Untersuchungsrichter ais System der Kriminalistik" (wyd. 4-e 1904) K-ka bada i wyjaśnia warunki, w których dokonanem zostało przestępstwo, pobudki i cele przestępstwa.

ło.

Krymska Wojna, także wschodnia 1856) między Rossyą a Turcyą

Prawo karne mówi np. co rozumieć należy przez podpalenie i jak je karać; zaś jak ono samo dokonanem zostało, z jakich środków, sposobów korzystał podpalacz, jak można je wykryć, a także rodzaj podpalenia odnaleźć —wszystko (1853

i Sardynią. — a) Przyczyny, które ją wywołały były bardzo różnorodne: Anglię ku wojnie pchała głównie rywalizacya z Rossyą w kwestyi wschodniej. Napoleon III, zdając sobie sprawę z niepewności swej władzy, chciał uwagę Francuzów odwrócić od spraw własnych popularną wówczas wojną przeciw Rossyi; znajdował on w tem również wyraz osobistej swej nienawiści ku Mikołajowi I. Dla Rossyi wreszcie miarodajną była tradycyjna polityka nienawiści interesu w zdobywaniu terytoryów i wpływów dla doprowadzenia Turcyi do upadku. Opinia Europy Zach. była wroga polityce rossyjskiej, a

Lit.

żądał przyznania praw kościołowi prawosła-

to jest rzeczą K-ki. K. opracowuje żargon ₍ z jej sprzymierzeńcami: Anglią, Francyą, złodziejski, sposoby praktyczne przestępców, ich rysunki, opisuje narzędzia zbrodni, ich zastosowanie, sposoby rozpoznawania śladów nóg (stóp) i rąk, ślady krwi, charakterystyczne momenty towarzyszące określonym przestępstwom (sposoby oszukiwania właściwe handlarzom koni, karciarzom zawodowym, podrabiaczom starożytności i t. p.). Słowem, kryminalistyka jest to „nauka o rzeczach" w zastosowaniu do prawa karnego, jest to nauka pomocnicza, która dziś już przynosi znaczne korzyści przy rozpoznawaniu złożonych i zagmatwanych przestępstw. W związku z kryminalistyką znajdują się muzę a kryminalistyczne, których stosunek taki wywoływała wciąż wzrastająca propagandą zajmuje się Gross w dziełach swo- potęga Rossyi. Bezpośrednim powodem wojny ich, i z liczby których pierwsze założył on sam był zatarg o miejsca święte w Jerozolimie, w Gradcu (gdzie był profesorem). Muzea prze- Gdy w czerwcu 1853r. posełrossyjski Menszy-chowują wszystkie przedmioty i dowody, któ- k o w (ob.) przedstawił sułtanowi notę, w której rych systematyką zajmuje się K-ka.

Gross „Handbuch fuer Untersuchungsrichter ( wnemu do miejsc świętych i zagwaranto-als System der Kriminalistik" (wyd. 4-e 1904), i wania Rossyi protektoratu nad ludnością pra-tenże „Encyklopadie d. K.“ (Lipsk 1901); j wosławną w Turcyi, sułtan zaś tym żądaniom Weingart ,,Kriminaltaktik{‘ (1904). Od r. ¹ się oparł, Mikołaj I rozkazał wojskom swym

a ces.

w liczbie 40 000 ludzi pod dowództwem ks. Gorczakowa zająć Mołdawię i Wołoszczyznę (1853). To wywołało protest Wielkiej Porty, która zwróciła się o pomoc do mocarstw europejskich. Przedstawiciele Anglii, Francyi, Austryi i Prus, zebrani na konferencyi w Wiedniu, usiłowali wojnę zażegnać częściowem przyznaniem pretensyj ross., a usunięciem się od poparcia Turcyi; taka polityka jednak okazała się sprzeczną z nastrojem opinii publicznej w całej Europie, a szczególnie ostro wystąpił przeciw niej parlament angielski. Gdy Anglia odrzuciła namowy ces. Mikołaja do wspólnego rozebrania Turcyi (ob. Seymou r),

Mikołał wzgardliwem milczeniem przyjął pojednawcze propozycye narady wiedeńskiej, d. 4 października roku 1853 „chory człowiek11 wypowiedział wojnę Rossyi; floty angielska i francuska wysłane zostały na Bosfor. Dn. 30 listop. 1853 r. pod Synopą vice-adm. Nachimow zaskoczył i zniszczył flotę turecką; Anglia i Francya wysłały swe okręty na m. Czarne i zerwały stosunki dyplomatyczne z Rossyą, wezwawszy swych posłów od opuszczenia Petersburga; wreszcie 13 marca 1854 r. zawarły przymierze o współdziałanie zTurcyą. Główną widownią wojny były północne brzegi m. Czarnego, gdzie znajdowała się flota wszystkich zjednoczonych mocarstw. Na lądzie walka toczyła się w Mołdawii, Wołoszczyźnie i Bulgaryi, oraz w Armenii. Mniej ważne dla ogólnego przebiegu kampanii były wyprawy floty sprzymierzonych państw ku brzegom Bałtyku, Morza Białego i ross. wybrzeżom na Oceanie Spokojnym. Na Bałtyku wzięta została przez sprzymierzeńców w sierpniu twierdza Boinarsund na wyspach Alandzkich; twierdzy krousztackiej a-takować nie próbowano. Ostrzeliwanie Swea-borga okazało się płonnem (9 — 11 sierpnia.) Bez żadnego skutku skończyły się wyprawy na

m. Białe i oe. Spokojny, b) Działania w Mołdawii, Wołoszczyźnie i Bulgaryi. Wojska ros. w ilości 40 tys. pod naczelnem dowództwem Paskiewicza, a bezpośredniem ks. M. D. Gorczakowa, rozrzucone były po brzegach Dunaju. Armia turecka w ilości 120 tys. pod dowództwem Omera-baszy obozowała wzdłuż tej rzeki — częścią zaś w Szumli i Adryanopolu. Tylko połowa tych wojsk była doskonale wyćwiczona i uzbrojona; reszta, t. zw. redify, nie miała żadnego przygotowania. Czynności zaczepne rozpoczęli Rosyanie w r. 1853, zrazu zajęciem ks. Naddunajskich, a w r. 1854 przejściem Dunaju aż w trzech punktach. Turcy zażądali, by wojska rossyjskie w przeciągu 15 dni opuściły zajmowane pozycye, w razie przeciwnym rozpoczną ogień; wezwanie to nie odniosło skutku. Pierwsza potyczka odbyła się około twierdzy Isakczy, druga, ważniejsza, pod Oltenicą, skąd wojska ros. cofnęły się, a Turcy, spaliwszy gmach kwarantanny i most na rz. Ardżys (Arges), przenieśli się na prawy brzeg Dunaju. Omer-Pasza zogniskował był na tym brzegu w Widynie 40—tys. armię- prawie drugie tyle wojska znajdowało się w Kalafacie naprzeciw na lewym brzegu a nadto jeszcze znaczne siły tureckie zamknięte były na drugim krańcu w mocnej twierdzy Sylistryi. W marcu 1854 r. wojska rossyjskie zajęły drobne warownie za Dunajem w Dobrudży, w kwiet. posunęli się aż do Wału Trajana.Wskutek rozporządzeń i ostrzeżeń Paskiewicza ks. Gor-czakow nie rozpoczął odrazu oblężenia Sylistryi. choć wtedy łatwiej było ją zdobyć, z powodu niewykończonych jeszcze robót fortyfikacyjnych. Pa-skiewicz działał ostrożnie, obawiając się spotkania za Dunajem zjednoczonej armii; obawy te jednak były płonne, a oddziałały zgubnie na całą ak-cyę. Oblężenie Sylistryi rozpoczęto dopiero w maju, według dość nieudatnego planu Paskiewicza, którego raporty, pisane do ces. Mikołaja I, dowodziły braku wiary w powodzenie sprawy. Paskiewicz, raniony w czerwcu, zdał dowództwo ks. Gorczakowowi, sam zaś udał się do Jas, po zupełnem niepowodzeniu pod Sylistryą. Mikołaj I, zastraszony demonstracyą austrya-cką, nagromadzeniem wojsk w Galicyi, na Węgrzech i na Pograniczu, rozkazał armii cofnąć się na lewy brzeg Dunaju. Po ustąpieniu Rossyan z pod Sylistryi Omer-Pasza rozpoczął walkę zaczepną: zebrawszy pod Ruszczukiem 80 tys. woj. przeprawił się przez Dunaj i po rozbiciu nielicznego oddziału ros., który bronił wyspy Radoczan, zdobył Dżyurdżewo. Ks. Gorczakownie był przedsięwziął żadnych środków dla oszań-cowania się w zajmowanych pozycyach, przeciwnie, stopniowo ustępował, wreszcie przeniósł się na lewy brzeg Prutu, a oddział gen. Uszakowa, który zajmował Dobrudżę, wrócił do Rossyi i rozłożył się pod Izmaiłem. Tymczasem Omer-Pasza zajął Bukareszt; z pomocą przyszły mu wojska austryackie, które, po porozumieniu się Austryi ze sprzymierzouymi zastąpiły wojska tureckie. Tak niefortunnie skończyła się wyprawa na półwysep bałkański. W Armenii woj. ros. pod dowództwem ks. Bebutowa i Czawczawadze odniosły zwycięztwo nad tureckiemi. W czerwcu r. 1854 zjednoczone mocarstwa ześrodkowały już swe siły w Gallipoli; było tam 40 000 żołnierzy franc. pod dowództwem marsz. Saind-Arnaud i 20 000 Angl. pod dowództwom Raglana. Z pod Gallipoli ruszono pod Warnę, ale armia ros. po dokonanym odwrocie z nad Dunaju była już wówczas w Bęssarabii. Postanowiono przenieść działania na Krym. Część wojsk francuskich i angielskich wylądowała 14 wrześ. w Eupatoryi i pod Almą pobiła wojska rossyjskie, dowodzone przez Mienszykowa. Najważniejszym okresem wojny było c) Oblężenie Sewastopola, rozpoczęte 27 paździer. 1854 r. Uwaga całej Europy zwróciła się na tę walkę niezwykłą. Saind-Arnaud, mając przesadne pojęcie o siłach wojsk rossyjskich, działał

powoli; zdecydował się wreszcie uderzyć na ' żniejszy punkt fortyfikacyjny—Kurhan Małacho-południową część miasta, jako najsłabiej u- ¹ wa (mamelon vert). Wobec grozy położenia fortyfikowaną, i zajął wygodne pozycye na Półwyspie Krymskim. Menszykow, nie chcąc być odciętym od reszty wojsk i zamkniętym w mieście, cofnął się do Bachczysaraju. Obrona twierdzy poruczona była adinir. Nachimowowi i gen. Korniłowowi. Mieli oni tylko 18 000 wojska (głównie załogi okrętowe). Sprzymierzeni zaniechali na razie szturmu, rozpoczynając prawidłowe oblężenie. Wśród wojsk ich szerzyła się gwałtownie śmiertelność. Umarł marszałek Saint-Arnaud; naczelnikiem wojsk francuskich został gen. Canrobert. Prace oblężnicze szły powoli; dało to wojskom rossyjskim możność umocnienia pozycyi. Jednocześnie zbliżył się do Sewastopola ks. Menszykow i nadesłał posiłki, ale był jeszcze tak słabym, że nie mógł rozpocząć akcyi zaczepnej i oczekiwał przybycia wojsk ks. Gorczakowa. D. 17 paźdz. rozpoczęło się bombardowanie. Roboty oblęż-nicze posuwały się naprzód. Szykowauo się do szturmu, Menszykow, którego siły urosły do 100 tys., chcąc przeszkodzić tym planom, rozpoczął akcyę zaczepną. Miały to na celu bitwy pod Bałakławą i Inkermanem, w obu jednak wojska rossyjskie poniosły ciężką porażkę. Również do niczego nie doprowadził atak skierowany przeciwko Omerowi Paszy (w lutym 1855), który wylądował był w Eupatoryi z korpusem 21000. Wogóle, chociaż na początku 1855 r. siły rossyjskie pod Sewastopolem przewyższały siłę armii mocarstw zjednoczonych, a ces. Mikołaj I domagał się działań zaczepnych, taktyka Menszykowa była wyczekującą, a postawa wojenna bierną; doprowadziło to do zmiany głównie dowodzącego wojskami, któ- j uzyskała prawa mocarstwa europejskiego, przy-rem został ks. Gorczakow. Tymczasem sprzymierzeni otrzymali posiłki i siły ich wzrosły do 120 000. Rozpoczęto akcyę oblężniczą ze wznowioną energią. D. 9 kwiet. 1855 r. powtórzyło się spotęgowane bombardowanie, po którym miał nastąpić szturm. Ogień trwał 10 dni i straty zrządził Rossyanom olbrzymie. Oblegający odłożyli szturm, ale przewaga ich była coraz wyraźniejszą, gdyż otrzymywali coraz nowe posiłki. Do przymierza d. 26 stycz. 1855 r. przystępuje Sardynia i przysyła pod Sewastopol

ks. Gorczakow wysadził w powietrze wszystkie fortyfikacye ze strony południowej, zatopił resztę okrętów i jął cofać się ku północy. D. 9 wrześ. 1855 r. wojska zjednoczonych mocarstw zajęły płonące jeszcze resztki twierdzy, gdzie znalazły zresztą, prócz obfitych zapasów żywności i amunicyi, 4000 armat. Ofiarą oblężenia Sewastopola padli głośni bohaterowie rossyjscy tego oblężenia Nachimow i Korniłow. Rozumem wojennym oblężonych był Todtleben. d) Po upadku Sewastopola najważniejszym zdarzeniem w Wojnie Krymskiej było zajęcie Karsu w Armenii przez Murawie wa w listopadzie 1855 r. Jednocześnie rozpoczęły się porozumiewania w celu zawarcia pokoju. W początkach wiosny 1856 r. na zach. i pół. granicach Rossyi znajdowało się 600 tys. wojsk ros. Rossyanie mogliby się czas jakiś jeszcze bronić, ale walka była bezcelową. Nowy monarcha Aleksander II (od 2 marca 1855) dążył do zawarcia pokoju. Straty wojsk rosyjs. podczas wojny k-ej dosięgły 500 tys. ludzi, tj. dwa razy więcej niż ze strony przeciwnej. Wydatki Rossyi na wojnę wyniosły 500 mil. rub., a mocarstw zjednoczonych 600 mil. — Pierwsze narady pokojowe rozpoczęły się w Wiedniu 6 mar. 1855 r., ale nie doprowadziły do skutku, gdyż Anglia i Francya parły do dalszej wojny. Gdy jednak upadek Sewastopola i zatopienie floty czarnomorskiej dały im pewne zadowolenie, wznowiono pertraktacye pokojowe. D. 25 lut. 1856 r. rozpoczął się kongres w Paryżu, zakończony traktatem w dn. 30 marca 1856. Według brzmienia traktatu paryskiego Turcya

jętego pod prawo publiczne Europy; Ks. Nad-dunajskie miały korzystać ze wszelkich dawnych prerogatyw, żadne państwo europejskie nie ma nad niemi wyłącznego protektoratu; Serbia pod zwierzchniczą władzą Wielkiej Porty zachowuje swą odrębność. Mocarstwa stwierdzały wydanie przez Sułtana w d. 18 lutego 1856 r. wielkiego aktu praw i s-wobód chrześcian (Tlatti-humajun, ob.), który miał odtąd rządzić stosunkiem władzy sułtańskiej do ludności chrześciańskiej. sułtanowi uścia

Rossya ustąpi-Duuaju z częścią jej Kars, zobowią-

15    000 wojska. Siły armii zjednoczonych na ła Krymie wzrastają do 170 000. Działalność ich Besarabii; zwróciła pod wodzą gen. Pelissier staje się coraz bar- zała się do nietrzymania na morzu Czarnem fio-dziej stanowczą, a położenie oblężonych coraz ty większej niż Turcya; zrzekła się też protekto-krytyczuiejszein. Ks. Gorczakow utracił nadzie- ratów nad Mołdawią i Wołoszczyzną i chrze-ję utrzymania miasta i myślał już tylko o tern, ścianami poddanymi sułtana. Żegluga na Dunaju jak wyprowadzić garnizon z najmniejszerni stra- miała być dla wszystkich wolną. M. Czarne uzna-taini. Uczyniono jeszcze próbę wycieczki; dn. no za otwar e tylko dla okrętów handlowych;

16    sierp, nad rzeczką Czarną odbyła się walka,    jedynie Rossya i Turcya mogły tam utrzymy-

Rossyauie zostali jednak odparci ze straszliwe-    wać określoną ilość    drobnych    statków.—e)

mi stratami. Nieprzyjaciel natomiast rozpoczął Skutki. Wojna Krymska obnażyła z jaskra-nowe bombardowanie miasta (17 — 20 sierp, i    wością niedomagania    wewnętrzne    Rossyi, przy-

5—8 wrześ.j. Wreszcie 8 września, po krwa--    śpieszyła niezbędną    przebudowę    wielu części

wej bitwie, Francuzi wzięli szturmem najwa- zmurszałego gmachu państwowego. Bezpośrednio po zawarciu traktatu paryzkiegod. 9 marca (v. s.)

leży w Karpatach na wysokości 590 m. nad p. m., w obszernym rozdole, pomiędzy wyso-kiemi zalesionemi górami, zasłaniającemi zdrojowisko od wiatrów. Klimat podalpejski odznacza się zmiennością dość znaczną; opady atmosferyczne, jak na okolicę górską, niezbyt obfite, ale częste; ilość dni zupełnie pogodnych względnie mała. Temperatura miesięcy kuracyjnych (maj—wrzes.) 12.4 — 18°C. Zdroje mineralne są liczne i b. obfite. Najważniejsze są: Zdrój główny i z. Słot wińsk i. Skład chemiczny tych zdrojów, podług rozbioru Stop-czańskiego (1888 r.) jest następujący:

w 1000 częściach zdrój głów. z. Słotwiński węglanu wapniowego    1.55473

węglanu magnowego    0.23474

węglanu żelazowego węglanu sodowego Sum. składnik, stałych 2.070814 wolnego C02 Ciepłota wody

Ciężar gatunkowy 1.003237

0.5610 0.7622 0.02096 0.5839 2.11550 1.95 — 2.35 8.3°C 1.002739

0.02172

0,18862

1856 r. w manifeście oznajmiającym zawarcie pokoju wyłożony był również program przyszłej działalności ces. Aleksandra II. W tymsamym roku zajęto się otwarciem gim-nazyów żeńskich, zatwierdzono komitet dla u-łożenia programu nauki. W dniu koronacyi o-głoszono przerwę w poborze rekrutów na 3 lata, zmniejszono karę lub uwolniono zupełnie przestępców politycznych (głównie z r. 1825); zniesiono wreszcie pobór do wojska małoletnich Żydów i wydano prawo o przyjmowaniu ich na zasadach ogólnych. Był to wstęp do wielkich reform: uwłaszczenia włościan (r. 1861), reformy sądownictwa (1864 r.), wprowadzenia samorządów wiejskich i miejskich (1870), reformy wojskowej (1862 — 75). O W-e K-ej: „Sammlung d.

Berichte beider Parteien“ (Lipsk 1855 — 5):

1.54—2.99

7.6°C

Bogdanowjicz „Wostocznaja Wojna" (Ptsbrg

1876); Todtleben „Opisanie oborony Sewasto-pola‘‘ (tże 1872); Kinglake „The invasion of the Crimea“ (Londyn 1863 — 88. 9 t.); Hamley „The war of the Crimea“ (Londyn 1891);

Na mocy powyższego rozbioru należy zaliczyć zdrój główny do rzędu szczaw żelezistych wap n iowo-magnezy owych, a zdr. Słotwiński do s z c z a w żelezistych alkaliez-n o-w ap niowo-magnezyowych. dzenia zdrojowe i kąpielowe Krynicy stoją w zupełności na poziomie obecnych wymagań balneologii i balneotechniki. Kąpiele żeleziste ogrzewane są metodą Schwartza, kąpiele borowinowe parą. Napełnianie butelek, przeznaczonych do rozsyłki, odbywa się zupełnie

Geffken „Zur Gesch. d. Orien. Krieges‘‘ (Berlin

1881). Ob. Men szyk o w, Paryzki traktat 1856 r„ Rossy a, Seymour, Turcy a.

Urzą-

Krynagoras, grec. KptvaYÓpaę, łac. Crina-(joras, grecki poeta epigramatyczny, rodem z Mytyleny, żył za czasów ces. Augusta w Rzymie, zażywając za utwory swe wielkich wzglę-dów jego i rodziny cesarskiej; z inskrypcyj, w najnowszych czasach odkrytych, dowiadujemy się, że w r. 45 i 26 przed Chr. był członkiem poselstwa honorowego, które miasto jego

żelezistych, borowinowych i słonecznych, bywają wydawane kąpiele gazowe z czystego gazu kwasu węglowego. Istnieje także z a-kład wodoleczniczy zpensyonat.em, pod kierunkiem dr. H. Ebersa, i zakład dyetetyczny, dra B. Skórczewskiego (od r. 1889), prowadzony ze znajomością rzeczy i bardzo sumiennie, oraz pensyonat dla panien, pani Burzyńskiej, wdowy poprof. uniwersyt. Jagiełłom Zakład gimnastyczny, żętyczny, kefirowy, Krynica, wieś i zakład zdrojowo-kąpielowy oraz gabinet elektryczny i mechanicznoo-terape-leży w powiecie Nowosandeckim w Galicyi, ; utyczny uzupełniają bogaty aparat leczniczy K-i. w dolinie górskiej rzeczki Kryniczanki, wpada- \ Oprócz lekarza zakładowego, dra L. Knopfa, jącej do Popradu, o 8 kim. od stacyi kolejo- | udziela porady 14 lekarzy woluopraktykujących, wej Muszyna-K. Dolina wsi 487 m. n. p. m.; Następujące choroby znajdują w K-y odpowie-zakład, na północ od wsi, ma położenie znacz- ¹ dnie i skuteczne środki lecznicze: niedokrwi-nie wyższe. Okolice bardzo piękne, przedstawiające z gór rozległe widoki. Niższe wzgórza pokrywają lasy liściaste, wyższe—drzewa iglaste, szczególniej sosna, świerk i limba, dolinę— sprowadzona topola włoska i buki już skarło-waciałe. Wieś K. liczy 2 500 stałych m-ców, ma okazałą cerkiew parafialną grecko-katol. z r. 1865 — 75, sąd powiatowy, urząd pocztowy i telegraficzny, szkołę ludową, kasę pożyczkową gminną. K. jest jednem z najstarszych i najlepiej urządzonych zdrojowisk polskich;

rodzinne do Augusta wysłało; z epigramatów ; poprawnie, sposobem Hechta. Oprócz kąpieli jego dochowało się około 50, świadczących pochlebnie o uzdolnieniu poety; wydali je: Brunck w „Analecta", tom II str. 40 i nast.; Jacobs w „Anthologia Graeca", tom II str. 127 i nast.;

R u b e n s o h u „Crinagorae epigramata" (Berlin 1888).—Por. Jacobs „Commentarius in Antho-logiam Graecam" (tom XIII str. 846); Momm-sen w „Sitzungsberichte der Berlin. Akad. der Wissenschaften". (r.    1889, str. 973 i

nast.).

stość i błędnica, oraz ogólne osłabienie po chorobach, nerwice ogólne (histerya, neurastenia, pląsawica, choroba Basedowa) i miejscowe; choroby narządu trawienia (nieżyty żołądka i kiszek z niedokrwistością), nieżyty dróg moczowych, gościec i dna, i choroby kobiece. K. posiada: okazały, ozdobny ginach zdrojowy, (kurhaus) ze wspaniałą salą balową i czytelnią, zbudowany kosztem przeszło 200 000 złr. w latach 1887 i 8, teatr, dwa gmachy kąpielowe i wiele domów tak zakładowych jak i prywatnych,

niektóre z wytwornem wewnętrznem urządzę- , chody z nich na cele religijne. Zakład zdro-niem. Wszystkich pokojów mieszkalnych liczy ! jowy powstał w końcu XVIII w., chociaż źró-do 1V₂ tysiąca. Rozlegle i starannie utrzy- j dła i skuteczne ich leki były oddawna miesz-manę parki i aleje łączą się z okalającemi i kańcom znane. W 1784 r. spostrzegł te źró-K-cę lasami. W parku przy kurhauzie zaką- | dła, położone na pochyłości góry Źródlanej, kotek J. I. Kraszewskiego: ławka marmurowa j misarz obwodowy Styx von Saubergen, wyku-z popiersiem znakomitego powieściopisarza, pił je od wieśniaka razem z domem o 3 iz-wystawiona w roku jubileuszowym (1879) bach za 230 złr. i zwrócił na nie uwagę rzą-na pamiątkę pobytu Kraszewskiego w K-y du. Pierwszy badał skład chemiczny wody źró-w 1866 roku. Administracyą zdrojowiska dlanej prof. Haąuet. W 1806 r. wysłano spe-zajinuje się c. k. zarząd zdrojowy. Pora zdro- cyalną komisyę, złożoną ze starosty sądeckie-jowa trwa od 15 maja do końca września, go, inspektora domen, dwóch inżynierów i prof. Frekwencya lat ostatnich 4—6000 osób. Ceny: uniwersytetu krak. dra med. J. A. Śchultesa, taksa kuracyjna 1-ej klasy 6 złr., 2 kl. 3 która zastała jedno źródło do picia i jedno do

fl *

"•sute*

Fig. 40. Widok na część środkową Krynicy od strony południowej.

kąpieli, łazienkę i 2 domy murowane; komisya uznała potrzebę znacznych wkładów na budowę lepszych domów i łazienek, zajęła się zbudowaniem grobli, ochraniającej źródło używane do kąpieli, a bijące tuż przy samym potoku. Utworzono przytem posadę stałego zdrojowego lekarza w K-y. Około 1840 r. zakład zaczął upadać, staraniem jednak drów: Żuławskiego, Dietla i Zieleniewskiego (1854 —1860) podniósł się nauowo. W 1869 r. zbudowano w zakładzie kaplicę rzymsko-katolicką, przebudowaną po r. 1880 na piękny kościół w stylu romańskim. O kilka kilometrów za zakładem wzuo-

złr., kąpiel mineralna, wannowa kl. 1—90 cent., klas. 2 -50 do 70 cnt., kąpiel natryskowa ogólna 80 c., parowa 70 c., kąpiel gazowa 50 c., borowinowa kl. 1 -1 złr. 50 c., kl. II 1.10—1.30.

Ceny mieszkań w domach rządowych: od 40 ceut. do 1 złr. i wyżej, aż do 3.50 i 5 złr. za pokój, ewent. z przedpokojem i kuchnią.—K-ę założył w 1547 r. Tanek z Dylicza na dwóch łanach sosnowego lasu, które mu b-p krak. wykarczować pozwolił. Do r. 1772 należała K. wraz z 30 wsiami i miastami Tyliczem i Muszyną do biskupów krakowskich: później ces. Józef II z dóbr tych utworzył osobne państwo kameralne muszyńskie, przeznaczając do- ! się góra Jaworyna ze skalistym wierzchołkiem,

zwanym przez lud „Kamieniem dyabelskim", czął wykłady mineralogii. W roku 1835 z pięknym widokiem na Tatry. —Dokładną bi- j wysłany na Kaukaz i wybrzeża m. Czarnego bliografię K-y podaje dr. M. Zieleniewski i Kaspijskiego zarówno dla studyów naukowych „Ilustrowany opis c. k. zakładu zdrojowego jak i dla obejrzenia szkół rządowych. Umarł, po-w K-y“ (Kraków 1880). Prócz tego por. Br. wracając z tej podróży. K. położył wielkie

14

1 Ifet

i!

UJ

S£- Km, rjpr-*    |:

li v||| |

ii

IŁ

? UlJy d

f ; I

mm

r™

Fig. 41. Kościół w Krynicy.

Dr. J. M.

Skórczewski „Klimatologia K-cy na podstawie spostrzeżeń w latach 1877 — 82“ (tamże 1883); Dr. Z. Wąsowicz „K. i jej środki lecznicze" (tamże 1901 r.).

Krynicki Jan (* 1747 w Zwinigrodku, gub. Kijowska—f 23 września 1838 w Geor-giewsku). Kończył gimnazyum w Humaniu, a uniwersytet w Wilnie, w r. 1821 został przeznaczony do pomocy Józ. Jundzwiłłowi i odbył z nim wyprawę naukową na obszarze pomiędzy Wilnem a m. Baltyckiem. W r. 1823 mianowano go kandydatem filozofii, objął w Wilnie wykłady gospodarstwa wiejskiego, w r. 1825 powołany do Charkowa, gdzie rozpo-zasługi w zakresie studyów nad fauną Nowo-rossyi: odkrył tain wiele odmian i gatunków, które na pamiątkę jego nazwiskiem uczczono (Garrulus Kr-ci Kalen, K-ckia melanocephala Kai en, Helia K-ci Andr. i wiele in.). Dużo jego rozpraw zamieścił Estreicher, ale spis bardzo niedokładny, braknie tam rozpraw ogłoszonych w języku rossyjskim. W języku polskim wyszedł przekład z niemieckiego „Opisanie instytutu gospodarstwa wiejskiego w Hohenheim“ (Wilno 1824); w ogóle w literaturze naukowej polskiej K. nie pozostawił wcale. Prace naukowe K-go należą do działu systematyki: „Ara-chnographiae rossicae“ decas 1“ (Moskwa

Red.

1837); „Enumeratio coleopterorum Rossiae | 153, f. 197; „Vol. Legura" III. str. 195; Źródła merid“. („Buli. de la Soc. de natur, de Moscou", dziejowe t. XXII, str. 597; Niesiecki; Hefner. D-t. V); „Helices proprie dictae in limitibus Imp.

Rossici“ (t-że, t. IX); „Novae species aut minus cognitae e Chondri, Bulimi, Peristomae,

Helicisąue generibus praecipue Rossiae merid." szające się. Nad hełmem w koronie szlachec-(Moskwa 1834). Po K-im pozostało wiele prac | kiej pięć piór strusich białych. Nadany wraz w rękopisie, prawie wyłącznie w języku ros- , z nobilitacyą Pantaleonowi i Grzegorzowi, bra-

syjskim.

Krynicki Konstanty, pisarz geograficzny współczesny (* 18 lut. 1854 w Warszawie). Po skończeniu miejskiego gimnazyum III wstąpił do uniwersytetu na wydział lekarski, lecz z powodów od siebie niezależnych musiał przerwać studya, poczem przerzucił się na wetery-naryę, którą ukończył ze stopniem lekarza w r. 1883. Od młodości wczesnej zajmował się z upodobaniem w ciągu lat 35 jako nauczyciel prywatny pracą nauczycielską, obok której pełnił czynności związane z urzędem weterynarza powiatowego w pow. Nieszawskim. Pragnąc choć częściowo usunąć braki, istniejące w polskiej literaturze geograficzno - pedagogicznej, napisał książeczkę „O Wiśle i miastach nad nią leżących" (5 wydań), oraz pogadankę matki z dziećmi o miejscowościach, noszących nazwy dni tygodnia p. t. „Z Niedzieli do Soboty" wreszcie opracował większą książkę: „Rys geografii Król. Pol.", (3 wydania), zasilał artykułami swemi: „Kłosy", „Wędrowca", ,,Przyj. Zwierząt", „Przegl. Wete-rynarski", „Echa Płockie" i „Gaz. Kujawską".A K-

Krynicki I, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem korab srebrny i gryf takiż, wspięty w prawo. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pół gryfa srebrnego w prawo. Nadany wraz z nobilitacyą Janowi Krynickiemu z rodziny miejskiej kijowskiej (byli pochodzenia tatarskiego i zwali się wpierw Kobyzewi-czami) w zamku pod Smoleńskiem 17 sierp. 1613 przez Zygmunta III, w nagrodę dzieł rycerskich. Potomkowie Jana wylegitymowali się

■M

Fig. 42. Krynicki (herb).

ze szlachectwa przed stanami galicyjskiemi w 1782 z przydomkami Eliaszowicz, Adamko-wicz i Tymkowicz.—Źródła: Metr. koronna ks.

Krynicki II, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem—pod barkiem podkowy srebrnej trzy takież wręby, ku dołowi zmniej-ciom Krynickim, w r. 1673.—Ż r ó dł a: „Vol. Legum“ V, f. 134; Ms. ks. Rutki; Niesiecki. K-

Krynki, m-ko, pow. grodzieński, gm. K., niedaleko rz. Świsłoczy; 4000 m-ców, 2 szkoły, kśł. paraf., cerkiew, dwie bożnice, dom modlitwy żydów.; szpital, apt.; 5 garb., 2 gorz. i fabr. sukna; w gminie 35 miejscowości; w po-, bliżu m-ka wzgórza zwane „Carewa Góra*. Jagiełło, zajechawszy tutaj, na prośby Zygmunta Kiejstutowicza, w pocz. marca 1434 r., raz jeszcze odnowił i ścisłym węzłem utwierdził jedność Litwy z Koroną. Stanęło wtedy ponownie wieczne zjednoczenie obu narodów, potwierdzone przez Zygmunta tegoż roku w Grodnie osobnym przywilejem. Jagiełło uznał i ogłosił Zygmunta Kiejstutowicza księciem litewskim pod swo-jem zwierzchnictwem. Z K-k Jagiełło udał się wprost do Lublina. W drugiej wojnie szwedzkiej stanął w K-ach (d. 12 styczn. 1706 r.) Karol XII i obozował tu przez jeden dzień

1    dwie noce. M-ko otrzymało od Zygmunta Augusta (1569) prawo magdeburskie, oraz przywilej na 4 jarmarki do roku. Z włók, oprócz

2    wójtowskich, 1 dojlidzkiej i 2 kowalskich, płacono 133 kopy 34 gr. Dochód z klucza Kryńskiego 1680 r. czynił złp. 3 803 gr. 27 den. 7. — 2) K., wieś i folw., g. Radomska, pow. Opatowski, gm. Kunów, par. K., 4 mile od Opatowa, przy drodze bitej; k-ół par. murowany (zbud. 1727 Mikoł. Zacharski); przytułek dla star. i kal.: 500 m-ców.—K. (w r. 1334 Gutanó w) należy dob-pów krak., którzy ufundowali tu parafię i k-ół; w XV w. jest tu już k-ół drew. św. Marcina. B-p Jan Grot uwalnia w r. 1334 m-ców (nad rz. Kamioną) w lat 12 od opłat i dziesięcin i nadaje im prawo nowotarskie. W końcu potem Gutanów zmienia nazwę na Krzinky (póź. K,). W r. 1578 kopalnia i kuźnica żelaza o 3 kołach i 8 robot. („Minera Krziniecka*).—„Słów. Geogr.“. Hr-

Krynolina, właściwie tkanina z włosia końskiego, a raczej spódnica z obrączkami trzcinko-wemilub stalowemi, nadająca sukni postać wydętą w kształcie dzwona.Moda ta wprowadzona przez cesarzową trancuską Eugenią kilka lat trwała.

Kryński Adam Antoni, współczesny filolog, lingwista i pedagog polski (* 19 maja 1844 w Łukowie na Podlasiu, z ojca Wawrzyńca, sądownika w Siedlcach). Pierwsze nauki pobierał w Siedlcach. Po ukończeniu gimna-zyum realnego w Warszawie wstąpił na kur-sa przygotowawcze do Szkoły Głównej (1861—2), które otworzyły przed młodzieńcem szersze widnokręgi nauki i zachęciły go do dalszych stu-

dyów. Narazie pod wpływem otoczenia zapi- w miłości tej otuchę do coraz-to nowych wy-sał się na wydział matematyczno-fizyczny siłków wśród nader twardych warunków życia, „Szkoły Głównej" (1862); lecz po trzech la- | tak mało sprzjjających studyom naukowym, tach pracy, idąc już za popędem osobistym do | które kraj przeżywał w ostatnich 40 latach, nauk humanistycznych, przeniósł się na wydział j K. był jednym z tych szlachetnych i rozum-filologiczno-historyczny ^1866) i tutaj wraz z J. nych obywateli kraju, którzy umieli pogodzić Baudouinem de Courtenay i Lucyanein Malinow- upragnienia serca z poświęceniem się i zapar-skiin, którzy następnie zaszczytnie dali się po- ciem, jakiego wymagało ciężkie położenie kraju znać w nauce, słuchał wykładów Fr. Bolemira i szkoły w latach ubiegłych. Uwielbiany przez Kveta, Józefa Przyborowskiego, Jana Kaz. Ple- uczni, umiał zachować godność i niezależność bańskiego, Zygm. Węclewskiego i Henr. Stru- wobec zwierzchności. Ta niepodległość myśli, wego, tego ostatniego przez lat 7. Już naów- datująca od czasów „pozytywizmu" w Warsza-czas postanowił K. poświęcić się badaniom fi- wie, cechuje wszystkie wystąpienia K-go jako lologicznym, zwłaszcza slawistyce. Szkołę Głó- autora, ilekroć wypadło mu bronić swoich prze-wną ukończył ze stopniem magistra nauk filo- konań, tego, co uważał za słuszne i sprawie-logiczno-historycznych, a rozprawa, napisana dliwe. „Czemuż i sami z siebie nie sądzicie, co dla uzyskania tego stopnia wskutek zamiany jest sprawiedliwego?"—oto słowa ewangelisty Szkoły Głównej na Uniwersytet Warszawski, (Łuk. XII. 57), które stosował w życiu i czy-wydana została już w rocznikach tego uniwersytetu w języku rossyjskim. (O samogłoskach nosowych w językach słowiańskich, część I,

War. 1871). W pracy tej, którą poddał wyczerpującej ocenie J. Baudouin de Courtenay („Beitr. zur vergleich. Sprachforschung" 1874 t.

8 str. 174—96) wpływ dawnych studyów matematycznych ujawnił się m. in. w dążności autora do ujęcia praw głosowych (t. zw. „od-powiedniości dźwięków") w formuły wyższej matematyki. Wpływ myślenia matematycznego daje się zauważyć później i w innych pracach K-go, mianowicie: w stanowisku logicznem względem zjawisk językowych, w dążności konstrukcyjnej umysłu do normowania tych zjawisk, zwłaszcza w zagadnieniach pisowni (która ostatecznie jest formułą, ujmującą właściwości języka)... Po ukończeniu studyów K. objął posadę nauczyciela szkół rządowych; na razie w gimnazyum III, później w II przez lat 20 wykładał języki klasyczne, od r.

Fig. 43. Kryński Adam Antoni.

nach swoich. W ten sposób, jeszcze, jako słuchacz 3-go kursu (matematyki) występuje w obronie wykładów H. Struwego wobec zarzutów czynionych temu profesorowi („Kur. niedz." nau- 1865). Później, już na stanowisku nauczyciela szkół rządowych, walczy zwycięzko w ciętej polemice przeciw tendencyjnym poglądom prof. Makuszewa, węszącego w staropolskich tekstach ślady wpływów ruszczyzny. Toż samo w sprawie pisowni polskiej, głęboko przekonany o słuszności bronionych przez siebie zasad, wno prof. A. Kalinie, co nastąpiło rzeczywi-    uie wahał się wystąpić przeciw powadze Akad.

ście w maju 1908. —Trudno jest dać wyobra-    Umiejętności w Krakowie. Tego rodzaju fak-

żenie o długiej, niezmordowanej, wielostrounej    tów możnaby przytoczyć więcej, ale i te wy-

i zawsze owocnej działalności naukowej K-go.    starczą dla charakterystyki człowieka. Zawsze

Gorący miłośnik rzeczy ojczystych, czerpał on    chętny do pracy naukowej i społecznej, do od-

1891 język francuski, okolicznościowo także i polski. W r. 1906, uzyskawszy emeryturę po 35 latach służby, wolny od zajęć obowiązkowych, mógł już K. poświęcić się wyłącznie ukochanej przez siebie nauce. Na razie znalazł wdzięczne pole do zastosowania rozległej swojej wiedzy, zdobytej długoletnią pracą wytrwałą, rozpoczynając wykłady „gramatyki hi-storyczno-porównawczej jęz. polskiego" na świeżo otwartych w Warszawie „Kursach naukowych T. K. N.“, wykłady pilnie uczęszczane przez liczne grono słuchaczek ze sfery czycielskiej. W r. 1907/8 wykłady te zostały przerwane wobec przewidywanego wyjazdu prelegenta do Lwowa wskutek zaproszenia prof. K-go przez Radę wydziału filozoficznego u-niwersytetu lwowskiego do objęcia tamże katedry filologii słowiańskiej, po zmarłym nieda-

dania należnej czci zasługom innych, K. staje w rzędzie inicyatorów wydawnictw i instytucyi użyteczności publicznej. Tak więc występuje, jako członek komitetu zarządu kasy im. Mianowskiego; znajdujemy go pomiędzy założycielami „T-stwa naukowego warszawskiego"; on jest jednym z pierwszych członków czynnych „T-stwa kursów naukowych", i po ustąpieniu prof. Korzona sekcya humanistyczna jego wybiera jednomyślnie na przewodniczącego. Czy to chodzi o wydanie pomnikowe dzieł J. Kochanowskiego, lub Wojciecha Oczki, czy o inne jakie wydawnictwo, już to ku uczczeniu pamięci zasług naszych pisarzy (Orzeszkowej) i u-czonych (J. Karłowicza), już też dla niesienia pomocy nieszczęśliwym („Myśl" na rzecz powodzian), czy o księgę pamiątkową b. Szkoły Głównej, czy wreszcie o udział w redakcyi „W. Enc. Illus.", w „Słowniku języka polskiego", wszędzie i zawsze K. służy pracą rzetelną i radą rozumną. Z jego inicyatywy powstało w 1886 pierwsze u nas pismo filologiczne „Prace filologiczne"; dzięki swej zabiegliwości, pomimo obojętności ogółu i prasy, umiał K. zogniskować przy wspólnej pracy wszystkie niemal wybitniejsze u nas siły naukowe na tern polu i utrzymać wydawnictwo przy życiu w ciągu lat 20 zgórą. (Art. wstępny czasop, „Książka" Marzec 1908). Naukowa działalność K-go miała dotychczas charakter przeważnie filologiczny, nie lingwistyczny. Autora zajmowały zjawiska językowe nie same przez się, nie pod względem ich istoty (psychicznej, czy społecznej), lecz jako właściwości drogiej jego sercu polszczyzny, jej przeszłości, jako cząstka życia narodu i kraju... Pod tym względem K-go można przeciwstawić jego towarzyszowi z ławy szkolnej, prof. Baudouinowi de Courtenay, który właśnie jest lingwistą z krwi i kości, uganiającym się za szerokiemi uogólnieniami nau-kowemi. K. zawsze stał na gruncie empirycznym faktów danego języka (polszczyzny), zbliżając się w ten sposób w upodobaniach swoich do innego towarzysza z lat studenckich, nieżyjącego L. Malinowskiego. Nie zmniejsza to w niczem wielkich zasług naukowych pracowitego badacza, ale nadaje zasługom tym odrębne piętno i tłómaczy nam rodzaj i kierunek prac filologicznych K-go. Prace te dadzą się ugrupować w ten sposób: I) Wydawnictwa pomników języka polskiego z objaśnieniami filologicznemi, ze szczegółnem uwzględnieniem pisowni i leksycznych właściwości: „Psałterz Dawidów" przekładania J. Kochanowskiego, przedruk (1579) z objaśnieniami (w wyd. dzieł J. Kochanowskiego 1884, t. 1); „Powieść o papieżu Urbanie, druk krakowski z r. 1514 („Prac. filol." 1885, 1.1); Stan. Skrodzkiego „Porządek prawa bartnego dla starostwa łomżyńskiego z r. 1616“ („Arch. kom. histor." t. IV,

1885); do tego „Słown. wyrazów godnych uwagi, użytych w Porządku Prawa Bartnego" („Sprawozd. kom. język. Akad. Um.“, t. IV,

1885); „Glossy w dziele Baltazara Opecia z r. 1522 p. n. „Żywot Pana Jezu Krysta" („Prace filolog." t. 11 1888); „Żywot ś. Eufraksyi, zabytek jęz. poi. z r. 1524, wyd. z rękopisu" (Prace filolog." t. III. 1889). TI) Opracowanie pomników języka i pisarzy polskich: „O języku

J. Kochanowskiego" (w rękopisie; przeznaczone dla wyd. pomnikowego J. K-go); „O języku Wojciecha Oczki" na podstawie jego dzieł p.

n. „Przymiot" (1581) i „Cieplice" (1578 —w wyd. jubil. dzieł Oczki (Warsz. 1881, odbitka 23 str.). III. Studya gwarowe: „Gwara zakopańska, studyum dyalektologiczne" („Rozpr. wydz. filol. Akad. Um.", t. X 1883). IV) Monograficzne opracowanie zagadnień gramatycznych: „O aoryście w jęz. polskim" („Pr. filol." t II.

1887) ; „Postaci osobliwe przysłówków staropolskich i dzisiejszych gwarowych" (tamże, t. II): „Z historyi wyrazów; wyjaśnienie pochodzenia i znaczenia" („Pr. filol." t. V, 1895). — V) Rozbiory i sprawozdania z prac językowych, dotyczących przeważnie polszczyzny: „Z dziejów jęz. polskiego. Objaśnienia do rozprawy W. Ma-kuszewa" (odbitkaz „Ateneum", 1879); „Rozbiór, gram. polskiej hist. porówn. A. Małeckiego" (odbitka z „Bibl. Warsz." 1880). Recenzye odnośne K. zamieszczał: w „Prac.filol.", w czasop. „Książka",w „Ateneum", „Bibl. Warsz.", „Przegl. krytycznym", „Niwie", „Prawdzie", „Ogniwie", „Wędrowcu",„Opiekunie domowym“(Listy z Niemiec, 1874—75), „Kwart, histor." i in.; Przegląd bibliograficzny prac naukowych o jęz. polskim, opracowany wspólnie z K. Appelem („Pr. filol." t. I, 1886), zestawienie wszystkich dzieł o jęz. poi. z lat 1860 — 85, wydanych w jakimkolwiek jęz. i gdziekolwiek (w czasopismach), z podaniem ich treści i ocen w literaturze fachowej; „Językoznawstwo polskie w w. XIX" („Prawda" 1901 Nr. 3).—VI) Ż yciorysy wybitnych filologówpolskich: Józefa Przyborowskiego („Tyg. 111." 1882 i w książce Szkoła główna" T. I 201—210); ks. Frań. Ksaw. Malinowskiego 1807—81 („Album zasłuż. Polaków", T. I, 1901); Luc. Malinowskiego („Wędr." 1898 JV° 5 i „Przegl. pedag." 1898, Nr 3 i 4); J. Karłowicza, wspomnienia pozgonne; 1) odbitka z „Wielk. Enc. ill." 1903;

2) w książce zbiorowej o pracach językoznawczych tegoż uczonego p. t. „Życie i prace J. Karłowicza", Warsz. 1904 str. 120 —64),iw in. czpsmach; Wł. Nehringa („Pam.. lit." IV, 119 — 28); J. Hanusza („Prac. filol." T. II, str. 818 — 36.

1888)    i in.--VII) Prace o charakterze pedagogicznym, dotyczące poprawności języka i pisowni: „O deklinacyi polskiej" („Przegl. pedag." 1877 —78j; „Język polski" („Porad, dla samouków" cz. II 1899); „Gramatyka jęz. polskiego" (Warsz. 1897; wyd. 2-e 1900 nagrodzone przez Akad. Um. na konkursie im. Lindego; wyd. 3-e 1903 r. Pierwsze trzy wydania rozeszły się w 8000 egzemplarzy;jednocześnie z 4-em powięk-

szonem (1907) autor ogłosił wydanie „szkolne (skróconej⁴⁴. Szczegółowy rozbiór i ocenę gramatyk K-go zamieścił H. Łopaciński ( Ateneum⁴⁴ 1901 t. II. z. 3, w odbitce str. 36).

uchylał się przecież z zasady i od prac z zakresu teoryi jak tego dowodzą np. „Histo-rya i lingwistyka¹⁴ („Upominek⁴⁴, książka zbiorowa na cześć E. Orzeszkowej, Kraków 1903); „Analogia językowa⁴⁴ („Myśl⁴⁴, książka zbiorowa, wyd. staraniem red. „Ogniwa⁴⁴, 1904, str. 181 — 90). Za młodu rwał się owszem ku zagadnieniom ogólnym; dowodem art. „Rozwój u-mysłowości człowieka⁴⁴ („Bluszcz⁴⁴ 1871 nr. 18, 19). Dn. 30 listop. 1889 Akad. Um. w Krakowie zamianowała K-go swoim członkiem-ko-

K. A.

Kryński Leon Paweł Wawrzyniec (* w Warszawie d. 20 lutego r. 1866), lekarz zajmujący się chirurgią. Do szkół uczęszczał w mieście rodzinnem, a ukończywszy je w r. 1883 wstąpił do wydziału lekarskiego w Warszawie. W r. 1889 uzyskał medal złoty za napisanie pracy o przyczynach zapaleń ropnych ostrych, i w tymże roku, uzyskawszy dyplom lekarski, został asystentem kliniki chirurgicznej prof. Kosińskiego (ob.). W roku następnym wyjechał do Berlina, gdzie pod przewodnictwem R. Kocha (ob.) zajmował się bakteryologią. W tymże roku przybył do Krakowa, a tam niebawem otrzymał posadę asystenta naukowego w klinice chirurgicznej prof. Rydygiera (ob.). W r. 1891, po zdaniu egzaminów, uniwersytet Jagielloński przyznał mu dyplom doktorski, poczerń mianowany został asystentem kliniki chirurgicznej uniwersyteckiej. Obowiązki te pełnił do r. 1896. W czerwcu t. r. mianowany docentem chirurgii, w roku szkolnym 1896 — 7 rozpoczął wykład chirurgii ogólnej i kurs opera-cyi chirurgicznych. W r. 1899 spędził półrocze letnie, zwiedzając kliniki chirurgiczne we Francyi i Szwajcaryi. W r. 1901 Uniwersytet Jagielloński obdarzył go tytułem profesora nadzwyczajnego; wkrótce potem przybył K. do Warszawy, gdzie się stale osiedlił. W r. 1905, po zamknięciu klinik uniwersytetu warszawskiego, rozpoczął pracę w oddziale ich chirurgicznym, mieszczącym się w szpitalu św. Ducha; ordynatorem szpitala tego mianowano go w r. 1907. K. jest członkiem czynnym Towarzystw lekarskich warszawskiego i krakowskiego. W maju r. 1907 został zaliczony w poczet członków założycieli Towarzystwa Naukowego warszawskiego. K. od r. 1889 ogłosił szereg prac, przeważnie treści chirurgicznej, w pismach warszawskich: „Gazecie⁴⁴ i ,,Kronice lekarskiej44 oraz w „Medycynie'⁴, jako też w ,,Przeglądzie lek.⁴⁴ krakowskim; niektóre z nich równocześnie po niemiecku w „Centralblatt fur Chirurgie14 i w „Deutsche medicinische Wochenschrift⁴⁴. Oprócz tego wydał: „Wyniki badań bakteryo-logicznych powietrza w Zakopanem⁴* (Kraków 1892), „O tworach mikroskopowych w komór-

Tu należy szereg prac K-go w sprawie pisowni, która zawsze mu leżała bardzo na sercu: „Kwe-stya językowa. O bezzasadnym odróżnianiu rodzaju nijakiego od męskiego w deklinacyi przymiotników⁴⁴ (odbitka z „Niwy⁴⁴ 1873); „O pisowni polskiej wraz z objaśnieniem niektórych form językowych⁴⁴ (odbitka z „Bibl. Warsz.⁴⁴

1882); ,,Wyjaśnienia kilku pytań z zakresu pi- respondentem. sowni⁴⁴ („Prace filol.⁴⁴ t. IV. 1898). „Pisownia polska, prawidła i ich uzasadnienie" (odbitka z „gramatyki⁴⁴ 1897; wyd. III 1903). — VIII.

Jako stały współpracownik „Enc. Wiel. 111.44 i kierownik działu filologii i językoznawstwa

K. zamieścił cały szereg artykułów, które, zebrane razem, mogłyby stanowić obszerną książkę. Do takiego zestawienia nadawałyby się mianowicie charakterystyki oddzielnych jęz. i grup językowych. Nie są to wprawdzie rzeczy samodzielne, ale są źródłowo opracowane z właściwą K mu sumiennością (o jęz. agluty-nacyjnych, ałtajskich, amerykańskich, angielskim, armeńskim, baskijskim, białoruskim, bułgarskim, celtyckich, cerkiewno-słowiańskim, chińskim, cygańskim, czeskim, drawidyjskich fińskich, japońskim i in. Należy też wymienić art., dotyczące terminów gramatycznych (jak: analogia, etymologia, fleksya, opisy dźwięków jęz. poi. i użycia liter, pod lit. A. B. C. D. itd.) art. o filologii (t. 21, str. 463 — 87), o przekładach Biblii na jęz. słów. i litewski, o pieśni Bogarodzica, wreszcie życiorysy wybitnych filologów i lingwistów;-niektóre z nich rozrosły się do rozmiarów prawdziwych monografii, np. życiorys J. Karłowicza, W. Nehringa i in.

IX. Jedną z niepożytych zasług K-go pozostanie na zawsze jego udział w redagowaniu i korygowaniu pomnikowego „Słownika jęz. polskiego⁴⁴, wyd. od r. 1898 pod kierunkiem jego i J. Karłowicza przy wpółudzia-le W. Niedźwiedzkiego. K. dostarcza do słownika m. in. materyału staropolskiego. Do wielkich przymiotów umysłu i serca K-go, o których była już mowa, należy dodać niezwykłą równowagę i spokój w jego sądach, wyrozumiałość dla innych i wielką skromność w ocenianiu siebie samego. Kiedy, po kilkunastu latach wytrwałej pracy i zbieraniu materyałów do swojej gramatyki polskiej, pod wpływem nalegań otoczenia, zdecydował się K. ostatecznie zredagować swój rękopis, pomimo różnicy wieku, zasług i wykształcenia, nie zawahał się zwrócić do niżej podpisanego o radę i cały rękopis odczytywaliśmy wspólnie w ciągu długich miesięcy, roztrząsając każdy szczegół, zmieniając redakcyę, prostując poglądy, przerabia- kach różnych postaci wola⁴⁴ („Pamiętnik zjaz-jąc układ. Jakkolwiek K. przekładał wogóle    du chirurgów pols.⁴⁴ r. 1892). „O chłoniakach

empiryczne badania językowe (gromadzenie (lymphadenomata)⁴⁴ (w „Księdze jubileuszowej dla faktów) nad dyskusye teoretyczne, nie profesora Brodowskiego⁴⁴ Warszawa 1893. Część

druga pracy tej wyszła osobno w Krakowie 1896); w ,,Histologii ciała ludzkiego'*, wydanej przez H. Ho y er a (ob.) opracował ,,Histologię narządu moczowego" (Warszawa 1900)-, wspólnie z profesorami Browiczem, Ciechanowskim i Domańskim opracował lekarski polski" (Kraków 1905), nakoniec napisał rzecz ,, O ranach postrzałowych z broni

drobnowymiarowej" (w „Sprawozdaniach zjazdu

Dr. j. r.

K. B.

mu ochładzaniu towarzyszyć będzie wydzielanie azotanu srebra, wskutek którego roztwór stawać się będzie coraz bardziej rozcieńczonym. W temperaturze—6.5° trafiamy na punkt B, odpowiadający temperaturze zamarzania nasyconego roztworu. Jeśli zechcemy roztwór ochłodzić niżej, wydzieli się lód; roztwór wskutek tego stanie się przesyconym i nastąpi wydzielenie azotanu srebra: w ten sposób w temperaturze— 6.5° wydzielać się winna mieszanina obu składników o stałym stosunku. Ten sam wynik otrzymamy odmienną drogą, ochładzając rozcieńczony roztwór, zawierający mniej niż 31.4$ azotanu srebra. Wówczas trafimy rozpuszczalność jako odciętą, to otrzymamy na krzywą zamarzania AB; w tym punkcie za-prostą CB, która przecina oś rzędnych w punk- czyna się wydzielenie lodu i w miarę dalszego cie C, odpowiadającym temperaturze 198° i zamrażania roztwór staje się coraz bardziej stężeniu 100$ azotanu srebra: jest to ternpe- stężonym. W temperaturze —6.5° znów trafiamy ratura topnienia azotanu srebra. Jeśli z drugiej na linię rozpuszczalności: dalszemu ochładza-strony oznaczymy temperatury zamarzania roz- niu towarzyszy wydzielenie się K-atu. Roz-

Słownik

chirurg, pols." Lwów 1907).

Kryński Jan, rzeźbiarz polski (* 1849 w Jeziornie pod Warszawą—f w Warszawie 1890), kształcił się w Akademii petersburskiej i w Rzymie. Po powrocie do Warszawy założył odlewnię, w której reprodukował posążki konne ks. Józefa Poniatowskiego i Kościuszki, popiersia królów polskich i wykonał parę pomników, jak pastora Otto, Sarbiewskiego i in. Uprawiał nadto dział zdobniczy, przyczem starał się go urozmaicać postaciami ludowemi i na-rodowemi.

Kryohydraty. Jeżeli w wodzie rozpuścimy nieco soli, to otrzymany roztwór będzie zamarzał w temperaturze niższej niż czysta woda (ob. k r y o s k o p i a). Im więcej soli dodawać będziemy do wody, tem bardziej obniżymy temperaturę    zamarzania,    oczywiście    dopóty,

dopóki sól rozpuszczać się będzie. Najniższą temperaturę zamarzania wykaże roztwór, nasycony względem danej soli w temperaturze zamarzania. Tego rodzaju roztwór posiada następujące dwie cechy: 1) przy wymrażaniu wydziela mieszaninę lodu z solą, o ściśle o-kreślonej proporcyi; 2) zamarza w stałej temperaturze, a    więc i odwrotnie: część    wymro-

żona topi się w temperaturze stałej. Ponieważ te dwie cechy: stały stosunek składników, oraz stała temperatura zamarzania i topnienia, uważane były dawniej za cechę wyłączną związków chemicznych w odróżnieniu od mieszanin, przeto i odkrywca tych zjawisk, Guthrie, nie wahał się    tego rodzaju    układów,    otrzymywanych przez wymrażanie    nasyconych    roztwo

rów, uważać za związki chemiczne i nazwał je z tego względu K-ami, t. j. hydratami, otrzy-mywanemi przez wymrażanie. Po pewnym czasie iluzya ta została rozwiana. Teoryę powstawania K-ów całkowicie wyjaśnia teorya faz: poniżej wyłuszczymy tę teoryę w najprostszym wypadku, K-u azotanu srebra, który z wodą nie daje połączeń. — Rozpuszczalność tej soli w wodzie ująć można we wzór: 7=81-1-0.1328t, w którym 7 oznacza stężenie nasyconego roztworu, a t—temperaturę. Jeżeli zależność rozpuszczalności od temperatury wyrazimy graficznie (fig. 43), oznaczając temperaturę, jako rzędną, tworów azotanu srebra w wodzie, to przekonamy się, że ująć je można we wzór:

t = 0--0.2068y,

w którym t oznacza temperaturę zamarzania, a y—stężenie roztworu. Jeśli i tę zależność przedstawimy na tym samym rysunku, oznaczając temperaturę zamarzania jako rzędną, a stężenie roztworu jako odciętą, to otrzymamy inną prostą AB, która oś rzędnych przecina w punkcie A, odpowiadającym temperaturze zamarzania wody czystej, 0°, a prostą BC przecina w punkcie B, odpowiadającym temperaturze k-cznej. Na zasadzie powyższego dyagrama-tu zdać sobie można sprawę z tego, co zajść winno podczas ochładzania roztworu azotanu srebra o jakiejkolwiek koncentracyi. A więc, jeśli ochładzać będziemy roztwór zawierający więcej niż 31.4$ azotanu srebra, posuwając się wzdłuż linii równoległej do osi rzędnych, to trafimy na linię rozpuszczalności BC; dalsze-

y '9*’

Oj

Fig. 44.

twór zaś, którego skład odpowiada 31A % a-zotanu srebra, zamarzać będzie w temperaturze stałej, jakoby związek chemiczny. — Zjawiska te pozostają w zupełnej zgodzie z regułą faz. Powyżej linii ABC mamy dwie fazy: roztwór jednorodny i parę, oraz dwa składniki: wodę i azotan srebra. Ilość zmiennych niezależnych =ilości składników—ilość faz-|-2=2: możemy więc dowolnie zmieniać zarówno temperaturę jak i koncentracyę roztworu; natomiast ciśnienie jest określone przez prężność pary roztworu. Wzdłuż linii AB i BC mamy równowagę 3 faz: wzdłuż AB—pary, roztworu i lo-

zmienną dowolną, a mianowicie ciśnieuie: w i-stocie dowiedzionem też zostało, że zmiana ciśnienia wpływa na temperaturę k-czuą i na skład K-u. W ogólności jednak wpływ ten jest bardzo nieznaczny i w zwykłych warunkach pracy (pod ciśnieniem atmosfery) może być pominięty.—Z reguły faz wynika wprost, że K. są konglomeratami soli i lodu, nie zaś związkami: gdyż jeślibyśmy uważali je za związki, to ilość faz równałaby się 3: para, roztwór, związek: zyskalibyśmy więc jedną zmienną dowolną, mianowicie temperaturę. Temu jednakże przeczy fakt, że K. wydziela się li

zoo"

SO'

łi

li

o' £

- ze

At)'

Jfą

/o%

/s%

zsz

ioZ

du, zaś wzdłuż BC — pary, roztworu i azotanu | tylko w jednej określonej temperaturze. — Na-srebra. Ilość zmiennych niezależnych równa i stępnie możemy się posunąć jeszcze o krok się 2—3—|—2=1; temperatura określa więc zu- ' naprzód i uwolnić się od rozpatrywania wody

Fig. 45

pełnie koncentracyę nasyconego roztworu. Wre- jako rozpuszczalnika, soli jako substancyi roz-szcie w punkcie k-cznym B mamy 4 fazy: pa- puszczonej. Wówczas przekonamy się, że na-rę, roztwór, lód i azotan srebra; ilość zmień- sycony roztwór, np. azotanu srebra, uważać nych=2—4—j—2 — 0. Równowaga tych czterech j możemy jako roztwór wody w azotanie srebra, faz możliwa jest tylko w określonej temperatu- którego punkt topnienia obniżony został przez rze i wobec określonej ściśle koncentracyi roz- j dodanie wody, podobnie jak punkt topnienia tworu. Ze względu na obecność 4 faz teorya j wody obniżony zostaje przez dodanie azotanu faz nazywa punkt k-czny punktem poczwórnym, srebra. Złamana prosta ABC wyda nam się Jeśli usuniemy z układu parę, zyskamy jedną I wówczas krzywą topliwości wszelkich układów,

M. C.

Kryolit, minerał jednoskośny, łupliwy równolegle do ścian słupa (kąt 88°3') i do płaszczyzny pedstawowej. Twardość 2₅ do 3, c. wł. 2.95 do 2.97. Bezbarwny, biały, szary, żółtawy, różowy. Skład chemiczny: Na₃AlF6 albo

Na F. A1F

Z- W.

Kryos, (ar. Kpioę, Kpsioę. łac. Crius, syn Kronosa (=Nieba) i Gai (=rZiemi), jeden z Tytanów, ojciec Astrai i Persesa.

Kryoskopia—metoda oznaczania wagi cząsteczkowej ciał w roztworach na zasadzie obni-

Wielka Encykl. Uustr. Ser. I. Tom XLI, Zesz. 324a

cya roztworu równa się

MR'

M=K

na zasadzie którego można

M.C.

L.K.

L. K.

złożonych z dwóch części składowych: wody i azotanu srebra.—Pogląd tego rodzaju usprawiedliwiony być może przez tę okoliczność, że narysowany przebieg krzywej topnienia oraz istnienie K-ów nie stanowią cechy wyłącznej roztworów wodnych: stopy soli, substaneyi organicznych, aliaże metali, w ogólności wszelkie układy dwuskładnikowe przedstawiają zupełnie analogiczne zjawiska równowagi fazy stałej i płynnej; we wszystkich tych wypadkach skonstatować możemy istnienie conajmniej jednego K-u.—Powyżej naszkicowaliśmy najprostszy przypadek, w którym oba składniki: sól i woda, nie tworzą związku. Bardziej złożony przypadek przedstawiają mieszaniny chlorku żelazowego, FeCl₃ z wodą, których krzywa topnienia zawarta jest w dyagramacie (fig.44). Tutaj każdy związek posiada własną temperaturę topnienia: C,G,E,I; każdy tworzy własne K-y, o-znaczone literami: B,D,F,H,K. W ogólności więc, jeśli dwa ciała tworzą pomiędzy sobą n związków, to ilość możliwych K-ów wynosi n-(-l.— K. znajdują zastosowanie w mieszaninach oziębiających: np. przez zmieszanie śniegu z solą w odpowiedniej proporcyi obniżamy temperaturę topnienia układu do— 21°, t. j. do temperatury K-cznej. Niektóre łatwo topliwe stopy metaliczne, t. zw. aliaże entektyczne, również stauowią K-y, których temperatura topnienia leży znacznie niżej od temperatur topienia obu metali. Wreszcie i w żelazie oraz w stali

powstawanie i przemiana K-ów węgla z żelazem odgrywa nader ważną rolę ze względu na własuości otrzymywanych produktów. W ostatnich czasach teorya faz zajęła poważne miejsce w badaniach siderologicznych.

Kryokonit, pył meteoryczny, ob. Meteoryty.

a więc fluoroglinian sodowy zawiera fluoru 54.4, glinu 12.8, sodu 32.8. Topi się b. łatwo. Ogrzany pozostawia białe naskorupienie, które zwilżone roztworem azotanu kobaltowego w ognia niebieszczeje. Względem kwasów zachowuje się jak fluoryt. Występuje w kilku pokładach w gnejsie zawierającym kruszec cynowy koło Ewigtoku na południu Greulandyi, bywa pomieszany z sydery-tem, kwarcem, pirytem, chalkopirytem, galeną. Używa się na wyrób ałunu, fluorowodoru i glinu wolnego. Dostrzeżono go również w ilościach drobnych w okolicach Miaska na Uralu i Pikes Peak w Kolorado.

S. Drz.

żeuia temperatury zamarzania rozpuszczalnika. Kryoskopia opiera się na prawie zasadniczem, odkrytem w r. 1878 przez Rauolta. Prawo to głosi, że ,,obniżenie temperatury zamarzania, spowodowane przez rozpuszczenie danej ilości substaneyi, jest wprost proporcyonalne do kon-centracyi cząsteczkowej roztworu, czyli do ilości cząsteczek gramowych (moli) substaneyi rozpuszczonej w danej ilości rozpuszczalnika⁴¹. Jeśli przez s oznaczamy wagę substaneyi rozpuszczonej, przez M jej wagę cząsteczkową, przez R—wagę rozpuszczalnika, to koncentra-

Jeżeli, dalej, czy-

sty rozpuszczalnik zamarza w temperaturze t₀, a roztwór—w temperaturze t, wówczas na zasadzie prawa Raoulta napisać możemy nastę-

g

pujące równanie; t₀— t = K——, w którem K

MK

oznacza stałą, zależną tylko od natury rozpuszczalnika, lecz jednakową dla wszystkich ciał rozpuszczanych. Stałą tę określić można bądź empirycznie, oznaczając obniżenie temperatury zamarzania w roztworach ciał znanych, lub też teoretycznie na zasadzie ciepła topnienia rozpuszczalnika. Z równania przytoczonego wypływa wzór

R (t₀-t)

wprost z obniżenia temperatury zamarzania roztworu jakiegokolwiek ciała o znanej koncen-tracyi określić wagę cząsteczkową substaneyi rozpuszczonej. Jako rozpuszczalnika używa się zwykle benzolu, zamarzającego w temperaturze

Kryowie (ang. Crees), zwani także K n i s t e-I nami, plemię czerwonoskóre pomiędzy zat. Hud-sońską a rz. Churchillem, mieszkające najbardziej na północ z pośród ludów rodziny a 1 g o n-kinskiej (ob.) i sąsiadujące z Eskimami. Niegdyś jeden z potężnych ludów w dzielnicy zat. Hudsońskiej, zostali zdziesiątkowani przez epidemie, ale i obecnie są najpotężniejszem plemieniem wśród ludów algonkińskich i zachowali język tej rodziny w formie najczystszej. W r. 1871 odstąpili swoje wielkie obszary rządowi kanadyjskiemu wzamian za niewielką kwotę i roczną wypłatę w pieniądzach i przedmiotach.

Kryp, K r y p a(z uiem. K r i p p e), koryto z całego kloca, czyli kłody drzewa, do pojenia dobytku przy studni, a w dalszym ciągu czółno wydrążone z drzewa, rodzaj galaru. Także skrzynie do wożenia kartofli. — J. Karłowicz „Słów. gwar polskich⁴⁴.

Krypta (gr. KpÓ7rri]), miejsce podziemne, sklep, służący do przechowywania rozmaitych przedmiotów, niekiedy stajnie dla koni cyrkowych, a nawet kloaka, szczególnie zaś obszerny grób murowany, z drobuemi odmianami znaczenia zwany także po łacinie hypogeum,

S. Dr/..

stęp).

M. Z.

ukryty, tajny,

S. Dr/..

Hr.

catacomba, columbarium. - W Starożytności szczególnie była znaną tak zwana Crypta Neapolitana, ciemna, 710 metrów długa grota we wnętrzu góry Pausilypon, w pobliżu Neapolu, przez którą krótsza droga do Puteoli wiodła (por. Seneca, Epist 57). Zuacznie rozszerzona, służy dzisiaj jeszcze w tym samym celu jako Grotta de Posilipo.

Krypteia, gr. KpoTrcsia, KpoTma, oznacza, według świadectwaPlutarcha (Lycurg. 28), krwawe łowy, jakie na rozkaz eforów w spartań-skiem państwie dorocznie na helotów (ob.), jak na zwierza dzikiego, podejmowano; istotnie, były to wstępne ćwiczenia wojenne młodych Spartańczyków, w których ci, pojedynczo, tylko z mieczem przy boku, przy bardzo skąpem pożywieniu, zanim do regularnej armii ich wcielono, całą Ziemię Lakońską celem poznania wszystkich jej zakątków i kryjówek, jako też wczesnego przyzwyczajenia się do wszelkich niewygód życia obozowego przebiegać musieli, przyczem także na podejrzanych niebezpiecznych helotów pilne mieć oko, a w danym razie imać ich jako jeńców i karę na nich doraźną wymierzać byli zobowiązani, a wtedy nieraz pewnie nie obyło się bez samowolnego, okrutnego zabójstwa niewolników.—Por. Mu e 1-ler ,,Dorier“ (tom II. str. 42 i nast.); Hermann C. F. ,,De vestig. instit. vet. per Piat. j de legibus libr. indag.“ (str. 31 i nast.); S c h o e-mann ,,Antiq. jur. publ. Graec.“ (str. 11 i na-

S. Drz.

Kryptofon, przyrząd ostrzegawczy, używany na statkacli w celu zapobieżenia ich zderzeniu się, a wynaleziony przez R. Henry’ego w r. 1883 i ulepszony przez Berthona. K. jest właściwie kombinacyą mikrofonu Hughesa z telefonem. Działanie jego polega na tein, że skutkiem drgania płytki wibratora, spowodowanego wstrząśnieniem powietrza, zmienia się opór przewodnictwa prądu w mikrofonie i zmiauy te udzielają się za pośrednictwem przewodów telefonowi. Zaalarmowana w ten sposób dzwonkiem elektrycznym załoga okrętu może za pomocą telefonu rozróżnić naturę szmerów i odpowiednio pokierować statkiem. Za pomocą K-u można słyszeć, przy spokojnym stanie morza, uderzenia śruby parowca oddalonego o 3 km. W celu skuteczniejszego czuwania nad całą przestrzenią ustawia się na pokładzie kilka kryp-tofonów: z przodu, z tyłu i po bokach okrętu.

Kryptogamia, ob. S kryp to płci o we.

Kryptografia, Kpo7rcoYpaęCa, łac. cryptogra-pkia albo steganographia (od grec xpÓ7rreiv = taić, ukrywać i OTeyavóę oraz Ypacpsiv = pisać), oznaczają sposób tajnego, dla ogółu niezrozumiałego pisma, znany już w rychłych Wiekach Starożytnych. Pausani as (ob.) już w r. 470 przed Chr. podczas wyprawy wojennej dostał od eforów rozkazy cyfrowane. W r. 391 przed Chr. wymyślił Pise-nofon nowy sposób takiego cyfrowanego pisma, a Aeneas Tacticus (ob.), żyjący około r. 350 przed Chr., miał, jak Polybius poświadcza, nie mniej jak dwadzieścia rozmaitych systemów pisma tajnego wykombinować. Lacedemończyey używali osobnego tajnego pisma urzędowego, znanego tylko eforom, którzy wtajemniczać w nie musieli wodzów i posłów dopiero przed samem wyruszeniem w pole, albo z missyą polityczną (ob. Skytale). — Kr. znaną była także Rzymianom. Według nieco wątpliwej wieści miał już Ennius (ob.) wpaść na pomysł tajnego pisma. Wyraźnie zaś Plutarch podaje, że Cicero wykombinował pewien system cyfrowania, który Mecenas miał poprawić i uzupełnić. Cezar i Augustus w listach swych używali tajnych znaków piśmiennych.—Por. Gellius, Noct. Att. 17, 9. Ob. Pismo tajemne.

Kryptokalwiniści (grec. xpo7cxóę —skryty) lub Filipiści (od Filipa Melauchtona). K-ami nazywali ortodoksyjni luteranie zwolenników szkoły Melanchtona (ob.), którzy po zgonie Lutra (ob.) przyjęli naukę Kalwina o eucha-rystyi, odrzucili zaś niektóre artykuły, jak np. naukę o wszechobecności (ubiąuitos) Chrystusa. K., na których czele stał zięć Melanchtona, uczony Kacper Peucer, profesor medycyny i matematyki, przyboczny lekarz elektora saskiego Augusta, tworzyli zrazu potężne stronnictwo, zwłaszcza w Wittenberdze i Lipsku. Niebawem wszakże elektor, ścisły luteranin, zażądał od swych teologów bezwzględnego u-znania nauki Lutra o eucharystyi (1571). Gdy to niewiele pomogło, elektor zmusił teologów wittenberskich oraz ich stronników na konwencie w Torgau (1574J do podpisania niektórych artykułów, ociągających się zaś uwięził (między innemi Peucera) lub pozbawił urzędów. W r. 1580 wydano t. zw. formułę zgody {formula concordiae [ob. K o n ko r di en f or m e 1 ]), którą podpisać musieli wszyscy kaznodzieje po zgonie elektora Augusta (1586). K., popierani przez kanclerza elektora Chrystyana, Mik. Crel-1 a (ob.), znowu podnieśli głowę, dążąc otwarcie do połączenia się z kalwinistami, lecz po śmierci Chrystyana I (1591) ulegli znów prześladowaniu; najwybitniejsi przywódcy ich zostali wtrąceni do więzienia, kaznodzieje, którzy nie chcieli wyrzec się swych przekonań, pozbawieni urzędów lub wygnani z kraju. Crell po 10-letnim więzieniu został ścięty jako zdrajca stanu (1601). — Calinich „Kampf und Untergang des Melanehtonismus in Kursachsen“ (Lipsk 1866).

Kryptokokki {Cryptococcuś)- nazwa użyta przez Kiitzinga d!a grzybów drożdżowych (ob. Drożdże), który te organizmy z powodu braku u nich wilkowatej grzybni zaliczył do wodorostów jako odrębny rodzaj Cryptococcuś. 0-becnie nazwę tę zarzucono, wszystkie zaś grzybki drożdżowe obejmujemy jedną rodzajową nazwą Saccharomyces Meyen. i zaliczamy do grzybów, jako ich samodzielną grupę. Cały rodzaj

Dr. J. Trz.

Kryptolit, minerał tworzący igły tkwiące w czerwonawym apatycie, występującym w o-kolieach Arendalu (Norwegia). Opisany i nazwany na zasadzie cech występowania. Wyodrębniony i poddany analizie chemicznej wykazał skład monadzytu (ob.).

Kryptologia (gr. xpo7ttóę — ukryty; Xófoę słowo), posługiwanie się mową tajemniczą, której niewtajemniczeDi nie rozumieją; ob. Mi-sterya, Mowa tajemna.

Krypton pierwiastek ■ chemiczny. Symbol Kr.; cięż. atom. 81.8 (0 = 16); należy wraz z helem, neonem, argonem i ksenonem (ob. te wyrazy) do rodziny pierwiastków szlachetnych: znany jest tylko w stanie wolnym, w powietrzu, którego 0.00002 % zaledwie stanowi. Otrzymuje się przy frakeyonowaniu skroplonego powietrza. Jest bezbarwny. Skroplony wrze w t° —151.6 stopni. Posiada właściwe sobie widmo.

Kryptonim (gr. KpurcTÓę — ukryty; to ovo-p.a = imię, nazwa), dosłownie imię ukryte, a w dalszem znaczeniu ten, kto ukrywa swoje nazwisko, autor podpisujący się tylko począt-kowemi głoskami swego imienia i nazwiska.

Kryptoportyk (łac. eryptoportieus), u Rzymian ganek zamknięty, dachem pokryty, portyk w okna wielkie zaopatrzony, gdzie w porze letniej chłodu szukano (Plinius, Epist. 2,

S. Drz.

T; M.

(Stralsund 1834).

Kryscy h. Prawdzie, ród polski.

D.

Saccharomyces wypadło w najnowszych czasach podzielić jeszcze na kilka podrodza-jów.

17, 16; 7, 21, 2).

Kryptorchizm, ob. Jądro męzkie. T. XXXII, str. 788.

Krysa, Kryssa, gr. Kpiaa, Kpiaaa, łac. Crisa, Crissa, starodawne miasto w krainie Focyj-skiej, na płd.-zachód od Delfów, blisko l¹/*, mili od zat. Kryssejskiej, już przez Homera „arcyświętem“ zwane, doszło przed czasami wojny świętej (ob.) przez handel bardzo ożywiony i cła wysokie, na towary w Sycylii i Italii nakładane, do wielkiego dobrobytu. Kiedy jednak mieszkańcy jego z pobożnych pątników, śpieszących do wyroczni delfickiej, wysokie podatki ściągali, a nawet na skarby Apollina w Delfach się targnęli, wyruszyły przeciw nim na mocy uchwały Amfiktyo-nów (ob.) podczas wojny świętej w r. 346 przed Chr. wojska sprzymierzone, zdobyły i zburzyły K-ę; mieszkańców wówczas częścią w niewolę sprzedano, częścią po wsiach osiedlono, a tak zwaną „Kryssejską równinę “ na własność Apollinowi ofiarowano. Nieco później odbudowali K-ę Amfissejczycy, lecz Amfiktyo-nowie okrutny odwet za taką hardą obrazę wzięli, gdyż tak K-ę jako i Amfissę z ziemią zrównali. Poniżej K-y, przy ujściu rzeki Plei-stos, leżała Kyrrha, Ktppa, Cirrha, portowe miasto Delfów i K-y; zawistni Kryssej-czycy ją zburzyli; niektórzy mylnie K-ę i Kyr-rhę za tę samą osadę uważali; dzisiaj jeszcze zowie się K. Krisso albo Chryso. — Por. Tetschke „Partieula I. de Crissa et Cirrha“

S. Dr z.

Starodawna i zasłużona rodzina-, wzięła początek swój ze wsi Kryska w ziemi mazowieckiej. Znanym jej protoplastą jest Lew z Kryska, żyjący w połowie XV w., wyszedł zaś z niej w ciągu kilku stuleci cały szereg mężów dobrze zapisanych w pamięci potomków dla cnót tego rodu obywatelskich, zdolności i talentów. Należeli doń: N i n o g u i e w, kasztelan raciąski (1482 r.) wiski (1496 r.), w końcu wojewoda płocki (1501 r.); Jan, kasztelan zakroczymski (1525 r.)-, Piotr, kasztelan sierpski (1520 r.), dzielny wojownik przeciwko Krzyżakom; Wojciech, mąż wielkiej nauki, świetny dyplomata, wielokrotny poseł Zygmunta Augusta do Papieża, do Austryi, Anglii, Hiszpanii i t. d., główny negocyator w sprawach księstwa Baru i sum neapolitańskich; Stanisław, kasztelan raciąski (1569 r.), wojewoda mazowiecki (1576 r.), wielce dla rozumu poważany od króla Stefana który kilkakrotnie zlecał mu posłowanie do Iwana Groźnego, co, jak wiadomo, należało do rzeczy niełatwych i niebezpiecznych; W o j-ciech, kasztelan płocki (1613 r.); F elik s (ob.), kasztelan zakroczymski (1605), podkanclerzy, w końcu kanclerz wielki koronny (f 1618 r.), słynny z wymowy, która mu u współczesnych zyskała miano Demostenesa polskiego; Stanisław, kasztelan raciąski (1640 r.) i syn tego ostatniego, również Stanisław, i również kasztelan raciąski (1674 r.). — Źródła: Paprocki; Niesiecki; Stupnicki.

Krysiński Anzelm Dobromir, budowniczy polski (* w r. 1835 we wsi Chrząstowie gub. Radomskiej—f w Warszawie d. 28 marca 1885 r.). Po ukończeniu gimnazyum realnego w Warszawie wstąpił tamże do szkoły sztuk pięknych w r. 1854, którą z odznaczeniem w r. 1859 ukończył. Wysłany w r. 1860 na dwa lata za granicę, jako stypendysta Królestwa dla dalszego kształcenia się w sztuce, zwiedził Włochy, Francyę i w końcu r. 1862 przez Niemcy wrócił do Warszawy i wszedł na apli-kacyę do b. Komissyi Rządowej Spraw wewnętrznych i duchownych. Przez pół roku pracował jako budowniczy-konduktor pod kierunkiem budowniczego Józefa Orłowskiego przy wewnętrznem ozdabianiu sal ratusza warszawskiego; następnie wzniósł dom dla rzemieślników przy ul. Pańskiej, według projektu Henryka Marconiego, dom hr. Zamoyskiego przy ul. Widok według własnego projektu, oraz przeprowadził gruntowną restauracyę pałacu w Złoczewie. Na konkursie ogłoszonym w r. 1865 na ozdobienie żelaznego mostu stałego łączącego Warszawę z Pragą, otrzymał wraz z budowniczym Wiktorem Lipką nagrodę drugą.— W r. 1868 wykonał, pod kierunkiem budowniczego m. Warszawy Zygadlewicza, zabudowa-

nia narządu cmentarza na Powązkach. Następnie brał udział jako budowniczy przy wznoszeniu budowli stacyjnych na drodze żel. lubawskiej (na oddziale II tej drogi od Kiejdan do Dobekini). W 1872 —1873 K. wzniósł według własnego projektu gmach szkoły technicznej dr. żel. Terespolskiej na Pradze i kilka dworów wiejskich, między innemi i dwór mieszkalny i zabudowania gospodarskie w Rudzie Marymonckiej pod Warszawą dla gen. Hage-mana, dla hr. Potockiego w Praszce i dla From-kina w okolicach Kowna. W 1. 1874—1875 pracował w Warsz. T-stwie Ubezieczeń jako    . ,

11 grud. 1830” (zawiera uwagi nad ministerstwem skarbowem ks. Lubeckiego; b. i r.); „Niektóre uwagi nad temi posiedzeniami Izby poselskiej, które się dyskusyą projektu o rządzie zajmowały” (b. m. i r., 1831); „Przeciw rządom rossyjskim‘‘ („Dzień, powsz. krajowy” 1831 Ko 11).—O K-m: „Kur. Warsz. ”1831 J\s 62; Wójcicki „Cmentarz Powązkowski” III 181; Kraushar „Tow. Warsz. Przyjaciół Nauk” (II 40, 49, 78, III 66, IV 72 — 75, VII 64^-78, 115—116, 281 — 282, VIII 305 — 306, 319,

L .1.

m.

347 — 348).

technik. W r. 1876 i nast. zajmował się głó- Krysiński Stanisław Dominik Kazi-wnie praktyką prywatną w Warszawie, wzniósł mierz ( w Warszawie d. 3 maja r. 1847 — parę domów według własnych projektów, ko- j T tamże d. 17 listopada r. 1897), lekarz. Ukoń-ściół katolicki w Praszce, magazyny na skla- czy wszy w r. 1864 gimnazyum w mieście rody cukru dla Leopolda Kronenberga, zaprojek- dzinnem, wstąpił do wydziału matematyczno-tował i wykonał domy dla pracowników war- fizycznego b. Szkoły Głównej warszawskiej i od szawskiego t-stwa eksploatacyi węgla i za- n*e<j. w r- ^^8, po złożeniu egzaminów i napi-kładów górniczych w Niemcach nad granicą, saniu rozprawy ,,0 twierdzeniu Lagrange’a”, oraz wybudował pawilon dla powiększenia otrzymał dyplom magistra nauk mateinatyczno-Warsz. szpitala dla dzieci i dom dla robotni- fizycznych; początkowo, obok matematyki, zaj-ków, ukończony w r. 1884 przy ul. Siennej. movvał się głównie chemią, którą też uprawiał Wreszcie na konkursie na powiększenie kościo- praktycznie jako chemik-technolog w jednej ła Ś-go Aleksandra w Warszawie projektowi z pu^rowni krajowych. Z czasów owych pocho-K-go przyznaną została w r. 1884 nagroda    Praca ie&° >>Wykład sacharymetryi optycz-

trzecia.    liej“ (Warszawa 1871). Sprzykrzywszy sobie

Krysiński D o mi n i k, ekonomista (* 1786 r.

— f 1853). Nauczał w szkole prawa w Ks. Warszawskiego z wielkim pożytkiem słuchaczów, za co otrzymywał pochwały od ministra Fel. Łubieńskiego. Słynął z wymowy i należał do liczby najdowcipniejszych ludzi swego czasu. Po utworzeniu uniwersytetu warszawskiego (1817) objął wykłady ekonomii politycznej i encyklopedyi nauk administracyjnych, ale po roku, z przyczyn od siebie niezależnych, musiał usunąć się z katedry. K. obrany 1807 r. członkiem T-stwa Przyjaciół Nauk był jednym z najpracowitszych i najpożyteczniejszych w tern zgromadzeniu. W 1828 r. został tam prezydującym w wydziale umiejętności. Jako deputowany na sejmach zabierał często głos i zawsze należał do opozycyi. W czasie powstania został ponownie obrany przez VIII cyrkuł Warszawy do sejmu i dzielił jego losy, aż do posiedzeń w Zakroczymiu. Ostatnie lata przebywał w Warszawie. Dzieła: „O ekonomii politycznej “ (Warsz. 1812); „O arytmetyce politycznej" („Rocz. Tow. Przyj. Nauk“ t.

X i odb.); „Niektóre myśli o nauce gospodarstwa narodowego" (Warsz. 1829); „Uwagi nad propinacyą b. m. i r.“ (litografowane); fiermb-stadt Z. F. „Rozprawa o sztuce garbarskiej"

(przekład, Warszawa 1808); „Głos na sessyi sejmowej 21 kwiet. 1818 r.“ (b. m. r.); „Głos powtórny na sessyi sejmowej 21 kwiet. 1818 r. po wzniesieniu projektu do kodeksu karnego"

(b. m. i r.); „Głos pierwszy byłego deputowanego warsz. d. 11 grud. 1830 r.” (b. m. i r.); „Głos    , ₍

drugi... 16 grud. 1830” (b. m. i r.); „Głos trzeci i karskieJ“)-

zajęcie dotychczasowe, wyjechał za granicę i oddał się naukom lekarskim, których słuchał w Wiedniu, Wrocławiu, Berlinie i Jenie, gdzie mu w r. 1884 po obronieniu rozprawy ,,Enteritis membranacea”, przyznano dyplom doktora medycyny i chirurgii. Powróciwszy do kraju udał się do Dorpatu i tam w r. 1886, złożywszy egzamin i obroniwszy rozprawę „Ueber Argyrie“ osiągnął potwierdzenie dyplomu doktorskiego. Następnie osiadł w Warszawie, gdzie przemieszkiwał do śmierci, i zajmował się nieco wykonawstwem lekarskiem, przeważnie zaś pracą naukową, którą bardzo miłował. Nadzwyczaj gorliwie uczęszczał zawsze na posiedzenia Towarzystwa lekarskiego, którego członkiem czynnym był od r. 1889, a nieomal na każdem z posiedzeń tych głos zabierał, ożywiając przez to rozprawy toczące się. Prace jego drobniejsze, ogłoszone po niemiecku i po polsku, pominąć tu można, są one treści fizyczno-chemicznej, bakteryologicznej i ginekologicznej. W latach ostatnich życia zajął się bardzo gorliwie opracowaniem poprawnego, według zdania swego, słownictwa anatomicznego polskiego; gdy dzieło to było bliskie ukończenia, spotkała K-go śmierć nagła, a z przygotowanego przez niego rękopisu wydano je, głównie staraniem S. Markiewicza (ob.), p. n. „Słownictwo anatomiczne” (Warszawa 1898 —1899, 3 części). Ocenę bardzo szczegółową dzieła tego napisał J. Peszke p. n. ,,0 najnowszem słownictwie anatomicznem na-szem‘⁽ (Warszawa 1902, os. odb. z „Krytyki le-

Dr. J. P.

Zwolenie na wykonywanie sztuki lekarskiej, w roku zaś następnym d. 26 paźdz., po obronieniu rozprawy „De frigoris in typho usu et virtute",

Krysiński Ildefons (* w Jedlińsku d. 11 . mina o jego odpowiedzi (Respons), w której lut. 1795 — f w Warszawie d. 11 listopada i „gruntownemi racyami i polszczyzny wyborem 1870), lekarz. Po ukończeniu nauk średnich    zamachy zbijał i    słabił". Był    żarliwym kato-

w Warszawie, zapisał się w r. 1811 tamże do    likiem. Za różne    zasługi wziął    w r. 1609    pie-

wydziału akademicznego lekarskiego, opuścił częć mniejszą, a w r. 1613 wielką. Jego pra-go zaś w r. 1814, otrzymawszy dyplom magi- >    ca ,,Philopolites    tj. miłośnik    ojczyzny"    wy-

stra medycyny. Odbywszy podróż naukową dwu- j    szła u Wierzbięty w Krakowie    (Estreicher    pod

letnią za granicę, uzyskał d. 16 maja r. 1816 | r. 1583, oraz 1588. W bibliotece Stanisława od Komisyi rządowej spraw wewnętrznych po- [ Augusta były w rękopisie jego ,,Propozycye

sejm r. 1616 podane tronowi", oraz ,.Dziękowanie od króla Chodkiewiczowi (d. 20 lipca 1609) przy oddaniu chorągwi i więźniów na

Red.

na

Kryspin św. f 465, b-p Pawii, słynny swą

uniwersytet warszawski zaszczycił go godno- Parnawie wziętych", ścią doktorską. W r. 1818 K., złożywszy egzamin przepisany, mianowany był fizykiem wo- niestrudzoną gorliwością pasterską i wielkąpo-jewódzkim w Kaliszu, ale stamtąd niebawem prze- i bożnością. Na synodzie medyolańskim, odbytym niesiono go na takąż posadę w województwie san- I przeciw Eutychesowi, miarkując blizką śmierć

domierskiem; d. 11 listopada r. 1824 mianowany został zastępcą fizyka miasta stołecznego Warszawy; we dwa lata później — fizykiem rzeczywistym. Po wybuchu powstauia narodowego w listopadzie r. 1830 K. wstąpił do służby wojskowo-lekarskiej i towarzysząc oddziałowi generała J. Dwernickiego, po bitwie pod Boremlem razem z wojskiem wszedł do Galicyi. Czas pewien władze austryackie zatrzymały go w Sty-ryi, gdy otrzymał wolność, udał się do Paryża i tam do r. 1845 zajmował się wykonawstwem lekarskiem. Powróciwszy do Warszawy, otrzymał w d. 27 lutego r. 1846 posadę ordynatora w szpitalu św. Jana Bożego; dnia zaś 28 listopada r. 1848 został lekarzem naczelnym tegoż zakładu. Stanowisko to z korzyścią dla szpitala zajmował do r. 1866, w którym na mocy rozporządzenia komisyi wojskowo-śledczej skazano go na zapłacenie kontrybucyi i usunięcie z urzędu. D. 28 maja r. 1868 obchodził jubileusz 50-letni zawodu lekarskiego. K. był znawcą wytrawnym chorób umysłowych i godnie lat wiele stał na czele szpitala dla obłąkanych. Był członkiem czynnym Tow. lek. warszawskiego i przewodniczącym w oddziale jego chorób umysłowych i psychiatryi sądowej. Nieliczne jego prace ogłoszone drukiem wymienia Kośmiński w ,,Słowu, lekarzów pols.‘‘ (str. 251).

Kryski Feliks (Szczęsny), syn Stanisława, kanclerz w. k. (* 1562—f 10 lut. 1618 w Warszawie). Mąż wielkiej urody, wesołego umysłu, w językach starożytnych biegły, a tak w nich zakochany, że Tacyta nawet do senatu ze sobą nosił, niekiedy polskim Demostenesem (Niesiecki). Kobierzycki Stan. („Hist. Vladislai“ IV) niektóre z mów jego przytacza; u J. S. Pisarskiego (,,Mówca polski “ Kalisz 1668) wydrukowano mowę K-go na pogrzebie arcyb-pa Tarnowskiego 1606. Posłował kilkakroć na sejmach, w r. 1603 marszałkował w izbie poselskiej, jeździł w poselstwie od Zygmunta III celem sprowadzenia do Polski królowej Konstancyi. Podej-

swoją, udał się do Medyolauu i tam osobom wpływowym polecił na swego następcę swojego dyakona, Epifaniusa, który też objął biskupstwo. (,,Enc. Kość.").

Kryspin i Kryspinian, śś. męczennicy, bracia szlachetnego rodu; w połowie III w. wraz ze ś. Kwintynem, Lucyanem, Rufinem, Wale-ryuszem i Eugeniuszem przybyli z Rzymu do Grallii, celem opowiadania wiary, i zamieszkali w Soissons. Wyuczyli się szectwa, aby z pracy rąk swoich mieć utrzymanie i tern łatwiejsze stosunki z ubogimi, dla których tanio albo darmo robili obuwie. Kilkanaście lat przepędzili na tej pracy, gdy doniesiono ces. Maksymianowi Herkulesowi, omissyonarstwie braci. Cesarz oddał ich sprawę rządcy Rictiovarusowi, który celem wymożenia na nich odstępstwa, do naj-sroższycli uciekał się katuszy: kazał im wbijać kolczate kawałki drzewa za paznogcie, ze skóry ich pleców wycinano pasy, z kamieniami przywiązanemi do szyi rzucano ich w rzekę Axonę, zanurzano w ołów roztopiony, ale z tych wszystkich męczarni wychodzili żywi, dopóki ich wreszcie Maksymian ściąć nie rozkazał 287 r. W VI w. na ich cześć zbudowano w Sois-

l>r. J. P:

sons wielki kościół, a od najdawniejszych czasów poczytywani byli za patronów rzemiosła szweckiego. („Enc. Kośc.“).

Kryspina, córka Bruttyusa, który, nosząc przydomek Praesens, piastował godność konsula za Antonina Piusa albo Marka Aureliusza, małżonka Kommodusa; posądzona o złamanie wiary małżeńskiej, straconą została na rozkaz Dla wymowy swojej zwany cesarski.

Kryspinus, łac. Crispinus:—1) wyszydzona przez Horacyusza (Sat. 1, 1, 120) osobistość, bredząca bezmyślnie o życiu cnotliwem, ztąd z gryzącą ironią nadano jej przydomek dpstd-XoYóę; z wierszy, które K. o stoickiej filozofii miał napisać, nic się nie dochowało.—2) peł-nem nazwiskiem Luciu* liruttius Quintiu* Cr., sprawował w r. 224 po Chrystusie godność konsula w Rzymie; w r. 228 wysłał go mował sprawę ukojenia rokoszan, będących i razem z Menofilusem senat na czele wojska, pod wodzą Zebrzydowskiego, a Niesiecki wspo- ! aby bronił miasta Akwilei przeciw nadciągają-

21.

73.

S Orz.

z. w

z. vr.

M.c.

eemu Maksyminusowi (ob.); wkrótce wywiązał się z zadania swego szczęśliwie, a Ma-ksyminusa własne wojsko zamordowało. — Por. Herodianus, 8 2; Capitolinns, Maximini duo

S. Drz.

Kryspinilla łac. Grispinilla, imieniem Cnl-via, Rzymianka rodu szlachetnego, lecz bardzo gorszące prowadząca życie, shańbiła siebio do tego stopnia, że pokojówką została u młodego rzezańca Sporusa, który był kochankiem Nerona, a kradła zarazem przy każdej sposobności wszystko, co się jej pod rękę dostało; ona też była mistrzynią owego cesarza we wszelkich sprośnościach; gdy za panowania Galby namówiła do buntu Klaudyusza Maeera i intrygami swemi celem wygłodzenia Rzymu sprawiła, że zboża dla stolicy przeznaczonego z Afryki nie odesłano, skazaną została z woli oburzonego ludu na śmierć, jednak przed wykonaniem wyroku uciec zdołała i wyszła wkrótce za mąż za poważnego obywatela, byłego konsula, i, własnych dzieci nie mając, za pomocą wielkich bogactw, jakie przez niegodziwe i haniebne swe praktyki zebrała, odzyskała dawniejsze znaczenie i wpływy. Por. Tacitus, Hist. i,

S. Drz.

Kryspus, po łacinie Crispus, imię rzymskie (od przymiot, crispus, = kędzierzawy):

1) Przydomek dwóch gałęzi rodów Marcyu-szówi Sallustyuszów (ob). - W dziejach rzymskich noszą miano to jeszcze: — 2) J u-1 i u s Cr., pułkownik gwardyi przybocznej ces. Sewera, przez tego na śmierć skazany, ponieważ zbyt otwarcie wypowiedział niezadowolenie swe z wojen, które cesarz na Wschodzie prowadził. —3) Cr., brat ces. Klaudyusza II Go-thicus, dziadek Konstancyusza Chlorusa, ojca Konstantyna W., prawdopodobnie osobistość fikcyjna, zmyślona w tym celu, aby wywieść przez niego pochodzenia Konstantyna W. z prawowitego rodu cesarskiego; por. Seeck „Gesch. des Untergangs der ant. Welt“ (t. I, str. 488 i nast.). — 4) Flavius Juli u s Cr., najstarszy syn Konstantyna W. i Minerwiny, ob. Crispus 5) Gajus Vitius Cr. Passienus, małżonek Domicyi, ciotki ces. Nerona, z którą się rozwiódł, aby ożenić się z Agryppiuą, matką Nerona, przyjaciel Seneki; piastował dwa razy godność konsula; spółcześni sławili go nietylko dla zacnego charakteru, lecz także jako pierwszorzędnego mówcę swego czasu; Agryppina, która widocznie dla ogromnego majątku za niego wyszła, kazała go wkrótce po ślubie zamordować. — 6)Gnaeus Vibius Cr., rodem z Vercelli, nieco młodszy od poprzedzającego Kr-a, również jako znakomity mówca chwalony, umarł, prawdopodobnie, za ces. Domicyana w r. 90 po Chr., doszedłszy lat 80; szczątki mów jego, drukowane w krasomówczem dziele Kwintylia-na, wydał Meyer (,,Fragmenta Oratorum Rom.“).

:    Krystaliczne gniaz do, próżnia w skale

wypełniona kryształami lub ziarnami krysta-licznemi minerału jednego lub kilku. Minerały te już mogły się wytworzyć w procesie powstania skały, już przeciwnie być produktem wtórnych przeistoczeń chemicznych na drodze wodnej zachodzących, z tego więc względu gniazda bywają p i^e r w o t n e i wtórne.

Krystalizacja—proces fizyko-chemiczny, polegający na przejściu ciała ze stanu bezpostaciowego (amorfijnego, ob.) w stan krystaliczny czyli postaciowy, tj. w stan taki, w którym ciało stałe posiada jednakowe własności fizyczne w kierunkach równoległych i symetrycznych, a w kierunkach nierównoległych i niesymetrycznych własności odmienne. K. zachodzi najłatwiej, gdy cząsteczki ciała krystalizującego się zostają w stanie ruchu, a więc w stanie gazu lub cieczy. Jednakże i w stanie stałym K. również odbywać się może i odbywa, idzie jednak znacznie wolniej. Do K-cyi warunkiem nieodzownym jest równowaga niestała w ośrodku. Zachodzi więc ona albo w roztworze przesyconym, albo w stopie stygnącym, z tego więc względu w danym o-środku zachodzić może tylko poniżej pewnej temperatury i pewnego ciśnienia (ob. K r y-stalochemi a).

Krystalizacyjna woda. Niektóre minerały-na pozór zupełnie suche, wydzielają wodę podczas ogrzewania. Wodę tę zwiemy kry stal i. zacyjną lub wodą krystalizacyi-Znaczna ilość soli, krystalizujących z roztworów wodnych, zawiera również wodę krystaliza-cyi. Wbrew dawniejszemu twierdzeniu, że woda ta związana jest mechanicznie, stwierdzić dziś można, że mamy w tym wypadku do czy-, nienia z istotnemi związkami chemicznemi. Za ■ tern przemawia nietylko stały stosunek wody | i soli w wodanach, lecz przedewszystkiem zjawiska rozkładu, zupełnie identyczne ze zjawiskami rozkładu indywiduów chemicznych w ogólności. Jeżeli mianowicie wyznaczymy prężność pary wody krystalizacyjnej, to przekonamy się, że prężność ta pozostaje zupełnie niezmienną,

I dopóki wodan nie zniknie. Jeśli wodanów istnieje kilka, to każdy z nich posiada określoną prężność pary (por. Hydraty).

Krystalizator, naczynie szklane, postaci cylindrycznej o płaskiem dnie, do szklanki podobne, różnej bardzo wielkości i o bardzo rozmaitym stosunku wysokości do średnicy dna, przez chemików używane do krystalizacyi z roztworów. Roztwór wlany do K-ra i w spokoju zostawiony, albo, stygnąc albo parując, prze-| syconym się staje i wydziela kryształy, które na dnie osiadają. Aby więc parowanie lub stygnienie prędzej zachodziło, nadaje się K-wi dużą średnicę przy małej wysokości, prostopadłe zaś ściany i płaskie dno ułatwiają wybieranie kryształów.

ka.

ob.).

Krystalochemia—dział krystalografii obejmujący studya dotyczące związku pomiędzy właściwościami chemicznemi ciał i właściwościami fizycznemi ich kształtów. Do K-mii wchodzi nauka o równo-postaciowości (ob.) czyli isomorfizmie, mająca na względzie wyjaśnienie własności ciał chemicznie różnych, posiadających kryształy o kształtach i własnościach zbliżonych. Dalej ponieważ ciała izo-morfijne tworzą kształty mieszane, rzeczą kry-stalochemii jest studyowanie własności mieszanin izomorfijnych. Następnie tu wchodzi nauka o wielopostaciowości (ob.), tj. o tej własności ciał dzięki której mogą one posiadać różną budowę kr-czną w różnej temperaturze i pod rożnem ciśnieniem. Prócz tego K. obejmuje badania dotyczące krystalogenezy i krystalizacyi, a więc prędkość krystalizacyi, prędkość przyrostu płaszczyzn krystalograficznych, oraz kwestyę bardzo doniosłą a zawiłą: krystalizacyą z roztworów złożonych i stopów. Nakoniec do K-mii należą sprawy rozpuszczania kryształów tj. figury wytrawione, prędkość rozpuszczania oraz zmiany w rozpuszczaniu kryształów zachodzące w zależności od zmiany rozpuszczalni-

z. w.

Krystalofizyka -— dział krystalografii dotyczący własności fizycznych ciał krystalicznych. Kryształ jest środowiskiem posia-dającein własności fizyczne jednakowe w kierunkach równoległych i symetrycznych, niejednakowe w kierunkach nierównoległych i niesymetrycznych nierównoległych. Pierwszą zatem i najogólniejszą cecha K-ki jest wyjaśnienie zależności pomiędzy kształtem zewnętrznym kryształu i jego symetryą geometryczną a jego własnościami fizycznemi t. j. jego symetryą fizyczną. Jak dotąd, okazuje się jaknajzupełniejsza łączność i zależność pomiędzy temi dwoma rodzajami zjawisk, tj. zawsze dwa kierunki jednakowe pod względem symetryi geometrycznej, zarazem są jednakowe fizycznie. Najlepiej i najszczegółowiej opracowanym działem K ki jest krystalooptyka, tj. własności optyczne kryształów. Sprawy własności optycznych ciał krystalicznych mają jaknajdonio-ślejsze znaczenie naukowe, bowiem własności optyczne kryształów nadzwyczaj różnią się od własności ciał bezpostaciowych. Dwójłomność, in-terferencya światła, jego polaryzacya były na ciałach krystalicznych odkryte, w nich i z pomocą przyrządów z nich zrobionych badane. Wysoki stan badań optycznych i ich wydoskonalona forma matematyczna całkowicie jest rezultatem badań nad własnościami optycznemi kryształów. Krystalooptyka, oprócz znaczenia ogólno-naukowego jest ważnym działem pomocniczym w badaniach mineralogicznych, ponieważ w preparatach mikroskopowych skał minerały oznaczamy na zasadzie pomiaru ich stałych optycznych. Prócz krystalooptyki w za-zakresie objętym przez K-kę b. ważnym dzia

łem jest studyum sprężystości kryształów, oraz własności niektórych ciał krystalicznych elektryzowania się podczas ich ogrzewania lub studzenia. Niektóre mianowicie kryształy posiadające kierunki t.zw. biegunowe, t. j. linie proste o odmiennych końcach poddane działaniu temperatury podnoszącej się lub opadającej, wykazują na jednym końcu biegun elektryczny odjerany, na drugim dodatni. Tego rodzaju własność jest nader ważnym szczegółem w sprawie rozpoznania symetryi danego kryształu. Ogólnie biorąc K-ka jest nauką o jednorodnem anizotropijnem ciele stałem i jego własnościach czyli o tych wszystkich zjawiskach które zmieniają się z kierunkiem w razie jeżeli odbywają się w ciele różno-kierunkowem (t. j. anizotropijnem

z. w.

Krystalografia—jest to odłam nauk fizyko-matematycznych i fizyko-chemicznych, poświęcony sprawom badania kryształów. Jak się z dalszego okaże, K. jest to nauka dość odrębna, zamknięta w sobie i samoistna, pomimo że stanowi po części pewną gałąź geometryi, pewien dział chemii fizycznej i pewien odłam fizyki.—Każde czyste, chemicznie jednorodne, zindywidualizowane ciało, gdy przechodzi ze stanu ciekłego w stan stały, przybiera zazwyczaj samoistnie kształt wielościanów geometrycznych, płaskiemi ścianami ograniczonych. Wielościany te nazywamy kryształami. Kryształów jednak postać geometryczna nie jest bynajmniej cechą czysto. zewnętrzną. Przeciwnie. jest ona tylko jednym z zewnętrznych wyrazów ich własności wewnętrznych, fizycznych i wogóle ich budowy molekularnej. - Jednakże własności geometryczne, jako najłatwiej w oczy wpadające, najdawniej zostały przedmiotem badania naukowego, one też nadały K-ii ton odrębny, wyróżniły ją z geometryi i fizyki, pociągając konieczność stosowania swoistych metod badania i symbo-lizacyi wyników.—Całokształt K-i geometrycznej jest to obecnie nader wytworny dział nauki, będący konsekwentnym rozwojem trzech zasadniczych praw empirycznych, które są następujące: 1) Prawo kątów stałych, polegające na tem, żę: na kryształach jednego ciała dwie płaszczyzny posiadające te same własności fizyczne, tworzą zawsze kąt jednakowy. Początki znajomości tego prawa datują się od w. XIII. W dziełach przyrodników arabskich tej epoki znajdujemy wyraźnie zaznaczone twierdzenie, że czyste ciała tworzą zawsze jednakowe wielościany w przypadku jednego ciała, a różne ciała krystalizują się w wielościany odmienne, niejednakowe. W wiekach późniejszych, jak wiadomo, myśl przyrodoznawcza zamarła i dopiero w wieku siedemnastym widzimy początek badań K-cznych, nieustających do dnia dzisiejszego. Pierwszą rozprawą K-ezną jest . rozprawa Keplera „De nive“ (1615* o śnie-

gu). W rozprawie tej zupełnie ściśle wyrażo- wane bardzo rozmaicie, polega na tem, że kry-ne jest prawo kątów stałych na zasadzie ształ, oprócz równoległych, posiada również stwierdzenia, że kryształy śniegu pomimo bar- I kierunki nierównoległe a jednak posiadające dzo rozmaitej postaci, zawsze mają trzy kie- j jednakowe własności fizyczne. Takie nierów-runki przecinające się pod kątem 60°. Nieza- ; noległe a jednakowe fizycznie kierunki, nazywane leżnie od Keplera w r. 1630 William Da wis- równemi lub analogicznemi, są zawsze w kry-s o n stwierdza istnienie prawa kątów stałych. sztale ułożone w pewien sposób prawidłowy, Po nim w 1669 Mikołaj Stensen, zwany nazywany w nauce i w życiu potocznym sy-zwykle Stenonem, wyraża to prawo w sposób metryą. A więc równe kierunki w krysztale ogólny na zasadzie swych badań kryształów kwarcu i hematytu. Stensena zwykle podają jako pierwszego twórcę tego prawa, prace bowiem poprzedników jego albo były zapomniane, jak Dawissona, albo na ten szczegół nie zwrócono w nich uwagi, jak to się działo z rozprawą Keplera. W r. 1670 Erazm Bar to lin stwierdza prawo kątów stałych na kryształach kalcytu. W r. 1695 Loewenhook — gipsu, w r. 1699 Boyle i Głuiglielmini na kryształach bardzo wielu soli sztucznych. Od tamtego czasu prawo kątów stałych przestaje być nowością sprawdzaniu podległą i pozostaje ustalonym faktem naukowym ogólnie uznanym, chociaż dopiero w r. 1783 Romę de Pisie przytacza na dowód słuszności tego prawa pierwsze ścisłe pomiary. 2) Prawo odcinków ( nie wielkiej mnogości symetrycznych układów wymiernych polega na tem, że wszystkie pła- jednakowych kierunków w przestrzeni możliwe szczyzny jednego kryształu od każdej jego kra- są tylko 32 rodzaje, czyniące zadość obu tym wędzi odcinają odcinki wymierne. Innemi prawom, innemi słowy dowiódł on, że możliwe słowy, jeżeli płaszczyzny kryształu przedłuży- są tylko 32 grupy albo klasy k-czne różnej my tak, aby przecięły się z przedłużeniem symetryi. Prace jego, niezrozumiane przez którejkolwiek jego krawędzi, to stosunki po- spółczesnych, poszły zupełnie w zapomnienie, między odcinkami powstałemi przez przecięcie Niezależnie od Hessela tą samą teoryę opraco-się przedłużenia krawrędzi z przedłużeniem pła- wał August Bravais (1811—1863), lecz ten szczyzn wyrażą się liczbami całemi. Prawo to dział prac genialnego francuza również uległ odkrył twórca K-fii, jako nauki odrębnej, opat temu samemu losowi, co prace Hessela. W r. francuski Rene Juste Hau y (1743—1822), je- 1865 to samo po raz trzeci odkrywa i moty-dnak nieocenił sam doniosłości swego odkrycia, wuje finlandczyk Gadolin. Jego badania da-K-af niem., Weiss, spółczesny Hauy’emu, wy- lej prowadzą Mallard, Sohnike, Fedorow, krywa (1804 —1809) t. zw. prawo pasów, pole- Schónfliss, Curie. Wszystkie ich studya pro-gające na tem, że płaszczyzny danego kryszta- wadzą do jednego wyniku: możliwe są tylko łu zawsze stanowią kilka komplektów równo- 32 klasy k-ficzne. Ostateczną najprostszą ległych do kilku prostych, będących krawę- i najwytworniejszą teoryę tej sprawy daje dziaini kryształu, czyli innemi słowy, gdy na w latach ostatnich Georgij Wulff, prof. uniw. rosnącym krysztale zjawia się nowa płaszczy- w Warszawie.—Prace nad własnościami geo-zna, zawsze jest ona równoległa do dwu kra- metrycznemi kryształów niemogły jednak iść wędzi przedtem na krysztale istniejących. — luzem od badań fizyki kryształów. Już Hauy Po nim Naumann (1798 —1895) dowodzi ma- odrazu postawił sprawę geometryi kryształów tematycznie, że prawo pasów i prawo odcin- jako drogę do poznania ich budowy wewnętrz-ków wymiernych są to dwa odmienne wyrazy nej, ich układu cząsteczek, idee jego, jako jednej treści, bowiem wykazuje, że wielościan zbyt prymitywne, prędko upaść musiały, wyo-o odcinkach wymiernych musi być ograniczony brażał on bowiem sobie kryształ jako ciało zło-kompleksami płaszczyzn równoległych do je- żonę z ściśle do siebie przylegających cząstek dnej prostej i odwrotnie gdy na krysztale zja- wielościennych. Stopniowo jednak na tle jego wiają się płaszczyzny równoległe do dwu nauki powstały teorye subtelniejsze i bliższe krawędzi, to muszą one odcinać od krawę- duchowi fizyki spółczesnej, które doprowadziły dzi pozostałych odcinki wymierne. Odkry- do pojmowania kryształu jako kompleksu pun-cie to zostało przezeń ogłoszone w roku 1823. któw analogicznych ułożonych w przestrzeni Później dopiero spostrzeżono, że już w roku tak, że około jednego wszystkie pozostałe leżą 1809 wygłosił był to B ern har di, jednak pra- tak samo jak około każdego innego. Innemi ca jego uszła uwagi spółczesnych. 3 ) Prawo sy- słowy w każdej płaszczyźnie dowolnie przeci-metryi, albo prawo symetryezności, formuło- \ nającej kryształ, punkty analogiczne leżą tak,

są symetrycznie ułożone, lub kryształ jest o-środkiem fizycznie i geometrycznie symetrycznym, bowiem podobnie jak jednakowe kierunki w krysztale są symetrycznie ułożone, tak samo i jednakowe płaszczyzny leżą na krysztale symetrycznie. Odkrywcą prawa symetrycz-ności jest wspomniany powyżej Hauy. Prawo to w formie ogólnej i niezupełnie ścisłe, wygłosił on w r. 1815, lecz stan n8uki ówczesnej nie pozwolił mu na teoretyczne tego prawa ugruntowanie, oraz na wyprowadzenie zeń wszystkich jego konsekwencyi. Dopiero w r. 1830 Hessel opracował matematycznie tę sprawę. Założywszy, że każdy kryształ musi podlegać prawu symetryezności oraz prawu odcinków wymiernych, dowiódł, że z nieskończe-

jak węzły sieci. Teorya ta, zwana teoryą sieci przestrzennych, jest dziś podstawą K-ii, jest uogólnieniem trzech jej praw zasadniczych. Nie jest ona tak opracowana, jak nauka o syme-tryi K-ficznej. Liczni uczeni rozwijają jej szczegóły, starając związać ją w jedno z prawem symetryi i na symetryi oprzeć ją całkowicie.—Oprócz rozwoju wskazanych kwestyi znaczną wagę mają w K-fii prace czysto geometrycznego charakteru, t. j. metody obliczeń K-cznych, oraz zastosowania do niej metod geometryi analitycznej, geometryi wykreślonej, i trygonometryi kulistej. Dział ten, znakomicie opracowany przeważnie przez matematyków niemieckich i angielskich, doprowadzony jest o-becnie do nader wielkiej prostoty i łatwości inanipulacyi matematycznych i jest znakomitem ułatwieniem w pomiarach K-ficznych. Co się tyczy badań fizycznej natury kryształów, to rozwój ich posuwał się wraz z rozwojem fizyki i o nim również stanowił, nie może więc być odrębnie od fizyki traktowany. Z historyą K-fii przeważnie związane są postępy optyki, kryształy bowiem jako ciała różnokierunkowe, mają własności optyczne nader urozmaicone.

fizycznemi. Najwyżej tylko pewne szczegóły metod optycznych, mających na celu umiejętność poznawania ciał krystalicznych pod mikroskopem, mniej interesują fizyków, a są skwapliwie i gorliwie uprawiane przez K-rafów szczególnie zaś przez mineralogów i petrografów, jako najdoskonalsza a nieodzowna metoda w badaniu minerałów i skał.—Tosamo z nie-

któremi zmianami da się powiedzieć o własnościach chemicznych ciał krystalicznych. Pierwotnie kwestye związku składu chemicznego i postaci K-ficznej ciał chemicznych wyłącznie lub prawie wyłącznie były udziałem K-grafów. Idea np. poznania kształtu cząsteczki cliemicz-i nej przez studyum formy i własności kryształów stale przyświecała Haiiyemu. W miarę jednak rozwoju i pogłębiania badań chemicznych, w miarę powstania i rozwoju chemii fizycznej coraz silniej zacieśnia się związek K-fii z chemią, a zarazem coraz bardziej zaciera się pomiędzy niemi granica. Wreszcie z badań krystalograficznych zrodziła się nauka o ciałach i z om orfij nych czyli równopostaciowych (ob.) będąca obecnie jedną z najżywotniejszych kwestyi mineralogii spółczesnej; również nie byłaby możliwa nauka o wielo-postaciowości (ob.) ciał bez dokładnych badań krystalograficznych. Gdy Haiiy bowiem wygłosił twierdzenie, że każde ciało chemiczne posiada odrębną postać krystalograficzną, tak jak posiada odrębny skład chemiczny, to już Berthollet (1748 — 1822) zwrócił u-wagę, że jedno i tosamo ciało chemiczne zależnie od warunków krystalizuje się różnie a znów istnieją ciała jednorodne, których skład

che-

Ze sprawą własności optycznych ciał krystalicznych związane są najwspanialsze imiona wiedzy fizycznej. Erazm Bar to lin, wspo- ) mniany powyżej, winien być uznany za pierwszego krystalooptyka, odkrył bowiem dwójłom-ność. Zbadawszy kryształy spatu islandzkiego, ogłosił swoje spostrzeżenie, że ciało to promień światła rozdziela na dwa promienie (1670), zbadał i opisał dokładnie własności obu tych promieni. Niezadługo po nim (1691) Huyg-

liens stwierdza jego spostrzeżenia, odkrywa chemiczny nie daje się wyrazić wzorem dwójłomność w kwarcu i zwraca uwagę na za- | ulicznym. Niezadługo Mitscherlich (1794 leżność zmiany w promieniu światła przez —1863) wyraźnie i niezbicie dowiódł, że siar-kryształ przechodzącym od formy kryształu ka krystalizowana z roztworu w temperaturze i od kierunku, w którym promień przez kry- nizkiej krystalizuje się w symetryi rombowej, ształ przechodzi.—Huyghens nie ograniczył się a krystalizowana ze stopu w temperaturze wy-jednak na opisie tych zjawisk, lecz podał ich teo- sokiej, krystalizuje się w symetryi. jednoskoś-ryę pierwiastkową, opartą na pojęciu światła nej, a następnie, że fosforany i arseniany róż-jako na ruchu falistym eteru. Wkrótce twier- nych zasad krystalizują się w formach bardzo dzenia jego przysłonione zostały przez wielką do siebie zbliżonych.—Jedna część prac Mit-powagę imienia Newtona i dopiero w końcu scherlicha, mianowicie nauka o wieloposta-wieku ośmnastego zrozumiano je i ocenio- ciowości (ob.j polegająca na tera, że każde no. Haiiy był pierwszy, który zwrócił uwagę, ciało ma pewną postać krystalograficzną tylko

że własności optyczne nie dają się tłómaczyć w myśl teoryi Newtona, łatwo zaś je zrozumieć można, gdy się zastosuje do ich komentowania pomysły Huyghensa. Lecz dopiero w r. 1819 Fresnel, stosując do własności optycznych kryształów teoryę elipsoidy, pchnął krystaloop-tykę na pewne tory, któremi postępując, dziś stanęła ona na wyżynie nauki najdoskonalej opracowanej. Krystalofizyka wogóle, a krystalooptyka w szczególności nie może być u-ważana za część K-fii, lecz całkowicie stanowi odłam fizyki ogólnej. Treścią jej istotną jest wykazanie związku symetryi kryształu, a więc z punktu widzenia Mitscherlicha, a jednak nie jego budowy wewnętrznej, z jego własnościami dające mieszanin równopostaciowych. Obecnie

Wielka Encykl, Illustr. Ser. I. Tom XLI. Zesz. 32Ib

w pewnych granicach temperatury i ciśnienia, pozostaje w swojej mocy. Druga zaś część —nauka o rówuopostaciowości—musi przejść do historyi. Mitscherlich mianowicie twierdził, że podobną postać mieć mogą tylko związki analogiczne, i że takie tylko tworzyć mogą kryształy mieszane. Tymczasem dalszy rozwój badań w tym względzie stwierdził istnienie wielu ciał równopostaciowych, pomimo że ich skład wcale nie wyraża się wzorami analo-gicznemi, które dają kryształy mieszane, jak również znane nam są ciała analogiczne

chownej, uzyskawszy bullę exempcyjną Grzegorza IX (1233). Zakon nawet położył rękę na posiadłościach biskupa, gdy ten dostał się koło r. 1233 do niewoli pruskiej, w której 6 lat przepędził, a nie uczynił nic dla wydostania go stamtąd. W r. 1238 wykupił się Chry-styan za 800 grzywien z niewoli pruskiej, i zaczął walkę prawną z zakonem o zabrane posiadłości i ucisk, jakiego doznawał od Krzyżaków. Wyroki sądu w r. 1240 i 1241 nie przyniosły Chrystyanowi zadośćuczynienia za krzywdy, tein więcej, że zakon starał się wszel-kiemi środkami o zmniejszenie wpływów i znaczenia biskupstwa pruskiego, zależnego od Polski. Przeprowadzono przeto w kuryi papieskiej podział Prus na 4 dyecezye zamiast jednej pruskiej. Bulla Innocentego IV z dn. 29 lipca 1243 rozdzielała ziemię pruską na dyecezye: chełmińską, pomezańską, warmińską i sambijską. Chrystyanowi pozostawiono tylko wolny wybór jednej z czterech dyecezyi; Chry-styan wybrał, zdaje się, chełmińską katedrę, prawda że opierał się jakiś czas podziałowi Prus, w czem pomagali mu Cystersi. Podział ostateczny jeszcze w r. 1245, w roku śmierci Chrystyaua, nie był przeprowadzony. — Nieliczne materyały do Chrystyana odnoszą się przedewszystkiem do Zakonu Krzyżackiego. — Literatura: A. L. Ewald „Die Eroberung Preussens durch die Deutschen“ (Halla 1872 — 1875 t. I i H); H. Hockenbeck „Kloster Łekno (Wongrowitz) und die Preussenmission 1206 — 1212“ (Arnsberg 1893); Ewaldus A.

L. „De Christiani 01iviensis antę ordinem Teu-tonicum in Prussiam advocatum condicione ab

a. 1209 usąue ad a. 1225“ (Bonnae 1863). Lentz A. „Die Beziehungen des Deuts. Or-dens zu Bischof Ch. v. Preussen" („Altpreuss. Monatsschr." XXIX); Per lb ach M. „Preus-sisch - polnische Studien" (Halla 1886); Zakrzewski St. „Nadania na rzecz Chr-a b-pa pruskiego w 1. 1217—1224“ (Kraków 1902); tenże „Analecta Cisterciensia" (Kraków

1906); Joh. Pliński „Die Probleme histor. Kritik in der Geschichte des ersten Preussen-bischofs" (Wrocław 1903); Kętrzyński W. „O sprowadzeniu Zakonu przez ks. Konrada" (Kraków 1903); tenże „Ziemia michałowska" (Kraków 1904); tenże „Der deutsche Orden und Konrad /. Masovien“ (Lwów 1904) i cały szereg polemicznych artykułów z powodu ostatniego dzieła („Kwart. hist.“ dział bibliogr. rocz. 1905, 1906),.

pojmujemy te ciała jako roztwory stałe, chociaż nie można przemilczeć, że pogląd ten, bardzo jeszcze świeży, dużo ma jeszcze trudności do zwalczenia. — Tak przedstawia się ogólny zarys krystalografii. Szczegóły bliższe oraz wykazy literatury znaleść można w trzech najcelniejszych podręcznikach tej nauki: Th. Lie-bisch „Grundriss d. Krystallographie"; G. Wulff „Rukowodstwo po Kristałłografiji"; C. M. Viola „Grundzuge der Kristallographie". W języku polskim jedyny podręcznik K-fii bardzo szczupły: Z. Weyberg „Wiadomości początkowe z krystalografii".

Krystaloidy, ob. Koloidy. Krystalomanoya, ob. Katoptromancya,

Krystian, herb polski, ob. Gródecki.

Krystyania, stolica Norwegii, ob.Chry-s t y a n i a,

Krystyan, biskup pruski. Za czasów opa-ta Godfreda z klasztoru cysterskiego w Łeknie podjęto w r. 1204 lub 1205 na nowo missye do Prus, od czasów św. Wojciecha kilkakrotnie bez powodzenia czynione. Missya tych mnichów nie szła pomyślnie: mnisi dostali się do niewoli, z której (przed r. 1206) musiał ich opat Godfred wydobywać. W każdym razie missya nie ustawała, a głównymi jej kierownikami, już przed r. 1210, byli bracia klasztoru Łekneńskiego, Krystyan i Filip. Filip poniósł tam śmierć męczeńską, Krystyan działał dalej i z powodzeniem, przy poparciu papieża Innocentego III i duchowieństwa polskiego. W r. 1215 Innocenty III mianował Chrystyana biskupem pruskim, który równocześnie doznał pomocy i od książąt polskich w postaci zarówno darowizn, które miały być zasiłkiem materyalnym dla celów misyjnych, jak i w postaci wypraw wojennych, które, rozszerzając wpływ polityczny polski, przygotowały teren dla missyi i dawały osłonę kościołowi. W r. 1216 bawił Krystyan w Rzymie z kilku możnymi Prusakami, którzy tu chrzest przyjęli, darząc zarazem biskupa posiadłościami w Pru-siech. Zarówno Władysław Odonicz jak Konrad ks. Mazowiecki, jak wreszcie Honoryusz III, następca Innocentego, udzielali mu w missyach pomocy, opieki i darów. Dzięki tej pomocy missye zamieniać się zaczęły na stałe posterunki: już w r. 1218 słyszymy o kościołach w Prusiech. Krystyan rozwija żywą działalność, bawi w rozmaitych miejscowościach Niemiec, Pomorza i Polski. Tak dochodzi do powołania Krzyżaków przez ks. mazowieckiego Konrada i do założenia rycerzy Chrystusowych, w czem Chrystyan brał żywy udział. Chodziło tu nie tyle o odparcie napadów Prusaków na nowo nawróconych, ile o utworzenie stałej organizacyi dla zdobycia całej ziemi pruskiej, w czem, oczywiście, i Chrystyan był zainteresowany. Wiadomo jak zakon odpłacił dobro-

a. w

S. Ktrzn

Krystyn z Gozdawy, ob. z Gozdawy Krystyan.

Krystyna, królowa szwedzka (* 1626— + 19 kw. 1689 w Rzymie), córka Gustawa Adolfa (ob.) i Maryi Eleonory, księżniczki brandenburskiej. Po śmierci ojca (1632) sześcioletnia K. objęła rządy pod regencyą pięciu naj-dziejstwa Konradowi i Chrystyanowi, któremu wyższych dostojników korony. Obdarzona od na-wyłamał się szybko z pod zwierzchności du- tury wielkiemi zdolnościami i rozmiłowana

„Bibl.hist. sveo-gothicah (t. VIII,

Red.

w pracy naukowej, otrzymała K. gruntowne wykształcenie, rzadko będące udziałem kobiety; znała dokładnie języki starożytne, geografię i historyę, a zasiadając od 1643 r. w Radzie regencyjnej, zapoznała się pod kierunkiem kanclerza Oxenstierny (ob.) ze sprawami państwa. D. 17 grudn. 1644 r. zdały jej stany szwedzkie rządy samoistne. Traktatem wBróm-sebro 1645 r. ukończyła K. wojnę z Danią, na czem zyskała Szwecya kilka prowincyj i korzystne ulgi handlowe. Kanclerza Oxenstiernę podniosła do godności hr. Sódermóre. W 3 lata po wojnie duńskiej (1648 r.) staraniem królowej i wielkiego kanclerza stanął pokójwest-falski (ob.), którym zakończyła się wojna trzydziestoletnia. Niechętna zainążpójściu, odrzucała K. propozycye wszystkich starających się, natomiast skłoniła stany państwa 1649 r. do uroczystego uznania następcą tronu szwedzkiego ciotecznego jej brata, Karola Gustawa ks. Palatynatu i Dwu Mostów. W październiku 1650 r. odbyła K. z wielkim przepychem koronacyę w Sztokholmie. Sprawując z energią męską rządy państwa, nie zaniedbywała studyów naukowych: na dworze jej przebywali najznakomitsi uczeni swego czasu (Descartes, Grotius, Vossius, Salmasius, Schefferus, Loccenius i in.'), głośni poeci i artyści; wielkiemi kosztami nagromadziła cenne dzieła sztuki, numizmaty i antyki, uposażała hojnie uniwersytety, prowadziła korespondencyę z wybitnymi mężami nauki. To też zwano ją „SybilląPółnocy", „Palladą szwedzką, Z drugiej jednak strony zbytek, jakim się otoczyła i nadzwyczajna jej szczodrobliwość uszczupliły skarb państwa; musiano się uciec do sprzedaży dóbr państwowych i nałożenia nowych podatków, co wzbudziło niezadowolenie ludu. Szlachta z niechęcią patrzała na popieranie przez K-ę utalentowanych cudzoziemców, bez wględu na stan ich i pochodzenie, duchowieństwu nie podobały się stosunki z jezuitami i skłonność K-y do katolicyzmu. Niechęć ogólna ku rządom jej ujawniła się w końcu usiłowaniem powstania. Powikłania polityczne, pragnienie zupełnej swobody skłoniły ją wreszcie do abdykacyi. Zgromadziwszy stany państwa w Upsali 1654 r., oznajmiła im K. o tym zamiarze; przyznauo jej wzamian 600 tys. ink. rocznej renty. D .16 czerw. K. abdykowała i tego samego dnia odbyła się koronacya Karola Gustawa. Przez Hamburg i Monaster udała się K. do Brukselli, gdzie przyjęła wiarę katolicką, zrazu potajemnie, potem jawnie w Innsbrucku; stamtąd wyjechała do Rzymu, przyjmowana z wielkiemi honorami przez papieża. Skutkiem intryg jezuitów opuściła w lecie 1656 r. Rzym i udała się do Francyi; bawiąc na dworze Ludwika XIV w Fontainebleau, wyrokiem ustanowionego przez siebie sądu kazała ściąć dn. 10 listop. 1657 r. swego wielkiego masztalerza margrab. Monaldeschi (ob.), którego darzyła poprzednio całem zaufaniem, a którego obee-

< nie obwiniała o zdradę stanu. W 1658 r. powróciła do Rzymu, a po dwuletnim tam pobycie odwiedziła (po śmierci Karola Gustawa) Szwecyę. Okazano jej należne uszanowanie, lecz wypowiedzeniem zdania, że wrazie śmierci młodziutkiego a chorowitego następcy tronu objęłaby napowrót koronę, tak nieprzychylnie usposobiła ku sobie dawnych poddanych, że zażądano od niej formalnego aktu abdykacyi. W 1667 r. odbyła K. powtórną podróż do Szwe-cyi, lecz nie wstąpiwszy nawet do stolicy, wróciła do Rzymu. W 1668 r. po abdykacyi Jana Kazimierza K., jako blizka krewna Wazów, pretendowała bez skutku do korony polskiej. 0-statnie lata swego życia spędziła w Rzymie (1674), oddana wyłącznie naukom i sztukom. Założyła tu akademię dla literatury pięknej i nauk politycznych, przekształconą później w Accademia clementina; zgromadziła cenną kolekcyę monet, obrazów książek i rękopisów (koło 900 rękopisów ze zbiorów Pawła i Aleks. Petau). Pochowana w kościele św. Piotra, gdzie papież wzniósł jej wspaniały nagrobek. Głównym spadkobiercą naznaczyła K. swego intendenta, kardynała Azzolini; biblioteka, zakupiona przez papieża Aleksandra VIII, przeszła do księgozbioru watykańskiego-, 900 rkpsów zatrzymał papież w Watykanie, resztę rozdał swej rodzinie (Ottoboni); część obrazów i antyków nabył synowiec Innocentego XI, Odes-calchi, a drugą w 1722 r. książę Orleański. Pisma K-y i jej autobiografia wydane w Ar-ckenholza: „Mćmoires pour servir k l’histoire de Chr., reine de Suóde" (Amsterdam i Lipsk, 1751 — 60, 4 tom.) Autentyczność ogłoszonych drukiem w 1762 r. listów K-y nie jest stwierdzona.—Porówn. Berch „Dr. Christinas lef-vernesbeskrifning“ (Stokholm 1788); Gra u er t „Chr. Kónigin von Schweden und ihr Hof" (Bonn 1838—42, 3 t.); Woodhead „Memo-irs of Chr. ąueen of Sweden" (Lond. 1863, 2 t.); Odhner: „Sveriges inre historia under dr. Christinas foermyndare" (1865); Cl. Hj. Gu-staflson: „Bidrag till historien om dr. Kr. afsaegelse och riksdagen 1654“ (Lund 1887); Bain „Chr. queen of Sweden" (Lond. 1889), Claretta ,,La regina Chr. di Svezia in Ita-lia“(Turyn 1892).Inne źródła cytowane w W a rm-h o 11 z a:

Upsala 1801 r.). Spis rkpsów ze zbiorów K-y w Montfaucona „Bibliotheca bibliothecarum" t. I 96 nastp.

Krystyna św., panna i męczenniczka. Córka Orbana, z rodu Anicyuszów (* w mieście Ty-ro na wyspie jez. Volsinium). Widok kaźni, zadawanych chrześcianom przez ojca, takie na niej wywarł wrażenie, że zaznajomiła się z chrześciankami i przyjęła chrzest. Opowiadają o niej, że rodzice, nie chcąc wydawać jej za mąż, gdy wielu młodzieńców, z powodu jej piękności zamyślało ją poślubić, zamknęli ją w samotnej wieży, gdzie miała żyć tylko dla

moraux“, napisa-

an-

n e au

Krystyniacki Jan, współczesny filolog syczny polski (* 1828 w Leżajsku, w pow. Łańcuckim, w Galicyi, studyował filologię kla-uniw. lwowskim, poczem został nau-

z ei bogów, i że jedenasto- czy dwunastoletnia K. rozmyślaniem miała dojść do poznania fał-szywości poganizmu, i z miłości ku Jezusowi potłukła złote i srebrne bałwany swego ojca i drogi metal wyrzuciła na ulicę, albo, jak chcą inni, rozdała ubogim. Rozgniewany tym czynem ojciec, sam ją policzkował, a gdy ta przy wierze swojej stała, kazał ją biczować tak silnie, iż ciało jej kawałami się odrywało. W więzieniu przywiązana do koła, palona była ogniem i oblewana wrzącym olejem, wreszcie, została wrzucona do jeziora, z którego wyratował ją anioł. Ojciec umarł nagłą śmiercią; następcą jego w torturowaniu był Dio, który wnet taką samą swój żywot zakończył śmiercią, aż wreszcie starosta miejski Julian przyprawił K-ę o śmierć męczeńską prawdopodobnie około r. 300. Bol-landyści, którzy w wątpliwość poddali akta o K-ie, przypuszczają, że męczeństwo miało miejsce na Wschodzie. („Enc. Kość.")

Krystyna de Pisań, poetka franc., rodem włoszka we Franc. (*w Wenecyi 1363 —f przed 1440), z rodziców, pochodzących ze szlachty bolońskiej; przybyła 1368 do Francyi, gdzie do śmierci pozostała z ojcem swym Tomaszem, astrologiem i lekarzem króla Karola V. Mając lat 15, poślubiła Stefana Castel, szlachcica z Pikardyi, notaryu-sza i sekretarza królewskiego; owdowiała około 1389 r.,pozostawszy z córką i z dwoma synami, z których jeden, poeta, Jan, zapewne był ojcem kronikarza Jana Casteł. Pierwsze jej wiersze poświęcone pamięci męża podobały się u dworu i zjednały jej opiekę u Karola VI jak i u książąt krwi. Odtąd zaczyna się jej działalność literacka. W pierwszym okresie twórczości pisała krótkie poezye, w szczególności ballady i ronda. Około r. 1399 poświęca się K. stu-dyom poważniejszym (naukom moralnym i politycznym jakoteż Owidiuszowi i Lukanowi; greckiego języka podobno nie znała). Z tej epoki datują się opowiadania (dits) i gawędy miłosne (debats amoureux). Zwróciwszy się stanowczo do kierunku moralizującego, pisze K. utwory pełne allegoryi („Cent histoiresde Tro-ie“), wielkie utwory w duchu encyklopedycznym („Lecliemin de long estude“ 1402; poemat kosmograficzny i moralny, w którym widoczny jest wpływ Danta; „la Mutation de fortunę" 1403, satyra na życie towarzyskie, przeplatana kursem historyi starożytnej). W r. 1404, na żądanie księcia de Bourgogne, pisze panegiryk „le Livre des faits et moers de Charles V“, traktat polityczny i wychowawczy; w 1405 r. „Yision" prozą, w której opowiada swoje życie; r. 1407 „La Cite des dames“i„Le Livre des Trois Vertus", wykład o wychowaniu kobiet. Wpływ Bocca-cia widoczny. W„le Tresor," wypowiada zdanie: obowiązkiem kobiet na tronie jest sprzeciwianie się prowadzeniu w oj en. W 1410 r. powstają „L am e n t a t i o n s“ na klęski wojny domowej, w 1412 — 13 „Livre

de Paix“ (wizerunek demagogów współczesnych). Napisany w klasztorze w 1429 r. poemat o Joannie d’Arc jest ostatniem dziełem w formie wierszownej. Opuszczamy inne utwory. Powodzenie niezwykłe miała książka „Le livre d’enseignements na prawdopodobnie dla syna. Przypisują jej także „ L e 1 i v r e des faits du marę chał de Boucicaut". Działalność literacka Krystyny zjednała jej niepospolitą sławę u współczesnych; Martin le Franc odważył się na porównanie jej z Cyceronem i Katonem. Król gielski usiłuje ją ściągnąć do Anglii, gdzie jej rzeczy są tłómaczone; książęta Medyolanu pragną ją zwabić do ojczyzny. Widok kobie-ty-autorki, i to w okresie nizkiego poziomu umysłowego, wywierał silne wrażene na współczesnych, rozsławiono K-ę i tern należy wytłó-maczyć tę okoliczność, iż taka aureola otacza jej imię. Wiersz jej, często monotonny, brzmi nieraz tonem dźwięcznym i wykwintnym. Jej żywa inteligencya, jej wzniosły charakter szczególniej stają w całej świetności, kiedy występuje jako moralistka; wtedy cechuje ją zdrowy rozsądek, K. walczy z nadużyciami mody, nabo-żności fałszywej i romansowości uczuć, broniąc praw kobiety do zdobywania nauki. Obdarzona wielką zdolnością przyswajania sobie wiedzy, grzeszy brakiem pomysłowości. W kompozycyi jej dzieł panuje mglistość, język jest poprawny, acz niekiedy napuszony; skłania się do naśladowania łaciny, lecz ulega też wpływom otaczających ją poetów i uczonych francuskich, jako też współczesnych jej włoskich. Biblioteka Nationale w Paryżu posiada wiele rękopisów K-y, w „Soc i e te des anciens texte s“ Roy wydał 3 tomy dzieł jej politycznych (1886 — 1896); wszystkie prawie dzieła jej pióra nie były od w. XVI przedrukowane. Bibl. Thomassy „Essai sur les ecrits politiąues de C. de Pisań" (Paryż 1838); E. M. D. Robi-„C. de P., sa vie, ses oeuvres“ (Omer 1882); Fr. Koch „Leben und Werke der Chri-stine de P.“ (Goslar 1885).    Br‘J

klasyczną w

czycielem jęz. starożytnych w gimnazyum we Lwowie. Działalność naukową rozpoczął rozprawą „Ueber die Abfassungszeit, den Zweck und Gedankengang der IV sat. I des Horaz" (Lemberg 1856). W sprawozdaniu II gimn. lowskiego za 1876 zamieścił wydanie „Mathiae Casimiri Sarbievii carmina posthuma ex codice auctoris manuscripto nunc primum in lucern edidit Joannes K.tt (str. 3-28; ob. Estreicher VI, 305—6). W r. 1885 poświęcił Sar-biewskiemu inną pracę: „Fasti Sarbieviani, czyli o chronologicznym porządku pieśni Sarbiew-skiego".

Br. G.

w której przez rok wykładał bez powodzenia fizyologię, następnie zaś objął wykłady terapii ogólnej, receptury i nauki o lekach. Po przekształceniu akademii na wydział lekarski b. Szkoły Głównej oddano K-e katedrę farmakologii, która mu też następnie przypadła w uniwersytecie; opuścił ją jako emeryt w r. 1885 i dotąd (maj r. 1908) w Warszawie zamieszkuje. K., nie posiadając daru wymowy, ani zdolności pedagogicznych, nie był profesorem lu-bionym, tembardziej, że podczas egzaminów bywał zwykle przesadnie wymagającym. Jako pisarz naukowy także się nie odznaczył. Większość prac swych z zakresu terapii oraz fizyolo-gii zwykł był ogłaszać w „Pamiętniku Tow. lek. warsz.u, jako też w „Tygodniku lekarskim“; wszystko, co drukiem ogłosił, wyliczył S. Koś-m i ń s k i w „Słown. lekarzów pols.“ (str. 251).— Por. „Szkoła Główna warszawska¹' (T. II. Kra-

Dr. J. P.

L. K.

Krystyniści, rzecznicy reformy politycznej za panowania Maryi Krystyny hiszpańskiej, ob. Marya Krystyna.

Krystonopol, m-czko, pow. sokalski (Galicya), 13 km. od Sokala, w dolinie Bugu. W r. 1909 było m-ców 3 592 (1 766 mężcz., 1 826 kob.); w tej liczbie rz.-kat. 455, gr.-kat. 460, Żydów 2 677; Polaków 3 213, Rusinów 364, Niemców 15. Par. rz.-kat. w miejscu, należy do dziekanatu bełzkiego. R. 1797 powierzono parafię bernardynom, dla których Kaz. Szczęsny Potocki, kasztelan krakowski, fundował r. 1695 klasztor i kościół i ciało św. Klemensa z Rzymu sprowadzone złożył r. 1730. Kościół piękny muro-rowany.—Parafia g.-kat. w miejscu należy do dziekanatu bełzkiego dyecezyi przemyskiej i oddana jest bazylianom, mającym tutaj cerkiew i klasztor. Założył je Prane. Salezy Potocki, woj, kijowski. Początkowo klasztor miał być drewniany, a zakonnicy bazyliańscy mieli brać udział w procesyach w kościele bernardyńskim i pomagać bernardynom w słuchaniu spowiedzi. Gdy bazylianie na to się nie zgodzili, musiał fundator od powyższych warunków odstąpić, i fundacya weszła w życie dopiero w r. 1772. Jozafat Wysocki, archimandryta żółkiewski, zapisał klasztorowi 23 000 zł. Jest tu szkoła ludowa 7 kl., seminaryum nauczycielskie męskie i gimnazyum, urząd poczt, i telegr., apteka, 4 lekarzy, 7 weterynarzy, tudzież stacya kolei państw, jarosławsko-sokalskiej. W r. 1854 miasteczko zgorzało. Cegielnia, browar i gorzelnia.—Miasteczko założył r. 1692 Kaz. Szcz. Potocki, i nazwał je od imienia swej żony, Krystyny Lubomirskiej; spoczywa on w kościele bernardyńskim w K-u. Tak on, jakoteż i jego potomkowie w prostej linii pisali się „aa Kry-stynopolu". Syn jego, Józef,, dokończył fundacyi* bernardynów. Wnuk, Prane Salezy, wystawił pałac i założył park. Po śmierci jego K. podupadł, gdyż syn jego Stan. Szczęsny przeniósł się do Tulczyna. Następnie dobra Krysty-nopolskie kupił Maciej Starzeński, od tego rodu przeszły do Fuchsów. Dziś należą do Stan. hr. Wiśniewskiego. Piękny pałac, po pożarze r. 1854 odnowiony; z tego pałacu wyszedł rozkaz zamordowania Gertrudy Komorowskiej. Według podania ludowego Gertruda jęczy do dziś dnia gdzieś zamknięta pod sklepieniami pałacu.

Kryszka Antoni (* w Radomiu r. 1818), lekarz. Do nauk lekarskich przykładał się początkowo w Krakowie rok jeden, a po przerwie dwuletniej od r. 1838 do 1840 w Wilnie, na-koniec do r. 1843 w Dorpacie, gdzie mu przyznano dyplom lekarza klasy I. W r. 1849, po uzyskaniu dyplomu doktorskiego od b. Rady lekarskiej Królestwa Polskiego, mianowany był lekarzem szpitala św. Rocha w Warszawie, w roku zaś 1852 został lekarzem naczelnym tegoż szpitala; stanowisko to zajmował do r. 1888. W r. 1858 powołano go na profesora do Akademii medyko-chirurgicznej warszawskiej,

ków 1901, str. 201 i 395).

Kryszna („Czarny") jedno z bóstw panteonu hinduskiego, które niekiedy uchodzi za ósme objawienie Wisznu (ob. A w a t a r a). Zdaje, się iż K. począł się z osobistości historycznej: w Mali a-bh ara ta (ob.) występuje jako potężny bohater, nieprzebierający w środkach, a czczący Siwę (ob.), ale już w Puranach uchodzi za bóstwo. Ogniskiem kultu jego jest Puri w 0-ryssie, gdzie odbiera cześć pod nazwą Dżagar-nata (ob. Dżagarnat), a kryszniści wraz z czcicielami Ramy (ob.) tworzą dwa wielkie rozgałęzienia kultu W i s z nu (ob.j. Kult K-y w każdym razie jest wcześniejszy od w. VIII przed Chr. Tysiące legend otaczają K-ę. Miał być synem Dewaki, żony Wazudewy, a krewniaczki Kanzy, króla Mathury. Ponieważ Kanzie przepowiedziano, iż syn Dewaki zgładzi go ze świata, kazał on mordować wszystkie jej dzieci, ale K. został przez bogów ocalony, ojciec oddał go pasterzom, a na jego miejsce podstawił dziewczynę. Kanza spostrzegł podejście i nakazał rzeź młodzieniaszków (dlatego niektórzy u-siłowali zbliżyć K-ę z Chrystusem). Przygody K-y w dzieciństwie, jego przebiegłość, niekiedy wcale nieładna, itd. dostarczyły wątku do wielu opowiadań. Później K., jak drugi Herkules, u-śmierza potwory, aż wreszcie zwycięża króla Nuraka, przywłaszcza sobie jego harem z 16000 kobiet złożony, pozostawia 180 000 dzieci. Ale wśród orgii traci królestwo, a odpoczywając pod drzewem ginie od strzały. W nagrodę za swoje czyny zostaje w niebo wzięty.

Kryszna, rzeka w Indyach, ob. K i s t n a.

Kryszpin, herb polski, ob. Kirszen-szte i n.

Kryszpin-Kirszenstein Hieronim, herbu własnego, mąż rycerski, marszałek kowieński. W r. 1657 kuchmistrz, w r. 1658 został pisarzem litewskim, w r. zaś 1663 mianowany podskarbim ziemskim litewskim i pisarzem, w r. 1676 rezygnował z tego urzędu. Za jego pod-skarbiństwa na Litwie funkeyonowały men-

w. w. w.

z. w.

A. Rb.

S. Drz,

niee w Wilnie (1664—1666), gdzie wybijano monetę złotą i srebrną, w Kownie gdzie bito szelągi miedziane, zwane boratynkami w latach 1663 i 1664, i w Brześciu-Litewskim, gdzie także same szelągi kuto r. 1664—1666. Bite zaś w Oliwie, w klasztorze pod Gdańskiem, zdaje się, że były pod zarządem podskarbiego ziem pruskich, mają zaś umieszczony herb podskarbiego litewskiego z tej przyczyny, że były przeznaczone na zapłatę zaległego żołdu wojska litewskiego.

Kryszpinowie, herbu Kirszenstein, wygasły ród polski. Pochodzą od zachodnio-pruskiej rodziny von Kirschenstein, z której Kryspin osiedlił się na Żmudzi w końcu w. XVI. Tego Kryspina potomstwo zwać się zaczęło od imienia przodka Kryszpinami. Należeli tutaj: Jan, dzielny wojownik przeciw Szwedom i Moskwie (1605 — 1618); syn tegoż, Hieronim (ob.), jeden ze znakomitszych rycerzy czasu swego, wielce zasłużony w licznych wojnach 1634—1670, podskarbi wielki i pisarz lit. (f 1676 r.); synowie Hieronima: J a n-H i e r o n i m, b-p żmu-dzki (f 1710 r.), autor kilku dzieł treści religijnej, Marcin, kasztelan trocki (1678), Michał, pisarz polny lit. (1678), i J ę dr z ej, woj. witebski (1697), podług Niesieckiego, „mówca i żołnierz wielki“, autor dzieła p. t. „Stateczność umysłu, albo nauka polityczna o statecznej cierpliwości podczas złych umysłów". (Warszawa 1769 in. 8°), wreszcie syn Marcina. Jerzy, kasztelan żmudzki (f 1750), ostatni z rodu.—Źródła: Niesiecki; Krasicki (przyjęty do herbarza Niesieckiego); Stupnicki.    D-

Kryszpork, ob. Kiszpork. Krysztalewicz, (bez dat), wierszokleta wileński za czasów uniwersytetu. Była to podobizna słynnego rymopisa warszawskiego Jaksy Marcinkowskiego, (ob.). Pisał nie tylko niedołężne wierszydła, ale i ramoty filozoficzne, które ofiarowywał różnym mecenasom. Był przedmiotem żartów całego Wilna. Utrzymywał się z datków studentów, którzy często zapraszali K-a na swoje zebrania, a na nich urządzano humorystyczne turnieje poetyckie, (o K-u „Pamięt. nauk. o liter." 1849, III str. 46 — 51; Kraszewski „Powieść bez tytułu" wyd. 1879 str. 76-80).

Kryształoluminescencya. Niektóre substancye, jako to arszenik, świecą podczas krystalizacyi. Zjawisko to, zwane K-yą, odkrył Rosę w arsze-niku. Z polskich uczonych badaniem K-cyi zajmował się Bandrowski.

Kryształowe szkło, ob. Szkło. Kryształowy pałac w hr. Kent, ob. Londyn.

Kryształoznawstwo, ob. Krystalografia.

Kryształy rzekome, kryształy fałszywe, ob. Pseudomorfoza.

Kryterynm (xptnfjpiov=cecha, probierz, od xpćvstv: wyróżniać, sądzić, oceniać). W docieka

niach filozoficznych odgrywa poważną rolę znalezienie i uzasadnienie tak zw. kryteryum prawdy. Określano je różnie: jako oczywistość myślenia, albo postrzegania zmysłowego, jako wolność od sprzeczności myślenia, jako jedno-głosność (zgodność) myślących między sobą (consensus gentium); już to jako potwierdzenie sądów przez doświadczenie, wreszcie, jako biologiczną użyteczność sądów (Nietzsche; Sim-mel).—Racyonalizm starożytny (grecki) widział K. prawdy w    w myśleniu rozumnem.

Według Parmenidesa tłum jest pogrążony w fałszu, albowiem zmianę i stawanie się u-waża za rzyczywistość, podczas gdy prawdziwą jest jedynie czysta myśl o „bycie". Według Heraklita prawda spoczywa w rozumnem, przez powszechny Xó^oę, oświeconem myśleniu, w niezamąconym duchu badacza, same zmysły zaś są „złymi świadkami". U Stoików występuje psychologiczne K. prawdy: <pavtaota %a-TaXy]7mid]—wyobrażenie ogólne (pojęcie), t. j. takie, z którem łączy się świadomość jego zgodności z objektem.—W filozofii R. Descar-tes’a K. prawdy sprowadza się do „jasnego i wyraźnego ujęcia": „Video pro reguła gene-rali posse statuere, illud omne esse verum quod valde clare et distinctepercipio" („Medit. de prima phil., „1641 III, p. 15). — Według Kanta istnieje tylko K. formalnie-logiczne: zgodność pewnego poznania z powszechnemi i for-malnemi prawami rozsądku i rozumu. Jestto conditio sine ąua non, a zatem negatywny warunek wszelkiej prawdy: dalej jednak logika pójść nie może, i błędu, który dotyczy nie formy, jeno treści, nie może ona wykryć żadnym probierzem („Kr. d. rein. V.").—Według W. Je-rusalein’a najważniejszem i decydującem K. prawdy sądu jest „ziszczenie się przepowiedni". Jestto K. przedmiotowe (objektywne). Gdzie to jest niemożliwe, trzeba zadowolić się „intersubjektywnem K.“: „zgodą spółmyślących (DenkgenossenY („Einl. in. d. Phil.“, II str. 91). Według H. Hóffdinga pojęcie prawdy jest pojęciem dynamiczne m, albowiem wyraża określony sposób stosowania energii myślowej, i jest pojęciem s y m b ol i c zne m, ponieważ oznacza, nie jednakowość albo podobieństwo jakościowe z jakimś przedmiotem bezwzględnym, lecz podobieństwo względne (analogię) pomiędzy rzeczywistemi zdarzeniami a ludzkiemi myślami. „Porównanie naszych myśli z bezwzględnym światem rzeczy jest niemożliwe; można tylko myśli i doświadczenia między sobą porównywać" („Philos. Probleme", str. 45 i nast., tamże 72).

Krytobulos, gr. Kpitó[3ooXoę.—1) Syn Kry-tona (ob.).—2) Syn Krytyasa (ob.), uczeń Sokratesa.—3) Lekarz Filipa II macedońskiego.—4) Przywódca Focejczyków, który dzielnie bronił Termopylów przeciw Gallom.

Krytolaos, gr. KpitóXaoę, wódz Achaj czykó w, który przez zaślepioną nienawiść, z pogwałce-

S. Drz.

tydzie przy Yia Appia.

St. M.

8. Drz.

niem prawa międzynarodowego, Rzymian rozjątrzył i rozstrzygającą walkę przeciw Lidze Achajskiej spowodował. Kiedy pod Skarfeą, w r. 147 przed Chr. poniósł klęskę, której dalszym skutkiem było w następnym roku zburzenie Koryntu, znikł bez śladu; prawdopodobnie sam sobie życie odebrał, i to zażywszy truciznę, albo też rzucił się w morską przepaść.

Kryton gr. Kpirow.—1) Sławiony z przywiązania swego ziomek, przyjaciel i uczeń Sokratesa, którego często wspierał znacznym swym majątkiem, a nawet, aby z więzienia go uwolnić, do wszelkich ofiar był gotów. Pamięć jego unieśmiertelnił Platon w dyalogu tożsamo miano noszącym (Sokrates dysputuje z K-nem, że nie wolno mu pod żadnym warunkiem wbrew prawom więzienia opuścić). Syn K-na Kry t obuł os (gr. Kprcó(3ooXoę), którego Dyoge-nes Laertius (11, 121) uczniem Sokratesa mieni, napisać miał 17 dyalogów treści przeróżnej. Z dzieł tych nic się prócz tytułów nie przechowało. — 2) filozof pytagorejski. — 3) poeta nowszy komedyi Attyckiej; z utworów jego znane są tylko trzy tytuły i drobne fragmenta. por. Meineke „Hist.. critica Comic. Graec.“ (st. 484).—4) Lekarz grecki z czasów Trajana, sławiony przez Marcyalisa (Epigr. 11, 60), który jako zwolennik szkoły metodycznej napisał dzieło lekarskie Koap.Y]ux4, w 4 księgach; prócz treści, którą Galenus podaje, nic z dzieła tego nie dochowało się. — 5—6) Dwóch historyków greckieh, wspomnianych przez Suidasa: jeden, rodem z Pieryi, w Macedonii żyjący około nar. Chrystusa, skreślił dzieje Getów, Fetc/d; drugi, z wyspy Naksos, napisał 'O/raeTYjpię, które wszakże, z większą słusznością, przypisać można Eudoksosowi (ob.).—7. Rzeźbiarz, rodem z Aten; nazwisko jego wyryte na karya-

S. Drz.

Krytooki (Myopsidae), rodzina mięczaków głowonogów (Cephalopoda, ob.), z rzędu dwuskrzelnych (Dibranckiata), dziesię-cioramiennych (Deeapoda). Cechą znamienną, wyróżniającą K-i z pośród innych dziesięcioramiennych, jest budowa oka. U głó-wonogów dookoła oka znajduje się fałd kolisty w rodzaju powieki; u wielu z nich jednak przestrzeń zawarta między tym fałdem a soczewką oka (właściwej rogówki u głowonogów brak) pozostaje otwarta i komunikuje się z otoczeniem zewnętrznem (w danym wypadku z wodą); u K-ów fałd ten rozciąga się nad ca-łem okiem (pozostawiając bardzo mały otworek nad soczewką), jest przezroczysty w miejscu ponad soczewką (nazwano go rogówką w t ó r n ą, ob. G ł o w o n o g i). K-i posiadają muszlę wewnętrzną, rogową lub wapienną. Większość rodzajów tej rodziny mieszka w pobliżu brzegów. Systematyka wylicza 26 rodzajów (z których 10 należy do liczby form kopalnych), ze 120 mniej więcej gatunkami (z których około 30 kopalnych). Podział na poszczególne grupy (rodzaje) oparty jest na budowie muszli, płetw i t. p.—P o dr od zin a I: muszla wewnętrzna rogowa: A) ciało wydłużone, naskórek otworu ustnego zaopatrzony w przyssawki; skorupa długości grzbietu. Dwa rodzaje: a) Sepioteutlńs, o wązkich płetwach wzdłuż całego boku ciała i b) Loligo-Jcalmar, o trójkątnych płetwach w tylnej części obydwu boków ciała. B) Ciało okrągławe; skóra około otworu gębowego bez przyssawek; skorupa sięga do połowy długości grzbietu. Rodzaje: a) Sepiola o płaszczu zrosłym z głową na grzbietowej stronie ciała i skorupie umieszczonej w tylnej połowie grzbietu i b) Rossia o niezrosłym płaszczu i muszli w przedniej połowie grzbietu. Podrodzina II: muszla wewnętrzna wapienna; ciało owalne; płetwy wązkie i długie, rozdzielone z tyłu. Rodzaj Sepia, mątwa.

KrytonillSZ, Lucius Critonius, piastując w r. 44 przed Chr. z Markiem Fanniuszem w Rzymie urząd edyla (aedilis cerealis), oświadczył Oktawianowi, który podczas igrzysk złote krzesło i koronę celem uczczenia zamordowanego Cezara na widok publiczny wystawić zamierzał, że pod żadnym warunkiem i, to jeszcze podczas uroczystości, którą własnym kosztem wyprawia, na podobne świadczenie honorów dyktatorowi nie zezwoli; Oktawian powołał go za tę śmiałość przed trybunał konsula Marka Antoniusza, który edylowi słuszność przyznał.—Appianus, Bell. civ. 3, 28.

Krytyas, gr. Kpiuaę, łac. Crilias: 1). K. starszy, syn Dropidesa, może cioteczny, lecz nie rodzony, jak niektórzy sądzą, brat i przyjaciel Solona; syn jego Glaukon był przez córkę Peryktyonę dziadkiem Platona, drugi zaś, Kallajschros—ojcem 2). K-a młodszego; blisko spokrewniony zCharmidesem (ob.) stryjem Platona, należąc do najstarszych i najznakomitszych rodów ateńskich, K. odebrał troskliwe wykształcenie. Nauczycielem jego był sofista Gorgias z Leontinoi, później Sokrates, do którego razem z Alcybiadesem się przygarnął. Pierwszy jego występ polityczny tchnął duchem stronnictwa demokratycznego, gdyż wybrany w r. 411 przed Chr. jako członek komisyi mającej przeprowadzić śledztwo w sprawie zamordowania Frynichosa (ob.), sprawił, że czyn ten zbrodniczy jako sprawiedliwy uznano. Brał też żywy udział w odwołaniu Alcybiadesa z wygnania. W r. 408 znajduje się K. na wygnaniu w Tracyi, a potem w Tessalii. gdzie penestów (chłopów czynszowych) przeciw panom podburzał. Na mocy amnestyi (po bitwie pod Aegos-potamos) powrócił do Aten, gdzie, dysząc zemstą za swe wywołanie, ważniejszą odgrywać począł rolę, która imię jego niesławą okryła, nadając mu przydomek tyrana. Przerzucił się po powrocie na stronę rządów oligarchicznych, w duchu Spartańczyków przez Lizandra ustanowionych, nawet został jednym z 30 członków ściślejszej regencyi; zrazu w porozumieniu

z Teramenesem (ob.), z którym się wkrótce pojedynczego fałdu skórnego, podniesionego ku poróżnił i intrygami o śmierć go przyprawił, za-    górze, uszy ponad czołem zrosłe; ogon w pomierzył jako jeden z najwybitniejszych z po-    równaniu do innych rodzajów bardzo wydłużo-

błonę lotną. K-y zamieszkują w Egipcie w grotach, katakumbach, starych murowanych b^udow-

Krytycyzm, gnoseologiczny punkt widzenia, według którego poznanie rzeczy powinno być poprzedzone przez zbadanie, krytykę możliwości (źródeł i granic) samego poznania. K-owi przeciwstawia się dogmatyzm: ślepa, niekrytyczna wiara w zdolność poznawczą mu ludzkiego, i sceptycyzm: równie niekrytyczne zwątpienie, które zadawala się przeczeniem tez dogmatycznych, nie docierając jednak do kwestyi zasadniczej, dotyczącej możliwości, pochodzenia i wartości poznania. Wundt zaznacza również, że wszelka teorya poznania (jako nauka reflektująca, usiłująca wyróżnić prawdę od fałszu) musi być poniekąd krytyczną. W tern znaczeniu można mówić o pierwiastkach i zarodkach K-mu (jako metody krytycznej) w filozofii Platona, Arystotelesa, Descartes’a, Leibniza. Zresztą W. Wundt u-waża sceptycyzm za K. negatywny. Na szczególną uwagę pod tym względem sługują prace Locke’a i Hume’a, z których pierwszy może być uważany za twórcę filozofii krytycznej. Locke sądzi, że fil. kryt. powinna zająć stanowisko pośrednie między pretensyą nieuzasadnioną do wszystko-obejmującej wiedzy a wynikającem z rozczarowania zwątpieniem o tem, że wogóle cokolwiek poznać można. Zadanie, postawione przez Locke’a w „Essay concerning liuman uuder-standing", jest właściwie tosamo, które rozwiązuje Kant w swej Krytyce Czystego Rozumu. — Twórcą atoli K-mu, jako systematu filozoficznego jest właśnie tenże Kant, którego z „drzemki dogmatycznej" obudziła dokonana przez D. Huine’a (ob.) krytyka niektórych > pojęć zasadniczych (zwłaszcza pojęcia przyczy-nowości). K. Kanta zawiera: teoryę apriorycznych pierwiastków naszego doświadczenia (poznania), pogląd dotyczący idealności transcendentalnej i realności fenomenalnej tych pierwiastków, pojęcie „rzeczy w sobie" itd. (ob. Kant).—H. Cohen określa K., jako „krytykę doświadczenia",naukę o metodzie, jak i N a to rp. Według Windelbanda metoda krytyczna ma charakter teleologiczny. „Wychodząc ze swego jedynego założenia, że istnieją wyobrażenia, postanowienia woli i uczucia, które powinny być powszechnie uznane, metoda krytyczna winna uświadomić sobie te wszystkie czynniki życia duchowego, które mogą być wykazane jako nieodzowne warunki urzeczywistnienia powyższego zadania. To jedynie może

rozu-

za-

między trzydziestu zaprowadzić w Atenach rzą- j ny (zbudowany z 11 kręgów). W rodzaju tym dy konserwatywno-arystokratyczne, które dla J jedyny gatunek Bhinopoma microphtfllum, ma-surowości Ateńczycy głęboko znienawidzili, jak i ły nietoperzyk o długim, cienkim i suchym osobę K-a samego. Nawet Ksenofon, tak wyro- ogonie, znacznie wystającym poza biodrową zumiały w sw^ch sądach, sam arystokrata z przekonania, mieni go najpodlejszym, najokrutniejszym z grona oligarchów. Otwarcie przyznawał lach i t. p. się K. do zdania, że bogów i kary ich wymyślili tylko prawodawcy starożytni, aby ludziom przed bezprawiem strachu napędzić. Lecz już w r. 403 przed Chr., poległ K. w walce z T hra-sybulosem (ob.), który na czele wygnańców ateńskich wyruszył, aby stolicę z pod tyranów wyzwolić. K. zyskał głośne imię jako poeta, mówca, historyk i sofista. Cenił go wysoko jako filozofa Platon („Timaeus" niedokończony, oraz według K-a nazwany „ Critias*). Zwano K-a „laikiem pomiędzy filozofami a filozofem pomiędzy laikami". Prócz mów sofistycznych i tragedyi pisał K. elegie polityczne, z których jedna dotyczyła miast poszczególnych, inna zaś urządzeń ludów przeróżnych. Czy w wierszach albo w formie traktatu pisał o Homerze i Archilo-chosie, niepodobna dzisiaj stwierdzić. Prozą napisał dzieło o konstytucyach TioXizeiai.

za-

Z dzieł K-a drobne tylko szczątki przechowały się. Wszystkie fragmenta zebrał N. Bach w „Cri-tiae carminum aliorumąue iugenii monumento-rum ąuae supersunt" (Lipsk 1827)- szczątki elegij wydali Schneidewin „Delectus poes. eleg." (t. I); Bergk T. „Poet. lyr. Graec." (4 wyd., tom II); na niemiecki język przełożył je

M. E. Weber „Die elegische Dichtung der Hel-lenen“, historyczne fragmenta zebrali: Mueller „Fragmenta histor. Graec.“ t. II; Diels „Fra-gmente der Vorsokratiker“, str. 562 —577. —Por.

Hinrichs „De Theramenis, Critiae et Tlirasy-buli rebus et ingenio" (Hamburg 1820); Weber

E. G. „Dissertatio de Critia Tyranno" (Frankfurt 1824); Bach N. „Commentatio de Critiae tyranni politicis elegiis" (Wrocław 1826); Capps „Greek tragic and comic poets“ („Americ. jour. of philol," t. 21). W nowszych czasach przypisują K-wi autorstwo rozprawy „O Kon-stytucyi Ateńskiej" ’Ałb]vaicov Tco^ttsia, która za dzieło Ksenofonta uchodziła. Por. w tej kwestyi: Boeckh Aug. „Staatshaushaltung der Athener", t. I. str. 432; Mueller C. w programie gimnaz. w Zittau z r. 1891; Dverup w „Jahrb. fur Philol." (Suppl. t. 27). 3) K. rodem z wyspy Chios, z którego obszernego poematu tylko kilka wierszy jambicznych się dochowało; wydali je: Cramer w „Anecdota", t. III str. 308;

Schneidewin „Delectus poes. eleg." (t. I str.

S. Drz.

230 i nast.).

Krytonos {Bhinopoma). Rodzaj ręko-skrzydłych(ni etoperzy) Chiropterazpod-rzędu liścionosych (Fhyllorhina). Wyrostek nad nosem w kształcie lancetowatego

A. Rb.

być pomyślane, gdy żądamy, aby wykaz aksio-matów apriorycznych i norm nie miał sam charakteru empirycznego". Od K-mn Kantow-skiego (racyonalistycznego) należy odróżnić „K. empiryczny, t. zw. „Empiriokrytycyzm" — rozwinięty przez R. Avenarius’a systemat „czystego doświadczenia". Systemat ten, jako zgoła realistyczny i pozytywistyczny, znajduje się w przeciwieństwie do wszelkiego apriory-zmu. Poznanie według niego polega na „powiedzeniach" (Aussagen), które w formie „doświadczenia* są „zależne" od ludzkiej jednostki ( „System C“). Ideałem poznania jest zdobycie czysto empirycznego „pojęcia świata", usunięcie wszelkiego dualizmu, wyrugowanie wszelkich kategoryj metafizycznych. Charakter empiriokrytycznej teoryi poznania jest biologiczny. (Avenarius „Kritikder reinen Erfahrung", „Der menschliche Weltbegriff"; „Piliłoś, ais Den-ken d. Welt gemiiss d. Princip. d. kleinsten kraft-masses"; I. Petzoldt „Einf. in die Phil. d. rein Erfahr.").—Literatura: A. Riehl „Der philos. K., Zur Einfuhr. in die Phil. d. Gegenwart";

C. Góring „Syst. d. krit. Philosophie"; H. Cohen „Kant’s Theorie d. Erfahrung"; L a-c h e 1 i e r „Du fondement de 1'induction"; W i n-delband „Praludien"'; Wundt „Logik"; „Phil. Studieu" (tomy IV, VII, X, XIII).

Krytyczna temperatura, ob. Krytyczne zjawiska.

Krytyczne zjawiska. Zjawiska te obserwować można, ogrzewając płyn w zatopionej rurce. A. C z y s t e p ł y u y. Rurkę A napełniamy do ³⁸/ioo objętości rurki czystym eterem, usuwając z niej starannie powietrze, poczem koniec rurki zatapiamy (fig. 46 ). Rurka jest przytwierdzona do osi B, około której można ją obracać za pomocą nitek m i a. Rurkę wraz z osią j umieszczamy w łaźni powietrznej lub olejo- j wej i ogrzewamy, mieszając od czasu do cza- i su zawartość rurki. W miarę ogrzewania gęstość j cieczy zmniejsza się stopniowo; jednocześnie prężność pary wzrasta, a co za tern idzie, gęstość pary stopniowo się zwiększa. W pobliżu 190° gęstości płynu i pary niewiele różnią się nawzajem; jeżeii teraz, obracając rurkę, zmniejszamy jej zawartość, to rurka napełni się gęstym obłokiem. Obłok ten to emulsya zgęszczonej pary w płynie, rozrzedzonym przez ogrzanie. Jeśli rurkę pozostawić następnie w spokoju, to emulsya się rozdzieli: płyn zbiera się na dole, para eteru na górze. Granica pomiędzy parą a płynem jest prawie niewidoczna, a menisk, w zwykłych warunkach wklęsły, staje się niemal zupełnie płaskim. Im temperatura rurki jest wyższa, tern trudniej uskutecznia się roz dział emulsyi na płyn i parę, tem mniej widoczną staje się granica pomiędzy dwiema fazami. W temperaturze 193° obłok znika zupełnie; w temperaturze gęstości obu laz, ciekłej i parowej, zrównały się ostatecznie, i zawartość rurki można równie dobrze uważać za ciecz

Wielka Enuykl. Ilustr. Ser. T. Tom XŁI. Zesl. 324b

jako i za gaz. Zjawisko to, a mianowicie zanik różnicy gęstości płynu i pary, nazywają zjawiskiem krytyczne m: temperaturę, w której zjawisko to zachodzi, t e m p e r a t u r ą krytyczną, gęstość cieczy w owej temperaturze równą gęstości pary nasyconej — gęstością krytyczną, wreszcie ciśnienie panujące podówczas w rurce — ciśnieniem kry-tycznem. Można dowieść, że w temperaturze krytycznej nietylko gęstości, lecz wogóle wszelkie własności płynu i pary stają się iden-tycznemi: w temperaturze tej znika więc wszelka różnica pomiędzy cieczą a parą. Powyżej temperatury krytycznej nie jesteśmy zatem w stanie ani skroplić gazu ani wyparować cieczy. Zależność gęstości pary i płynu od temperatury uwidoczniona jest na fig. 47. Jeśli do rurki wprowadzimy mniejszą ilość cieczy, nie odpowiadającą powyższemu stosunkowi ³⁸/₁₀₀, wówczas zjawisk krytycznych nie

~rn

Fig. 46.

będziemy mogli obserwować; płyn kurczy się w miarę ogrzewania, wreszcie ostatnia kropla znika, zanim osiągniętą zostanie temperatura krytyczna. Jeśli wprowadzimy zawiele cieczy, to również nie uda nam się obserwować zjawisk krytycznych, ilość płynu będzie stale wzrastała, wreszcie faza ciekła zapełni rurkę, zanim temperatura krytyczna zostanie osiągniętą. Teoryę zjawisk krytycznych wygłosił po raz pierwszy Andrewswr. 1869 w znakomitej pracy o ciągłości ciekłego i gazowego stanu materyi. Myśl Andrewsa rozwinął następnie analitycznie van der W a a 1 s (ob. Izotermy, chemia). Temperatura krytyczna różną jest dla rozmaitych substancyi: najniższą posiadają hel i wo-

dór. W ciekłym wodorze zjawiska krytyczne j    tworu eteru w wodzie i roztworu wody w ete-

obserwować można w temperaurze —238°; temp.    rze). a) zjawiska krytyczne w miesza-

k-czna helu nie została dotąd osiągnięta. Temp.    ninach jednorodnych. Zjawiska te ob-

k-na wody leży bardzo wysoko, a mianowicie    serwować można albo w rurkach zatopionych

około —j—360°. B. Mieszaniny dwóch pły-    albo w rurkach otwartych u dołu i połączonych

nów. Mieszaniny dwóch cieczy tworzyć mo-    z pompą hydrauliczną. W pierwszym przypad

Fig. 47. AB—gęstości płynu. CB—gęstości pary nasyconej    d—temperatura krytyczna.

ku otrzymujemy tesame zjawiska co w pojedynczych płynach (por. A); natomiast przy zmianie ciśnienia zjawiska są różne od opisanych powyżej. Dla przykładu warto rozważyć kondensacyę mieszaniny dwutlenku węgla z dwutlenkiem siarki, zbadaną dokładnie przez C a u b e t a. Mieszaninę obu gazów, zawierającą 62 części dwutlenku węgla na 38 części dwutlenku siarki, wprowadzamy do rurki, zatopionej u góry i złączonej z pompą Cailleteta. Miesza-dełko, wprawiane w ruch za pomocą elektromagnesu, miesza zawartość rurki. Rozważmy naprzód zjawiska kondensacyi w temperaturze 46.2°. Pod ciśnieniem 21 atmosfer zawartość rurki składa się z nienasyconej pary; przy zwiększeniu ciśnienia kondensacya zaczyna się pod ciśnieniem 21.8 atmosfery; w tym momencie ukazuje się pierwsza kropla płynu; \ punkt ten zwiemy punktem rosy. W przeci-j wieństwie do kondensacyi pojedynczego gazu mieszanina obu gazów nie skrapla się pod ci-gą albo roztwór jednorodny (spirytus i woda), śnieniem stałem: ciśnienie wzrasta stale pod-albo też mieszaninę niejednorodną (woda i e- czas skraplania; pod ciśnieniem 59.6 atmosfer ter), składającą się z dwóch warst ciekłych (roz- cała masa gazu zostaje skroplona; punkt ten

/otr

69.

SO.

j<r_

19

4r.

/<r

~JO

~kr

fc

/'w

Fig.48. AC—linia wrzenia.—BC—linia rosy—C—punkt krytyczny.—d—temperatura krytyczna.

zwiemy punktem wrzenia mieszaniny. Przebieg kondensacyi w temperaturze 46.2° stanowi przykład kondensacyi normalnej. Tesarne zjawiska zachodzą podczas kondensacyi w temperaturach wyższych, aż do 86°. Natomiast przebieg kondensacyi w temperaturze 86° jest zupełnie odmienny: przy stopniowein zwiększaniu ciśnienia otrzymujemy pierwszą kroplę płynu czyli punkt rosy pod ciśnieniem 63.5 atmosfer. W miarę dalszego ściskania gazu, ilość fazy ciekłej się zwiększa; skoro jednakże przekroczymy granicę 93 atmosfer, cala masa gazu staje się zupełnie jednorodną; w tym punkcie gęstość i skład fazy ciekłej dorównywa gęstości i składowi fazy gazowej, mamy więc do czynienia ze zjawiskiem krytycz-nem. Kondensacyą danej mieszaniny w tem-perat. 86° zwiemy kondensacyą krytyczną, temperaturę kondensacyi —temperat. k r y t y c z-u ą, zaś ciśnienie 93 atm. i gęstość obu faz ciśnieniem krytycznem i gęstością k r y t y c z-n ą. Temperatura krytyczna danej mieszaniny nie jest najwyższą temperaturą, w której mieszaninę tę można skroplić; skoro tęsamą mieszaninę ściskać poczniemy w temperaturze wyższej, np. 89.6°, to otrzymany pod ciśnieniem 71.8 atm. pierwszą kroplę płynu; w miarę wzrostu ciśnienia faza ciekła początkowo wzrasta, pod ciśnieniem 89 atm. osiąga maxi-rnurn. Jeśli ciśnienie zwiększyć jeszcze bardziej, płyn poczyna parować, ilość cieczy stopniowo się zmniejsza i pod ciśnieniem 93.2 atmosfer płyn przechodzi znów całkowicie w stan pary. To zjawisko zwane jest k o n d e ns a c y ą wsteczną. Powyżej 93 atm. mieszanina gazów wręcz nie daje się skroplić: jest to najwyższa temperat. kondensacyi danej mieszaniny. Temperatura krytyczna mieszaniny znajduje się zwy- | kle pomiędzy krytyczneini temperaturami czę- i ści składowych (zasada Strausa i Pawlewskie-go), zdarzają się jednakże i wyjątki.—b) zjawiska krytyczne w mieszaninach niejednorodnych. Mieszanina wody z eterem przedstawia układ trójfazowy—dwie fazy ciekłe i fazę parową. Podczas ogrzewania takiego układu w zatopionej rurce zmienia się w ogólności wraz z temperaturą skład wszystkich faz. Zajść przeto mogą zjawiska krytyczne dwojakiego rodzaju: albo faza parowa staje się identyczną z jedną z taz płynnych, albo też obie fazy płynne zlewają się w całość jednorodną. Pierwszy przypadek, zachodzący w mieszaninie wody i eteru, niczem się nie różni od poprzednio opisanego. Natomiast drugi przypadek przedstawia pewne cechy odrębne i zasługuje wskutek tego na osobne traktowanie. Dla ilustracyi zjawisk krytycznych w dwóch fazach ciekłych wybierzemy znów specyalny przykład, a mianowicie mieszaniny wody z fenolem, zbadane przez Aleksiejewa. Jeśli wprost proporcyonalne do ilości cząsteczek w zwykłej temperaturze zmieszamy fenol z wo- gramowych substancyi rozpuszczonej w danej

twór nasycony fenolu w wodzie, zawierający około 9 % fenolu, i roztwór nasycony wody w fenolu, zawierający 72% fenolu. W miarę ogrzewania wzrasta rozpuszczalność fenolu w wodzie i zarówno wody w fenolu; jeśli przeto w układzie współrzędnych oznaczać będziemy dla rozmaitych temperatur, jako odciętych, koncentracyą obu faz ciekłych, to otrzymamy dwie krzywe, AC i B C, schodzące się ze sobą w punkcie C, odpowiadającym temperaturze 68.4° i koncentracyi 36.1% fenolu (fig. 49). Punkt C zwiemy na zasadzie analogii ze zjawiskami opisanemi wyżej punktem krytyczuyin rozpuszczalności, temperaturę zaś i koncentracyę, punktowi temu odpowadające, krytycznemi. Powyżej temperatury krytycznej oba płyny, fenol i woda, mieszają się ze sobą we wszelkich stosunkach. Zbierając to, cośmy dotąd powiedzieli, określić można zjawisko krytyczne w ogólności jako zjawisko, w którem dwie jakiekolwiek fazy danego układu pod wpływem

~To w ió

Fig. 49. AC—rozpuszczalność w fenolu. 13C—rozpu -szczalnosc fenolu w wodzib. C —punkt krytyczny.

nieznacznej zmiany temperatury albo ciśnieni a stają się identycznemi (Gibbs). C. Zjawiska krytyczne w roztworach. Doświadczenie poucza nas, że roztwory ciał nielotnych istnieć mogą powyżej temperatury krytycznej rozpuszczalnika (Hannay i Hogfarth). Zjawiska krytyczne w roztworach nie różnią się zasadniczo od zjawisk w mieszaninach jednorodnych. Co się tycze temperatury krytycznej roztworów, to istnieje pewna prawidłowość, analogiczna do prawidłowości dotyczących punktu wrzenia i zamarzania roztworów; podwyższenie temperatury krytycznej rozpuszczalnika nie zależy od natury ciała rozpuszczonego, lecz jest

dą, to otrzymamy dwie warstwy ciekłe: roz- ilości rozpuszczalnika.

M. C.

Krytyka (gr. xpiva> = oddzielać, poddawać rozbiorowi, a zatem K. to oddzielanie rzeczy dobrych od złych, fałszu od prawdy). K. jest nieodłączną od każdej czynności naszej umysłowej i dlatego tworzy część bardzo poważną wszelkiej pracy naukowej. Ale w niektórych gałęziach nauki wyodrębniła się w doktrynę samodzielną, pochłaniającą całkowicie siły wielu pracowuików. Tutaj przedewszystkiem należy K. h i stor y c zna. l)Historya tylko wtedy może oprzeć się na materyale, z którego użytkuje, kiedy sprawdzi jego wiarogodność, zarówno ze strony zewnętrznej, pochodzenia, jak i wewnętrznej, treści. Co do strony zewnętrznej chodzi o wykazanie, czy dokument po pierwsze jest autentyczny, a powtóre jeśli autentyczność jego nie ulega wątpliwości, to czy istotnie jest takiego pochodzenia jak pospolicie się mniema. Dopiero ustaliwszy wiarogodność i pochodzenie dokumentu, można rozpatrywać wartość jego wewnętrzną, tj. o ile zdarzenia, w których opowiada, odbyły się tak jak w nim podano. Bernheim B. „Lehrbuch der historischen Methode“ (wyd. II, 1894) w rozdziale czwartym podał literaturę przedmiotu. Szczegóły ob. H i s t o r y a i Hi s t o ry o gr af i a. — Obok K-i historycznej rozwinęła się w taką samodzielną K-ę

2) K. Pisma św., która odpowiednio do stanowiska krytyków wytknęła sobie zadania bardzo odmienne: bądź zbadanie autentyczności różnych ksiąg, tj. czy są one dziełem tych autorów, którym są przypisywane, bądź oczyszczenia tekstu od błędów, które się wkradły podczas przepisywać i przekładów, bądź rozbioru treści samej. Taka K. sięga pierwszych wieków chrześciaństwa, choć dopiero w w. XIX przybrała odcień zgoła nowy. Szczegóły ob.

pracą swoją „Poetices libri VII“ (1561) przyczynił się on niezmiernie do utrwalenia sławnych trzech jedności w dramacie, a nadto pod wpływem Horacego uważał obfitość sentencyi moralnych za główną zaletę utworu. Scaliger wywarł wpływ swój na wszystkich teoretyków poezyi w Anglii, Francyi i Niemczech w. XVI i XVII. W w. XVII ukazuje się praca Boi-le a u (ob.) „1’Art poetiąue" (1674), w której zawarto wszystkie zasady pseudoklasycyzmu. I na tej pracy zaciążyły wywody Horacego: utwór powinien być tak przejrzysty, jak strumyk, który sączy spokojnie wody swoje kryształowe w poprzek łąk, kwieciem pokrytych. Styl dobry jest ważniejszy od treści. Etudiez lacour! studyujcie zwyczaje dworu, ta zasada wyraźnie mówi, że teorye Boileau, acz odwołujące się od poglądów Starożytności, były niczem innem, jedno doktryną zapłodnioną przez zwyczaje dworu wersalskiego, i nie dziw, że znalazły w Ludwiku XIV wielbiciela gorącego. Boileau, który w pracy swojej zawarł całą istotę poglądów pseudoklasycznjch, wywarł wpływ na twórczość poetycką w całej Europie. Ale pseudo-klasycyzm, to wcielenie w poezyi ducha ceremoniału dworskiego, niebawem został podważony przez rozwój życia:, na widowni dziejowej pojawia się mieszczaństwo, a wraz z niem we Francyi teoretycy kierunku narodowego w sztuce. P e r r o t (ob.) w „Parallele des Anciens et des Modernes" (1688 —1689) już podnosi głos w tej mierze, a poglądy jego rozwijają Dubos „Reflexions certiąues sur la poesie et la pein-ture" 1719 oraz Diderot („Poetiąue Dramati-que“ 1751), choć jeszcze dadzą się słyszeć głosy w obronie pseudoklasycyzmu: Batteux („Les beaux arts reduits a un meme principe" 1746, dzieło wielkiego rozgłosu), Laharpe (Cours de la litterature). Pod wpływem Francyi pozostaje Anglia, ale obecność Szekspira działała, i nawet w okresie największego panowania pseudoklasycyzmu dają się tam słyszeć istne herezye (np. Dryden „Essay on Dramatic Poe-try“ 1667 oświadcza, że stosować do oceny Szekspira zasady Arystotelesa to samo Co według kodeksów jednego kraju sadzić człowieka pochodzącego skądinąd; albo Pope „Essay on cri-ticism“1711 zaznaczający, iż krytycy, tak snno jak poeci rodzą się, zasady zaś K-i to tylko usystematycznianie praw przyrody; a nadto lord Staftesbury w różnych swoich pracach). W Niemczech cios pseudoklasycyzmowi zada Lessing (ob.), choć jeszcze ulega on wpływom doktryny Arystotelesa i stawia tam dogmaty, gdzie twór-

ten filozof wypowiada w wielu razach glądy później wygłaszane przez Taine’a. Herder wywarł wpływ możny we Francyi; M o n-tesąuieu (ob.) przyczynił się do ugruntowania pokrewnych poglądów, a de S t a e 1 (ob.; „De la litterature" 1800) i Vi Ile mai u

po-

Pięcioksiąg, Pismo św.. Piśmiennictwo przedmiotu: Cornill „Einleituug in das alte Testament" (Freiburg i Lipsk, wyd. II 1893); Holtz-mann „Lehrbuch der histor-krit. Einleituug in d. Neue Testament" (wyd. III 1892).—3) K. literacka. K. literacka, a w rozleglej-szem rozpatrzeniu K. utworów sztuki, tworzy doniosłą gałąź publicystyki, pospolicie grzeszącą wielką podmiotowością. Starczy wziąć do ręki ocenę nawet bardzo wybitnego utworu, np. powieści, napisaną przez dwóch krytyków, ażeby odrazu spostrzedz, jak dalece stanowisko ich jest subjektywne. K. taka jest niekiedy tylko oddaniem wrażenia, jakie dzieło wywarło na piszącego. Za przykład może posłużyć Rossya, gdzie K. literacka przekształciła się w publicystykę społeczną (poniekąd Bielinskij ale przedewszystkiem Dobroljubow i Pisarew). i czość nie zna ograniczeń — okoliczność, która Usiłowano jednak położyć kres tej podmioto- wywołała protest ze strony Herdera (ob.); wości i wytknąć K-e zasady, których winna się trzymać w ferowaniu sądów swoich. Już Platon i Arystoteles, a w Rzymie Horacyusz {De arte poetica) usiłowali wyłożyć te zasady. Prace te oddziałały na teoretyków Odrodzenia, z których zwłaszcza warto wymienić Juliusza S c a 1 i g e ra;

I, K.

S. !'iz

n. p.

wsch. na zach.

15 m. długiej, a 2—2x/₂ m- szerokiej. Od zach. do doliny Koprowej i od płn. do doliny Nie-wcyrki, jakoteż od wsch. do doi. Zielonego Stawu ma K. stromą przepaść, ściana północna do doi. Niewcyrki spada na 500 tn. prostopadle. Widok wspaniały. Widać stawy Teryań-ski, Zielony w doi. Suchej, Ciemnosmreczyński Niżni i Szczyrbski; następnie na płd. dolinę Wagu i Niżnie Tatry aż po Tatry z Dżumbi-

Br. G.

nach r. 1813“ (Kraków 1893).

(„Cours de la litterature frauęaise“ 1828—1830, oraz inne prace, ob.) krzewią je dalej. Ville-main usiłuje zrozumieć utwór, badając życie pisarza i jego otoczenie—myśl, którą opracowują Saint-Marc Girardin i Sainte-Beuve (ob.), aż wreszcie ukaże się Taine (ob.), który z taką mocą uwydatni konieczność liczenia się z całem otoczeniem społecznem autora i K-ę literacką zamieni na psychologię społeczną twórczości (choć już Henneąuin „la Critiąue Scientifique“ 1888 wystąpi w obronie lekceważonego przez Taine’a znaczenia duchowości twórcy). Natomiast Herder bardzo słabo oddziałał na rozwój K-i we własnej ojczyźnie. Zamiast stanięcia na gruncie faktów realnych, K. niem. wikła się w wywody o absolucie piękna (Wolff, Baumgarten, Kant, Schlegel i uczniowie jego, Hegel i hegeliści): zaledwie praca Riimelina „Shakspeare-Studien" (1865) zwiastuje rozstanie się z metafizyką. Anglia w tym okresie nie wydała żadnego teoretyka: Carlyle, Macau-lay byli K-mi, ale teoryą nie zaprzątali się, tak samo niepodobna do teoretyków zaliczyć Ruskina. Z pośród K-ów ostatniej doby warto wskazać we Francyi subjektywistę Lemaltre’a (ob.) i Brunetiere’a, oraz w Danii Brandesa. — Piśmiennictwo: Egger „Essai sur 1'histoire de la critiąue chez les Grecs“, Braitmaier „Gesch. d. poetisch. Theorie u. Kritik“ (1888 — 1889); Griicker „Histoire des doctrines litteraires et esthet. en Allemagne" (Paryż 1883); Bourgouin „Les maitres de la critiąue au XVII s.“ (1888); Brunetiere „l’Evolution de la critiąue de-puis la Renaissance jusqu’a nos joui s" (Paryż 1890). Co do Polski ob. LiteraturaPolska. Porównaj także: Pseudoklasycy zm, Realizm, Romantyzm.

Kryu metopon, gr. Kpmo p.śT(07tov (czoło baraua). — 1) Południowo-zachodni przylądek Krety z przystanią; dzisiaj Capo Crio. —2) najwięcej ku południu wysunięty przylądek Cher-sonezu Tauryckiego, naprzeciw przylądka Ka-rambis (dzisiaj Kerembe, Kerine, Pisello) na pafłagońskiem wybrzeżu, na zachód od południka 34° Gr., który dzieli M. Czarne na dwie prawie równe części; dzisiaj Karadye Burun, Aja Bnrun, albo też Ajondagh.

Krywań, tk. Krzywań, szczyt w Tatrach liptowskich, od zakrzywionego wierzchołka jakby dzioba orlego tak nazwany. Jest on jedenastym w szeregu najwyższych turni Tatr (2496 m.

m.), wierzchołek ma postać podkowy ze a z płu. na płd zwężonej,

rem i Królową Halą, a na płn. wsch. i zach. cały obszar Tatr. Na szczycie znajdowały się przed kilku laty szczątki pomnika z żelaza, postawionego dla uwiecznienia pobytu tamże króla saskiego Fryd. Augusta II (piramida żela zna postawiona 4 sierpnia 1841); każda strona pomnika miała napisy: w łacińskim (wsch.), niemieckim (północna) i węgierskim (połud. i zach.). Strona wsch.: „Mons Kriwon Gestas regum primum Fridericum Augustum Regem Saxoniaeque patrein. Heros intrepidus sper-nens Tua eulmina scandit et veteres 8axos spectat abinde suos, unde tibi splendor venit ąuoąue fama perennis. Impavidis praestant haec monumenta fidem“. Strona północna: „Gott segne Sachseu".—Z uczonych zwiedzali szczyt K-a: Townson 1793 r., B. Hacąuet 1792 i 1794, Stan. Staszic 12 sierpnia 1805, J. Wahlenberg 1813. Maciej Korwin węgierski miał pierwszy zacząć tu kopanie złota, ale dla małej wydajności zaniechano tego. Szukano tutaj złota za Maksymiliana II, lecz z malem powodzeniem. Później nieraz kuszono się otrzymać złoto z K-a przyczem niektóre rodziny liptowskie całkiem zubożały. R. 1784 kazał rząd na własny rachunek otworzyć kopalnie, lecz wkrótce je opuszczono. Za pobytu Staszica były wszystkie „banie" już to zapadłe, już też śniegiem i lodem zawalone. Także Hacąuet zastał je całkiem opuszczone, a z chaty górniczej tylko szczątki.

Krywań mały tk. Krywań turczański, szczyt w Magurze turczańskiej (ob.), Fatrą wielką zwanej, 1669 m. npm.—Por. Br. Gu-stawicz „J. Wahlenberga Pomiary barom, w Tatrach i przyległych działach górskich i doli-

Br. G.

Kryweczki, herb polski z indygeuatu. Na tarczy przedzielonej pasem błękitnym, ukośnie w lewo idącym, na którym pałasz rękojeścią do góry, ostrzem do dołu, w polu górnem, sre-brnem—na murawie jednorożec srebrny wspięty w lewo, w dolnem, również srebrnem—na mu-

Fig. 50. Kryweczki (herb).

rawie drzewo palmowe zielone. Nad hełmem czech pomiędzy radnymi miejskimi i ducho-w koronie szlacheckiej między dwoma skrzy- 1 wieristwem. dlami czarnemi drzewo palmowe zielone. Herb rodziny czeskiej Kryweczkich, z której Jan c. k. radca apelacyjny we Lwovvie, otrzymał in-dygenat galicyjski w 1784. — Źródła: Poczet, szl. galicyjskiej; Hefner.

Hed.

Kryzys, ob. Przesilenie.

Kryżbork, niem.K r eut z bu r g, łot. Kryst-ziejmies pile, zamek starodawny i okazały na praw. brzegu Dźwiny, pow. dźwiński, gub. witebska, stanowi wraz z mieściną tejże nazwy i rozległemi dobrami (ciągnącemi się nad prawym brzegiem Dźwiny, od stacyi Ca-rogród wzdłuż kolei żel. rysko-orłowskiej aż dwie mile za stacyą kryżborską na przestrzeni kilkunastu mil), od przeszło 3 stuleci, dziedzictwo polsko-inflanckiej gałęzi bar. Korffóyr, przydomku Schmysing, piszących się wszakże zwykle Korff-Kreutzburg. Zamek ten wznosi się na

o.

Krywe-Krywejto, jakoby nazwa arcykapłana litewskiego. Takiego arcykapłana nigdy nie było. Ob. Kri we.

Krywicze, potężne plemię słowiańskie, które zajmowało okolice źródeł Wołgi, górne po-rzecze Dniepru i Dźwiny, oraz część porzecza Niemna. Do K-ów zaliczają niektórzy także Słowian, zamieszkujących pojezierze Ilmenu. Wspomina o nich Konstantyn Porfyrogenety pod na-    miejscu przez b-pa ryskiego Mikołaja I    w r.

zwą Kpt[3YjTat'/jVO!.,    Kp^trCot jako o    plemienni,    1237 założonego grodu Creutzburg,    w do-

które pozostaje w    zależności od Rusów    kijowskich    kumentach z w. XIII i XIV noszącego    stale

(niektórzy utożsamiają

Ptolemeusza). Schlozer, Strahl i iu. usiłowali wykazać pochodzenie łotyskie (względnie litewskie) K-ów, w każdym razie do K-ów wsiąkło wiele pierwiastków fińskich i może łotewskich (zaznaczyć warto,że Łotysze sąsiadujących z niemi Słowian zowią Kree ws, a ziemie ich K reewu-s e m m e). Wykopaliska archeologiczne świadczą, że już w okresie tworzenia się państwa rossyj-skiego K. mieli stosunki wymienne z Byzancyum dość ożywione i parę ognisk życia politycznego (Izborsk, Połock i Smoleńsk). Znajdują się na drodze handlowej ze Skandynawii do Byzancyum (Dźwina—Dniepr), uczuli bardzo wcześnie na sobie dłoń żelazną Wary a gó w (ob.): w dzielnicy K-ów wyrabiano łodzie, na których Wa-ryagowie docierali do Konstantynopola. Tracą resztki samodzielności w r. 1127, kiedy Mści-sław Włodzimierowicz wysłał braci swoich do podbicia ziemi Potockiej (ob.); dzielnica ta została oddana synowi Mścisława, Iza-sławowi. K. tworzą rdzeń Białej Rusi obecnej.

w wiosce Krywica (w Rowieńskiem), a dziedzic tej wioski, Wł. hr. Plater, czynił tam poszukiwania, naturalnie, bez skutku

Kryzy (niem. Krause, ob. Kreza), ubiór fałdowany na szyję, który w w. XVI rozwinął się z kołnierzyka (ob. Kołnierz). Miał pierwotnie rozmiary dość skromne, ale stawszy się samodzielną częścią ubioru, rósł w wysokość i szerokość, a pokryty drogiemi koronkami osłaniał całą szyję aż po uszy. Trzeba było umacniać go wewnątrz za pomocą drutu, silnie krochmalić. W takiej formie nosili go zarówno mężczyźni jak i kobiety w drugiej połowie w, XVI. Ku schyłkowi w. XVI, gdy kobiety zaczęły obnażać szyję i górną część

piersi, przekształca się K. w stojący wachlarzo- od innych linij tego rodu. wato sfałdowany kołnierzyk koronkowy, a w początku w. XVII, gdy w modę weszły długie j żowce. włosy, spadał na plecy, i jedynie miał fałdy na krawędzi. Niebawem K. znikły zupełnie, I por (pseud. Tomasza Potockiego), ale aż do w. XVIII dochowały się w Niem- !

K-ów z    Kap[3wveę    nazwę Cruc eborcli. Temże mianem    ozna

cza go kron. inflancki Hermann de Wartberge. Nie brak i rozlicznych widoków zamku    kryż-

borskiego (J. K. Brotze „Sammlung livl. Mo-numente“, t. VII, str. 27, 32, i 51, oraz t. VIII str. 147). Wszystkie te widoki wykonane w w.XVIII. Odtąd zaś zamek starożytny ulegał licznym przeobrażeniom, zwłaszcza w r. 1848, w którym ojciec teraźniejszego dziedzica odnawiał całkowicie tę siedzibę. Drzeworyt w „Kłosach" (t. XL II str. 337), wykonany wedle rysunku zdjętego na miejscu przez Bog. Kraszewskiego 1882, przedstawia dokładnie ten zamek w jego stanie obecnym. Niezwykle mocne mury i baszty, silne krzyżowe sklepienia, podtrzymujące część jego dolną, pozostawiły czworobocznemu gmachowi charakter poważny. Wnętrze gmachu, dotąd starannie utrzymane i całkowicie zamieszkane, obfituje w pamiątki historyczne i rodzinne z ostatnich trzech stuleci. (Por. G-. Manteuffel „Zamek Kr.“, „Kłosy" t. XL II Ne 1092, str. 337 — 348). Zamek ten, Naruszewicz poszukiwał stolicy ich niegdyś warowny, w r. 1577 opanował Iwan

Groźny, z którego mocy wydarł go napowrót Stefan Batory, a w lat kilka potem za zasługi wojenne oddał w dziedzictwo Mik. Korffowi, piszącemu się odtąd „na Kryżborku Korff", jako i dzisiejsi jego potomkowie, przechowujący w archiwum k-em, ze czcią niemal religijną, nietylko liczne dokumenty, ale nawet ciekawe korespondencye ówczesne. Przywilej na kryżbor-skie dobra i zamek, wydany w r. 1585 przez Stefana, zatwierdził w r. 1589 wieczyście Zygmunt III. Skarbiec zamkowy przechował do dni naszych puchar srebrny, którym Batory obdarzył pierwszego k-go Korffa, kazawszy na nim wyryć odwieczny herb Korffów, z pewną atoli odmianą, wyróżniającą odtąd linię k-ką

G.M.

Kryżewac, miasto w Kroacyi, ob. Krzy-

Kryżtopór A., niewłaśc. zamiast Krzyżto-

Krzaczynek, ob. E pis ty lis.

Krzak, na Podlasiu „wianek⁴¹ K. jest ga- t podskarbińskich z r. 1771 obejmowało wsie: łązką jałowca lub jodły, na której starszy drużba wiezie i wręcza pannie młodej od narzeczonego wieniec i chustkę w upominku. Ob.

Krzeczkowę, Olszany i Hołowińcze z przyle-głościami. Posiadał je Wojciech Lewicki z żoną, opłacając kwarty złp. 1719, a hyberny złp. 270 gr. 19 („Sł. Geogr.⁴⁴).

Krzeczot Falco lanarius), zwany także r a-rogiem i bi ałozorem. Ob, B i a ł o z ó r.

Krzeczowskie s-two niegrodowe w wojew. Krakowskiem pow. Czchowskim. Podług spisów podskarbińskich z 1765 r. zaliczało się do dóbr stołowych królewskich i opłacało hyberny złp. 4 409 gr. 28. Po zajęciu przez rząd austryacki w 1775 r. składało się z wsi: Krze-czów, Rzezawa, Jodłówka, Borek, Ostrów, Buczków, Dębina, Dąbrówka, Przyborów, Łęki, Rysie i Rudy. Następnie przyłączono do niego sstwo Bocheńskie i wsie: Gawłów, Stary i Nowy, Słomkę, Turzec, Najkowice Stare i Nowe. W takiem połączeniu rząd austryacki sprzedał je w różnych czasach, w 5 sekcyach, za summę zł. reń. 185 572, nie licząc sstwa Bocheńskiego, które uabyło m-sto Bochnia z niektóremi wójtostwami i folwarkami. („Sł. Geogr.⁴⁴).

Krzeczowskie albo Myślenickie s-stwo niegrodowe w wojew. Krakowskiem, pow. Szcze-rzeckim, podług spisów podskarbińskich z r. 1770 zaliczało się do dóbr kasztelanii krakowskiej i składało z miasta Myślenice, i 12-u wsi; posiadał je Jan Klemens Branicki, hetman w. kor., opłacając kwarty złp. 6 829 gr. 28, a hyberny złp. 6 022 gr. 16. Po zajęciu s-stwa przez rząd austryacki, sprzedał je Branicki ks. Franciszce (Krasińskiej) ks. kurlandzkiej za zł. reń. 464 662 i 30 kr., łącznie z częścią sstwa L an ck or oń s ki ego (ob.) i dzierżawą Pierz-chowice. („Sł. Geogr.⁴⁴).

Krzeczunowicz, herb polski z nadania. Na tarczy ściętej w polu górnem, srebrnem—na zielonym pagórku baran czarny; w dolnem,

L: K.

Rózga (weselna).

Krzak, ob. Krzew.

Krzcińskie jez. przy wsi Krzcin, pow. sandomierski, o kilka wiorst na płd. od Koprzywnicy, należy do rzędu licznych jezior pokrywających rozległą w tern miejscu dolinę Wisły. Są one utworzone z wód zostawianych przez wylewy oraz z doprowadzanych przez strumienie z pobliskiej wyżyny. Jeziora noszą na sobie charakter łach wiślanych i mają komunikacyę z Wisłą. K. jezioro ma 20 mrg. obszaru- przyległe mu jez. Kozłowy Dół 70 mrg. obszaru, w pobliżu nadto jez. Łacha stara (10 mr.) i Słony dół (1 mrg.) („Slow. Geogr.⁴⁴)

Dr J. P.

Krzcillk, Kciuk, Ksiuk, Kściuk jKrciuk, są to nazwy dawne palca wielkiego u ręki, dotąd jeszcze używane czasem przez lud nasz, zwłaszcza w okolicach Krakowa. Nazwa K. ma pochodzić od słowa „krzcie⁴⁴ (t. j. chrzcić), ponieważ ksiądz, gdy chrzci, palcem wielkim, umoczonym w wodzie, na czole nowo-chrzcieńca robi znak krzyża.—K em nazywany bywa palec tylny nogi ptaków.

Krzczeń, jezioro przy dobrach Zezulin, pow. lubartowski, o 5 w. na płn. od jez. Dratowo;

60 mrg. obszaru i 20 stóp głęb. Dokoła rozległe błota, idące brzegami Tyśmienicy na przestrzeni kilkunastu tysięcy mrg. („Sł. Geogr.⁴⁴).

Krzeczek, Ob. Tarantula.

te ii

Krzeczkowski Józef, literat i zasłużony wydawca, rodem z Podola. Jednocześnie z Kraszewskim przebywał na uniwersytecie wileńskim i już wówczas był jednym z najezynniej-szych działaczy w ruchu literackim. Gruntownie obznajomiony z literaturą powszechną, a zwłaszcza z włoską, którą cenił najwyżej, starał się zaszczepić jej znajomość. Po zamknięciu wszechnicy i rozproszeniu tylu sił K. pozostał w Wilnie i gorliwie pracował nad podtrzymaniem piśmiennictwa, prawie zamarłego po ostatnim pogromie. Jego wydawnictwa miały duże znaczenie w ówczesnem życiu uinysłowem Wilna. Ogłosił zbioropisma „Znicz⁴⁴ (t. I 1834; t. II 1 835)

„Biruta⁴⁴ (t. I 1 837, II 1838); „Rimembranza44 1843, oraz wspólnie z Dobkiewiczem i Tryn-kowskim najcenniejsze „Pisma rozmaite⁴⁴ 1838.

Fig. 51. Krzeczunowicz (herb).

czerwonem—na takimże pagórku koń siwy w biegu. Nad hełmem w koronie szlacheckiej między skrzydłami w połowie i naprzemian srebrnemi i czerwonemi pół konia siwego. La-

We wszyskich tych zbiorach znajduje się sporo poezyi K-go, które świadczą, że autor nie posiadał talentu. Słabą jest równie powieść K-go „Pańskie narody⁴⁴ (Wilno 1845.) Wydał pod pseudonimem Spirydyona Wędżegi „Świstek A. B. C.⁴⁴ (3 zesz. 1845). Zasłużył się bardzo historyografii przekładem listów nuneyu-sza Commendoniego, które wyszły p. u. „Pamiętniki o dawnej Polsce⁴¹ (Wilno t. I 1847, t.

11 5851).

Krzeczkowskie s-stwo niegrodowe w woje w.

Ruskiem, w ziemi Przemyskiej, według spisów bry z prawej strony czarne, z lewej czerwone, ku). Cięż. at. 28, 4(0=16). Należy do rodziny podszyte srebrem. Nadany z przydomkiem „z Ole- j węglowców (ob.). W związkach, jakie tworzy, jowa“ Jerzemu K-wi, kupcowi ormiańskiemu : jest tylko czterowartościowy (ob. Pierwiast-w Oalicyi 3 czerw. 1785 przez ces. Józefa II.— j ków wartościowość). W postaci wolnej Źródła: Poczet szlachty galicyjskiej; Hefner; ! w przyrodzie się nie znajduje-, zaś w postaci

u.

Czarniecki; Ostrowski.

bezwodnika krzemowego Si0₂ (ob. minerały:

Krzeczunowicz Kornel, mąż stanu (* kwarc, chalcedon, trydymit); bądź bez-1813 r.—i 1881). Studya prawnicze ukończył wodnika uwodnionego Si0₂ n H.,0 (ob. opal), w r. 1838 we Lwowie, dwa lata urzędował wreszcie w postaci mnóstwa wywodzących się w prokuratoryi skarbu, potem podróżował po z tego bezwodnika soli o różnorodnym składzie, Włoszech, Francyi, Anglii i Niemczech, gdzie t. zw. krzemianów. Co do różnorodności badał prawodawstwo, administracyę, system fi- składu krzemianów ob. minerały: oliwin, p i-skalny i stosunki ekonomiczne. Z obfitym zaso- roksen, leucyt, werneryt, skalenie, bem wiedzy powrócił do kraju i poświęcił się andaluzyt, granat, epidot, d ze o lit, apo-służbie kraju. Już w r. 1844 zasiadał na sej- filit, galman, nontronit, serpentyn, mie stanów galicyjskich, gdzie śmiało upomniał chloryt, miki i gliny. Krzemiany należą się o poprawę stosunków wewnętrznych; on pierw- ¹ do najważniejszych minerałów skałotwórczych szy wespół z Wasilewskim na posiedzeniu sta- j (ob. skał o twórcze minerały). Między nów galicyjskich r. 1845 podniósł potrzebę bezwodnikiem krzemowym, względnie krzemia-ztiiesienia pańszczyzny. Od czasu otwarcia sej- nami, a bezwodnikiem węglowym (C0₂), znaj-mu galicyjskiego był jednym z uajczynniej- dującym się w powietrzu, względnie węglana-szych członków samego zgromadzenia i Wydz. mi, zachodzi równowaga:

CaSi0₃-fC0₂^CaC0₃-fSi02 węglan wapniowy wapniowy

. krzemian

Krajowego; jego niezmordowanym staraniom zawdzięcza Galicya dokonanie nowych pomia-rów katastralnych i racyonalniejszego wymia- i ru podatku w r. 1869 i następnych. Jako Członek Tow. gospodarczego w Galicyi położył rze- przesuwająca się na lewo w temperaturach telne zasługi staraniami o wywołanie reformy wysokich, zaś na prawo w temperaturach niz-

podatku gruntowego budynkowego i o uregulowanie służebności. Nikt od niego lepiej nie znał stosunków kraju i nikt gorliwszym nie był ich obrońcą. Nazywano go „Kata-strowiczem*. Śmierć zaskoczyła go nad wypracowywaniem materyału w sprawie podatkowej do Rady państwa w Wiedniu. Oprócz wielu prac w czasopismach, memoryałów, oraz referatów sejmowych, ogłosił: „Betrachtuu-gen iiber die Behandlung der Streitigkeiteu zwischen den gewesenen Herrschaften uud den ehemaligen Untherthanen in Gallizien“ (Lwów 1851, wyd. 2-e Wiedeń 1861); „Rzecz o katastrze w Galicyi“ (Kraków 1860) „Przeciw ustawie o podatku gruntowym* (Lwów 1871). (Por. Estreicher). Najważniejszem jego opracowaniem urzędowem w druku jest „Denksehrift* (Estr. II) w sprawie nowego pomiaru i klassyfikacyi gruntów do opodatkowania.

Krzek, skrzek, ob. Żaby.

Krzelów—dziś pow. jędrzejowski, dawniej

kich. To znaczy, że dawnemi czasy, kiedy temp. na powierzchni ziemi była niezrównanie gorętsza — w korze ziemskiej było więcej krzemianów, a bezwodnika węglowego C0₂ ogromne ilości unosiły się w atmosferze; dziś naodwrót, istnieje w korze skłonność ku tworzeniu się węglanów i wydzielaniu się wolnego bezwodnika (Si0₂). Wolny K. otrzymywać można różnemi sposobami, a między innemi drogą odtlenie-nia owego bezwodnika przez działanie magnezu (ob.) metalicznego, według schematu:

Si0₂ -f 2Mg = Si -f- 2MgO magnez krzem tlenek magnezu

Krzem jest lotny dopiero w wysokich temperaturach pieca elektrycznego. W owych stopach metali znajdują się często związki K-u z temi pierwiastkami metaliczuemi, które stop stanowią, czyli t. zw. krzemki, posiadające często wzór Me₄Si i Me₆Si₂ (Me oznacza tu pierwiastek metaliczny jednowartościowy); zaś z krzemków tych przez działanie roztworów kwasów można otrzymywać odpowiednie krzemki wodoru czyli Krzemowodory: H*Si i H₆Si

K. otrzymuje się wtedy w postaci bezkształtnego proszku brunatnego. Pioszek ten, stopiony pod warstwą soli kuchennej, lub rozpuszczony w roztopionych metalach (np. w cynku, glinie, sodzie) po ostudzeniu wydziela się w dwu innych odmianach allotropowych (ob. al lot rop i a) księzki (woj. krakowskie). Był tu zbór aryań- j krystalicznych, z których jedna podobna jest ski (socyański), fundowany prawdopodobnie j do dy amen tu (ob,), druga do grafitu (ob.). przez właściciela K-a, Stan. Cikowskiego. W r.

1623 kaznodzieją był X. Jan Stoiński, syn Piotra Statoryusza-Stoińskiego, patronem zaś Krzysztof Cikowski (przedmowa do Ąntilogii ks.

Daniela Clementinusa 1623). Następni kaznodzieje: 1634 i 1637 r. Piotr Monkowski, 1643 — 1647 r. Krzyszkiewicz; 1647 r. Jan Demia-nowicki; 1650 r. Krzysztof Crellius.—Ob. H. M.

Al. W-e.

„Zbory i senat. prot.“ (1904).

Krzem—pierwiastek chemiczny. Symbol Si (od łacińskie) nazwy (silicium) tego pierwiast- ¹ (gazy):

2Ha0 -1- SiO

Si+4HF

Si -f 2K0H -f H₂0

Me₄Si+4HCl—>4MeCl-ł-H₄Si Mc₆Si₂ + 6HC1 -> 6MeCl -f H₆Si2 kwas solny

Pierwszy z nich przez analogię z odpowiednim związkiem spokrewnionego z K-em węgla nosi nazwę krzemometanu (ob. metan); drugi krzemoetanu (ob. etan). Krzemowodory palą się na powietrzu; temperatura zapłonienia krzemoetanu jest tak nizka, że zapala on się sam przez się już w zwykłej temperaturze pokojowej; jako produkty palenia (utleniania się) powstają bezwodnik krzemowy i woda, według schematu dla krzemometanu:

H₄Si -f 202 tlen z powietrza

Znane też są krzemki alkilów (ob.), podobne ze swych własności do odpowiednich węglików alkilów, czyli węglowodorów nasyconych (ob.), czteropodstawionych metanu. Np. krzemek etylu, albo krzemoetyl (C₂H₅ '₄ Si podobny jest do węgliku etylu (C₂H₅)₄C, czyli cztero-etylometanu (ob. nonan).Krzemki niektórych pierwiastków metalicznych mają zastosowanie w metalurgii, np. krzemek żelaza. Krzemek miedzi znajduje się w tak zw. bronzie krzemowym (ob. bron z); bronz ten ma zastosowanie w elektrotechnice, jako doskonały przewodnik. Z odmian allotropowych najlepiej poddaje się działaniu innych ciał krzem bezkształtny. Szczególnie szybko przebiega reakcya z f 1 u-orem (ob.) i chlorem (ob.). We fluorze K. spala się na gazowy fluorek krzemowy SiF₄:Si-|-2F₂—>SiF₄, ulegający hydrolizie w wilgoci (woda) powietrza:

SiF₄ -f 3H₂0 -> 4HF -f- H₂0.Si02 woda fluoro- ' v    '

wodór kw. krzemowy a przeto na powietrzu dymiący dzięki wywiązującemu się fluorowodorowi (ob. fluor). Oczywiście takiemu samemu rozkładowi ulega SiF4 i w roztworach wodnych: tworzy się tutaj jeszcze przez połączenie się fłuoro-wodoru (FH) z nierozłożoną cząsteczką fluorku krzemowego (SiF₄), związek H₂SiF₆, zwany kwasem fluorokrzemowym: 2HF-(-SiF₄—>H₂SiF₆. Czysty HjjSiFg wyodrębniony nie został; natomiast wyodrębniony jest krystaliczny kw. fluoro-krze-mowy dwuwodny H₂SiFl₆2H₂0 i wiele fluorokrzemianów, posiadaj ący ch ogólny wzór Me₂SiF₆ (Me jest tu pierwiastkiem metalicznym jednowartościowym). Fluorek krzemowy tworzy się też pod działaniem na krzem fluorowodoru:

SiF₄ + 2Ha wodór

(inne kwasy na krzem nie działają); również przy działaniu fluorowodoru na bezwodnik krzemowy i krzemiany:

Si0₂-f-4HF^SiF₄-f2H₂0; a że szkło (ob.) jest krzemianem, z powstawania gazowego (więc lotnego) SiF₄ pochodzą tra-wionki, jakie daje na szkle fluorowodór. W chlo-

W lelka Encykl. IUustr. Ser. I Tom LXI. Zeiz. 324b.

rze spala się krzem na chlorek SiCl₄ płyn wrzący w 60°; jednocześnie, przy użyciu nadmiaru K-u, mogą się tworzyć chlorki posiadające wzory: Si₂Cl₆ (płyn, wrzący w t° 145) i Si₃Cl₈ (wrze 212°), którym nadają budowę łańcuchową (tak jak krzemoetanowi, na wzór pokrewnego krzemowi węgla):

Si₂Cl₆=SiCl₃SiCl₃ Si₃Cl₈=SiCl₃.SiCl₂.SiCl₃. Chlorki ulegają w wodzie hydrolizie; przyczem z Si₂Cl₆ otrzymuje się związek (SiO.OH)₂, analog kw. szczawiowego (C0.0H)₂, nazywany przeto kw. krzemoszczawiowym:

Si₂Cl₆+4H₂O->(SiO.OH)a-f0HCl; jest to ciało stałe, łatwo wybuchające.—Podobieństwo krzemu do odpowiednich związków węgla przejawia się w istnieniu t. zw. krzemo-chlor o f o r mu—SiHCl₃ i krzemobromofor-mu—SiHBr₃, analogach chloroformu CHC13 i bromoformu CHBr₃. Ogrzany w tlenie wolnym czy w powietrzu spala się krzem na bezwodnik krzemowy, zaś w wysokich t° pieca elektrycznego daje z węglem związek o wzorze SiC t. zw. karborund: jest to ciało ciemne krystaliczne, w najwyższym stopniu twarde, ztąd używane do szlifowania; po za wyżej wyszczegól-nionemi znane są jeszcze inne mniej ważne związki K-u: z bromem, jodem, siarką, selenem i azotem. Z roztworów wodorotlenków potasow-ców (KOH,NaOH) K. ruguje wodór według schematu:

K₂Si0₃ + 2H₂; krzemian potasowy

tworzą się przytem krzemiany potasu (sodu), rozpuszczalne w wodzie. Inne krzemiany, nie wyłączając kwasów krzemowych, są w wodzie bardzo trudne, prawie zgoła nie rozpuszczalne. Produkt handlowy zawierający owe rozpuszczalne krzemiany, nosi nazwę szkła wodnego (ob.) i otrzymuje się przez stapianie bezwodnika (piasku kwarcowego) z węglanem potasu lub sodu:

Si0₂-f-K₂C0₃—»K₂Si0₃-f-C0a.

Przy zadawaniu roztworu szkła wodnego silne-mi kwasami, np. kwasem solnym, strącają się koloidalne (ob.) kwasy krzemowe, t. j. związki bezwodnika krzemowego z wodą: Si0₂-j-nH₂0. Związki te są nietrwałe, łatwo tracą wodę, ztąd o składzie kw. krzemowych nic pewnego nie da się powiedzieć. Nadaje się jednak w chemii najprościej złożonym z tych domniemanych kwasów nazwy kw. ortokrze-mowego: 2Ha0.Si0₂ = Si(0H)₄; i me ta krzemowe go: H₂0.Si0₂=H₂Si0₃; i wywodzą się z pierwszego sole t. zw. ortokrzemiany (należą tu minerały typu oliwinu ob.); z drugiego, metakrzemiany, do których należą np. minerały typu piroksenu (ob.). Przy suszeniu, a potem prażeniu, kwasów krzemowych otrzymujemy bezwodnik w postaci subtelnego białego proszku, t. zw. krzemionki, posiadającego mniejszy ciężar właściwy (2.2) od

31

odmiany krystalicznej (2.6 ob. kwarc). Si0₂ topi się dopiero w bardzo wysokiej t° (płomienia wodoru, pieca elektrycznego). Ostatniemi czasy zaczęto ze stopionego Si0₂ wyrabiać naczynia chemiczne, które dzięki temu, że są trudno topliwe, że są nieczułe na zmianę temperatury (gdyż Si0₂ posiada niewielki współczynnik rozszerzalności), wreszcie, że nie ulegają działaniu kwasów, zyskują coraz szersze rozpowszechnienie. Bezwodnik krzemowy bierze udział w budowie tkanek niektórych roślin i w budowie skieletów niektórych drobnoustrojów, np. okrzemek. Pochodzący z owych skieletów produkt porowaty, t. zw. ziemia okrzemkowa, nasycony nitrogliceryną (ob.) nosi nazwę dynamitu (ob.). Niezrównanie trwalsze od kwasów krzemowych są kwasy glinokrzemowe; z nich: kaolin (ob.) jest kwasem glinodwukrzemowym:

łych, ciekłych, a nawet gazowych. Tak więc zawsze wykazują one zawartość drobnych ilości wody, a niektóre—tlenu, helu, argonu i t. p. Prócz tego, jako ciała przyrodzone a przytem często pierworodne, tj. z masy ognisto-ciekłej lub roztworu gorącego wykrystalizowane, K. zawierają bardzo często wielką mnogość mikroskopijnych lub ultramikroskopijnych wrostków mechanicznych, co, rozumie się, w wysokim stopniu utrudnia a nieraz czyni nawet niemożliwem ich chemiczne dokładne badanie. Badanie K-nów jest naj ważniejszem i najistotniejszem zadaniem mineralogii społczesnej, bowiem krzem w chemii skorupy ziemskiej jest tern samem, czem węgiel w świecie ożywionym. Lecz, jak wnosić można z powyższego, zadanie to w rozwiązaniu napotyka na trudności nadzwyczaj wielkie, bo oprócz wymienionych powyżej szczegółów sprawę utrudnia nierozpuszczalność tych ciał bez rozkładu, nadzwyczajna ich trwałość a więc wielka ociężałość i oporność w zachodzeniu reakcyi chemicznych, — a nakoniec powstawanie ich w przyrodzie w warunkach zgoła nam nieraz nieznanych i jaknajdalszych od tych, jakiemi rozporządzać jesteśmy w możności przy spółczesnych środkach techniki. Dla bliższej informacyi wybieramy drogę klasyfikacyi. Najpierwszym podziałem tego szeregu jest podział na krzemiany i pokrewne (tytaniany, cyrko-niany) lub t. zw. K-ny proste lub pojedyncze i na t. zw. glinokrzemiany oraz ich analogjny tytanowe i t. p. Zachowanie się K-nów pojedynczych albo właściwych jaknajzupełniej odpowiada pojęciu soli kwasów krzemowych; glinokrzemiany zaś uważać należy nie za sole podwójne kwasów krzemowych, lecz za sole pojedyńcze kwasów glinokrzemowych. Pomiędzy temi dwiema grupami związków niema przejść żadnych. Ta zupełna odrębność K-ów i glinokrzemianów opiera się na faktach następujących. Nie znamy ani jednej reakcyi zastąpienia w glinokrzemianach glinu potasem, sodem, wapniem, magnezem i naodwrót. Niema ani jednej reakcyi bezpośredniego przeistoczenia glinokrzemianu na wodzian krzemowy lub naodwrót. Przyrodzone produkty wietrzenia K-ów i glinokrzemianów są zupełnie odrębne. K-ny, mianowicie, dają jako produkt rozkładu wodorotlenki krzemowe i bezwodnik krzemowy, a glinokrzemiany tworzą zazwyczaj gliny lub minerały grupy chlorytowej. Gdy K-ny i glinokrzemiany spółreagują pomiędzy sobą czy w temperaturze niższej czy w wyższej, zachodzi albo połączenie albo wymiana metalów jedno i dwu-wartościowych. Stanowisko glinu w glinokrzemianach nie odpowiada pojęciu zasady tj. kationu. Mianowicie w warunkach tworzenia

H₂ Al₂Si₂0₈ .H₂0=(H₂0A1₂0₅.2Si0₂)H₂0, cymolit jest kwasem glinotrójkrzemowym:

T.M.

H₂A.l,Sia0₁₀2H₂0=(H₂0Al₂0₃3Si0₂)2H₂0 i t. d. według nomenklatury prof. J. Moroze-wicza. Z kwasów tych wywodzą się najrozmaitsze gl i n o k r z e m i a n y (ob ). O innych zastosowaniach praktycznych związku K-u, po za wyżej wskazanemi, ob. pod materyały budowlane, ceramika, szklarstwo.

Krzemek, ob. Krzem.

Konstytucya chemiczna

Krzemiany w mineralogii szereg jeden z ważniejszych, do niego bowiem należą najistotniejsze z pomiędzy minerałów skałotwór-czych. Ściśle biorąc wyraz K-ny oznacza wyłącznie tylko sole kwasów krzemowych. Jednak pod ogólną nazwą K-ów rozumiemy oprócz krzemianów właściwych jeszcze glinokrzemiany, że-lazikrzemiany, chromikrzemiany, borokrzemiany, berylokrzemiany i kwasy glinokrzemowe, o-raz odpowiadające grupom wyszczególnionym związki tytanu, cyrkonu i uranu, a prócz tego niektórzy dołączają do nich jeszcze opale (ob.) jako krzemiany wodorowe. Minerały tego rzędu mają ciężar właściwy niewielki, od 2 do 4.5, największa ilość przytem około 2.8, połysk ich tłusty, szklisty lub dyamentowy, nigdy zaś metaliczny, zawsze przezroczyste, gdyż nawet z pozoru nieprzezroczyste przepuszczają światło w cienkich płytkach mikroskopowych, barwy najrozmaitszej.

K-nów jest nam do dziś naogół nieznana; tylko w niektórych ich grupach mamy badania zaledwie w początku będące. Ciała to bardzo nieraz zawiłe i złożone, dotyla, że liczne istnieją grupy krzemianów (jak np. turmaliny), których nawet wzór empiryczny nie jest dotychczas u-stalony. Rzadką nader rzeczą jest okaz K-nu przyrodzonego zupełnie ^czysty, tj. taki, którego kryształy zawierałyby tylko jeden związek. Za- się glinokrzeinianów powstają jednocześnie gli-zazwyczaj K. przyrodzony jest mieszaniną izo- niany, gdy w temperaturze wysokiej glinokrze-morfijną lub wogóle kryształem mieszanym, bo- miany się rozkładają, to wydzielają się z nich wiem K-ny w wysokim stopniu posiadają wła- gliniany; w temperaturze nizkiej reakcya odłą-sność rozpuszczania w sobie różnych ciał sta- czenia glinianu od glinokrzemianu również za-

to    H*

O Cs tO

to to

OD

chodzi zarówno w warunkach przyrodzonych jak pracownianych. Fakty te xnie pozwalają na przypisywanie glinowi w glinokrzemianach charakteru zasadowego. Nakoniec odrębność glinokrzemianów od K-u oprócz faktów powyższych musi być uznana jeszcze na zasadzie faktów następujących. Związki zawierające tylko krzemionkę i glinkę (np. minerały z grupy sylimanitu) zachowują się jak bezwodniki kwasowe. Np. gdy proszek lub bryłka takiego związku zetknie się z roztopionym węglanem alkalicznym, siarczanem lub związkiem haloi-dowym, niezwłocznie powstaje glinokrzemian, podobnie jak kwarc w tych warunkach skwapliwie tworzy krzemian. Kaolin i inne gliny wykazują charakter kwasów, mianowicie zarówno w temperaturach wyższych jak niższych z chlorkami, bromkami, jodkami, węglanami, siarczanami, chromianami tworzą glinokrzemia-ny i wolny kwas soli do doświadczenia użytej. Minerały z grupy kaolinu oraz sylimanitu powstają z glinokrzemianów w tych samych warunkach, w których z K-nów prostych tworzą się wodziany krzemowe i bezwodnik krzemowy. Przez ogrzewanie opałów otrzymuje się bezwodnik krzemowy, a z glin powstają związki sylimanitowe. Gdy pod działaniem wody i bezwodnika węglowego rozkładają się krzemiany, to powstają opale, a gdy rozkładają się glino-krzemiany to powstają gliny. W temperaturach" wysokich ze stopów glinok-ych wydziela się sylimanit i korund, w warunkach analogicznych wydzielania się z tych stopów bezwodnika krzemowego. Na tych przeto wszystkich zasadach uważamy za zupełnie odrębne rzędy ciał: k-ny i glinokrzemiany oraz analogiczne im borokrze-miany, żelazikrzemiany i t. p. K-ny wyraźnie dzielą się na dwie wielkie gromady: ortokrze-miany, sole i pochodne kwasu ortokrzemowe-go H₄Si0₄, oraz metakrzemiany, sole i pochodne kwasu metakrzemowego HaSiO*. Dwie te gromady doskonale odróżnić się dają na zasadzie charakteru krzemionki wypieranej z nich mocnemi kwasami mineralnemi (solnym, azotowym, siarkowym). Ortokrzemiany wydzielają krzemionkę galaretowatą, metakrzemiany wydzielają krzemionkę w proszku. Że jednak istnieją krzemiany, które wydzielają krzemionkę w kształcie t. zw. „szlamu", t. j. mieszaniny ciała galaretowatego z proszkiem, musimy u-znać w nich związki trzeciego rodzaju bardziej złożone, zawierające jednocześnie grupę ortokrze-mową i metakrzemową. W każdej z tych trzech grup możemy jeszcze odróżnić związki pojedyncze i produkty przyłączenia. Produkty przyłączeń poznajemy po tem, że działaniem temperatury wysokiej rozkładają się one na ortokrze-mian lub metakrzemian oraz ciało przyłączone. Co się tyczy glinokrzemianów, to ogólny wzór ich możemy napisać w kształcie m RO. n A1j0₃. pSiOj. U olbrzymiej większości ska-łotwórczych glinokrzemianów m=n a jeżeli

in=n=l, to p—1, 2, 4, 6, 8, 10, 12. Pomiędzy sztucznie otrzymanemi glinokrzemianami znane są stosunki odmienne, lecz najgłówniejsze glinokrzemiany przyrodzone, w myśl tego, co przed chwilą się rzekło, mogą być przedstawione jako sole szeregu następujących kwasów:

H₂Al₂Si0₆

H₂Al₂Si₂0₈

H₂AI₂Si₃O₁₀

H₂Al₂Si₄0

H₂Al₂Si₆0

H₂Al₈Si₈0

H₂Al₂Si₁₀O

H,Al₂Si“o

Zachowanie się chemiczne glinokrzemianów przyrodzonych jest dwojakie. Nazwijmy jedną ich grupę grupą chlorytową, drugą — grupą łyszczykową. Nie znamy reakcyi bezpośredniego przeistoczenia się minerału grupy chlorytowej na minerał grupy łyszczykowej lub naodwrót. Minerały grupy łyszczykowej bardzo łatwo przeistaczają się jeden w drugi (np. ortoklaz w mu-skowit). Minerały grupy łyszczykowej, wietrzejąc na powierzchni skorupy ziemskiej, przeistaczają się na gliny, — chlorytowej na chloryty. Domieszka izomorfijna związków chromowych zabarwia glinokrzemiany chlorytowe na czerwono lub różowo, a łyszczykowe na zielono. Po tych objaśnieniach podajemy następnie tablicę klasyfikacyi najważniejszych K-nów i glinokrzemianów, na wyłożonych powyżej zasadach opartej. Czytelnik w niej znajdzie spis minerałów najpospolitszych i największe znaczenie mających w składzie i budowie skał ziemskich. A) Krzemiany proste (sole, wodziany i produkty przyłączeń). I. Wodziany. 1) grupa opałów i półopalów. II. Sole a) ortokrzemiany i ich produkty przyłączenia, a) ortokrzemiany. 2) grupa oliwinu (oliwin, forsteryt, fajalit, wilemit i t. d.),    3) sepiolitu

> (sole kwaśne). P) produkty przyłączenia: 4) grupa chondrodytu (humit, klinohumit, chondro-dyt i t. d.), 5) serpentynu (serpentyn, antygoryt i t. d.); 6) chryzokoli (chryzokola, asperyo-lit itd.); 7) numeitu; 8) kalaminu; b) metakrzemiany: 9) grupy: piroksenów i amfibolów; 10) talku (sole kwaśne); 11) apofilitu. B) Glinokrzemiany oraz jednopostaciowe z nimi żelazikrzemiany, chromikrzemiany i t. d. (bezwod-dniki, kwasy, sole i produkty przyłączenia);

I. Bezwodniki i ich przyłączenia: 12) grupa sylimanitu (sylimanit, andaluzyt, cyanit, dumor-tyeryt, topaz); II. Wodziany i ich przyłączenia: 13) grupa glin (kaolin, lioloizyt, pirofilit, montmorylonit, nontronit); III. Sole i ich przyłączenia: a) minerały grupy cholorytowej; 14) grupy:    staurolitu; 15 klintonitu (margaryt,

klintonit, chlorytoid, ksantofilit); 16) chlorytu (penin, klinochlor, prochloryt, turyngit, wermikulit i t. p.); 17) melilitu (melilit, gelenit itd.);

z. w.

ła.

sa-

b) minerały grupy łyszczykowej. 18) grupy: ły-szczyku (muskowit, paragonit, serycyt, anomit, lepidolit merokseu flogopit, lepidomelan, cynwal-dyt, glaukonit itd.); 19) leucytu (leucyt, spodu-men, jadeit, egiryn); 20) skaleni (ortoklaz, rni-kroklin, anortoklaz, ałbit, anortyt, plagioklazy); 21) petalitu; 22) nefelinu (nefeliny, sodality); 23) karpolitu; 24) skapolitu (werneryty, marya-lit i t. d.); 25) epidotu (epidot, zoizyt, piemon-tyt); 26) granatów; 27) wezuwianu; 28) preni-tu; 29) kordyerytu; 30) zeolitów. C) Berylo-krzemiany (beryl, fenakit, bertrandyt, leu-kofan); D) Borokrzemiany: a) borokrzemia-ny (datolit, danburyt b) boroglinokrzemiany (turmaliuy, aksynit. E) krzemiany cerowe i itrowe. F) Tytanokrzemiany (sfen, astrofilit). G) C y r k o no k r z emi a n y (cyrkon, lawenit, wóhleryt, eudyalit). H) Urańokrze-mi a ny.

Krzemieniec, łac. Cremenecia, od obfitujących w krzemień gór wapiennych: —1) m-sto pow. gub. Wołyńskiej, o 24 w. od stacyi dr. żel. Rudnia, w głębokiej dolinie, otoczone zewsząd górami (góra królowej Bony, zawieszona prawie nad m-stem, z ruinami zamku, i naprzeciw góra Czercza—są najwydatniejsze), należącemi do pasma gór Miodoborskich (ob.). Roślinność bujna, wzgórza okryte drzewami i ogrodami owocowemi. Irwa niedaleko od m-sta wpada do Ikwy (przy Królewskim moście). W r. 1897 było 17 618 in-ców(9 537 męż. i 8 081 kob.: około 7 000 prawosł., 6 000 żyd. i 2 000 katol.; domów 350; cerkwi prawosławnych 10

1    klasztor, kśł katol. św. Stanisława (z rnuru wzniesiony 1854), bożnica i 9 dom. módl. żyd.; miejska 2-kl. szkoła męska, szkoła żeńska,

2    szkoły duchowne; 2 szpitale (jeden żyd.), 7 lekarzy, 2 apteki 2 przytul, (katol. i żyd.); księgarnia, zakł. fotograficzny; w r. 1892 wydano świadectw handl. 1893 (dla kupców 2-ej gildyi 107, dla drobnych 531); sklepów 252; 294 majstrów, 172 robot, i 122 uczniów, 10 pracowni wyrobów drewnianych, 2 fabr. powozów, 2 far-biernie, 3 tartaki, 1 miodosytnia, 1 fabr. świec, 4 zakłady ślusarsko-mechan..— Pierwsza wzmianka o K-u sięga r. 1064, gdy na nim siedzieli Mokosiejowie Deniski, którzy go dobrowolnie oddali Bolesławowi II. Później Roman Włodzimierski, widząc idącego przeciw sobie Mści-sława Dawidowicza, spalił Peremil (Boremel) i K. Wkrótce jednak K. odbudował się i dobrze obwarował, bo Andrzej Węgierski, chcąc odebrać Halicz (1226), nie mógł K-a zdobyć, a w r. 1240 Baty, zdobywszy Kijów, Kamieniec, Halicz, Włodzimierz i in., odstąpić musiał od K-a. Nie mógł go także zdobyć w r. 1255 Kuremsza, strażnik tatarski brzegów dnieprowych, lecz Burondaj, następca Kuremszy, nakazał kniaziowi Wasilowi zburzyć mury K-ca i Łucka, co wykonano 1261 r. Odnowicielem K-ca przy końcu XIII w. był Mścisław Daniłowicz. Giedymin, w. ks. lit., podbiwszy Wołyń (1320), K.

oddał Jerzemu Narymundowiczowi, a chociaż w r. 1340 Kazimierz W. stał się panem Wołynia, pozostawił wszakże K. w ręku Jerzego. W r. 1366 Lubart wziął na siebie K. i oddał go na własność Kazimierzowi W. K. przeszedł we władanie Korony, która miała tu swych u-rzędników i załogę. Po śmierci Ludwika węg. i poi., starostowie grodowi, przeważnie Węgrzy, przekupieni przez Lubarta, wydali mu, między innemi grodami, i K. (1382). Skirgiełło, odstąpiwszy rządy Litwy Witoldowi, otrzymał od Władysława Jagiełły twierdzę K.. najwarowniej-szą w tych stronach, i Stożek (1392); po jego zaś śmierci K. przeszedł do Dymitra Korybuta Olgierdowicza, a następnie do Witolda. W r. 1418 Witold osadził tu Świdrygiełłę, podejrzewanego o zdradę, lecz ten, zabiwszy starostę zamkowego Konrada Polaka, zemknął do Mul-tan. W. ks. litewski Świdrygiełło począł najeżdżać Ruś (1430), za co w odwecie Piotr Sza-franiec, Piotr Miedziński, Dersław Włostowski i Grzegorz Kordejowicz na czele 2000 uzbrojonych rzucili się na K.; nie zdobywszy wszakże zamku, złupili okolicę. Świdrygiełło, chcąc nagrodzić szkody, ustanowił w K-cu wójtostwo (9 maja 1431 r.) z nadaniem m-stu prawa magdeburskiego, starostą zaś mianował Fed-ka, ks. Nieświckiego, zagorzałego swego stronnika. Ten, poróżniwszy się ze swoim dobroczyńcą, zaprzysiągł 1434 wierność królowi z poddaniem K-a i Bracławia. Zygmunt I, oddając m-sto i zamek Januszowi, b-powi wileń., zastrzega przywilejem z 1533 r. prawo magdeburskie z apelacyą do Lwowa, oraz w r. 1536 obdarza K. nowemi ulgami (na rzecz m-sta przeznacza dochód z wagi, kramów, sukiennic, jatek mięsnych, piekarskich i solnych), starostwo zaś oddaje Bonie, z obowiązkiem naprawiania zamku i utrzymywania w nim osady. Trzema przywilejami z lat 1539, 1542 i 1546 Bona nadała m-stu wiele swobód, namiestnicy zaś jej, Stan. Falczewski i Szczęsny Hercyk, wiele się przyczynili do opatrzenia zamku w proch i dzia-W r. 1546 Bona założyła szpital, na którego utrzymanie przeznaczyła w r. 1550 2 łany (tam założoną została później wioska Bo-nówka). Opis zamku tutejszego przez dyaka wielkoksiążęcego Lwa Paleja Tyszkiewicza, wysłanego w r. 1542 na lustracyę zamków wołyńskich, podaje, że uzbrojenie składało się z 4 sokołów, 2 moździerzy, 22 falkonetów, 10 ha-kownic i 33 rusznic; wszystkie działa były dobrze utrzymane i w pogotowiu; zaś prochu, letry, siarki, kul i ołowiu było tyle, że nietyl-ko Łuck i Włodzimierz, ale dziesięć, nawet dwadzieścia innych zamków temu nie dorównają; puszkarzów było trzech. B-p Janusz, chcąc uczynić zamek niedostępnym, począł wewnątrz pod ścianami kopać rowy w celu podparcia ścian mocnemi kontreskarpami, w rowach zaś zamierzał urządzić mieszkania i wszelkie zapasy; roboty te nie zostały wykończone, rowy się

zasunęły, tak, że i śladu nie zostało; dopiero 20 sierp. 1785 po ulewnych deszczach nasypowa ziemia przy płn. stronie ściany z ogromnym hukiem oderwała się, tworząc pagórek, dotąd widzialny; nie przypuszczano wówczas, że to zsunęła się ziemia, sypana przed 250 laty. Lu-stracya z 1552 r. podaje, że działa w ilości sztuk 14 były śpiżowe z herbami litewskiemi, lane 1530 r., długie po 13 piędzi i 3 cale, kule do nich wielkości jaj gęsich, inne zaś działa żelazne; zwody mostów na żelaznych łańcuchach, most przed bramą na przekopie miał 44 sąż. dług. i 3 szerok; zamek wewnątrz 73¹/, sąż. dług. i 33 sąż. szerok; w zamku była cerkiew św. Mikołaja, zbudowana przez Gabryela Denyskiewicza; domów w mieście i na przedmieściu było 431, żydów. 48. Zygmunt August nakazuje 1564 r., aby starosta kniaź Mik. Andrzejowicz Zbaraski dozwolił Żydom tylko na 2 szynki i aby im zakazał miody sycić, piwo warzyć i gorzałkę palić; oraz ustanawia 1568 r. skład soli białej tołpiastej z żup ryczne o ruskich, jedyny na Wołyniu; roku 1571 ze- t. II, str. 53). zwala mieszczanom na wolne przegnanie tysiąca wołów do Korony i Litwy; r. 1572 prowadza jarmarki na Świątki i na św. Jana Bohosłowa, pozwala mieszczanom zbudować most na Ikwie i przy nim lCąrczmę oraz pobierać myto. Batory ustanawia 1576 r. ilość opłacanego przez chrześcijan szosu, czopowego itp. Zygmunt III ponawia 1593 r. przywilej, aby od towarów i kupców-mieszczan nie pobierano w Koronie, w dobrach królewskich i szlacheckich, ceł, myt, mostowego, groblowego; w r. 1615 pozwala mieszczanom maź i dziegieć w ratuszu sprzedawać, zastrzegając, aby dochód z opłat od sprzedaży obracano na potrzeby m-sta; a że magistrat czynnościom swym wydo-łać nie może, zezwala, wedle zwyczaju innych miast, wybrać 24 mężów z pośród obywateli, którzyby radą i pomocą służyli, nie wdając się jednak w sądy, przynależne burmistrzowi i radzie. W r. 1638 powstała tu ruska drukarnia cyrylicka (pierwsze książki: „Gramatyka albo piśmiennica języka Słowiańskiego"; „Synod w r. 1638 w cerkwi katedralnej łuckiej odprawiony"). Od buntów kozackich zaczyna się upadek K-a. Po zwyeięztwie korsuńskiem Krzywonos (ob.) z sotnikami Wasylowem i Piotrem Kostenką na czele 7 000 kozaków zajęli miasto i zamek (1648), słabo przez Rusinów broniony, horodnie złupili, akta obywatelskie w studnię powrzucali i, goszcząc 10 tygodni, rabowali okolicę. Zamek, nie podtrzymywany ani przez rząd, ani przez starostów, coraz więcej upadał. Po bitwie pod Berestecz-kiem Jan Kazimierz, pragnąc zachęcić szlachtę do ścigania kozaków, przybył do K-a 14 lipca 1651; gdy jednak szlachta, składająca pospolite ruszenie, rozjeżdżać się zaczęła, wrócił król do Lwowa. D. 15, października 1781 przybył i Barbot de Marny stwierdzili pokłady tego Stan. August w przejeździe do Wiśniowa. Lu-    węgla w górze Kuliczewce, W pobliżu K-a są

stracya z r. 1789 podaje rocznej intraty z m-sta złp. 35 037 gr. 19. W środku m-sta wznoszą się mury po-jezuickie fundacyi Janusza i Michała, ostatnich książąt Wiśniowieckich (r. 1720). Kśł po-jezuicki zajęło duchowieństwo ruskie, a mury szkolne rus. seminaryum. Kśł Franciszkanów, pierwotnie drewniany i parafialny, wyposażony został przez Bonę 1538 r. Marcin Szyszkowski, b-p łucki, osadził w nim zakonników 1607 r.; później stanął murowany kśł z klasztorem, zajęty następnie przez duchowieństwo ruskie; wreszcie kśł Reformatów, założony 1760 r., stał się w r. 1807 bazyliań-skim, a dziś także obrządku ruskiego. W K-u urodzili się: Juliusz Słowacki i Aleks. Czeka-nowski.—O K-u: Teodorowicz N. J. „Gorod Krje-mjeujec wołynskoj gub.“ (1894); Rolle M ,,Ateny Wołyńskie¹' (,,Przewód, literacki¹¹, Lwów 1897); Lubomirski H. ks. „Opisanie historyczne i topograficzne zamku K-go¹¹ („Sławianin¹¹ 1839, t. II, str. 24); Nowoszycki „Wiadomość histo-zamku K-im¹¹ („Bibl. WarszJ 1848,

Hr.

2) K-i powiat w płd.-zach. części gub. Wołyńskiej, graniczy od płn. z p-tem Dubieńskim, od wsch. z Ostrogskiin i Starokonstantynowskim, od płd.-zach. z Galicyą. Obszar 2 919, w. kw. (304 072,9 dies.) według Strjelbickiego; 3 024 w. kw. wedł. Szwejcera. Powiat zajmuje najwy-nioślejszą część gubernii. Najwyższe punkty pod m-kiem Białozorką (1102 st.) i pod K-m (1328 stóp). Pasmo wzgórzy bierze początek w Galicyi, w okolicach Złoczowa, z tego węzła górskiego, z którego wypływają Bug zach., Styr, Ikwa oraz lewe dopływy Dniestru (Gniła, Lipa, Złota Lita, Stryj i Seret). Główny grzbiet wstępuje do p-tu K-go pod wsią Wolicą i ciągnie się wzdłuż płd.-zach. jego granicy, odnogi zaś rozchodzą się po całym p-cie. Z oddzielnych gór: góra królowej Bony pod K-em (1328 st. npm.); dolną jej część tworzy twarda biała kreda, obfitująca w zrostki krzemienne; przy rozbijaniu krzemienia częste skamieniałości (dobrze zwłaszcza zachowały się jeże morskie). Powyżej kredy, grubości więcej niż 4 sążni

wierzchnią część góry tworzą wapienie mu-szlowe trzeciorzędowe z mnóstwem skamieniałości. Góra Czercza ma takąsamą budowę geologiczną. Rozsadzista Boża góra pod m-kiem Bereżce pokryta cudnym lasem sosnowym, niewiele niższa od g. Bony. Według badań Bar-bot’a de Marny (1865), Góry Krzemienieckie tworzyły dawniej całość, a zostały rozczłonkowane działaniem wody. Stanowią one doskonały, rzadki i nadzwyczaj pouczający przykład gór denudacyjnych (ob. Denudacya), a obfitują w gliny, margle i doskonałe wapienie. W r. 1840 wskazywano istnienie węgla brunatnego (Eichwald, Goppert). Profesor Feofiłaktow

za-

zalegają białe gliny, żółte piaski;

Hr.

wielkie pokłady torfu; znajdowano także bursztyn. P-t K. należy do systematu Dniepru; część płn.-zach. zrasza rz. Ikwa z dopływami, cz. płd.-wsch. rz. Horyń z dopł.; tylko Ikwa jest spławna. W r. 1882 lasy zajmowały 56 648 djes. (dąb 43$, grab 25$, sosna 18$). W r. 1893 pozostało tylko 45 000 dies. Gleba płd. części p-tu składa się albo wyłącznie z czarnoziemu, albo z mieszaniny tegoż z niewielką ilością gliny; w cz. śród. gleba gliniasta, a w płn.-wsch. gliniasta ze znaczną domieszką marglu („hromyszu"). W r. 1885 było 261 właścicieli ziemskich (69$ Polaków, 30$ Rosyan), posiadających 107 130 dies. ziemi (poniżej 500 dies. 214 właścicieli, 500— 2 000- 36, 2 000—10 000 -10, ponad 10 000 des. jeden). Według przepisów z 1863 r., sprzedano na warunkach ulgowych Rosyanom do r. 1885: 16 majątków o 8 242 des. W r. 1863 było gospodarstw włościańskich 14 720, w r. 1894—17 210. Ziemi ornej było 177 593, sianokosów 33 506 des. Urodzaj pszenicy najlepszy z całej gubernii. Średni zbiór roczny zbóż 4 564496 pudów (w tej liczbie 1 795 000 p. żyta, 710 600 p. pszenicy, 947 000 p. owsa, 442 000 p. kartofli). Plantacye tytuniu (75 des.); zbiór 8000 pud. Rozwinięte ogrodnictwo, pszczelarstwo (854 pasieki, 21916 uli). W r. 1894 koni było 67 632, bydła rogat. 46986, owiec rasowych 4231 (w r. 1867—17 8421), owiec posp. 66180, świń 35 411. W r. 1892 było 2 697 majstrów, 445 robot, i 787 ucz.; najwięcej szewców, tkaczy, krawców, zdunów, stukato-rów i kamieniarzy. Przemysł domowy reprezentuje stolarstwo i tkactwo. W r. 1892 było fabryk i zakład, przem. 138 z obrotem 384 993 rb.; pierwsze miejsce zajmują tartaki (2 zprod. 137 500 rb.) i gorzelnie (11 z produk. 104 560 rb.); garncarnie (77), cegielnie (14). Główny przedmiot handlu—drzewo. W Radziwiłłowie ; omora celna I rzędu; główny przedmiot wywozu—zboże (za 3 700 000 rb. rocznie). Jarmarki w Wiśniowcu, Poczajowie i Radziwiłłowie. W r. 1894 p-t (bez K-a) łiczył 183 475 m-ców (93 883 męż. i 89 592 kob.), w tej liczbie 161433 włościan i 16117 mieszczan; prawosławnych 148 421, katol. 14 283, żydów 18 756. W r. 1863 było 123 168 m-ców (bez K-a). W m-ku Poczajowie (ob.) — ławra. Cerkwi prawosł. 164 i kaplic 54, k-śłów katol. 9 i kapl. 12, bożnic 9 i domów mod. żyd. 32. W p-cie 16 gmin, 13 m-czek, 271 siół, 19 918 zagród. Na nieznacznej przestrzeni p-tu przechodzi odnoga Radziwiłłowska dr. żelaznych. Dróg bitych niema. Większe m-ka: Radziwiłłów, Jampol, Poczajów, Wyszogród i Szumsk. Wiele zabytków przeszłości; jedna z ważniejszych miejscowości historycznych Wiśniowiec (ob.). Marszałkami p-tu byli głównie Jełowiec-cy, a także Czosnowski, Drzewiecki, Rzysz-czewski, Świejkowski, Tarnowski.—P o r. Trejdo-siewicz J. „Kilka słów o budowie geologicz-

nej i pokładach węgla brunatnego w okolicy K-a“ („Pamiętn. Fizyogr.¹⁴, t. V); „Słów. Geogr.“; „Encjikłop. Słow.“ Brockh. i Efr.

Krzemienieckie liceum (1805—1832). 1) Dzieje szkoły. Istnieje wiadomość, iż Bona fundowała szkółki przy kościołach w K-u, jak również, że bractwo k-kie od 1635 r. miało jakiś czas szkołę, a od 1638 r. drukarnię cyry-licką, ale właściwie pierwsze prawidłowe szkoły były jezuitów, którym rezydencyę w K-u fundowali 1702 r. bracia Wiśniowieccy: Janusz Ant., kaszt, krakowski, i Michał woj. wileński. Zrazu nie prowadzono nauczania i dopiero, gdy jezuici w 1711 r. uzyskali zapis 50 tys. złp., oraz wsie Okniny Małe i Wielkie i folwark Kniazie, 1713 r. nastąpiło otwarcie szkół, które były zależne od Ostroga. W 1731 r. wystawiono wspaniałe kollegium ź obszernym dziedzińcem, okolonym piękną galeryą z ciosu; 1742 r. wprowadzono kursa teologii moralnej. Po zniesieniu zakonu Komisya Edukacyjna utworzyła w K-cu szkołę wydziałową, w której nauczycielami byli częścią ex-jezuici, częścią wy-chowańcy akademii krakowskiej. Z upadkiem kraju stan oświaty w ciągu kilku lat cofnął się w sposób zatrważający, gdyż szkoły pozostały bez opieki i podlegały gubernatorom lub innym urzędnikom. W. XIX rozpoczyna się faktem niesłychanej doniosłości: potwierdzeniem praw uniwersytetu wileńskiego (1803 r.) i oddaniem mu pod zarząd i kierownictwo wszystkich szkół Litwy i Rusi. Epoka rozprzężenia mija, oświata przechodzi w ręce ludzi, którzy godnie pojęli to zadanie. A. J. Czartoryski otrzymuje stanowisko kuratora okręgu wileńskiego i powołuje na wizytatora szkolnictwa na Wołyniu, Podolu i Ukrainie Tad. Czackiego (ob.). Czacki miał tylko wprowadzić urządzenia szkolne, przepisane przez Wilno, ale stał się twórcą nowych zakładów i nowych prądów i znacznie rozszerzył pole swej działalności; mógł on, przy względnej swobodzie postępowania, wpływać na władzę i urzeczywistniać swe plany. W osobie Kołłątaja, przebywającego wówczas na Wołyniu, zyskał niezastąpionego pomocnika w budowaniu swego dzieła. Co Czacki na widowni szerokiej zdziałał, to Kołłątaj w odosobnieniu, jakby za kulisami, opracowywał i uzasadniał. Właściwie Kołłątaj jako twórca liceum K-go dzieli z Czackim zasługi podniesienia oświaty w prowincyach zabranych. Mężowie ci wychodzili z założenia, iż na cały obszar tych ziem jeden wyższy zakład w Wilnie nie może wystarczyć; trzeba było taką instytucyę stworzyć i na Rusi. Plan więc Czackiego i Kołłątaja był dwojaki: założenie uczeini, niebędącej tylko szkołą przygotowawczą do uniwersytetu, lecz stanowiącej zamkniętą w sobie całość, dającą skończony zakres wykształcenia o charakterze wszechstronnym, a następnie utworzenie całego szeregu zakładów dodatkowych, uwzględniających potrzeby utylitarne społeczeństwa („utworzenie kilkudziesięciu uczonych jest rzeczą użyteczną, ale oświecenie narodu w miarę potrzeby każdej klassy jest nieodzowne". Czacki). Co do miejscowości, gdzie miała być założona metro-pola cywilizacyjna dla Wołynia, wahano się pomiędzy Łuckiem i K-em. Przeważył K., z powodu rzadkiej zdrowotności tego miasta, jako też obecności obszernego gmachu pojezuickiego, do którego miano przyłączyć przyległe kolle-gium bazylianów. Według projektu Kołłątaja miano ustanowić tam: 1) Gimnazyum (dla przekształcenia go z czasem na uniwersytet), dzielące się na właściwy zakład średni i wyższe kursa, gdzieby były wykładane w wyższym zakresie języki, literatura, historya, prawo, ekonomia, matematyka, fizyka, mechanika, historya naturalna, chemia, gramatyka porównawcza. 2) Szkołę chirurgów (coś pośredniego między lekarzem i felczerem), którzy powinni byli skończyć 4 klassy, a następnie w ciągu 6 lat słuchać matematyki, anatomii, fizyologii, chirurgii, położnictwa i weterynaryi. 3) Szkołę nauczycieli dlaszkółparafialnych; uczniowie tego zakładu chodzić musieli 4 lata do gimnazyum, ucząc się, zamiast francuzkiego i niemieckiego, ogrodnictwa i muzyki, a następnie 4 lata słuchać na kursach matematyki, historyi naturalnej, prawa, budownictwa wiejskiego, mechaniki praktycznej i weterynaryi. 4) Szk. geometrów, 5) mechaniko w, 6) rolniczą 7) guwernantek. To w samym K-u; po miastach i miasteczkach miały powstać szkoły powiatowe, we wsiach zaś elementarne. Takie obszerne zamiary wymagały znacznych pieniędzy; tymczasem według ustawy dla gimnazyum rocznie rząd przeznaczył 5 700 rubli, gdy kosztorys wydatków w K-cu przewyższał 28 tys. rs. Zebraniem funduszów zajął się Czacki, wziąwszy na siebie pracę obudzenia zainteresowania nietylko pomiędzy szlachtą i duchowieństwem, ale i mieszczaństwem, a nawet żydami. Jeździł po wsiach, odwiedzał główne miasta, ażeby przedstawić, że ta nowa organi-zacya wychowania jest w łącznym interesie wszystkich warstw społeczeństwa. Missya jego powiodła się świetnie, ofiarność obywateli przeszła oczekiwanie; Czacki mógł przystąpić do zrealizowania swych dążeń, Kołłątaj zaś opracowywał najszczegółowiej programy nauk, rozkład godzin, instrukcye dla profesorów i przepisy techniczne, rzucając myśli oryginalne, pomysły doskonałe; umysł tego człowieka i na polu pedagogicznem okazał nietylko postępowość i demokratyczność, ale twórczość i sa-moistność. Nie uszły jego uwagi braki Koini-syi Edukacyjnej, których stara się unikać, robił nacisk na nowe ustanowienia, jak wykształcenie rolnicze, techniczne, kobiece—strony, które stały się nieodbicie potrzebnemi. Niestety, niewielka cześć tych planów weszła w życie; z zakładów dodatkowych założone były szkoły geometrów i mechaników. Bardzo prędko roz

poczęło się prześladowanie Czackiego, a później chodziło już tylko o utrzymanie tego, co się dało urządzić. Atoli już jedno liceum okrywa Czackiego i Kołłątaja nieśmiertelną chwałą. Po wielu roztrząsaniach spisano statut szkoły K-ej i posłano do Wilna, a następnie do Petersburga dla potwierdzenia. Rekonstrukcya gmachów zajęła sporo czasu. Czacki gromadził dla szkoły zasoby, urządzał gabinety, biblioteki, muzea. Chodziło głównie o ludzi, o profesorów, których szukano wszędzie. Czacki pozyskał z Krakowa dwie znakomitości: Czecha i S c h e i d-ta (ob.); nie udało mu się sprowadzić na kadry Lindego i Sołtykowicza. Z dawniejszych nauczycieli K-ch powołano do wykładów trzech Jurkowskich, Mirowskiego i ks. Sobkiewicza; z innych szkół przeniesiono Malawskiego, Wi-twickiego i Olędzkiego; z Wilna przybył Zaliw-ski, ze Lwowa Besser, a z prywatnych Strzelecki. Twórca szkoły K-kiej wysłał kilku młodych znawców dla doskonalenia się zagranicą, ale wszyscy zawiedli nadzieję. Półtora roku ustawa gimnazyum K-go była rozpatrywana w Petersburgu i wreszcie 29 lipca 1805 Aleksander I podpisał reskrypt, potwierdzający uczelnię Czackiego. D. 1 paźdz. 1805 r. nastąpiło uroczyste otwarcie instytucyi, w obecności przedstawicieli obywatelstwa, zakładów i t-ystw naukowych. W przemówieniach Pod-horodeńskiego, Wyleżyńskiego, Lerneta, Chodkiewicza, Ant. Jarkowskiego brzmiała nuta nadziei, iż nowopowstały zakład stanie się macierzą najlepszej młodzieży, i rzadko się zdarza, aby nadzieje tak się sprawdziły. Według ustawy szkoła K-ka podlegała uniwers. wileńskiemu, który przelewał władzę bezpośrednią na wizytatora. Rząd był w rękach dyrektora, któremu do pomocy dodano prefekta. Duszą szkoły był Czacki, który zamieszkał w K-u i pracował najgorliwiej nad podniesieniem swej umiłowanej szkoły. Dyrektor Józef Czech (1805 — 1810), który utrzymywał wzorowy porządek wśród młodzieży, może niekiedy nazbyt surowy, ale pełen godności, nieugiętej cnoty i wielkiej pracy, był bardzo kochany przez uczniów. Pod takiem kierownictwem szkoła odrazu poczęła się rozwijać i nabierać rozgłosu. Atoli czasy względnej swobody minęły. Rząd w czasie zbliżania się armii francuzkiej do granic Wołynia kazał wyjechać Czackiemu 1807 r. do Charkowa, gdzie mąż ten zostawał czas jakiś na wygnaniu. Smutniejsze to,że niektórzy obywatele,których małe dusze nie mogły znieść szlachetności Czackiego, intrygowali przeciw niemu i szkole, i zarzucali nieistniejące wady. Doszło do tego, że sam byt zakładu został wzruszony. Śmierć Czecha (1810) była niepowetowaną stratą. Wszystko to działało najfatalniej na zdrowie Czackiego. Miał nawet zatargi z Jan. Śniadeckim, który nie godził się na system edukacyjny w K-cu, a nadto zarzucał Czackiemu, że zbyt zakochany w swej szkole zaniedbywał inne zakłady. Tu

na

cow.

Śniadecki miał bezwątpienia słuszność. Niezliczone przykrości, które musiał znosić Czacki, osładzało uznanie, które mu okazało obywatelstwo 1809 r. w czasie kiedy wizytował K. ks. Czartoryski. Postanowiono wybić medal na cześć Czackiego, a biust jego postawić w sali posiedzeń. W 1811 r. zjechała z Wilna komi-sya, aby sprawdzić metodę K-ką. Rezultat okazał się na ogół bardzo dobrym, delegaci wytknęli parę braków. Po śmierci Czecha Czacki proponował na dyrektora słynnego doktora Ler-neta z Dubna, ale gdy się ten nie zgodził, mianował prof. Mich. Ściborskiego, który objął to stanowisko w połowie 1812 r. Do tego czasu zastępczo spełniał urząd dyrektora prefekt Jar-kowski. W czasie wojny z Napoleonem powstał nowy zamach na szkołę: generał Bagration chciał znieść ją i starszych uczniów wcielić do armii. Uchroniwszy swój zakład od tego ciosu, Czacki musiał zamknąć go czasowo, a d. 8 lut. 1813 już nie stało twórcy tej szkoły. Serdecznie odczuto stratę wielkiego człowieka; pogrzeb był wspaniały, nadto rok-rocznie, do końca istnienia liceum, odprawiano obchody żałobne na cześć tego męża, którego serce w urnie alabastrowej złożono w K-cu z napisem: ubi thesaurus tuus, ibi et cor tuum. Pamięć cnót jego jaśniała tam i po zgonie jego, jako lampada vitae, oddawana generacyom następnym młodzieży, która przeniknięta była duchem obywatelskim i przekonaniem o posłannictwie swem w kraju. Pięknie powiedział Olizarowski: Duch Czackiego,Krzemieńczanie,Naszym świętym Talizmanem, Kto więc zwie się Krzemieńcza-nem, Znajdzie siłę w Talizmanie. Niepodobna było znaleźć godnego następcy; na ks. Dymitra Czetwertyńskiego, minister oświaty się nie zgodził; wizytatorem został Filip Plater. Rządy jego, pełne niesnasek i dążeń do zerwania zawisłości od Wilna, nie mogą być zaliczone do pomyślnych. Dyrektor Ściborski jako administrator nie miał zdolności, ale jako uczony u-miejętnie podtrzymywał grono nauczycielskie w pracy i przeto pod względem naukowym zakład stał dobrze. R. 1816 Plater usunął się ze stanowiska; wizytatorem rocznym został Szymon Malewski (ob.), a następnie do 1820 r. Jan Nep. Wyleżyński (ob.). Ponieważ szkoła k-cka powstała ofiarnością obywateli, słuszne więc było życzenie niektórych, aby mieli głos w zarządzie zakładu. Czynnym wyrazicielem tej opinii stał się Józ. D r z e w i e c ki (ob.), który, nie grając urzędowo żadnej roli, wiele zrobił dla ulepszenia samego miasta i opiekował się moralnie szkołą. Potrafił on zainteresować ks. Czartoryskiego. Nie udało się urządzić komitetu obywatelskiego, któryby miał pieczę nad szkołą, ale kurator zajął się tym instytutem. Mimo szerokiego zakresu nauk szkoła istniała pod niewłaściwą nazwą gimnazyum. W 1819 r. otrzymała nazwę liceum, czem de facto była od początku. Dawna ustawa pozostała w całej

rozciągłości. Miano zreorganizować plan nauk kursach i opracowywano 3 projekty (w Wilnie; w K-cu professorowie; Drzewiecki z obywatelstwem), atoli do wykonania reformy nie doszło. Drzewiecki namówi! poetę Al. Feli ń-s k i e g o, który należał do składu obywatelstwa Wołynia, aby zgodził się objąć stanowisko dyrektora liceum. Istotnie, rządy Felińskiego (od 1 wrześ. 1819) były znakomite. Ożywiony pragnieniem zachowania urządzeń Czackiego, wprowadzał on nadto w miarę możności nowe ulepszenia. Profesor świetny, administrator energiczny, rozumny i gorliwy, przyczynił się do rozkwitu szkoły. Na nieszczęście, po 6 miesiącach rządów umarł. Po nim przewodniczył prefekt Jar-kowski, bez dumy, ślepo trzymający się trady-cyi Czackiego. W 1820 r. wizytatorem został Lud. Kropiński, a potem znów Wyleżyński. W czerwcu 1822 r. przybył nowo-mianowany dyrektor And. Justyn Lewicki, były adjunkt uniw. wileńskiego, a następnie dyrektor gim-nazyum białostockiego. Lewicki był humanistą niepoślednim, uczony i wymowny, jako człowiek dobry, nie posiadał jednak taktu ani tęgości. Niezmiernie słabego charakteru, dawał się powodować, lub z drugiej strony ujawniał swą wolę w sposób dziwaczny. Tymczasem w Wilnie nastały inne prądy. Reakcya zapanowała wśród wydziału naukowego wileńskiego, wszczęły się prześladowania młodzieży i pogromy uniwersytetu, oraz szkół średnich w Wilnie, Kiej-danach, Świsłoczy i Krożach. Czartoryski podał się do dymisyi, kuratorem został Nowosil-Dziwnym trafem szkoła Czackiego uniknęła jawnych prześladowań. Chciano związać sprawę filaretów z takiem stowarzyszeniem w K-u, prof. Jenc był zaaresztowany i odwieziony do Wilna, ale rychło go uwolniono, i udało się osłonić szkołę od gospodarki Nowosilcowa. Nadto, życzliwym był dla liceum nowy rektor, Pelikan. Wszelako ogólne represye nastały i w K-u Nie wystarczał już zacny Jarko wski: przysłano nowego prefekta Józ. Bokszczanina, polaka z duszą rossyjską, dano mu do pomocy dwóch inspektorów i wprowadzono ograniczenia dla uczniów. Innych wydatniejszych zmian nie było. W 1824 r. wizytatorem był Kaz. Moniuszko, a 1825 r. prof. Mik. Mianowski. Stan naukowy nie pogorszył się: profesorowie zostali cisami. W 1828 r. doniesiono W. ks. Konstantemu, iż prof. Uldyński szkodliwie wykłada historyę powszechną: kazał tedy pozbawić go katedry, ale nie nadługo. Dyrektor Lewicki umarł 1830 r.; miejsce jego zajął Bokszczanin, a prefekta zacny i rozumny prof. Stef. Wyżewski. W czasie powstania szkoła była nieczynną, a d. 21 Sier, 1831 (r. s.) wyszedł ukaz zamykający wszystkie szkoły na Wołyniu i Podolu. Długo było niewiadomo, co się stanie z profesorami i zbiorami k-mi. Zrazu miano przenieść je do Charkowa, później postanowiono założyć uniwersytet w Kijowie i w końcu 1833 r. większość, profesorów

i urządzenia pomocnicze znalazły się w tern . zajmowała miejsce górujące. Pierwotnie taki mieście. 2) Fundusze i zbiory. Czacki zgro- był rozkład: madził dla liceum znaczne fundusze (około 200 000 rs.). Dochody te zwiększyły się, bo na rzecz szkoły obrócono zyski ze s-stwa k-go, które niekiedy wynosiły rocznie 9 000 rs. Napływały także zapisy, oraz ofiary jednorazowe.

I kl. II III IV ilość godzin tygodniowo

Przedmioty

polski i łacina francuzki niemiecki rosssyjski nauka moralna

Roczne wydatki liceum bywały różne: w 1808 21 974 rs. 1811--33 663 r.. 1819-34109 rs.

20

20

20

20

Były liczne zapisy i dary na urządzenia pomoc-uicze w liceum. Prawie wszyscy ofiarodaw- arytmetyka cy zastrzegali, że gdyby kiedykolwiek rząd geografia zapragnął statut szkoły zmienić, wtedy każdy do ofiarowanej przez siebie własności powraca.

Było widoczne przeładowanie językami z u-szczerbkiein przedmiotów tak ważnych jak arytmetyka i geografia, które traktowane były po macoszemu. Mylnein było zatrzymanie metody Komisyi Edukacyjnej, która zaprowadziła nauczanie polskiego wspólnie z łaciną. Powoli zaprowadzano pożądane zmiany, w czwartej klasie dodano geometryę, później dla wszystkich klas religię i historyę. W 1820 r. wprowadzono kaligrafię i uczono rysunków, ale przewaga języków została do końca. Miało to i dobrą stronę, bo wyuczano się znakomicie języków nowożytnych. Przeciążenia nie było; lekcye trwały od 8 do 10 rano i od 2 do 4 południu, przytem popołudnia we wtorek i czwartek były zupełnie wolne. Wielce pożyteczną insty tucyą byli t. z. dyrektorowie domowi, czyli dozorcy. Mianowicie, chłopiec powróciwszy do domu ze szkoły, musiał za świeżej pamięci nauczycielowi domowemu powtórzyć lekcyę, do-pieroco wyłożoną, a to mu rzecz znakomicie utrwalało w głowie, tak, że potem tylko przedmiot powtórzył i już go umiał dobrze, głównie z wykładu. Pracę profesora głównego ułatwiała pomoc korepetytorów licealnych, którzy kontrolowali, czy chłopcy nauczyli się lekcyi ostatniej—tak, że profesor uwolniony od drobiazgowej kontroli, mógł się zająć postępem samego przedmiotu i dokładniejszemi objaśnieniami. Trzy wyższe kursy poświęcone były umiejętnościom i naukom wyzwolonym („ćwiczenie rozwagi dojrzalszemu jest przyzwoite wiekowi“, Czacki). Wykład był uniwersytecki: uczniowie nie byli pytani, lecz składali dowody na egzaminach; niektórzy tylko profesorowie mieli zwyczaj kontrolowania postępu za pomocą repetycyi. Kurs trwał dwa lata, tak, że właściwie studya wyższe licealne zajmowały 6 lat. Były przedmioty obowiązkowe i dowolne. Według pierwiastkowego planu rozkład nauk tak się przedstawia. Dwulecia: I: 1) matematyka i logika: 2) historya powszechna i geografia— przedmioty główne; 3) język grecki dodatkowo; II: 1;

Trudno obliczyć jakie zasoby miały gabinety licealne; przewożono je do Kijowa nieumiejętnie, wiele rzeczy się poniszczyło, a nadto rozdawano przedmioty do innych zakładów. Do uniw. kijowskiego przeszły: a) B i b 1 i o t e k a, jedna z najbogatszych; zakupił ją był Czacki po Sta • nisławie Auguście i powiększał nowemi darami. Dzieliła się na 8 kollekcyi: królewską,

Jabłonowskiego, Mikoszewskiego, Scheidta, Moszyńskiego, Kunegundy Czackiej, pojezuicką, poczajowską. W r. 1832 było w niej 24 379 dzieł w 34 378 tomach, b) Gabinet numizmatyczny był bardzo bogaty. Jeszcze przed 1830 r. Nowosilcow' kazał najlepsze okazy zabrać do Wilna, które stamtąd zagrabiono do Kijowa. Ilość numizmatów i medali wynosiła 20 112. c) Kollekcya do nauki sztuk pięknych zawierała liczne obrazy celniejszych malarzy, zbiór sztychów, oraz rzeźb, d) Gabinet fizyczny posiadał 218 przedmiotów, ocenionych na 2 648 rs. 38 ¹/<₃ kop. e) Gabinet historyi naturalnej miał 19 362 numery mineralogiczne wartości 2 800 rs. i 28 947 egzemplarzy zoologicznych. f)Herbarium,zawierające przeszło6tys. gatunków, g) Gabinet m e c h a n i ki praktycznej,

334 przedmioty, 1 665 rysunków i 51 numerów narzędzi i maszyn. Nadto przy liceum był ogród botaniczny, jeden z najlepszych w kraju, prowadzony przez Bessera: jedyna ta in-stytucya, której przewieźć nie można było, przetrwała w K-cu po 1848 r. Katedry astronomii nie było, ale istniało obserwatoryum, choć budynek niezupełnie odpowiadał celowi; robiono postrzeżenia meteorologiczne. Były też zbiory archeologiczne, niektóre prawdziwie cenne. 3) Ustrój nauk. Głównym celem Czackiego i Kołłątaja było wykształcenie obywateli czynnych, a do tego prowadzi wychowanie uwzględniające praktykę w muzeach, laborato-ryacli, w ogrodzie botanicznym i w warsztatach mechanicznych. Chociaż na pocz. XIX w. nauki przyrodn. były dopiero w zaraniu swego rozwoju, twórcy jednak liceum kładli nacisk na nie: szkoła stała się małym uniwersytetem. Pod wzglę- prawo i ekonomia, 2) fizyka, oraz dodatkowo 3) dem organizacyi dzieliła się na klasy i kurs a. mechanika z budownictwem praktycznem; III: Klas było 4. Czacki wychodził z założenia, iż 1) chemia i nauki przyrodnicze; 2) literatura „w dzieciństwie więcej góruje dar pamięci niż t i dodatkowo 3) gramatyka porównawcza i bi-rozwaga“, przeto nauka języków w klasach bliografia. Każdy przedmiot po 10 godzin ty-

Wielka Encykl. Ulustr. Ser. I. Tom XŁI. Zesz 324b.

goduiowo prócz gramatyki i bibliografii (5 godz.). i środki, ale nadewszystko ludzie. Profesoro-Kursa tak były rozłożone, iż wykład roczny tworzył całość i równie dobrze mógł być słuchany przez tych, co już rok przebyli, jak i przez tych, którzy świeżo dopiero wstąpili. Z czasem wprowadzono jako przedmiot obowiązkowy wyższą matematykę, teoryę stylu i wymowy, oraz poczyniono modyfikacye w rozkładzie nauk na bienniach. Prócz wyliczonych dyscyplin słuchacze mieli do wyboru umiejętności nieobowiązkowe. Po 6 latach uczeń mógł pozostać jeszcze i słuchać nauk-, taki zwał się liber; na tern czwartem extra-planowem dwuleciu doskonalono się przeważnie w matematyce i literaturze polskiej. Na kursach przedmioty były podzielone prawie równomiernie pomiędzy studya matematyczno-przyrodnicze i nauk moralnych i politycznych. Atoli z wielu przyczyn uczniowie celowali w pierwszych; liceum słynęło z doskonałych matematyków. Programy wykładów ułożone były dobrze, chociaż można dojrzeć kilka niedokładności w początkowych latach istnienia szkoły. Ale nie ulega kwestyi, że największą wadą była obfitość programu. Już Jan Śniadecki zauważył, że dziecko (około,lat 14) przechodziło nagle na wyższe kursa bez żadnego ustosunkowania; przełom był zanadto nieoczekiwany. Trzeba było mieć takie uzdolnienie pedagogiczne, jak profesorowie k-cy, i młodzież pełną zapału do wiedzy, żeby system nie okazał się błędnym.

wie, owiani duchem Czackiego, stali na wysokości zadania. Nie byli to uczeni sławy europejskiej, ale najdzielniejsi pracownicy w winnicy edukacyjnej. Z małemi wyjątkami przeszli oni do pamięci potomnych z aureolą swych zasług ogromnych. Wielu w nauce polskiej zaznaczyło się cennemi pracami (ob. Andrzejow-ski, Besser, Choński, Czech, Feliński, Hreczy-na, Jakubowicz, Jaroszewicz, Jurkowski, Kaczkowski, Korzeniowski, Łuczyński, Miechowicz, Osiński, Scheidt, Sierociński, Słowacki, Uldyń-ski, Wiszniewski, Zborzewski, Zienowicz). Pierwszy zastęp profesorów byli to wychowańcy u-niwersytetu krakowskiego (10), następnie zajmowali katedry znakomitsi uczniowie z Wilna (23), samo liceum wykształciło dla siebie 16 pedagogów. W 1805 r. było nauczających (nie licząc metrów i laborantów) —13; 1812 r.—25; 1824 r.— 33; 1829—29. Praca wykładających była utrudniona z powodu braku podręczników, ponieważ dzieła Komisyi Edukacyjnej były przestarzałe; później sporo książek wydało Wilno, ale i profesorowie krzemienieccy nie zostali o-bojętnymi: wielu z nich, jeśli nie zdążyło ogłosić kursu drukiem, dawało swe skrypta słuchaczom. Zaletami wysoce dydaktycznemi odznaczyły się wykłady Scheidta, Czecha, Ściborskiego, Czarnockiego, Strzeleckiego i Karola Mikulskiego. Piętno ściśle akademickie miały prelekcye: Wy-żewskiego, Chońskiego, Ołdakowskiego, Uldyń-skiego, Aleksandra Mickiewicza. Doskonale nauczali nowożytnych języków i ich literatury Michalski, Kołpakiewicz, Lidl, Planęon i Józef Mikulski. Słynęli z niepospolitej wymowy 0-siński, Szostakowski, Sierociński, Jenc, Korzeniowski. Odznaczały się samoistnością opracowania lekcye Felińskiego, Bessera- Gerlacha, Jaroszewicza, Andrzejowskiego, Hreczyny, Pawła Jarkowskiego, a oryginalnością poglądów i całego kursu—Lelewela, Zienowicza i Wiszniewskiego. Wszyscy profesorowie gorąco byli kochani przez młodzież, ale największą miłość zdobył prof. Uldyński. — 5) Wykładający. Nauki i profesorowie, którzy nauczali w liceum 1805 — 1832: A) Klassy: a) jęz. łac. i polski: Franc. Olędzki (1805—1828), Dom. Bartoszewicz (1828 — 1829), Kar. Mikulski (1829 —1831). b) niemiecki: Ant. Malawski, potem Cyryl Błoński, Michał Fryczyński, Jak. Serwatowski: Józ. Michalski, c) francuzki; Paw. Jarkowski, potem Kar. L. Fort; korepetytorem licealnym był Józ. Madejski, d) rossyjski: Ant. Strzelecki, potem Mich. Butowski, znów Strzelecki, Baz. Cichocki, Grz. Rafalski. e) nauka moralna: Paw. Jarkowski, Kar. Le Fort, Jak. Serwatowski. f) geografia: Malawski, Błoński, Fryczyński, Michalski, Le-Fort. g) historya starożytna: Błoński, Serwatowski, Michalski, h) arytmetyka: Ant. Strzelecki (1805 —1826), Stan. Perłowski (1826—1827), Woj. Zborzewski (1827-1831). j) geometrya Woj. Jarkowski, potem Hreczyna

Studenci kursowi mieli obowiązkowych godzin 30 tygodniowo, a nadto prawie wszyscy słuchali jeszcze innych nauk: nic dziwnego że mniej zdolni prosili o uwolnienie od słuchania pewnych przedmiotów, a następnie samorzutnie powstała specyalizacya; cykle, przepisane przez Kołłątaja i Czackiego, musiały upaść.

Wina to następców Czackiego, że nie zdołali prądu wśród młodzieży do specyalizacyi ująć w normy i opracować innego rozkładu przedmiotów. Oprócz nauk każdy uczeń mógł się doskonalić w malarstwie, muzyce i śpiewie, do czego byli osobni metrowie. Uczono gimnastyki, szermierki, tańców i sztuki jeździeckiej.

Z dodatkowych instytutów licealnych rzetelne znaczenie miały: 1) szkoła geometrów, ustanowiona na 36 uczniów; uczniowie w ciągu 3 lat ćwiczyli się w jęz. polskim, rossyjskim, geo-metryi, trygonometryi, algebrze, rysowaniu, geometry i praktycznej, topografii i prawie graniez-nem. 2) mechaników, również na 36; uczyli się fizyki, hydrostatyki, rysunków, budownictwa wiejskiego; obowiązani byli robić modele młynów, tartaków i maszyn, oraz pracować w warsztatach. Rządził szkołą prof. mechaniki, Franc. Zaliwski, mając pomocnika i dwóch majstrów, jednego do materyałów drewnianych, drugiego do metalów. — 4) Znaczenie społeczne. Wszystko składało się na to, by liceum rozwinęło się jako ognisko oświaty: gmachy, zakłady, biblioteka i naukowe pomoce, rzeczy i Zborzewski. k) religia: Baz. Sobkiewicz (1806 Jurkowski (1806 -1831). d) Filologia i litera-

—    1825), Jan Kulikowski (1825—1831). 1) Ry- | tura powszechna: Teodozy Sierociński (1818 — sunek: Franc. Sapalski (1805 -- 1809), Ant. ' 1823). e) Literatura francuzka: Hip. Gerlache Andrzejowski (1809 — 1815), Bonaw. Klembów- (1808—1829), Ant. Planęon (1829 — 1831). f) ski (1815—1831). m) kaligrafia: Piotr Puchal- ! Literatura niemiecka: Mich. Kołpaczkiewicz (do ski (1820- 1831). B) Kursa. I. Oddział ma- 1829) i Woje. Lidl (1829 —- 1831 . g) Język tematyczny i przyrodniczy, a) Algebra: angielski: Jerzy Forster (1806 — 1823), Willi. Mich. Ściborski (1806—1812), Mik. Czarnocki Rosę (1823—1825), Józ. Mikulski (1825 —1831 ). (1812-1818), Stef. Wyżewski (1818—1819), li) Gramatyka powszechna i bibliografia: Mich. Grz. Hreczyna (1819 —1831). b) Geometrya Ściborski i Paw. Jarkowski (1810 — 1831). i) i trygonometrya: Woj. Jarkowski (1805 —1818). Logika: Ściborski, Czarnocki, Mich. Wiszniew-Wyżewski (1818 —1820), Hreczyna (1820-1831). ski (1823-1824). IV. Oddział sztuk pięk-

c) Matematyka wyższa: Józ. Czech (1805—1810), nych. Malarstwo i rysunek spoczywały w rę-Mich. Ściborski (1810 — 1813), Stef. Wyżewski kach Józ. Pitschmana, który miał pomocników (1813 — 1831). d) Geometrya praktyczna: Woj. Andrzej o wskiego, Jana Królikowskiego, B. Klem-Jarkowski (1805 — 1818), Aleks. Sawicki (1818 bowskiego, Filipa Pawłowskiego i Ksaw. Kaniew-

—    1831). e) Rysunki topograficzne: Jędrzej skiego. Muzyki uczyli: Winc. Majer, Jan Lenzi; Szemega (1806 — 1823), Aleks. Sawicki (1823 śpiewu: Jan Rolle, Józ. Waniauczek, Baier,

—    1831). f) Mechanika: Franc. Zaliwski (1805 Pokorny. 6) Młodzież. Nauki w K-u dawane —1820), Franc. Miechowicz (1807 —1818), Franc. było darmo. Nadto dla uboższej młodzieży Morawski (1818—1821), Miechowicz (1821— istniały konwikty i stypedya. Twórcy liceum

1831). g) Architektura: Miechowicz (1821— byli nieprzyjaciółmi zasady wielkich burs, w któ-1831). h) Geometrya wykreślna: Miechowicz, rych się gromadzi znaczna ilość młodzieży pod Osieczkowski. i) Fizyka; Jan Witwicki (1805 jednym dachem; lecz z drugiej strony nie do-

—    1807), Jan Łuczyński (1807 — 1820), Miecho- puszczali systemu umieszczania uczniów na wicz (1816), Karol Jenc (1821—1827), Ignacy stancyach prywatnych bez żadnego dozoru. Je-Abłamowicz (1827—1831). Pomocnikami byli dnem przeto z zadań iustytucyi było organizo-Chlebowski, Zieukowicz, Czerwiński i Mikołaj wanie stancyi dla 8 — 10 uczniów, ze wspólnym Herczakiewicz (ten często miewał wykłady sa- stałym korepetytorem. Przez to pensye prywa-modzielnie). j) Chemia: Franc. Scheidt (1805 tne ujęto niejako w system, pod opieką władzy

—    1807), Tad. Szostakowski (1807 — 1813), Wy- szkolnej. W 1811 r. założono konwikt dla bie-żewski (1814), Stef. Zienowicz (1814—1831). dnych; konwiktorów tych było 60, z nich liceum

k)    Mineralogia: Stef. Zienowicz (1816 —1831). utrzymywało 23, obywatele wołyńscy 18, bo-

l)    Historya naturalna: Schejdt (1805—1807), gaci liceiści 20. W konwiktach wolnych miesz-Jaworski i Andrzejowski (1807 — 1809), Wili- kali uczniowie za opłatą 413 złp. 10 groszy bald Besser (1809 —1831), Ant. Andrzejowski rocznie. Znakomitem dobrodziejstwem dlaubo-(1818—1831). m) Technologia: Zienowicz (1814 gich był fundusz zapisany przez Jana Lerne-

—    1830). n) Agronomia: Mich. Fryczyński (1824 ta (ob). oraz stypendya Aleks. Leśnickiego

—1829). o) Ogrodnictwo: Grabowski (1805—    (20000 złp.); i Klary Łopacińskiej (10 000 złp.).

1809), Kar. Witzel (1809 — 1829), Józ. Hofman Ruch umysłowy w K-u był znaczny. Młodzież (1829—1831). p) Wakcynacya: Woj. Majewski licealna utworzyła t-two literackie („T-two mło-(1829 — 1830). r) Hygiena: Kar. Kaczkowski dzianów ćwiczących się w porządnem inówie-(1821 —1829). II. Oddział umiejętności niu i pisaniu¹¹), które miało wielkie znaczenie społecznych, a) Prawo: Ant. Jarkowski w szczepieniu zamiłowania do piśmiennictwa (1805 — 1806), Mich. Choński (1806 — 1831). b) i podniety do tworzenia samodzielnego. Było Prawo polskie: Ign. Ołdakowski (1809 — 1817), „t-two pedagogiczne" złożone z nauczycieli Józ. Jaroszewicz (1817 — 1827), Aleks. Mickie- i dozorców domowych, które 10 razy do roku wicz (1827—1831). c) Ekonomia i statystyka: odbywało swe posiedzenia (czytano rozprawy Mich. Choński (1806 — 1831). d) Encyklopedya o wychowaniu i referaty naukowe). Krótko-prawa: Mickiewicz (1827 — 1831). e) Prawo trwałem było „T-two szubrawców" jako filia graniczne: Woj. Jarkowski (1805 — 1818), Aleks, wileńskiego; duszą jego był Stan. Worcell, pó-Sawicki (1818 — 1831). f) Historya powszechna źuiejszy działacz na emigracyi. Uczniowie i polska: Kar. Mirowski (1805—1818), Józ. Ul- krzemienieccy wydawali pisma: „Ćwiczenia Nau-dyński (1818—1831). h) Historya Rossyi: Jan kowe" (1818) i „Pam. Naukowy (1819). Liceum Aleksandrowski (1807—1831). i) Numizmaty- miało własną drukarnię. Czacki umiał zachę-ka: Lindau (1808 — 1809), Lelewel Joa- cić własnym przykładem do umiłowania K-ca. chim (1809 — 1810). III. Oddział litera- Nawet arystokratyczne rodziny osiadały tu nie-tury. a) Wymowa i poezya: Euz. Słowacki tylko dla edukacyi dzieci, lecz i dla rozrywek, (1806 — 1811), Al. Osiński (1811 — 1819), Józ. któremi przepełnione było życie w K-cu, za co Korzeniowski (1821-1831). b) Literatura rzym- m-ko zyskało nazwę małego Paryża. Dla boga-ska; Al. Osiński (1806 — 1824), Maks. Jakubo- tej młodzieży szlachockiej było może zanadto wicz (1824 — 1831). c) Literatura grecka; Mich. zabaw z uszczerbkiem zajęć naukowych; władza

licealna przedsiębrała nieraz kroki dla przy- nia gimnazyum" („Biesiada k-ka“ 1859); Sło-tłumienia ciągłego rozbawienia.    7) Plony    wikowski „O szkole k-ej“ („Bibl. warsz." 1860.

II); Merczyng „Kołłątaja i Czackiego projekt urządzenia szkół na Wołyniu" (Warsz. 1881); Karwicki Józ. „O szkole k-ckiej i T. Czackim" („Szkice obycz. i historyczne" 1882); Chmielowski „T. Czacki" („Enc. wycli." 1885 t. III i o-sobno 1897); Bryła „Organizacya gimnazyum k-go“ („Sprawozd. gimnazyum św. Jacka", Kraków 1889); Majchrowicz „T. Czacki i jego poglądy na wychowanie" („Muzeum“ 1894 i odb.); Rolle „Ateny wołyńskie" (Lwów 1898); Szczepanowski „O liceum k-kiem“ („Pisma" 1903 I). Życiorysy Czackiego zawierają wiele wiadomości, zwłaszcza przez Osińskiego (1813); Potockiego „Pochwała Czackiego" (1818) gdzie mieści się opis liceum przez J. Niemcewicza; Skibickiego („Przyj, ludu" 1842, J\2 45); Balińskiego „Jan Śniadecki i T. Czacki" („Studya hist." 1856); Ziembę „Czacki i jego zasługi" (Krak. 1873); Tokarz Wacław „Ostatnie lata H. Kołłątaja" (T. I, Kraków 1906); Słowacki E. „O życiu Czecha" 1811; Kantecki „Dwaj K-czanieu (Lwów 1879). Przyczynki do poszczególnych spraw: Słowikowski Historya ogrodu botanicznego w K-cu" („Bibl. Warsz." 1853); Merczyng Fundusz Lerneta" („Rocznik zbiorowy" 1879); Krcek „Poprzedniczka krzemieniecka Bratnich Pomocy" („Muzeum" 1906); Kwaśnicki „Zarządzenia sanitarne Czackiego i Jędrzeja Śniadeckiego do założenia szkoły lekarskiej na Wołyniu" (Krak. 1903). Rozprawy p.zygodnie potrącające o K.: Antoni J. „Oświata na dawnych kresach" („Przew. nauk. lit. 1879); Szul-gjin „Jist. Kiewskago unjiw." (1860); Budanow „Jist. Kiew. unjiw." (Kijów 1884); „Jistorjiko-statjistjiczeskija zapjiskji ob uczonych i uczebno-wspomagatjielnych uczreżdenijach uniw. S. Wła-djimjira" (Kijów 1884); Helleniusz „Rozmowy o polskiej Koronie" (Kraków 1873). Polemiczne artykuły Sowińskiego i Słowikowskiego („Bibl. Warsz." 1843, II, 427—444); Kaczkowskiego („Athenaemn" 1845 IV 201 — 264), oraz „Gwiazda" (1847 JSIs 2, 1848    3); witte K.

„Krzemieniec" (Krak. 1873). Archiwum b. liceum i wizytatorów znajduje się przy uniw. kijowskim; wiele źródeł posiada biblioteka Czartoryskich w Krakowie, a pojedyncze rękopisma do tego przedmiotu w Ossolineum, Bibl. Jagiellońskiej i Akad. Umiejętności. Ustawa gimnazyum drukowana 1805(przedruk w „Dzień, wileń." 1805 i „Gaz. liter, wileń." 1806 I). Materyały do historyi zawierają liczne druki ulotne Czackiego i innych, przemówienia i odezwy (przedrukowała cząstkę „Biesiada k cka" 1858, 1859, 1861). Ważne są programata i wykazy p. t. „Wzór i porządek nauk 1805—1820". „Materye z nauk" (1806 — 1821); „Poczet nauk 1821 — 1831"; „Praelectiones in liceo Volhyniensi 1821 — 1824"; Rachunek kassy gimnazyum i liceum

szkoły. Bez wątpienia, szkoła K-cka miała swe słabe strony i nie była tak bez zarzutu, jak bałwochwalczo w niej zakochani uczniowie zapewniają, ale była na owe czasy znakomitą. Z niepojętych przyczyn, po zgaszeniu tego świetnego ogniska, pisarze obozu konserwatywnego (Rzewuski, Grabowski, Hołowiński) starali się rzucić cień na tę instytucyę i rozpisywali się o słabych stronach, które przesadzali, a stawiając zarzuty^nieuzasadnione, wywoływali żywy protest ze strony wychowańców.

Niewiele szkół tak serdecznie kochali wycho-wańcy, jak k-cką i wszystkie wspomnienia przepojone są czcią najwyższą dla tej alma mater. Było coś dziwnie szlachetnego w tej szkole; rozpalała tam młodzież w sobie podniosły ideał patryotyzmu,poczucie honoru i chęć stania się użytecznym. Panował taki duch obywatelski, że krzemieńczanie nie zapominali nigdy o swem powołaniu. Liceum podniosło poziom oświaty na Wołyniu i Podolu, a nadto, ze wszystkich dzielnic Rzpltej mając uczniów, kształciło ich w poczuciu solidarności. W dziejach literatury szkoła k-a zajmuje niepoślednie stanowisko: umie-jętnem kierownictwem usiłowała ona rozwijać zdolności, a całe jej środowisko, przepojone nauką i wyższemi dążnościami, potrafiło w niejednym wzbudzić rzetelne obywatelstwo. Sporo poetów doby romantycznej kształciło się w K-cu: M. Gosław-ski, Franc. Kowalski, Malczeski, Olizarowski,

Kar. Sienkiewicz, Witwicki, Zaborowski, Pa-dura. Zasłużeni pisarze: Fel. Bernatowicz, Mich. i Winc. Budzyńscy, Teof. Bukar, Henr. Cieszkowski, Gust. Olizar, Jan Sowiński, Tytus Szcze-niowski. Ludźmi bardzo wybitnymi liceum k-e pochlubić się nie może, chociaż byli ludzie nauki:

Henryk Choński, Kaz. Jaksa-Komornicki, Wikt.

Krajewski, Onufry Lewocki, Franc. Sapalski,

Franc. Komorowski, Piotr Falkenhagen-Zaleski; byli historycy: Eust. Iwanowski, Sam. Nowo-szycki, Aleks. Przeździecki, Leon Rzyszczew-ski, Ad. Słowikowski, Maks. Sobieszczański, Wal.

Wróblewski (Koronowicz). Są to osobitostości więcej znane, nadto cała moc skromnych pracowników, w swoim czasie i zakresie bardzo pożytecznych. Gdy po 1881 r. szkolnictwo polskie runęło, nauczycielami w domach prywatnych byli k-nie. W 1857 r., kiedy tworzono komitety do sprawy uwłaszczenia włościan, w liczbie członków tych zgromadzeń znaleźli się. w sporej ilości dawni k-nie, którzy występowali tam jako żywioł postępowy i liberalny.

A w dalekim Paryżu, gdzie po 1831 r. znalazła się także gromadka uczniów szkoły Czackiego, wygnańcy szlachetnie pracowali dla sprawy kraju. — Literatura o K-cu bardzo obfita, ale nie ma dotąd większego dzieła, któreby dawało dokładny obraz liceum; są monografie dobre, ale nie wyczerpujące. Ważniejsze: Ano- wołyńskiego 1804 -1810, 1811—1820“; „Obja-nym „Myśli, zabiegi przygotowania do założę- śnienie celniejszych funduszów edukacyjnych

(1892), Helleniusza (1902). W 1857 r. byli uczniowie k-ccy zamierzyli wydać zbiorowe dzieło o szkole Czackiego, które opracowali Kamieński i Słowikowski. Kopia jego znajduje się w Bibl. Jagiellońskiej (kod. JNls 5 912 ). Praca ta nie posiada prawie wcale wartości, jako przeważnie kompilacya z wykazów lekcyi z małym dodatkiem nic nie znaczących szczegółów.

Al. W-e.

1818“. Pierwszorzędnem źródłem do założenia szkoły jest korespondeneya Kołłątaja z Czackim (4 tomy, Kraków 1844) oraz „Materyały do hist. lic. k-go“ („Athenaeum“ 1846 VI, 1848 V); „Sborn. materijałow dla jistoriji prosweszczenija w Rossiji: uczebnyja zawedenija zapad. kraja“ (3 tomy, Petersb. 1893, 1897, 1898). Ciekawe wiadomości zawierają wspomnienia i pamiętniki współczesnych: Spendowskiego (,,Podróżny w Poczajowie“ 1823); Kowalskiego (1857); Drzewieckiego (1858); Andrzejowskiego (Detiuka) (1861),Śniwody (Gawędy, „Tyg. ill." 1868, 1869); Wittego (1873),Kaczkowskiego (1876), Jełowickie-go (1877), Budzyńskiego (1880), Gustawa Oli-zara

L. J.

Krzemienieckie s-stwo grodowe w woj. Wołyńskiem pow. Krzemienieckim a poczęści Włodzimierskim. W 1536 r. Zygmunt I nadał to s-stwo małżonce swej Bonie z obowiązkiem naprawiania zamku i utrzymywania w nim załogi, „zwłaszcza, iż miasto tuż przed paszczą nieprzyjaciół imienia chrześciańskiego leży". Lustraeya z 1542 r. podaje, że wsi okoliczne do s-swa należące obowiązane są uprawiać grunta zamkowe, zbierać i zwozić zboże do zamku, nadto dawać owce, bydło, miodu praś-nego wiadro, 2 siodła, owsa miar 20 i czynszu 14 kóp groszy litew. W 1552 r. było domów w mieście i na przedmieściu 431, żydowskich 48; mieszczanie, obowiązani stawać do obrony zamku,podzieleni byli na 31 dziesięt-nictw. W 1629 r. s. k. było w posesyi ks. Janusza Wiszniowieckiego i obejmowało oprócz K-a wsi piętnaście. Miasto dawało 223 fi. gr. 16 prowentu a całe s-stwo 6 726 fi. 27 gr., z czego wytrąciwszy na podstarościego 200 fi., na burgrabiego 100 fi., na 5 urzędników do 5 folwarków 80 fi., pozostaje 6 346fi. 27. Lu-stracya 1664 r. wykazuje, że dla spustosznia. miasta prowent roczny do zamku czyni ledwie 150 fi. W 1771 r. posiadał s. K. Józef ks. Sanguszko, marszałek nadworny w. ks. Litew., opłacając z niego kwarty złp. 7 798 gr. 28, a hyberny złp. 405 gr. 24. („Sł. Geogr.“; Baliński i Lipiński „Starożytna Polska"). Krzemienny łupek, ob. Kwarc.

Krzemień —miejscowość wymieniona w dziele Bocka „Historia Antitrinitariorum" (T. I str. 948) jako „coetus Krzemieniensis", nieokreślona bli-żkej co do swego położenia geograficznego, zdaje się na Wołyniu, może Krzemieniec; posiadała zbór aryański (socyniański), w r. 1612 był tam kaznodzieją Krzysztof Stoiński.—H. M. „Zbory i senator, protest." 1904.

Krzemień, przez wielu powszechnie podawany za minerał, jest właściwie skałą, nie jest to bowiem ciało jednorodne, lecz zbita mikroskopowa mieszanina bardzo ściśle ze sobą zespolonych włókienek minerału chalcedonu, który jest jego istotną częścią składową i zmienne ilości innych odmian wielopostaciowych bezwodnika krzemowego (kwarc, luteryn, krysto-bulit i t. p.), oraz opalu, tlenków żelaza, wodorotlenków żelaza, krzemianów, węglanów, ciał organicznych i t. p. Ciało to, koloru szarego, żółtawego, lub czerwonawego występuje w skupieniach bulastych lub w postaci płyt, a nawet pokładów, zwłaszcza w utworach kredowych na wyspach Rugii i Moen, na Jutlan-dyi, w Anglii; u nas jest pospolity w warstwach kredowych i jurskich, zwłaszcza w tak zwanej opoce (margiel kredowy biały) w południowej części Królestwa Polskiego, w Krakowskiem, nad Dniestrem itd. Często jest on ciałem mi-neralizującem skamieniałości zwierząt morskich, lub też zawiera liczne pancerzyki okrzemek. Że zaś prawie zawsze zawiera domieszkę węglanu wapniowego a nigdy nie jest wolny od zawartości wody i związków organicznych, stąd wnosimy, że jest utworem powstałym ze szczątków zwierząt morskich, zawierających krzemionkę. Buły krzemienne zazwyczaj powleczone są białą ziemistą skorupką. Zlepieniec składający się z głazików K-a, które mają być pozostałością gąbek, nazwano w Anglii kamieniem pudyngowym. Do utworów K-ych, a wyprowadzonych ze szczątków organicznych, należy również zaliczyć i łupek krzemienny, występujący w pokładach o budowie gru-bo-łupkowej i zabarwiony niekiedy na ciemno substancyą węglową; znaleziono w nim szczątki promienie. Zalicza się tu również 1 i d y t, zwany inaczej kamieniemprobiersk im.zw-Krzemień włóknisty, wyraz użyty przez Kuinelskiego, jako dosłowny przekład terminu niemieckiego Faserkiesel, oznaczającego minerał fibrolit (od fibra — włókno, Aćfioę — kamień) czyli sylimanit (AlaSi0₅) występujący zazwyczaj w postaci skupień drobnopręcikowych. z w-Krzemieńczuk al. Kremienczuk (ros. Kremjenczug): 1) m-sto po w., gub. Połtaw-ska, na lewym brzegu Dniepru, przy dr. żel. Charkowsko-Mikołajewskiej; około 100 fabryki zakładów przemysłowych (z obrotem do 3 800 000 rb.) między innemi: 40 kuźni, 10 młynów parowych (z obr. do 2 300 000 rb.) 3 browary, 3 cegielnie, 5 mydlarni, 7 tartaków, 5 fabr. ty-tuniu, 2 zakł. powroźnicze, 1 garbarnia, 2 odlewnie żelaza, 1 zakł. ślusarsko-mechaniczny i in.; oddział banku państwa, bank handlowy (z oddziałami w Połtawie i Mikołajewie), bank miejski; dochody miejskie w r. 1840 wynosiły 31785 rb., w r. 1880 —134 590 rb., w r. 1892— 270 412 rb.; w r. 1892 m-sto wydało 269 766 rb. (zarząd m-sta 30161 rb., zakłady naukowe 27 437 rb., dobroczynność 1 754 rb., leczni-

i granit. W płn. i śród. części przeważa czarno-ziem, ku Dnieprowi sapy, na wybrzeżach Dniepru piaski. Lasy przeważnie wzdłuż Dniepru i Suły. Rząd posiada 698 d. ziemi; więksi właściciele 128 752 d. ziemi ornej i 4 366 nieużytków; włościanie 149 859 d. z. or. i 11 815 d. nieużyt. (1893). W r. 1885 było 24 739 gospodarstw włościańskich i kozackich, z ludnością 140 673 głów (70 920 męż. i 69 753 kob.). Więcej niż połowa gospodarstw należała do kozaków, ¹/₃ do b. włościan pańszczyźnianych, ¹/₁₃ do skarbowych. W r. 1892 było 192 192 in-ców (189116 3 022 żydów). Jedno z głównych zajęć rolnictwo. Było ziemi ornej 207 218 des., łąk i sianokosów 59 101, sadów i ogrodów 13 398, lasów 8 164, nieużytków

ctwo 5 442 rb.). Szkoła realna, gimnazyum żeńskie, kolejowa szkoła techniczDa dr. żel. Chark.-Mikoł., szkoła miejska, 5 szkół pocz., 3 szk. cerk.-paraf., 2 pryw. 2-kl. i 2 jednokl. szkoły żydowskie; tow. wzajem, ubezpieczeń od ognia, tow. przytułków poprawczych, tow. wspomagania biednych, tow. wspomagania potrzebują-jących wychowańców gimn. żeń. i szk. real., kasa dla biednych Niemców; prócz szpitala miejskiego i żydowskiego, szpitali i ambulat.

6 (na 262 łóżka), 33 lekarzy, 7 aptek, 4 składy aptecz.; 3 biblioteki, 6 księgarń, czytelnia dla Żydów; 9 drukarń, 3 zakł. fotograf.; 3 no- J prawosławnych, taryuszów, 3 adwok. przys., 3 pomoc, adw.; 10 hoteli; teatr i ogród miejski; n\-eów (łącznie z os, Kriukowem) w r. 1892 było 54 831 (w r.

1861—23 956), w tej liczbie 18 854 prawosław., 15 542.

33 245 Żyd., 429 katol.. Cerkwi prawosł. 6, cerk. jednow. 3, kościoły protest, i katol., 2 bożnice i 8 dom. modlitwy żydów. Wygodne położenie K-a przy drodze żelaznej i nad spła-wną rzeką sprzyjało rozwojowi handlu; w r.

1892 wysłano koleją 7 081 tys. pud., przybyło 10 835 tys. pud.; Dnieprem wysłano 1 509 tys. pud., przybyło 16 069 tys. pud.; główny przedmiot wywozu—zboże, przywozu—drzewo. W w.

XVI miał tu założyć obronny zameczek Świer-szczowski, skozaczony szlachcic z Lubelskiego.

W r. 1686 K. odstąpiono Rosyi (ob. Krzemieńczuckie starostwo.) W r. 1754 otworzono komorę celną. W 1765 — 75 K. m-sto guber. nowoutworzonej gub. Noworosyjskiej, potem m-sto pow. namiestnictwa Noworosyjskiego; w r. 1789 włączony do namiest. Ekateryno-sławskiego;w 1796 —1802 należał do gub. Czer-nihowskiej; w r. 1802 został m-stem powia-towem gub. Połtawskiej. Osada Kriu ko w, należąca obecnie do K-a, leży w pobliżu miejsca, gdzie prawdopodobnie zawarto w r. 1625 traktat Kurukowski (ob. Kryłów 2-gi). Pierwsza wzmianka o Kurukowie (póź. Kriukow) pod r.

1676 (założona prawdopodobnie przez wychodźców z Ukrainy). W 1764—84 Kriukow jest m-stem pow. gub. Noworosyjskiej; w r. 1817 przyłączony do Krzemieńczuka.

2) powiat zajmuje płd.-zach. kąt gub.

Połtawskiej; obszar 308 711 dzies.; równina, zniżająca się w kierunku od płn.-wsch. na płd zach. ku Dnieprowi; najwyższy punkt około m-sta Gradiżska—79.97 sąż. Główna rzeka Dniepr: powiat leży po lew. brzegu Dniepru i tylko 60.90 w. kw. na prawym. Prócz Psio-ły i Suły, do Dniepru wpadają liczne drobne rzeczki. Jeziora liczne, lecz nie głębokie, raczej trzęsawiska i błota. Wernadskij znalazł następujące warstwy: 1) czarnoziein, 2) formacya lóssowa, 3) glina głazowa, 4) słodkowodny mar-giel lub piasek, 5) zielony piaskowiec glauko-nitowy, 6) glina krzemienista, 7) biały piasek słoisty. Rz. Psioła wymywa w swem korycie bursztyn z okresu paleozoicznego. Powiat posiada piaskowce, margle, różne gliny (kaolin)

Hr.

Krzemieńczuckie s-stwo niegrod. w woj. i pow. kijowskim. Podług metryk koronnych powstało, ze s-stwa Czerkaskiego przez wydzielenie zeń zamku Krzemieńczuka (ob.) z przyległościami, na lewym brzegu Dniepru niedaleko ujścia rz. Psioły leżącemi. Traktatem Grzymułtowskiego (ob.) k. s. odstąpione zostało Rossyi. Ostatniemi starostami byli: Stan. Jaskulski i Roman Spohorski Lenkiewicz.

Krzemiński Stanisław, uczestnik r. 1863, publicysta, krytyk, pisarz, histor., sekretarz stały i jeden z najczynniejszych współpracown. „W. Encyklopedyi Powsz. 11.“

1839 w Warszawie). Po trzyletnim przeszło pobycie (1849—52) na pensyi Leszczyńskiego wstąpił do klasy V-ej ośmioklasowego gimnazyum realnego w Warszawie (nie przyjęty, jako nieszlachcic, do gubernialnego gimnazyum filologicznego). Z nauczycieli najwdzięczniej w pamięci K-go zapisał się prof. statystyki i geografii, Zakrzewski (późniejszy rektor gimnazyum w Płocku), który zarówno swem rozmiłowaniem i oczytaniem w zakresie nauk historycznych, jak swym umysłem filozoficznym, swym wreszcie radykalizmem w poglądach społecznych i politycznych wywarł silny wpływ na marzycielską duszę chłopca. Nauka szkolna nie wystarczała K-mu; od dziecka niemal miał on pociąg do historyi literatury i języków, którym też dużo czasu pozaszkolnego poświęcał; a po ukończeniu szkół (1856) tem goręcej się oddawał tym swoim ulubionym przedmiotom, o ile mu na to pozwalały objęte w r. 1858 obowiązki aplikanta w Komisyi Skarbu. Niebawem rozpoczął się wpływ kształcący—życia: w r. 1858 zawiązał K. blizkie stosunki z kołem młodzieży Akademii medyko-chirurgicznej; na ten czas właśnie przypadają początki jego przyjaźni z Asnykiem, która przetrwała do samej śmierci poety (1897); dla młodzieży akademickiej zorganizował u siebie K. zebrania tygodniowe; u niego-to właśnie, z powodu zajścia o egzamina w Akademii, dokonał się rozłam tej młodzieży. K. stanął po stro-

(*

16 grudnia

nie gorętszych i wybrany był do zarządu or-ganizacyi młodzieży patryotycznej, której jednym z przewódców był Kurzyna. Za nim to, na jesieni r. 1859, pojechał K. do Paryża, on też zapoznał go tam z Mierosławskim. Kilko-miesięczny pobyt w Paryżu dał K-mu możność zawiązania blizkich stosunków z emigracyą i dokładnego poznania emigracyjnej literatury demokratycznej; umocnił się K. w swoich przekonaniach i uczuciach demokratycznych, którym do dziś dnia wierny pozostaje, a dzięki wykładom, słuchanym zarówno w „College de France", jak w Sorbonnie (St. Marc Girardin), wzbogacił znacznie swoje zasoby umysłowe.

wa do Paryża, gdzie stanął 25 1863 roku. Nazajutrz

1    Daniłowskim (którego wysłano do Mierosławskiego już z nominacyą na dyktatora) udał się do Mierosławskiego; ten zwlekał, kładł warunki i wahał się, ale wreszcie u-legł i przyjął. W drugiej połowie lutego był K. już z powrotem w Warszawie. W marcu uczestniczył w pracach Komitetu Centralnego, ale do organizacyi nie należał; pomiędzy inne-mi opracował schemat hierarchii urzędów, nadający komisarzom wojewódzkim władzę —na wzór rewolucyjnej francuskiej; ustrój ten (data wydanego aktu d. 28 marca) obowiązywał przez całe powstanie. W nocy z d.

2    na 3 kwietnia (kiedy to uciekli Aweyde

wraz z

' ?■'

FM

Ale na tern nie poprzestał. Party żądzą wiedzy, wstąpił na jesieni r. 1860 na wydział filozoficzny uniwersytetu w Heidelbergu, gdzie się ponownie spotkał z Asnykiem; słuchał Moh-la, Bluntschli’ego, Mittermaiera, Zópfla, Róde-ra, Goldschmidta, Reichlin-Meldegga, Haussera; studyował głównie historyę powszechną i filozofię, nauki państwowe i prawo (rzymskie i „przyrodzone"*). Ale studya nie trwały długo: na wieść o wypadkach lutowych w Warszawie udał się K. do Paryża, a stąd, z instrukcyami Mierosławskiego—w Poznańskie, do Aleksandra Guttrego (Część tych instrukcyi, przeznaczona dla Królestwa, dostała się w ręce Wielopolskiego, który ogłosił ją w ,,Dzień. Warsz.“

Fig. 52. Krzemiński Stanisław.

1862). Z Poznańskiego powrócił K. do Warszawy, gdzie zabawił do końca grudnia 1861; d. 15 października był obecny w katedrze na nabożeństwie żałobnem za Kościuszkę i tegoż dnia, wraz z Janem Maykowskim, został osadzony, na krótko, w cytadeli. W końcu grudnia widzimy go znów w Heidelbergu; w lutym r. 1862 jeździł z ramienia Mierosławskiego do Genui, by zażegnać spory i nieporządki w szkole wojskowej, ale nic nie wskórawszy, powrócił do Heidelberga i pracował spokojnie aż do grud. 1862; prócz Asnyka, kolegami jego byli: Oskar Aweyde, Karłowicz, oraz późniejsi profesorowie Szk. Głów.: Aut. Białecki, Teod. Dy-dyński, Wal. Miklaszewski. W końcu grudnia r.

i Maykowski), aresztowano go we wspólnem mieszkaniu (p. ul. Żabiej 4) i osadzono zrazu w ratuszu, nazajutrz w cytadeli; odzyskał wolność d. 23 kwietnia. W maju pisywał artykuły do „Dzień, narodowego" Adolfa Henela. W czerwcu, na propozycyę Karola Majewskiego, powołanego do utworzenia rządu, wszedł

1862 przybył do K-go Kurzyna i nakłonił go do powrotu do kraju dla uporządkowania orga-nizacyi Mierosławskiego, która się chwiała, czyli, właściwiej mówiąc, składała się z niewielkiej gromadki ludzi (w Warsz. około Skierniewic, Rawy i w Płockiem); w rzeczywistości całym krajem władał już Kom. Central. K., rozejrzawszy się, po przybyciu do Warszawy, w sytuacyi, zrzekł się przeznaczonej sobie misyi, ale w Warszawie już pozostał. Brał udział w pracach do jego składu d. 16 czerwca i pozostawał na Komitetu, ale pośredni, raczej prywatny. Nie- stanowisku jego członka aż do 9 września (za-bawem znów powierzono mu misyę—nakłonię- , proponowanego mu przez Majewskiego komisar-nia Mierosławskiego, aby przyjął dyktaturę j stwa przy Czartoryskim, jako agencie pełnomo-i przybywał czemprędzej do kraju. Z Wła- cnym na zagranicę, nie przyjął). W rządzie zreda-dysławem Janowskim (bratem wielce zasłużo- gował ostatecznie manifest do narodu (31 lipca) nego Józefa) wyjechał K. d. 21 stycznia z War- . i ułożył administracyjną organizacyę prowirr-szawy, przekradł się do Krakowa — w chwili, cyonalną (z d. 6 sierpnia) w przewidywaniu gdy już wybuchało powstanie, a z Krako- pospolitego ruszenia (na dzień 18 sierpnia);

był przeciwny ostrzeżeniu „Prawdyżądał o- i kierownikiem działu literackiego „Bluszczu , graniczenia władzy żandarmeryi, zwłaszcza par- a w „Kłosach“ objął nową rubrykę: przegląd tyzantów koanych; na posłanie 15 sierpnia prasy peryodycznej; współpracownictwo w „Blu-powinszowania Napoleonowi nie zgadzał się. szczu“ trwało do roku 1895, w „Kłosach* do Mając pod sobą prasę, jako wydział rządowy, r. 1890. W obu tych tygodnikami umieścił kierował „Niepodległością", organem rządu; K. najcenniejsze swoje prace krytyczno-lite-kilka artykułów jest tam jego pióra. Podczas rackie; z tych prac zaledwie tylko część tego urzędowania poznał się ze Stosławem ukazała się w wydaniu książkowem p. n. „Za-Łaguną, u którego (w mieszkaniu na Lesznie) rysy Literackie" (Część I, Warszawa 1895); odbyło się kilka posiedzeń Rządu Narodowego, mieszczą się tu, żeby wymienić tylko niektóre a który przez czas krótki kierował wydzia- „zarysy": rzecz o ideałach Carlyle a, studya łem spraw wewnętrznych. — Dnia 30 września o Spinozie, o Szekspirze, o Byronie, charaktery -nowy rząd przed dyktaturą Trauguta zamiano- styka W. Hugo, oraz rozprawa „Rodzina, jako wał K-go dyrektorem prasy; obowiązki te pełnił stowarzyszenie do szczęścia", w której szla-K. za Trauguta do 8 grudnia; z tego-to czasu chetne poglądy etyczno-społeczne K-go najpię-pochodzi artykuł w „Niepodległości" (przedru- kniejszy znalazły wyraz. Z rozpraw niewcielo-kowany przez „Czas" krakowski), napisany nych do wydania książkowego, zasługują po mowie francuskiej Napoleona, z d. 5 listo- wagę studya o „Dwu myślicielach" pada; tezą artykułu jest konieczność takiej or- i Russo), o psalmach u nas (z powodu przekła-ganizacyi politycznej Europy, któraby narodom du Bujnickiego), o Al. Fredrze, J. I. Kraszew-zapewniła niepodległość, a społeczeństwom wol- skim, M. Romanowskim, Sienkiewiczu, o Mi-ność.—Po upadku powstania wstąpił K. (na chale Aniele, o Matejce i Siemiradzkim i in. jesieni 1864) do Szkoły Głównej na wydział Wiele pracy włożył K. w 12-tomowe wyda-prawa i administracyi; studya ukończył w r. wnictwo Gliicksberga (1876 — 8), opatrując po-1867, lecz, nie mając widoków na praktyczny szczególne dzieła (np. Carriere a „Sztuka i li-zawód prawnika, zaniechał magistracyi i wyje- teratura w XVIII i XIX w.“) w życiorysy chał do Wronowa (w Lubelskie) na nauczycie- i objaśnienia, a „Historyę Stanów Zjednoczo-la domowego; wszakże już na jesieni r. 1868 nych" Laboulaye’a uzupełnił własnemi dodatka-powrócił do Warszawy i odtąd zamieszkał tu mi (pom. in. „Kościuszko w Ameryce"). W r. już na stałe. W r. 1881 wszedł do Biura sta- 1884 objął K. (po Al. Rembowskim) w „Gaze-tystycznego Blocha; uporządkował i spisał księ- J cie Warszawskiej" przegląd polityczny; jego-to gozbiór przy Urzędzie Starszych Zgromadzenia i artykuły o gwałtach pruskich w W. Ks. Poznań-kupców, opracował wykazy z akt urzędowych I skim (Komisya kolonizacyjna) sprawiły, że dotyczące skarbowości Królestwa, ułożył pro- Bismark na dwa lata zabronił „Gaz. W arsz." jekt wielkiego funduszu robotniczego na całe w Prusach! W r. 1885 zaczęło się ukazywać Królestwo, któryby zapewnił robotnikom eme- w zeszytach pomnikowe wydawnictwo ryturę przy możności uczestniczenia w zyskach szawskie p. n. „Złota przędza"; K. objął przedsiębiorstwa. W końcu r. 1885 Bloch z Chmielowskim jego redakcyę i szczęśliwie przeprowadził w zarządzie nowej drogi Dą- doprowadził do końca (1887); pomiędzy in-browskiej nominacyę K-go na naczelnika sek- nemi, opracował wzorowo pod względem ści-cyi statystycznej przy wydziale kontroli, po słości historycznej i bibliograficznej życiorys roku jednak zmuszony był K. opuścić to stano- i pisma Słowackiego. W r. 1895 objął w „Pra-wisko. W życiu społecznem brał i bierze K. wdzie" wstępne artykuły polityczne, które pi-udział bardzo czynny; pomiędzy innemi, pia- sywał aż do czerwca r. 1906. W r. 1893 A. stował przez pewien czas godność wiceprezesa Pług wprowadził K-go do do komitetu reda-Kasy Literackiej, oraz członka Rady Nadzór- kcyjnego „Wiel. Encyklopedyi 111.“; od r. 1904 czej zamkniętej w r. zeszłym Polskiej Macie- do dziś dnia jest K. sekretarzem stałym komit.; rzy Szkolnej. Po uorganizowaniu się w War- na łamach „Encyklopedyi" pomieścił cały szawie Towarzystwa Naukowego bezzwłocznie reg samodzielnie a w części i ź r ó d 1 o w o opra-powołano K-go na członka Wydziału języka cowanych artykułów, jak oto o Guttenbergu, i literatury.—Nie te jednak prace stanowią za- Hume’m, Kolumbie, Egipcie (dzieje) Japonii, wód i zasługę K-go w ostatnich latach czter- Ale nadewszystko należy wymienić także prace dziestu, ale żywa i niestrudzona, różuostronna jak Index, Inkunabuły w Polsce, Komisye, Kon-i płodna działalność publicystyczna, naukowa, stytucya 3 maja, Przyczynki do Królestwa Pol-literacka. W 1869 — 1876 prowadził w „Kur. skiego, Kętrzyński W., Kitowicz, Kraszewski, Warsz." przegląd polityczny; w r. 1871 objął Krasińscy Adami Wincenty, Krajewski Aleks., Ko-redakcyę „Muzeum sztuki europejskiej", zapeł- narscy, Ossolineum i Ossolińscy Zbigniew i Józef niając to wydawnictwo wyłącznie pracą Maksymilian, Ostrowscy Tomasz, Antoni i Włady-własną: wyłożył tu mianowicie historyę sztuki sław.—W r. 1896 wydał przełożony i uzupeł-do XVIII w. w życiorysach i artykułach syn- niony przez siebie „Zarys dziejów powszech-tetycznych, usiłował też dać własną teoryę e- nych" H. Egelhaafa (tom I: Starożytność), wła-stetyczną. W tymże roku został sekretarzem sną pracą K-go jest tu mapa rozwoju terytoryal-

na u-

(Wolter

war-

wraz

sze-

skiej"; jego zaś „Zarysy literackie" są dowodem i wyrazem nietylko wiedzy i myśli, ale nadto serca, gorejącego miłością najwznioślejszych ideałów ducha ludzkiego: nie darmo nie komu innemu, tylko właśnie jemu -poświęcił Asnyk swój wiersz przepiękny „Wieczyste

Ig-n. Ch.

Br. G.

Krzemionkowa martwica jestto inkrustacya wodorostów i innych roślin krzemionką, wydzielającą się z gorących roztworów wody gejzerowej. Występuje ona w pobliżu źródeł gorących na Islan-dyi, na obszarze Parku Nar. Ameryki płc. (Yellowstone), oraz na wyspach Hawai. Ciało barwy jasnej, b. często śnieżnej białości, tworzy utwory tarasowate, naciekowe, bulaste, groniaste. Martwice Turawera (Hawai) słynne z nadzwyczajnego urozmaicenia formy i piękności.

Krzemionkowa mąka, sypkie nagromadzenie pancerzyków krzemionkowych rozmaitych okrzemek.

Krzemionkowa ziemia, ob. Krzemionkowa mąka.

Krzemionkowe wody, wody mineralne, zawierające w roztworze krzemiany alkaliczne i kwasy krzemowe. Są to mianowicie wody źródeł wrzących, czyli gejzerów.

Krzemionkowy łupek,—ob. Krzemień. Krzemionkowy skrzep czyli gejzeryt. Są to osady źródeł gorących Islandyi, górnego Yellow-stonu Am. Półn., Nowej Zelandyi i in. Tworzą one naskorupienia groniaste, nerkowate, bro-dawkowate, uwarstwione nieprawidłowo, masy naciekowe o barwie białej, żółtawej, czerwona-

nego największych mocarstw Starożytności, oraz tablica synchronistyczna, wiekami prowadzona. We dwa lata później u-kazała się jedna z najważniejszych pozycyj w dorobku naukowo-literac-kim K-go: 5-tomowe wydanie pism przyjaciela młodości, Asnyka (Warszawa 1898); wzorowe to w całem znaczeniu tego wyrazu wydanie poprzedził K. biografią Asnyka i zaopatrzył (przy końcu tomu III) w niezmiernie cenne, niezbędne dla przyszłego monografisty El..ego, wykazy bibliograficzne.—W latach 1894—8 był K. korespondentem politycznym zrazu „Dziennika Poznańskiego", następnie „Nowej Refor-my“, przesyłając obu tym pismom stałe, pe-ryodyczne „Listy z zaboru rossyjskiego*' (pisywane początkowo przez Bema, „Tadeusza Racławickie-go“j. ,,Listy“ te wyszły i w wydaniu książko-wem (Poznań 1895 i Kraków 1896 nstp.) w dziesięciu seryach (trzy pierwsze są pióra „Tadeusza Racławickiego", siedem dalszych — „Jana z Zarzewia" i „Narransa", tj. St. K-go). Wcześniej jeszcze, w r. 1892, drukował był K. w czasopiśmie lwowskiem „Ekonomista polski" swoje „Dwadzieścia pięć lat Rosyi w Polsce, 1863 —1888"; wydanie książkowe (pod kryptonimem Dr. X*; są i egzemplarze zupełnie bezimienne) wyszło we Lwowie tegoż 1892 r. W zainicyowanem przez Cecylię Niewiadomską wielkiem wydawnictwie „Wiek XIX, Sto lat myśli polskiej", bierze K. gorliwy udział, jako uaj czyn niej szy współpracownik i współredaktor; większa część tomu I (1906) jest jego dziełem, mianowicie opracowania Staszica, Kołłątaja, Czackiego, Albertrandiego, A. K. Czartoryskiego, Wybickiego, Matuszewicza, Al. Sapiehy: w tomie II (1907) jego pióra są po-zycye: St. K. Potocki, J. S. Bandtkie, J. W. Bandtkie, Rakowiecki, Siarczyński, Surowie-cki, Sołtykowicz, Chodakowski; dla tomów następnych opracował *n. in. życiorys A. J. Czartoryskiego, oraz rzecz o publicystyce emigracyjnej. Ostatnią pracą K-go jest „Komi-sya Edukacyjna" (Warszawa 1908), treściwy zarys historyi tej wiekopomnej instytucyi. — Oto, w ogólnych rysach, obraz, a raczej nie obraz, tylko jakby ramy do obrazu życia i działalności Stanisława K-go. Człowiek to żelaznej pracowistości, o sercu gorącem, które nie zna i nie cierpi żadnych a żadnych kompromisów, posiadający rozległą i różnostronną wiedzę historyczną i filozoficzną, wspartą przez pamięć fenomenalną. Zmuszony do ciężkiej, a rozproszającej pracy na chleb, nie mógł w całej pełni zużytkować naukowo swych bogatych zasobów (nie zdołał jeszcze wykończyć obszernej monografii o Konarskim, nad którą pracuje od długiego już czasu). Ale i dotychczasowe prace K-go posiadają wartość prawdziwą i trwałą; słusznie postąpił Komitet Kasy Mianowskiego, przyznając mu w r. 1907 premium z zapisu Pileckiego za znakomite biografie krytyczne w I tomie „Sto lat myśli pol-

Wtelka Kncykl. Illustr. Ser. I Tom LXI. Ze9z. 32,'a

piękno“.

Krzemionka, ob. Krzem.

Krzemionki, nazwa wzgórzy w stronie płd. Krakowa, na pr. brzegu Wisły. Są to skały wapienne, dzielące się na dwie połaci, z których tuż za Podgórzem leżącą zowią pospolicie K-mi, także Lasotą, drugą zaś część, na granicy wsi Dębnik i Pychowic,- -Skałami Twardowskiego. Należą one do pasma wapiennego, poczynającego się naprzeciw Skawiny w miejscu, gdzie wznoszą się zwaliska opactwa tynieckiego, i przeciągającego się podłużnemi działami ku Wieliczcze i Bochni. Między tym pasem a płasko wzgórzem karpackiem rospostarł się bardzo ważny osad, zawierający bogate pokłady solne w Wieliczce i Bochni, tudzież siarkę w Swoszowicach i gips w Skotnikach i Pro-kocinie tuż za Podgórzem. Osad ten f ciągnie się od m-ka Skawiny wązkiem, bo 5.5 km. szerokiem pasmem, na wschód pomiędzy białym wapieniem jurajskim i piaskowcem karpackim i należy do wierzchnich ogniw formacyi trzeciorzędowej. Iły tego pokładu są pokryte bujną roślinnością. Na Lasocie obfite kamieniołomy; skały Twardowskiego odznaczają się grotami. Na Lasocie wznosi się kopiec Krakusa. Wyniesienie 276 m. npm. Skały Twardowskiego 245 m. npm. Ob. Krakowski obszar ar ch e ol.

z.w z.w.

z.w

wej, szarej, przeświecające lub mętne, słabo    farby okrowej, sztajngutu, warsztaty koronkar

połyskujące lub matowe.

z. w.

przemysłowa; miejska kasa oszczędności. Siedziba urzędu

miejskie;

muzeum

z. w.

skie i t. d.). Wyższa szkoła realna, żeńska Krzemionkowy tuf to samo co krzem i on- szkoła kowa martwica.

Krzemna powłoka: 1) Powleczenie tkanin, ( górniczego, menniczego, zarządu hutniczego papieru, drzewa i t. p. rozczynem szkła wod- | i leśnego, sądu pow., urz. podatkowego; stacya nego (krzemian sodu, potasu lub t. p., ob. . kolejowa, urz. poczt, i telegr.. Dwa wodociągi wodne szkło) stosuje się jako ochrona od    (miejski z wodą do picia; drugi 20 kim. długi,

Górna wieś (słowackie niemieckie

ognia i przeciw toczeniu przez robaki.—2). Gdy    górniczy, do robót kopalnianych,). Do m-sta nasię takim rozczynem powleka ściany z wapie-    leży 7 wsi, tworzących Krzemnicki

nia, pomniki z marmuru, albo świeżą, jeszcze    okrąg górniczy,

nie wyschłą wyprawę (tynk) wapienną lub ce-    Hornaves, węg. Felsótóti

mentową, to dwutlenek krzemu szkła wodnego    W i u d i s c h d o r f), 350 m-ców; Berg, al. Johan-

wchodzi w związek z tlenkiem wapnia wierzch-    nisberg (węg. Jńno s he gy), 730 m-ców; Hanes-

niej warstwy i wytwarza powłokę nieprze-    haj (węg. Jannosret), 983 m-ców; Blau-

makalną z krzemianu wapnia. Chcąc podobnie    fuss (węg Kekello), 575 m-ców; Kormóczli-

utrwalić ściany z piaskowca lub innego two-    get, 301 m-ców; Koneshaj; (węg. Kunosva-

rzywa (materyału), nie posiadającego wapnia    gaza), 1810 m-ców i Szwaby (niem. Schwa-

w związku odpowiednim, zaleca się powierzch-    bendorf, węg. Svab), 294 m-ców.—Znaczenie uprzednio nasycić wodą wapienną, aby się    nie m-sta polega na kopalniach złota i srebra,

mógł wytworzyć związek chemiczny, powyżej    których początek odnieść należy do w. X,

opisauy. — 3) Ob. Stereochromia. B 0- w zieleńcach zajmujących sam środek K-go pa-Krzemnica, tk. Kremnica, niem. Krem- sma. Siedzibą szlachetnych metali są żyły,

ni t z, węg. Kormóczbauya, łac. Cremni~ cium, królewskie wolne miasto na Węgrzech, w kom. tekowskim (węg. Bars varmegye), przy kolei Zwoleń—Wrotki (niem. Altsohl — Rutka), w wązkiej głębokiej dolinie, wśród krzemnickiego pasma gór, tworzącego zachodni dział Rudaw węgierskich. Dział ten legi między Nitrą i Turczanką od zach. a Hro-nem na środkowym i dolnym biegu jego od wscli (Najwyższe wzniesienia: Ptacznik 1348 m., na zach. od Sw. Krzyża; Ławryn 962 m. między Zwoleniem i Krzemnicą).. Powyżej Krzem-nicy i Bańskiej Bystrzycy (niem. N e u s o h 1) przypiera pasmo K-kie do zach. węzła Niźnich Tatr, tj. do Krzyżnego, tworząc tym sposobem płd.-wsch. bok kotliny turczańskiej; na zach. zaś między Krzemnicą i Handlową (niem. K r i e g e r-haj), tudzież źródłami Turczanki i Nitry łączy się to pasmo przeporą do 892 m. wysoką (Horżenowa) z działem między Żylinką i Turczanką, należącym do gór Nitrzańskich. Ta przeporą jest południowo-zachodnim bokiem kotliny turczańskiej. M-sto wznosi się 550 m. npm. i dzieli się na śródmieście, obwarowane murami, i na przedmieścia poza obwarowaniem. W śródmieściu jest zamek, kościół zamkowy p. w. Sw. Katarzyny w stylu gotyckim (z drugiej połowy w. XII), odnawiany r. 1470 i 1884—1887, a posiadający dwie nawy, podłużne presbiteryum, tudzież wieżę 59 m. wysoką, zbudowaną r. 1577. Par. kościół katolicki z r. 1557, klasztor Franciszkanów z r. 1634, kościół par. ewan., mennica, ratusz; 4 szpitale, między niemi jeden górniczy. W r. 1900 było dm. 517, m-ców 4 306 (83$ Niemców, 15$ Słowaków, 2$ Węgrów, przeważnie rei. rz.-kat.).

wypełnione kwarcem albo rozcieńczonym zieleńcem (Grunstein). Główna żyła, której grubość wynosi 10—30 m., dzieli się na 3 większe i wiele drobniejszych. Wody, potrzebnej do poruszania młynów i innych przyrządów, dostarcza wodociąg górniczy, wychodzący z pod grzbietu Flochowy w dolinie górnego Tureczka. Ponieważ w połowie w. XIX wody, gromadzące się w kopalni, utrudniały robotę, wybudowano r. 1840 olbrzymią sztolnię ces. Ferdynanda, w poziomie 200 in. pod najgłębszemi szybami, która odprowadza wody całej kopalni do rz. Hronu, przez co niebezpieczeństwo ze strony groźnego żywiołu usunięto na kilka wieków. Kopalnie są częścią własnością rządu, częścią należą do przedsiębiorstw prywatnych. Całkowita ilość kwarcu, wydobywanego we wszystkich zakładach, wynosiła w połowie XIX w. około 50 000 ton, czyli miliona cetnarów. Tysiąc cetnarów tego materyału dawało 5—9 łutów czystego mielonego złota i 20 —30 cetnarów rudy, z której przy pomocy ognia wydobywano około 5 łutów złota i około 13 łutów srebra (1 łut = 17.5 gr.). Kopalnie k-ckie dostarczały w dawniejszych czasach znacznej ilości ołowiu, miedzi i kobaltu. O wydajności tych kopalni trudno nabrać należytego wyobrażenia dla braku dokładnych wykazów. Same rządowe kopalnie wydały w r. 1790 — 1863: 9999 menniczych funt. złota i 61 752 srebra (wartości 7 923 405 zir.). W r. 1887 otrzymano złota i srebra za 90 000 złr , w r. 1898 o-trzymano 39.2 klg. złota i 149 srebra. Wobec kopalni australskich i amerykańskich kopalnie k-ckie straciły dawne znaczenie. W wiekach dawnych kopalnie na dorzeczu Hronu M-cy trudnią się głównie    (złota w K-cy, srebra w Szczawnicy Bańskiej

górnictwem i przemysłem. Jest też kilka fa-    i miedzi w Bańskiej Bystrzycy) były przed-

bryk (2 papiernie, garbarnia, fabryka fajek, i miotem zazdrości dla krajów ościennych (przy-

prawie górniczem kutnohorskiem i wyparli w w. XIV—XV narodowość słowiańską, której należy przypisać załóż, osady górniczej. Krzemny kwas, ob. Krzem.

Krzemogalman, synonim polski minerału kalaminu, będącego wodorokrzemianem cynku H₂Zn₂Si0₅ na odróżnienie od galmanu właściwego, czyli węglowego, który jest węglanem cyn-

z.w i

Br. G.

L. K

z.w.

słowie ludowe: „Krzemnica ma mury ze złota, Szczawnica Bańska ze srebra, a Bystrzyca Bańska z miedzi “). K-a posiadała liczne przywileje, z których jeden nadawał jej wyłączne prawo bicia monety z kruszczów, wydobywanych na całym obszarze królestwa węgierskiego (krzemnickie dukaty). Zakłady jej mennicze dochowały się do dni naszych. K. istniała za czasÓ7v Stefana św. i obok Budzynia (Buda) jest najstarszem m-stem królewskiem na Węgrzech. Koloman podniósł K-cę do rzędu miast r. 1110; Gejza III (1101 —1141) sprowadził kolonistów niemieckich, Sasów, dla podniesienia górnictwa; w r. 1328 jest wolnem miastem królewskiem. Sasi osiadali na

kowym ZnC0₃.

Krzemowodór, ob. Krzem.

Krzepciny, orążki idące pochyło a wprawione w zadnią oś wozu. Rysunek u Kolberga „Krakowskie¹¹ I 175 (gdzieindziej K. są zwane śni ca mi, sinicami). Krze pci zna a. Skręt odgrywa rolę śnie w tylnej osi, składa się z dwóch drewien, wbitych w oś w formie trójkąta, z tą różnicą, że owe drewna nie przedłużają się z tyłu osi, lecz oś tworzy podstawę trójkąta. Por. J. Karłowicz „Słów. gwar polskich*⁴.

Krzepice, osada miejska, dawniej m-ko nad rz. Liczwartą w pow. Częstochowskim, gm. i parafia K., o 32 w. od Częstochowy. Kśł parafialny św. Jakóba w stylu gotyckim, zbud. 1357 j r. przez Kazimierza W. dla kanoników regularn. lateraneńskich, odnowiony w 1825, w stylu nowo-włoskim, ma pięknie rzeźbione ołtarze z XVI w. Kościółek przy szpitalu rozebrany w 1824 r. Ruiny zamku, szkoła początkowa, dom schronienia dla starców, urząd i sąd gminny, poczta, browar, młyn wodny, kilkauaście warsztatów rękodzielniczych, 3 000 m-ców, przeważnie Żydów, mających swą dzielnicę za Liczwartą. — W XII w. istniał gród warowny na wzgórzu, śród bagien usypanein; osadę pod grodem Kazimierz W. zamienił na miasto w 1364 r.; Ludwik węgierski nadał w 1370 r. K. z in-nemi grodami na lenno Władysławowi ks. opolskiemu, lecz już w 1396 r. odebrał je Jagiełło i do korony przyłączył i przywilejem z 1407 r. pozwolił ludności na trzebienie lasów. W 1461 K. zgorzały, lecz obdarzane przywilejami kró-lewskiemi szybko wzrastały; kwitł przemysł; K-ce słynęły z kuźnic, już pod r. 1476 wspominanych. W XVII w. wyrabiano w kuźnicach działa i machiny oblężnicze, lano kule; była tu wielka fabryka drutu, co wszystko później zaginęło. Lustracya z 1636 r. wymienia pod miastem kuźnice: Pańkowską z włoskiemi piecami, piecem fryszowym i polskim kowalskim, form 63 do lania kul, naczyń 12 do świdrowania dział, stemplów do dział 6; Kostrzyńską, gdzie szynowe żelazo robią; Łojkowską, gdzie marszałek kor. Wolski drutarnię zbudował do wyrobu drutów różnego gatunku na 10 warsztatach; Blacharnię, gdzie szynowe żelazo robią i na drut żelazo szmelcują; w Starej Pile wydobywano rudę żelazną. W zamku często przebywają królowie. Zygmunt August odwiedzał tu mieszkającą od 1552 r. siostrę swą Izabellę, wdowę po Janie Zapolskim. W r. 1556 zatrzymał w K-ach Marcin Zbrowski, wojew. kaliski, odjeżdżającą do Włoch Bonę; w 1616 r. bawił tu Zygmunt III z królową Konstancyą. W r. 1656 Szwedzi miasto spustoszyli i zamek zupełnie zrujnowali, a chociaż na mocy uchwały sejmu z 1678 r. odrestaurowano go, jednak za Stan. Augusta już był w ruinach. Rząd pruski kazał zamek rozebrać, a burmistrz ówczesny z cegieł dom sobie wystawił; pozostała tylko wieża i część murów. Zamek K-ki, wzniesiony z kamienia wapiennego i cegieł, otoczony był szańcami, a w późniejszych czasach wzmocniony bastyonami (przez bagna w czasie pokoju wiódł ł/₄ milowy most zwodzony) i miał ważne znaczenie obronne. Za rz. Liczwartą położone osobne miasto X o w o-K r z e p i c e z erekcyą z 1795 r. a ludnością wyłącznie żydowską; o pół zaś mili obszerna wieś rządowa S t a r o-K r z e p i c e z kościołem parafialnym, modrzewiowym pod wezwaniem W. W. S. S. z 1267 r. (,,Sł. Geogru).

Krzepickie s-stwo niegrodowe, pow. Lelow-ski (wojew. Krakowskie); obejmowało prawie połowę dzisiejszego pow Częstochowskiego. Podług lustracyi z 1660 r. składało się: z m. Krzepice (ob.) z zamkiem i 2 folw., m-ka Kłobuck (ob.), z 22 wsi i 3 kuźnic. Większa część sstwa uchwałą sejmową z 1658 r. udzielona była klasztorowi częstochowskiemu w nagrodę za obronę od Szwedów. W 1771 r. posiadał je Adam Miączyński, opłacając kwarty zip. 7 241 gr. 26 a hyberny złp. 5 438 gr. 7. Na sejmie z 1773 — 75 r. stany Rzeczypospolitej nadały K. w pośiadanie emfiteutyczne rzeczonemu Miączyńskiemu i wyznaczyły oddzielną komissyę do ostatecznego oznaczenia jego granic. („Sł. Geogr.“).

Krzeplin, roślina, ob. B o w d i c h i a. Krzepnienie, ob. Topienie.

Krzepnienie krwi, ob. Krew.

Krzesak, synonim krzemienia, stworzony przez Rzepeckiego przez aluzyę do używania krzemieni jako kamieni, dających iskry przez uderzenie o stal.

Krzesanice, skały nieprzystępne, bardzo strome a prostopadle.

Krzesany, taniec. W Olkuszu gwarecka młodzież tańczyła szumnego krzesanego,

który stanowił zakończenie tańca, zwanego suwanym. Kolberg „Kieleckie" II, str. II

rum italic." XII 227 — 230). Johannis „Zoaarae Anuales* (lib. XVI c. 9 p. 178, Venetiis 1729). Łupi protospatharii „Chroń" (Pertz VII 57, Muratori V 42); „Chronicon Barense" (Muratori V 148). Georgii Cedreni „Historiarum Compe-dium" II p. 476 (editio Bona); Makuszew „Monuinenta Slavorurn meridionalium". — Opracowania: Klaić „Poviest Hrvata“ I. Smi-ćiklas „Poviast hrvatska“ I.; Gajsler J. F. „Przeszłość Chorwatów", cz. I.

Krzesimowski Antoni Andrzej, opat Cystersów w Koprzywnicy (f 1706). Rzeczy jego w swoim czasie były rozchwytywane. Jego „Viator Christianus" miał wiele wydań (1664. 1693, 1701,    1729,    1742, 1747,    1753, 1775,

1776, 1767, 1784—w kraju i zagranicą), a nadto przekłady niemieckie. Estreicher XX podaje trzy przekłady niemieckie z łaciny i jeden francuski z niemieckiego. Po polsku „Kochanie Pana Jezusa" (1695, drugie wyd. na „wielu żą-

Red.

r. K.

Krzesimir (Kresymir), królowie chorwaccy: 1) Stary (930 — 946), syn Tomisława.

j. v. e

Pokonawszy bana bośniackiego w pobliżu Vrba-su, przyłączy! do Chorwacyi żupy pograniczne, niegdyś odpadłe do Bośnii, jak Uskoplje (Sko-plje), Lukę (Drzoluka) i Pliwę. Ban Pri-bunia bawił często na dworze jego i znaczny wpływ na rządy wywierał. Bojąc się, aby cesarz bizantyjski miast nadmorskich nie zajął, siluemi obsadził je załogami wojskowemi, gdyż władza zwierzchnicza tych miast należała do Bizancyum. Często K. bawił w Zada-rze (Zara), gdzie miał krewnych, Madiusza i Dabrona —2) K. II, syn poprzedniego, od r.

1019 do 1024 panował z bratem Gojsławem, następnie sam sprawował rządy (1024—1031).

(f 1035). Bracia, korzystając z wojny ces.

Krzesiwo, narzędzie do krzesania ognia, będące jeszcze w użyciu wśród ludności wiejskiej kraju naszego. Artyzm ludów zwrócił się w kierunku nadania pudełkom i woreczkom, w których K. bywa przechowywane, kształtów niezmiernie urozmaiconych, jak również kawałkowi stali, ale zasada pozostaje niezmienna: kawałek stali uderzamy o kawałek krzemienia, iskra zaś pada na hubkę (robioną z materya-łów bardzo różnorodnych). Naturalnie, stal pojawia się dopiero w okresie późniejszym, pierwotnie zamiast niej używano pirytów (ob., od greek. 7r5p=ogień, to samo zapatrywanie tkwi w niem. Feu er stein, a piryty u E-skimów i wielu plemion czerwonoskórych noszą nazwę, która to samo oznacza; wierzono że jak w łupinie orzecha tkwi ziarno, tak w osobnych cząsteczkach pirytów ogień). Zdaje się, już w czasach paleolitycznych używano w Europie

Bazylego z Bułgarami, zawładnęli miastami dalmackiemi, które wszakże, gdy zwycięstwo danie" 1701). nad Bułgarami przechyliło się na stronę Bazylego, uznały zwierzchność Wenecyan. K. wraz z bratem złożyli hołd Bazylemu, zwanemu odtąd Bułgarobójcą. Usiłowali oni wyswobodzić się z pod zwierzchności Bizancyum, lecz byli pokonani na Adryatyku. Gojsław znika z widowni, a małżonkę K-a wraz z synkiem nieznanego imienia wywieziono do Konstantynopola. K. pojednał się z bratankiem swoim,

Stefanem Swiętosławicem, który ubiegał się o tron chorwacki. Zawarł też przymierze ze Stefanem węgierskim, któremu pomagał w wojnie z Niemcami (1020). Córkę swoją, nieznanego imienia, wydał za syna Stefana, Emeryka (Mirkiem zwanego). Następstwo tronu wyznaczył K. bratankowi Stefanowi Swiętosławicowi, ponieważ syn był uwięziony w Konstantynopolu.—3) K. III Piotr, syn Stefana Swiętosławica (1057 —1073). Za pozwoleniem ces. bizantyjskiego Izaaka Komnena zajął Splet (Spalato),    takiego K-a (np. wykopaliska Les Eyzies), a

Zadar i wyspy na morzu Adryatyckiem, tytułu-    w bronzowej napewno. Piryty i kwarc są u-

żywane do K-a przez Eskimów, oraz szczepy czerwonoskóre,

z Eskimami; jako hubka służy u Eskimów puch ptasi lub suszone kotki wierzby, niekiedy posypane sproszkowanym węglem, u Indyau wysuszona a puchem pokryta goleń orła. Takiego K-a używają także Fuegieńczycy. Zastosowanie stali zjawia się w Europie przedhistorycznej w epoce żelaza (takie K. znaleziono w osadzie nawodnej jez. Ueberlingersee). Dzisiaj posługuje się stalą nietylko włościanin europejski, ale także Chiny, Japonia, Tybet. Zresztą nasze K. przedostało się w w. XVIII i XIX do wielu ludów egzotycznych: w Brandonie (w Anglii) istnieją liczne procedery, trudniące się wyrobem K-a na wywóz do krajów niższej kultury.—Por. W. Hough „Fire-making appa-„Chron. ratus" (Report of National Museum 1887 —1888, Washington). K. stalowe w zmienionej odpowiednio formie, u nas w tym wypadku zwane

mieszkające w sąsiedztwie

jąc sie odtąd „królem Dalmacyi". W Belgradzie (Zara Vecchia) obrał sobie stolicę, gdzie przeorem, czyli naczelnikiem miasta był Dra-gosław. K. był uległy stolicy Apostolskiej.

Za jego panowania Mainard, legat papieski, zagaił w Splecie synod (1059—60), którego u-chwały zniosły w nabożeństwie używanie języka słowiańskiego i pisma głagolicznego i usunęły księży żonatych od sprawowania obrządków religijnych. Niejakiego Swinimira mianował banem Sławonii. Ten ożenił się z siostrą królewicza węgierskiego Ładysława,

Heleną czyli Liepą. Oprócz Sławonii, zajętej przez Bizantynów, odzyskał K. Neretwę, tudzież wyspy: Bracz, Hwar i Vis (Ischia, Lis-sa), a może i Korczulę. Miał K. córeczkę Nedę. Potomni odbarzyli go przydomkiem „Wielkiego". — Źródła: Johannes Venet.“ (Tertz „Monum. Germ. hist.u VII 31 —

*13). A. Dandolo (Muratori „Scriptores re

Krzosem, znalazło zastosowanie do rusznic, które dlatego zwano u nas Kr z o sk am i (niemiecka nazwa Flintę pochodzi od holend. v 1 i n t=krzemień). K. do rusznic zastosowano w drugiej połowie w. XVII najpierw we Fran-cyi, później gdzieindziej: wyrób K-sów usadowił się w Szampanii i Pikardyi, u nas zaś pod Krakowem w pobliżu Krzemionek

liskami zamku, Dębnik z łomami marmuru, dolina Czerny i w-ś Czerna z klasztorem Karmelitów bosych. W r. 1900 było 2380 m-ców (męż 1154, kob. 1226), z którycli 373 stale na obszarze dworskim. Co do rei.: rz.-kat. 2 031, Żydów 330; co do narodowości: Polaków 2 346, Niemców 34. Domów 297 (na obszarze dworskim 42). Siedziba sądu pow., urzędu podatk., pow. kasy chorych, straży skarb., notaryatu, adwokat, stacya kolei żelaznej, poczta i telegr. Kościół paraf. p. w. św. Marcina, podług planu architekta C. F. Schinkla w Berlinie przez Hofbauera zbudowany. Facyata, wnętrze gmachu i weneckie ornamenta są czysto gotyckie, budowa wież i innych części zewnętrznych w smaku świątyń, panującym w owych czasach, gdy styl bizantyjski zlał się w jedno ze stylem dawnym gotyckim. Facyata kościoła z ciosu, wierzchem zdobi ją galerya, która cały płaski dach świątyni i dwie jej wieże otacza; misternej roboty wielki ołtarz, odgraniczony od nawy kościoła balustradą marmurową (Obraz N. P. Maryi z Dzieciątkiem Jezus pędzla wiedeńskiego malarza Kuppelwiesera). W jednej z kaplic piękny obraz Trzech Króli z r. 1597 pędzla Fr. Santi Titi, a w bocznej ścianie wmurowany starożytny pomnik marmurowy (wypukłorzeźba leżącego w zbroi rycerza); pomnik ten, przeznaczony dla Sebastyana Lubomirskiego, kasztelana wojnickiego i sieradzkiego, znaleziono r. 1828 w piwnicach Spiskiego Pałacu w Krakowie. W drugiej kaplicy w ołtarzu obraz św. Marcina, patrona kościoła i parafii, a w ścianie bocznej piękny obraz Matki Boskiej pędzla Kuppelwiesera, w ramach marmurowych. Posadzka z marmuru białego i czarnego dębnickiego, kropielnice i balustrada z szarego marmuru śląskiego, antepedya ołtarzy z porfiru miękińskiego. W sklepie grobowym pod kościołem grób rodziny Potockich. Kościół miał budować Artur hr. Potocki, lecz dokonała tego dopiero wdowa po nim, Zofia z hr. Branickich Potocka, r. 1844 (koszt około 500 000 złr.). Dawny ubogi kościółek modrzewiowy, o którym wspomina Długosz, rozebrano w r. 1829. Na cmentarzu groby gen. Józ. Chłopi-

(ob.J.

L. K.

Krzesiwo albo parzenica, wyszycie zabarwioną wełną na spodniach góralskich.

Krzesiwo wodorowe lub chemiczne, ob.

Oazopyry on.

Krzesło (krzasło). Meble w Polsce niewątpliwie były bardzo proste. W inwentarzach ruchomości dworów szlacheckich z XVI i XVII w.w. częściej znajdujemy wzmianki o ławach, stojących pod ścianami dokoła izb i o zydlach, czyli krótszych ławkach, niż o K-ach. Stołki dawne szlacheckie były w całej Polsce prawie takiesame, jak te, które dzisiaj pod styl „za-kopański“ podciągnięto, lub jakie u dzisiejszej zagrodowej szlachty na Mazowszu i Podlasiu widywać jeszcze można. Wśród rzemieślników, którzy już za doby piastowskiej napływali z Niemiec do miast polskich, musiało być sporo stolarzy, prawie wszystkie bowiem nazwy narzędzi stolarskich przejęli Polacy od nich.

Oni to i później przynosić z sobą zaczęli zagraniczne wzory na meble wytworne, które pojawiają się po zamkach, pałacach i dworach możnej szlachty, a których z pewnością nie przywożono z zachodu Europy, ale wyrabiano w Polsce, np. w Kolbuszowej i wielu innych miejscach, podług wzorów zagranicznych, i dlatego za krajowe uważać je należy. („Encykl.

Starop.u).

Krześlak, poczwara, ob. Krasnoludki.

Krzesz—drzewo kruche ze sosen w części ku północy zwróconej.

Krzesz Józef Męcina, malarz współczesny polski (* 1860 w Krakowie). Studya odbywał w b. szkole Matejki od r. 1878 do 1885, następnie w Paryżu, gdzie pozostawał od r.

1885 do 1893. Z pośród prac jego: obrazów historycznych, rodzajowych i portretów wyszczególnimy : „Powrót kozaków z Carogrodu". ckiego i Romana hr. Załuskiego. Szpital, zało-„Bitwa pod Orszą“, portret Karola Edmunda i żony przez Zofię hr. Potocką, ma 43 łóżek dla Cli oj e ckiego, malowany w Paryżu, a ofia- chorych (obsługiwany jest przez siostry miło-rowany do galeryi portretów w Poznaniu, oraz sierdzia); dom schronienia im. Artura, także cykl kompozycyi p. t. „Ojcze nasz“. K. miesz- ¹ przez Zofię hr. Potocką fundowany, dla 12 o-ka w Dębnikach pod Krakowem.    K B- sób obojej płci. Najdawniejsza wzmianka o

ka, pow. Chrzanowski, w Galicyi, nad Krze-szówką, 252 m. npm., przy gościńcu z Krakowa do Olkusza i przy kolei ces. Ferdynanda, 25 kim. na zach. od Krakowa, a 14 na płd.-wsch. od Trzebini, w okolicy podgórskiej; od płn. i płd. wznoszą się średnie w⁷zgórza porosłe sosnowemi lasami, na wsch. i zach. otwarte pola. Okolica urocza, bo w pobliżu Tęczy-nek z zakładami fabrycznemi, Tęczyn ze zwa-

Krzeszowice, wieś, mająca wygląd miastecz- K-ach zaajduje się w aktach kapituły krakowskiej pod r. 1286 w przywileju b-pa krak. Pawła z Przemankowa, mocą którego pozwolono Fretonowi z Bytomia objąć sołectwo w tej wsi na prawie magdeburskiem. W lat. 1440 — 1620 należały K. do dóbr b-stwa krakowskiego. Jan Tęczyński nabył tę wioskę, dawszy w zamian za nią Luszowice, później przeszły w ręce Czartoryskich, potem Lubomirskich, a od lat kilkudziesięciu Potockich. Tu też jest siedziba

3000 w czasie pory kąpielowej —przy frekwen-cyi 250 osób. Wskazania do leczenia też same, co w innych zdrojowiskach siarcza-

zarządu obszernych dóbr tęczyńskich. Rozgłos zyskały K. dwoma źródłami mineralnemi: je-dnem siarczanem, drugiem żelezistem. W r. 1625 pisał o nich ks. Bernard Bocheński. Pierwszy zbadał lekarskie własności wód lek. Le-onhardi; opisał L. de Lefontaine,lek. przyboczny król. r. 1789. Ówczesny właściciel dóbr August Czartoryski, woj. ruski, wybudował łazienki; więcej jednak zawdzięczają K. córce jego, Izabelli Lubomirskiej. Z jej polecenia stanęły wygodne domki mieszkalne, większe i mniejsze, pałacyk zwany Vauxhall, wreszcie szpital dla 30 chorych. Wspaniały park jest otwarty dla publiczności. W parku na wzgórzu, panującem nad wsią, pałac hr. Potockich, zbudowany r. 1857 podług planu Lanzego. Są tu zbiory starożytnicze, obrazów i rzeźb, tudzież piękne archiwum i bogata biblioteka. Tutejsza parafia należy do dekanatu czernichowskiego dyec. krakowskiej. W K-ach są cegielnie, w których z glinki ogniotrwałej wyrabiają ce gły ogniotrwałe około 80 000 sztuk rocznie, a cegły zwyczajnej i piecówki przeszło 300 000 sztuk; fabryka dachówek i drenów, wypalająca rocznie 20 000 sztuk rurek dachowych i około 5000 sztuk zwyczajnej dachówki; tartaki parowy i wodny, fabryka klepek, jedyna w Gali-cyi; szewstwo, powroźnictwo, krawiectwo; wyrabiają slomianki na butelki; kopalnie węgla pod „Zwierzyńcem", otwarte r. 1895; chmielarnia tuż za stacyą kolei żel. Por. St. Polaczek „Powiat chrzanowski" (Kraków 1898 z mapką profesora Br. Gustawicza).

Krzeszowice. Zdrojów jest kilka, lecz użytkowane są obecnie 2: zdrój główny i Zofii. Pierwszy z nich, zbadanyr. 1871 przez Aleksandrowicza, wykazał w litrze wody:

nych.

Dr J. M.

Krzeszów, osada miejska, dawniej m-sto nad Sanem, pow. Biłgorajski, nad granicą au-stryacką, o 133 w. od stacyi kolejowej Rejowiec. Kśł katolicki, wzniesiony w XVI w., odbudowany po spaleniu przez Katarzynę Zamoyską w 1642 r.; a gdy ten zniszczał, zbudowano w 1728 r. drewniany na podmurowaniu. Cerkiew prawosławna, szkoła początkowa, komora celna, urząd i sąd gminny, spichlerz murowany nad Sanem, przeszło 2000 m-ców; do 1870 r. znajdował się w K-ie magazyn solny dla soli rządowej, dostarczanej Wisłą z Krakowa i Sanem w górę rzeki od Zawichosta. Miski gliniane miejscowego wyrobu na wywóz, przeszło tysiąc kóp rocznie. Wiele ogrodów, w których hodują zwłaszcza śliwki węgierki i orzechy włoskie. K. stanowił królewszczyznę jako s-stwo K-ie, które wraz z dobrami okolicznemi otrzymał Jan Zamoyski (ob.) i wcielił do ordy-nacyi Zamoyskich. Katarzyna Zamoyska wyjednała w 1640 r. przywilejem od Władysława IV zamianę K-a na m-sto z prawem magdebur-skiem. Dominium należy do ordynatów hr. Zamoyskich. Miasto prowadziło wiele łat proces z ordyn. hr. Zamoyskich o prawo wolnego wrębu w lasach ordynackich. („Sł. Geogr.“).

Br. G.

siarkami sodowego „ potasowego „ wapniowego „ magnowego podsiarczanu wapniow.

0.072514

0.070405

1,624637

0.527934

0.007687

chlorku sodu dwuwęglanu wapniow.

„ magnowego kwasu krzemowego Summa składn. stałych

0.016857

0.449402

0.018352

0.057803

2.845591

siarkowodoru

bezwodu. kwasu węgłów.

azotu

0.004692

0.329196

0.024558

9.75°C 1.003425

Wydajność zdroju na dobę 773 htl.

Temp. wody Ciężar gatunkowy

Krzew, krzak [frutex)~jedna z postaci drzewiastych pędów nadziemnych roślin, wyróżniająca się obfitem rozgałęzieniem już u samej nasady osi głównej. Cecha ta wyróżnia każdy K. od postaci zwyczajnego drzewa, w którym u dołu gałęzi albo zupełnie niema, lub też wyrastają one tylko za młodu, później zaś zupełnie giną. U drzewa gałęzie górne rozrastają się b. silnie i tworzą to, co zowie-j my Koroną, w przeciwstawieniu do dolnej l części, stanowiącej oś główną całej rośliny, czyli pień. U K-ów takiego przeciwstawienia zauważyć się nieda; in nemi słowy: korona zaczyna się u K-ów tuż przy samej ziemi. Za przykład K-ów mogą służyć bzy, maliny, agrest, leszczyna, niektóre gatunki wierzb. Jednak ścisłe odgraniczenie K-ów od drzew nie zawsze da się przeprowadzić, ponieważ wiele drzew, zależnie od swego wieku, klimatu, gleby, występuje to w postaci K-u, to jako drzewa. Już j przez samą hodowlę można drzewu nadać postać krzaka lub też krzew przeobrazić w drzewko, obcinając systematycznie wszystkie gałęzie boczne. — Od krzewów właściwych odróżniamy jeszcze w botanice półkrze wy czyli krzewinki (suffrutices), składające się z jednej lub kilku zdrewniałych gałęzi głównych,

) oraz wielu gałązek młodszych, stale po roku Łazienki mieszczą 1 1 gabinetów, każdy z je- lub po kilku latach zamierających, wskutek dną    wanną.    Ogrzewanie    odbywa    się    za    porno-    czego roślina zawsze zachowuje swe drobne

cą pary    metodą    Pfriema.    ilość    wydawanych    rozmiary. Za przykład takich drobnych krze-

kąpieli w latach ostatnich wynosi przeszło winek służyć może wrzos, macierzanka, jago-

Broadbent—koki; znowu inni (Afanasjew, Wen dl)—winią o wywoływanie K-u laseczki; to ostatnie przypuszczenie potwierdzają badania najnowsze, mianowicie C zaplewskiego, Heusela, Jochrnana i Krausego (laseczki biegunowe); Bordet i Gengon opisali niedawno laseczkę podobną do laseczki influenzy. Zarażenie zwierząt dotychczas się nie udało. Czas wylęgania (incubatio) choroby tej nie jest dotąd dokładnie wiadomy, 3 — 15 dni, średni 5 — 8 dni, najwyżej 3 tygodnie; jeżeli po upływie tego czasu dziecko nie zachoruje, nie było zarażone. K. jest zaraźliwy podczas całego przebiegu, należy więc chorych zawsze odłączać od zdrowych, — Po okresie przedoznak: zmęczenia, bólu głowy, bezsenności, rozróżniamy 3 okresy choroby: 1) Okres nieżytowy (Stadium caturrhale) nie ma w sobie nic znamiennego; występują w nim ostre oznaki nieżytu dróg oddechowych, nosa, łącznicy; kaszel mniej lub więcej suchy, go-Krzeworóg, owad, ob Komarnicowate. rączka lekka, często łuki zaczerwienione podnie-Krzeżno, ob. Ferezya.    bienia. Przez 1 — 2 tygodnie kaszel się wzma-

dy czarne, krzew borówczany, niektóre gatun-

J. Prz

ki szałwi i t. p.

Krzewinka, ob. Krze w,

Krzewnica (Gymnosonici). Rodzaj much (Muscidae) o nagim niepokrytym włoskami odwłoku i takich samych kończynach; rożki chwiejące się o 2-im i 3-im członach wydłużonych; głaszczki długie, ciało u samca i u samicy szerokie. K. są to dość zgrabne, mało płochliwe muszki, spotykane często na kwiatach roślin, szczególnie z pośród baldaszkowatych. Znane są trzy gatunki europejskie, z nich pospolit-sz a G. Rotundatum, o śródtułowiu czerwo-no-żółtem z wierzchu, z czarną wstęgą u spodu (u samca) lub szaremi wstęgami z boków (u samicy); odwłok rdzawo-żółty z ciemnemi plamkami na stronie górnej; kończyny czarne; skrzydełka szarawe, u nasady rdzawo-żółte, długość ciała 8 mm. Gatunek ten spotyka się często od maja do sierpnia na kwiatach łąkowych, krzakach.

St. M.

śmiech, płacz), silnych podrażnień mechanicznych lub fizycznych (światło jaskrawe, ostry ton, przeciąg), odruchów przez kichnięcie itd. Po krótkiem wstrzymaniu oddechu lub kilku ruchach połykowych następuje głęboki wdech, potem szereg krótkich, urywanych a mocnych wybuchów wydechowych; po szeregu takich wybuchów nastaje głęboki, kraczący wdech, za nim znowu szereg wybuchów i t. d. Kończy się szereg napadów wydaleniem przy ruchach wymiotnych niewielkiej ilości wydzieliny szklistej, poczem dziecko natychmiast powraca do zajęć zwykłych; u niektórych tylko dzieci zauważyć się daje po napadzie zmęczenie, poty, oddech przyspieszony i tętno prędsze. Podczas przerw dziecko czuje się zupełnie dobrze, lepiej nawet niż w okresie nieżytowym. Przygnębienie, niepokój, wzniesienie ciepłoty każą podejrzewać powikłania. Ilość napadów zależy od natężenia sprawy chorobnej, od ustroju dziecka, od warunków higienicznych i klimatycznych. Zwykle wynosi do 10 na dobę, dochodzi jednak czasem aż do 40 — 60. — Okres napadowy (trwający 2—3 tygodni) ma wznoszenie się fali, szczyt i spadek. Spadek — to zmniejszenie się ilości i siły napadów i przejście do 3) okresu ubywania (st. decre-menti), kiedy napady powtarzają się rzadziej (3, 2, 1 dziennie), są krótsze i lżejsze, przy-

Krzna al. Trzna, rz., bierze początek I ga, i stopniowo staje się drgawkowym. Nabie-w pow. łukowskim, w stronie płn.-zach. od Łu- J ra znamion K-a, przechodząc w 2) okres kowa o 14 kil., w lesie, z obszernych błot Ja- napadowy (St. convulsivum). Napady ka-t a i odprowadza wody tych błot i lasów. Za Ne- szlu powstają albo bez widocznej przyczyny, plami wpada do Bugu. Długość 10 mil. Od lub też pod wpływem wzburzenia (gniew, Woskrzenic, przy szerokości 10 sążni, spławną jest dla tratew. Dopływy: Grabarka, Białka i Zielawa. („Sł. Geogr.‘‘).

Krzos, ob. Krzesiwo.

Krztoń, ob. Krtań.

Krztusiec czyli koklusz (Pertussis, Tussis conmdswa) — choroba zakaźna, przeważnie wieku dziecięcego, znamionująca się napadami kaszlu drgawkowego. Po raz pierwszy epidemia K-a opisana została przez Ba i 11 o na w r. 1578, w XVII zaś wieku Sydenham i Willis podali dokładną symptomatologię tej choroby. Właściwa wszystkim szerokościom geograficznym i chociaż uchodzi powszechnie za chorobę dzieci, nie oszczędza też dorosłych, nawet starców. Najwięcej zapadają na nią dzieci w wieku przedszkolnym; częste bywają epidemie w przytułkach, szkółkach początkowych, freblowskich i t. p. Szereg oznak choroby, a mianowicie wahania się ciepłoty, leuko-cytoza, niektóre rodzaje zawikłań, odporność po przebyciu jednorazowem choroby, przemawiają za tern, że K. jest zakażeniem ogól-nem, którego objawy główne umiejscowione są w drogach oddechowych. Zakażenie przenosi się przez plwocinę —drogą rozpylania najdrobniejszych kropelek i osiadania ich na przedmiotach otoczenia dziecka: zabawkach, ławkach i t. d. Zjadliwość czynnika chorobotwórczego jest zapewne krótkotrwała. — Co się pominające kaszel przy nieżycie oskrzeli. — tyczy jego charakteru, to dotychczas nie został Z oznak towarzyszących K-owi wymienić nale-ustalony. Podług jednych, jak Deichler, ży: przedewszystkiem oznaki wywołane przez Kurloff i in., chorobę tą wywołują pierwotnia- , zastój w obiegu krwi — sinicę twarzy i błon ki; podług innych, jak Moncorvo, Aranja, » śluzowych, opuchnięcie powiek, wypuklenie ga

łek ocznych, często    nawet krwawienie łączni-    starszy brat Mikołaj; jeszcze skuteczniej zao-

cy i twardówki oka;    oznaka następna, ważna,    piekował się wuj, Piotr Tomicki: wysłał go na

pozwalająca często postawić djagnozę podczas    studya zagraniczne, do Bononii, gdzie młody

przerw—to wrzód podjęzykowy (ulcus sublin-    korzystał szczególniej z wykładów zawołanego

yuale), powstający przez to, że podczas napa-    humanisty, Antoniego Urceusza, przezwanego

dów wiązadełko podjęzykowe trze się o dolne    Codrus. Po powrocie zaciągnąwszy się do służ-

siekacze w szczęce    dolnej. Często zauważyć    by duohownej i królewskiej, rychło pierwszych

się daje wahanie od    normalnego przebiegu—    beneficyów się doczekał. Już r. 1501 był

mianowicie zamiast kaszlu kichanie drgawkowe,    dziekanem łęczyckim (z nadania kardynała Fry-

czasami na pierwszy plan występują objawy    deryka Jagiellończyka); r. 1510 proboszcz śre-

niestrawności; niekiedy znowu cała choroba    dzki, kanclerz i scholastyk poznański, kanonik

przebiega pod postacią poronną, przypomina-    krakowski, sekretarz królewski; r. 1518 pro-

jącą zwyczajny nieżyt oskrzeli, tak, że rozpo-    boszcz kolegiaty ś. Floryana na Kleparzu, gdzie

znanie K-a uczynić można, jedynie uwzględnia-    najmilej w chwilach wolnych przebywał; r. 1520

jąc epidemię panującą. Z powikłań, z natury j kustosz sandomierski, zarazem był u król. Barbary rzeczy, przedewszystkiem mówić należy o tych, > kanclerzem; najwyżej posunął się za czasów Bony, które wypływają z objawów samej choroby —    której nizko schlebiał lub ostro docinał, podo-

a więc wzmożenie objawów zastoinowych pro-    bnie jak i kanclerzowi Szydłowieckiemu; zre-

sztą wielki Kmity stronnik i przyjaciel a zawzięty Łaskiego przeciwnik. Używany do rozmaitych posług, rósł stale w znaczeniu; już w 1523 roku został biskupem przemyskim (z czem było probostwo poznańskie złączone); 1527 r. posunął się na płockie, a 1535, nie bez pro-tekcyi Albrechta pruskiego, na arcybiskupstwo gnieźnieńskie (nominacya królewska nastąpiła na początku października; wybór kapituły 29 października 1535 r., ingres uroczysty dopiero 21 kwietnia 1536; poprzednio bawił na sejmie piotrkowskim, w owej osławionej Asiana diaeta bardzo czynny, a potem załatwiał sprawy mazowieckie w Warszawie). W Gnieźnie średniego, j chylnych sobie nie miał, niczem się też w dzie-Z innych mniej torowych zawikłań wspomnieć i jach archidyecezyi nie odznaczył. Jesienią r. jeszcze należy o rządkiem zresztą zapaleniu nerek i o przypadłościach nieżytowych przewodu pokarmowego. — Rokowanie zależy od wieku i stanu ogólnego chorych. U dzieci zdrowych, silnych, starszych bywa—dobre; gorsze u niemowląt charłaczych, z powodu wikłającego często przebieg zapalenia płuc nieżyto-

Pr. A. E

przy-

wadzi do krwawień (o których mowa już była), podniesienie ciśnienia brzusznego do przepuklin, wypadnięcia odbytnicy i t. d. Nieżyt dróg oddechowych sprawia często (szczególnie u niemowląt charłaczych) zapalenia płuc nieżytowe; podczas K-a objawia się też gruźlica skryta. Zakażenie ogólne K-em wywołuje nieraz zawikłania nerwowe: kurcze, utratę świadomości, drętwice karku, porażenia typu mózgowego i rdzeniowego. Opisano też w następstwie K-u choroby umysłowe: obłąd, idyo-tyzm, strach nocny i t. d. Krwawienia w narządzie wzrokowym nieraz stają się przyczyną ślepoty; nieżyt zaś jamy nosogardzielowej wywołuje czasami zapalenie ucha

wego.

Krzyca, ob. Żyto.

Krzycki Andrzej, arcybiskup gnieźnieński i wierszopis łaciński XVI wieku. Ojciec jego, nieznany nam bliżej Mikołaj Kotwicz Krzycki, żenił się trzykrotnie; z drugiej żony, Anny Tomickiej herbu Łodzią (córki Mikołaja, chorążego poznańskiego, a siostry Piotra Tomickiego, biskupa krakowskiego i podkanclerzego ko- j ronnego), miał czterech synów: Mikołaja, kanonika gnieźnieńskiego (od r. 1494), dziekana krakowskiego i proboszcza poznańskiego, (um. 1505    r.), Jana, podsędka, później sędziego

wschowskiego (umarł przed r. 1522); Andrzeja, Piotra (um. wcześnie), i dwie córki, Annę (za Janem Iłowieckim) i Elżbietę (za Wojciechem Zebrzydowskim, matka biskupa krakowskiego Andrzeja Zebrzydowskiego). Urodzony wr. 1483 w Krzycku ojczystym w ziemi wschowskiej, Andrzej został sierotą w dwunastym roku życia po matce i ojcu (1494); opiekował się nim

1536 zapadł silniej na zdrowiu (w Łowiczu); osłabiony wyjechał do Krakowa na sejm; zamieszkał w domu rajcy Glińskiego, brał gorliwy udział w życiu politycznem, ukrywając chorobę, nie szanując się wcale; to mu przyśpieszyło zgon jego, w Krakowie 10 maja 1537 r.: tak po wuju Tomickim (po którego zgonie „osierocony" u jedynej Bony podpory szukał), już w półtora roku zszedł do grobu. Przekonaniami swemi politycznemi należał do oligarchii (duchownej), ale odczuwał żywo anarchię państwową i nad niemocą Rzeczypospolitej biadał, najwymowniej w elegii p. n. „Religionis et Rei-publicae ąuerimonia", gdzie uosobiona rzeczpospolita na niewdzięczność i prywatę wyrodków wyrzeka, co ją w przepaść wtrącają; ocali ją chyba Religia; i tej jednak nie cenią więcej, nowej wiary szukając: więc zamierza opuścić Polaków; błaga ją Rzeczpospolita o cierpliwość, może się jeszcze upamiętają (drukowana u Wie-tora 1522    r., powtórzona przez Gorzyckiego

r. 1567, a za poleceniem Goślickiego przez P. Piaseckiego 1606 r.). Dostojnika kościelnego cechowały chciwość i nepotyzm, obok obojętności religijnej i wolnomyślności pewnej, co, jak i podziwianego przezeń Erazma Roterdamczyka, łatwo w podejrzenie nieprawowierności wprowadzać mogło i karyerze duchownej, przynaj-

mniej w Rzymie, szkodzić; ta obawa wtrąciła mu pióro pamfleciarskie przeciw Lutrowi do ręku. Zręczność i przebiegłość cechowały dworaka; talentów nadużywał dla schlebiania, w nienawiści był strasznie zapalczywy i przeciwnika krzywdził strasznie, sam chciwy, zazdrosny, ambitny, przewrotny i podstępny. 0-byczajów był luźnych, jak ówczesne duchowieństwo ogółem; miłował się w literaturze pornograficznej, np. ulubionemi wierszami jego były elegie Włocha Maxima Pacifica, niepoślednie właśnie w tym cechu, a to, co sam za młodu pisywał, z najwyuzdańszemi wyrobami muzy humanistycznej o pierwszeństwo ubiegać się może; najniepotrzebniej starali się inni, winę <3zy udział jego w tern zmniejszyć, wysuwając jako właściwego autora hulakę-kumpana Ko-szerskiego. Luźne jego utwory odnośne kołatały się jeszcze w XVII wieku po rękopisach. Górował jednak nad otoczeniem talentami, wykształceniem humanistycznem i niekłamaną gorliwością w opiece umysłowej; korespondencyę z E-razmem nawiązał r. 1525, nietyłko dla popisu, myślał o powołaniu go do kraju; jeszcze czynniej szą rękę przykładał do takiegoż zamiaru wobec Melanchtona, darami i obietnicami zwabiając go do kraju; mecenasował i swoim —żeby tylko Hozyusza i Janicyusza wspomnieć —chociaż kilkunastomiesięczna służba, przy rychłym zgonie prymasa, oczekiwania słuszne Janicyusza w końcu zawiodła. Najzaszczytniej chyba zapisał K. swe imię w dziejach literackich: między licznymi neolatynistami polskiemi on pierwszy jako wybitna osobistość się zjawił, z tem-paramentem niekłamanym i zdolnością niepowszednią. Działalność jego literacką możnaby rokiem 1522 rozgraniczyć; gdy w latach poprzednich przeważały rzeczy okolicznościowe i erotyczno-lubieżne albo pornograficzne, po r. 1522 odzywały się stale nuty poważniejsze, nawet religijne, chociaż nie brakowało i nadal wierszy zaczepnych a panegiryczne nie ustawały nigdy. Panegiryzm przesadny był cechą zasadniczą jego, jak i całej nowołacińskiej poezyi; szafowanie mitologią, niesmaczne i niemądre, stanowiło drugą wadę nieuchronną; i technika wierszowania zostawia niejedno do życzenia. Już około 1522 r. zaczął K. luźne wiersze zbierać i wygładzać; w rękopisie z Suchej posiadamy tego próbkę; całą jego puściznę poetycką, około 6000 wierszy, objął zbiór St. Górskiego, który do swoich „Tomicyanów" i tom wierszy K-go dołączył; w drukach spółczesnych nie pojawiało się ani wiele, ani co najciekawsze czy najbardziej drastyczne: pamflety na dostojników i przeciwników osobistych, np. na kanonika krakowskiego Stanisława Tarłę i in. W druku wyszły: „In. Aug. Sigismundi regis Pol. et reginae Barbarae connubium... carmen" (Kraków 1512); „Encomium d. Sigismundi reg. Pol. post victoriam de Tartaris partam apud castellum Wisnioviec“ (Kraków 1512); „Ad d.

Wiclba EncykJ. Illustr. Ser. I. Tom XT.I. Zesi. 325;t.

Sigismundum... post partam de Moscis victo-riam carmen" (Krak. 1515, oba wiersze przedrukowane w innych wydawnictwach); „Epitlia-lamium d. Sigismundi et inclytae Bonae" (Krak. 1518); „Encomia Luteri" (Kraków 1524, przedrukowane zagranicą w Rzymie i Strasburgu, wraz z Edyktem Zyginuntowym przeciw Lu-terowi; gdy w XVII wieku pisma samego już nie rozpatrywano, umieszczono je dla dosłownie pojętego tytułu ironicznego na indeksie ksiąg zakazanych). Dworską politykę pruską usprawiedliwiał i akt hołdu opisał K.: „Ad Joannem Ant. Pulleonem nuntium apostolicum in Unga-ria de negotio prutenico epistoła" (Kraków 1525). Najbardziej podniosłe z dziełek jego to „De affictione ecclesiae commentarius in psalmum XX1“ (Kraków 1527, przedruk w Rzymie); messyanistyczny psalm ten wykłada K. a-legorycznie na prześladowanie Kościoła św., scharakteryzowawszy we wstępie dobitnie przeciwieństwa luterstwa a kościoła; dziełko krótkie, jak i „Encomia Luteri“, otoczone wierszami łacińskiemi K-go i całego kółka jego młodych wielbicieli (Hozyusza i in.). „De ratione et sacrificio missae" (Kraków 1529) świadczy korzystnie o teologicznych studyach K-go. „Thre-nodia Valachiae“ (Kraków 1531, Tarnowskiemu za Obertyn przypisane, praca jednego dnia); ,,In vulgatam nuper ąuandatn Asianam dietam Diogenis Dalmatae dialogus" (Kraków 1536; odpowiedź na paszkwil polityczny, strofująca demagogię sejmową i prywatę, mądra i trafna, na co Odrowąż i Łaski niemądrze i nietrafnie odpowiedzieli w ,,Dyalogu‘‘, wydanym z rękopisu przez T. Wierzbowskiego „Materyały do dziejów Piśmiennictwa polskiego" I, 1900 str. 56 — 60). Pomijamy kilka mów okolicznościowych, drukowanych spółcześnie lub wydanych z tek St. Górskiego (np. u Wierzbowskiego I, str. 51 i 52). Dla trafnej oceny autora, liryka nawet w rzeczach epicznych, należy go porównać ze spółczesnymi, z ciężkim Dantyszkiem lub z oschłym Krosnieńczykiem, aby jego wy-kwintności i żywości wymierzyć sprawiedliwość: z dyletantów to najzdolniejszy. Żywotów jego posiadamy kilka z XVI w., np, najobszerniejszy i najbardziej prawdomówny St. Górskiego; najobszerniej wyłożyli go Kazimierz Morawski w przedmowie do wydania i ks. Koryt-kowski „Arcybiskupi gieźuieńscy" t. III; uzupełnił ich Żychliński w ,,Złotej księdze szlachty polskiej*⁴ T. XIII, 1891, str. 133 — 147 i ks. Warmiński (?) w „Przeglądzie kościelnym" poznańskim 1905, 192 —198. Kompletną bibliografię dał Estreicher t. XX, 328 — 332; dopełnienia ks. I. Fijałek w „Pamiętniku literackim" I, 1902. Zupełne wydanie wierszów u-skutecznił Kaz. Morawski dla trzeciego tomu „Corpus antiąuissimorum poetarum Poloniae latinorum i k d., Andreae Cricii Carmina etc". Kraków 1888; nie korzystał jednak z rękopisów petersburskich, mianowicie z rękopisu sę-

34

D.

dziego przemyskiego Paprockiego, starszego j skiem na Litwie. — Źródła: Niesiecki; Kojało-i zupełniejszego niż inne (np. satyra na Tarłę, j wicz; Małachowski, u Morawskiego wierszy 6, tu z górą 500 liczy); inne wiersze usuwa jako nie pióra Krzy-ckiego

A. Br.

Krzyczewskie s-stwo niegrodowe w woj. Mścisławskiem. Podług metryk królewskich powstało w początkach XVI w., gdy król Zyg-Krzycki, herb polski, ob. Kita.    munt I, zaciągnąwszy u kniazia Wasyla Seme-

Krzyczew, m-ko, pow. Czerykowski (g. Mo- nowicza Żylińskiego, na potrzeby Rzeczypospo-hylowska), na prawym brz. Soży, o 4 mile od j litej dług 733 kop. groszy litew., oddał mu Czerykowa, a 15 od Mohylowa. Jedno z naj-    w zastaw przywilejem z d. 8 stycz. 1519 r. K.

starożytniejszych miast ruskich, paraf, kościół    Podług spisów podskarbińskich z r. 1766 skła-

katolicki, gotyk, wzniesiony w 1855 r. przez    dało się z miast: K-wa, Chocima i dzierżawy

Stef. Hołyńskiego na miejscu dawnego z 1620    Ołuczyckiej. S-stwo posiadali: Szołuhowie, ks.

r., fundacyi król Bony; 5 cerkwi prawosław-    Sołomereccy, Łukomscy, Pacowie, Radziwiłło-

nych, szkoła ludowa, 3 garbarnie, 4 garncarnie,    wie, wreszcie w 1760 r otrzymał je Jerzy

4 500 m-ów (jeszcze w r. 1880 przeszło 6 000).    Wandalin Mniszech, marszałek nadw. kor , któ-

Na wysokiej górze wznosił się niegdyś obszer- j ry opłacał z niego kwarty złp. 28 272 gr. 2, ny zamek, otoczony rowem głębokim, dotąd ! a hyberny 10 300 złp. („Sł. Geogr.“) jeszcze są ślady korytarzy podziemnych i miesz- ! Krzykliwe (Clamatores), podrząd ptaków kań; za czasów polskich osadzano w nim więź- ! wróblo watych (Passeres). Z dziesięciu lo-niów politycznych. K. należał do w. ks. Smo-    tek pierwszego rzędu pierwsza zwykle długa;

łebskiego, później zajęła go Litwa: Kazimierz    liczba lotek drugiego rzędu 10 — 12, rzadko wię-

Jagiellończyk ustąpił go Lingwenisowi, ks. i cej; śródnoże posiada zawsze z przodu wyra-mścisławskiemu. Podczas najazdu Michała j źne blaszki, po bokach zaś jest łuskowate lub Glińskiego (ob.) 1507 r., walne nad nim ! ziarniste, tylna strona śródnoża naga lub łu-zwycięstwo odniósł pod K-em Stan. Kiszka, i skowata. Aparat głosowy utworzony albo tyl-hetman p. 1. W 1514 r. mieszczanie poddali j ko przez tchawicę bez udziału oskrzeli, albo się w. ks. moskiewskiemu, lecz w r. 1515 zło- też, jeżeli i oskrzela mają udział, to istnieją żyli przysięgę Zygmuntowi I. W 1535 r. Bazyli j mięśnie w ilości 1 — 3 par, przebiegające na Szujski spalił K. doszczętnie, lecz m-sto odbu- | prawo i na lewo. Palec tylny nóg, a zwłaszcza bowało się rychło. W 1664 r. zaszła tu bitwa | pazur tego palca słabo rozwinięty; wspomniany pomiędzy wojskiem Jana Kazimierza a rossyj-    palec nie może poruszać się samodzielnie. Wa-

Oz. St.

skiem pod dowództwem ks. Czerkaskiego. W r. ' żniejsze rodziny: 1) Gotingidae, 2) Tyramnidae, 1708 r. Karol XII, cofając się po klęsce pod j 3) Menuridae, 4) Formicariidae, 5) Anabati-Połtawą, bawił w K-wie. („Sł. Geogr.“)    j dae i 6) Pittidae.

Krzymuska (z Orzechowskich) Mary a, literatka polska (* 1850 r. — f 12 grud. 1901). Autorka kilku szkiców literackich z zakresu li

Krzyczewski, herb polski. Na tarczy w po- ; Krzykwa—mróz tęgi, połączony z zawieru-lu czerwonem — biała chorągiew kościelna < chą śnieżną, o dwóch połach, przeszyta strzałą bez opierzenia rozdartą, żeleźcem na dół. Nad hełmem w koronie szlacheckiej kruk z pierścieniem

A. Dr.

MM

teratury i sztuki polskiej i obcej, zebranych po jej śmierci w książce „Studya literackie" (Warsz. 1903, tamże pięknie skreślony piórem ,,dzieci" życiorys autorki). Działalność lite-! racką K. rozpoczęła zaledwie na lat kilka przed ¹ śmiercią. Z sympatyą a subtelnie dotyka w swych i rozprawkach nowszych objawów sztuki, zwła-1 szcza owianych tchnieniem mistycyzmu.

SI

I

pif

Fig. 53. Krzyczewski (herb).

Krzymuski Edmund Karol Feliks, prawnik polski, profesor na. wydziale prawa U-niwersytetu Jagiellońskiego, członek wielu towarzystw naukowych, oraz Akademii Umiejętności w Krakowie, Rektor magnificus Uniwersytetu Jagielońskiego (* 30 października 1852 r. w Kruszynie pod Włocławkiem). Nauki prawne pobierał we Wrocławiu, gdzie ukończył wydział prawny w r. 1875 z medalem srebrnym za rozprawę konkursową o teoryi państwowej Ahrensa" (w. 1876). Studya uzupełnił w dziobie (Niektórzy z K-ch    nad hełmem kła-    w Heidelbergu    i w    Krakowie, gdzie doktoryzo-

dli trzy pióra strusie białe).    Odmiana herbu    wał się    w r.    1880    i habilitował na docenta

Radwan (ob.), powstała w    drugiej połowie    filozofii    prawa    w r.    1881. W r. 1883 uzyskał

w. XVI a używana przez ród    K. w Brześciań- ¹ reniam    legendi w zakresie prawa i procesu

karnego; profesorem zwyczajnym tych przedni iotów został w r. 1888. Od r. 1891 bywał w ielokrotnie dziekanem wydziału prawnego.

z twardego drzewa, np. gruszowego. Haur powiada, że z jaworowego drzewa talerze, k-y i łyżki robiono. „Przodkowie nasi jadali kaszę na k-wie drewnianym, a bogaty na misie miedzianej" (Starowolski).

Krzyszkowski V. Krzyżkowski Wawrzyniec, pisarz protestancki polski XVI wieku. Radziwiłł powołał go 1558 r. z Wielkiej Polski na pastora do Nieświeża, gdzie z Szymonem Budnym rychło nowinkami aryańskiemi się przejął i po śmierci Radziwiłłowej jawno do nich przylgnął. Umarł około r. 1573. Wydał tłómaczoną z czeskiego i przez Jerzego Israela przejrzaną i aprobowaną: (Rozmowę czterech braci)0 prawdziwem igrun-townem używaniu zbawienia w zaspokój o nem człowieka sumieniu (Szamotuły u Anjezoleckiego 1558). Z Szymonem Budnym pracował nad przekładem katechizmu białoruskiego, wydanego cyrylicą 1562 r.; ten mu również pomagał w przekładzie rozmowy św. Justyna z żydem Tryfonem (1564 r , gdzie przedmowa bardzo ciekawa z powodu krytyki, tłómaczenia i powstania rozmaitych terminów,

Prace drukiem ogłoszone przez K-go dotyczą zarówno filozofii prawa, jak prawa i procesu karnego. W zakresie pierwszej ogłosił: „Teo-rya karna Kanta" 1881 („Rozprawy Akad. Urn.,

Wydz. filoz.“ XVI), ,0 znaczeniu filozofii prawa i metodzie jej wykładu¹* (Warszawa w dwutygodniku „Niwa" 1881 i oddzielnie). Z dziedziny prawa karnego napisał K.: „Kilka słów w usprawiedliwieniu teoryi poprawy" („Gazeta Sądowa" 1875), „Represya przestępstw wobec fatalizmu filozofii współczesnej"; „Znaczenie naukowe statystyki moralności" („Gazeta Sądowa" 1877); „O odpowiedzialności karnej zwierząt" („Niwa" 1882); „Zasady nauki o usiłowa-n iu przestępstw" (Warsz. 1884); „Wykład prawa karnego ze stanowisku nauki i prawa austry-ackiego" (Kraków 2 tomy 1885 —1887; wyd.

2-e, obejmujące całkowity system prawa karnego—przestępstwo i karę — tamże 1901—2 431 i 534 str.); „Wykład procesu karnego au-stryackiego" (tamże 1891); „Szkoła pozytywna i

prawa karnego we Włoszech" („Przegląd pra- ! kapłan — ksiądz, pokuta —kajanie, pontifex— wa i administracyi", Lwów 1889); „O uwol- epicopus itp.; tu wyznaje już jawnie aryańskie nieuiu warunkowem i warunkowych wyrokach zasady i uniewinnia Justyna, gdzie od tej

skazujących" („Gazeta Sądowa" 1889); „Józef Szymanowski, przyczynek do historyi prawa i procesu karnego w Polsce w końcu XVIII w.“ („Bibliot. Warsz." 1891); szkody osobom niewinnie karanym na karę" („Gazeta Sądowa" warszawska 1893); „O pojęciu i karygodności usiłowania nieudolnego" („Przegląd Prawa i Adm." Lwów 1894); „O nietykalności poselskiej w odniesieniu do prawa kaniego" (tamże 1898); „Deterininizm i poczytanie przestępstw" („Czasopismo prawnicze i ekonomiczne" Kraków, tom I, 1900). — Po francusku ogłosił: „La łoi autrichienne du 16 mar. 1892 concernant les indemnites a aceorder

A- Br.

wiary odstępować się zdaje). Cytują i inne pisma, np. mówi Sarwicki o jakimś liście („vide Krzirzkowski litteras“, O Uznaniu P. Boga „O wynagradzaniu 1564) drukowanym.

aux personnes injustement coudamuees" („Re-vue penitentiaire" 1894); „Peines deshonoran-tes" (tamże 1897); „Consideration sur la tenta-tive irrealisable" („Revue critiąue de legisla-tion et de jurisprudence" 1897). Najważniejszą i najbardziej cenną pracą K-go jest jego obszerny, wyczerpujący „Wykład prawa karnego", gruntownie przerobionego w wyd. 2-m z uwzględnieniem „nowych widnokręgów naukowych"

(przedmowa). Tom I zawiera naukę ogólną o przestępstwie, poprzedzoną obszernym rozbiorem podstaw filozoficznych i historycznych prawa karnego (str. 3 — 1.78). Wstęp ten posiada wartość samoistną bez względu na dalszy wykład prawa karnego austryackiego i jest, jak dotąd, najpełniejszym wykładem zarysu filozofii prawa karnego w literaturze polskiej, doprowadzonym pod względem bibliografii przedmiotu do czasów najnowszych.

Krzynów, krzynó wek, skrzynów, u ludu drewniane wielkie naczynie, zrobione w Lodzi). Był dyrektorem opery polskiej w Po-

s. p.

i., j.

Krzyszkowski Innocenty Seweryn (* 1789), uczony trynitarz polski. Po ukończeniu nauk gimnazyalnych wstąpił do zakonu tryiii-tarzy. Jako odznaczającego się wielkiemi zdolnościami i znajomością języków klasycznych, zwierzchność wysłała go na studya do uniwersytetu wileńskiego, i tam K. otrzymał stopień doktora teologii. Obrany następnie przełożonym klasztoru XX Trynitarzy na Antokolu, przemieszkiwał w Wilnie, gdzie słynął jako oświecony i literacko wykształcony duchowny. Pięknie tłómaczył niektóre kazania i homilie Augustyna i Jana Złotcustego (Dzieje dobroczynności krajowej i zagranicznej 1823 —1824). Z polecenia biskupa Kłągiewicza skrócił i zmodernizował styl postylli Białobrzeskiego, która wyszła p. t. „Wykład świętych Ewangelij i świąt uroczystych przez cały rok" (4 tomy Wilno 1839 —1840. wyd. 2-e Wilno 1854). Ogłosił cenną rozprawę historyczną „Założenie, dokończenie, tudzież stan obecny kościoła P. Jezusa na Antokolu" („Wizerunki i roztrząsania naukowe", 1841 XX). Pozostawił niesłychanie ciekawą autobiografię (obecnie własność S. Romera w Wilnie), w której opisuje stan kościoła katolickiego za czasów swoich i kreśli mnóstwo sylwetek ze świata duchownego, literackiego i umysłowego w Wilnie i wogóle na Litwie.

Krzyszkowski Stefan. (* 1843—t 1896

(Lwów 1833 — 4).

L.K.

znaniu, oraz tamecznego T-stwa Muzycznego, pisywał krytyki artystyczne i ogłosił kilka kom-pozyeyi estradowych i orkiestrowych. („Enc. Mniej. Orgelbr.“).

Krzyształowicz, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem—półtora krzyża złotego bez prawego dolnego ramienia. Nad hełmem w koronie szlacheckiej ręka zbrojna z mieczem. Labry błękitne, podszyte złotem. Nadany wraz ze szlachectwem dziedzicznem i z przydomkiem ,,z Turbi‘Ł Antoniemu K-wi, poborcy podatków, właścicielowi dóbr Turbie w Gali-cyi, 19 maja 1805. —Zr ó dł a: Poczet szlachty galicyjskiej; Borkowski; Hefner.

Krzysztanowicz (Krzistanowitz, — nowie, Crista nowie) Stanisław, prawnik i statysta polski (* 1577 we wsi Żubrza pod Lwowem—f 1617 w Krakowie). Studya odbył w Akademii Krakowskiej, poczem jako doskonały mówca a uczony człowiek był używany przez Zygmunta III do spraw dyplomatycznych. Był jakiś czas prorektorem szkół lwowskich. W r. 1597 wyjeżdża zagranicę, jako przewodnik Jana Bełżeckiego, zwiedza Anglię. Francyę, Włochy, Niderlandy, gdzie zapoznaje się z Justem Lipsiusem, z którym pozostaje i nadal w korespondencyi. Przez dłuższy czas bawi w Wircburgu, jako student uniwersytetu, gdzie otrzymuje naukowy stopień po złożeniu dwóch rozpraw: „Disputatio canonica de spon-salibus et matrimoniis" 1600 i „Disputatio juridica de testamentis" 1601 (obie drukowane w Wircburgu). Zdaje się, że w tym czasie napisał także „Disputatio de usuris" (t-że 1600). Po powrocie do kraju żeni się i osiada w Krakowie. Zachęcony pismami Kromera i Pró-chnickiego, w r. 1606 ogłasza swą „Polonia seu brevis descriptio statuum regni Poloniae cum partitione provinciarum et ordinum. Ex variis auctoribus collecta opera"... (Moguncya 1606 4 k. 34 str. 1 k.), w której podaje wykład zwięzły urzędów publicznych Rzeczpospolitej; dodaje do tego testamenty Dymitra So-likowskiego i Jana Zamoyskiego. W r. 1697 wyszły dwa wydania niemieckie tego pisma p. n. „Curioese Beschreibung des Koeuigreichs Pohlen" [Kraków]; do jednego z nich dodany jest spis wszystkich panujących, począwszy od Lecha aż do Augusta II. W r. 1627 wydano stu-dyumK-a w dwóch wyd. „Respublica" (ed.Elzevi-riana in 12°i32° (ob. Elzewirowie). Wr. 1607 K. zabrał głos w sprawach angielskich, rzucając swój pamflet religijny: „Exameu catliolicum e-dicti anglicani quod contra Catholicos est latum auctoritate Parlamenti Augliae Anno Domini M. D C VI Autore Stanislao Cristanovic I. C-to (Paryż 1607).—Por. Lipsius „Epistolarumselecta-rum centuriae V“ (wyd. 1605,    1606,1611);

Starowolski „De Claris oi-atoribus“ str. 92; Chody nicki „Dykc. uczonych polskich"

M. Han

Krzysztof św., męczennik, w Licyi, za ces. Decyusza żelaznemi rózgami usieczony i z ognia wyszedłszy bez szwanku, pod mieczem katowskim otrzymał palmę męczeństwa. K. odbierał wysoką cześć w Kościołach wschodnim i zachodnim, z których pierwszy obchodzi jego pamiątkę dnia 9 maja, a drugi 25 lipca, i wyobrażany bywa w postaci olbrzyma, niosącego na swem ramieniu Dzieciątko Jezus, zkąd i nazwa jego Christophoros (== niosący Chrystusa) a podpierającego się zielonem drzewem palmo-wem, gdy idzie przez wodę.

Krzysztof z Cieszyna, malarz z XVI w. Znane są studya do obrazów kościelnych: jedno przedstawia Świętą Trójcę, drugie Chrzest Konstantyna Cesarza. Oba wykonane piórem i nieco kolorami podłożone, objawiające wielce zdolnego artystę. Był uczniem Jana Chryzostoma Proszowskiego w Krakowie.

Krzysztof Henryk, czarny król Haiti (* 6 paźdz. 1767 w Grenadzie —f 8 paźdz. 1820), W czasie wybuchu powstania na w. San-Do-mingo (1791), udał się tam z przyjacielem swoim T o u s s a i n t-L ouverture (ob.), odznaczył się odwagą i dzielnością i awansował szybko. Kiedy w r. 1806 zamordowany został cesarz haityjski, murzyn Dessalines, który po ustąpieniu Francuzów obwołał siebie monarchą pod nazwą Jakóba I, generałowie czarni powołali w charakterze prezydenta i głównodowodzącego K-a do sprawowania rządów. Niebawem K. ogłosił siebie królem, a wspierany przez Anglików, zaczął zakładać szkoły, a przedewszystkiem budować pałace i stwarzać szlachtę czarną dziedziczną. Wojował z drugą połową wyspy, gdzie po śmierci Jakóba murzyn Petion sprawował władzę. Petion zmarł 1818, a wtedy w państwie K-a wszczął się prąd republikański, dążący do urządzenia tej dzielnicy według wzorów drugiej połowy wyspy. K. odebrał sobie życie wystrzałem z pistoletu, syn jego w dni parę później został zamordowany.

Krzysztof Wojownik, ks. bawarski, syn Albrechta III (* 1449—f 1493), jeden z naj. waleczniejszych rycerzy swego czasu. Ze star. szym bratem, Albrechtem IV, który po śmierć i ojca objął rządy, żył od 1467 r. w niezgodzie, domagając się udziału w panowaniu. W tym celu utworzył związek rycerski ,,Gesellschaft der Bóckler des Einhorns", lecz przegrał sprawę i został osadzony (1471    r.) w więzieniu.

Dstąpił wreszcie bratu w 1475 r. rządów samodzielnych na lat 10, a wzamian otrzymał niewielką dzielnicę. Sławę rycerską zyskał w 1490 r. w wojsku ces. Maksymiliana podczas wojny z Węgrami. Po powrocie stanął na czele związku „Lówlerbund", zorganizowanego przeciw rządom Albrechta, lecz w 1493 r. pogodził się z bratem i wyruszył do Palestyny. Zmarł podczas podróży powrotnej z w.

Rhodos.—Por. Trautmanu „Die Abenteuer Her-zogs Chr. v. Bayernu (Ratysbona 1880).

Krzysztof, czwarty ks. wirtemberski, syn ks. Ulryka (* 1515—f 1568). Po wypędzeniu ojca przez związek szwabski (1520—32    r.)>

wychowywał się K. na dworze kr. Ferdynanda austryackiego, któremu ces. Karol V oddał w lenno Wirtembergię, a od 1530 r. na dworze cesarskim; towarzysząc Karolowi V w podróży do Włoch i Hiszpanii, uciekł z pomocą nauczyciela swego Tiffernusa do krewnych w Bawaryi. Gdy ks. Ulryk odzyskał Wirtembergię, powrócił K. do ojczyzny, lecz traktowany źle przez ojca, wstąpił do służby króla francuskiego. W 1542 r. wezwany do kraju, objął K. namiestnictwo Mómpelgardu i ożenił się z Anną Maryą z Ansbachu. Wskutek udziału ks. Ulryka w wojnie Szmalkaldzkiej, Ferdynand austryac. nanowo zaczął rościć preten-syę do Wirtembergii, jako należnego mu lenna. Podczas sporu w 1550 r. zmarł Ulryk, i K. objął rządy. Pokojem passawskim w 1553 r. utrzymał za sobą dziedziczne swe księstwo, wypłaciwszy Austryi 250 000 fl. i uznawszy jej zwierzchnictwo. K. uważany jest za jednego z najrozumniejszych władców Wirtembergii. Prawa krajowe zebrał w 1555 r. w t. zw. „Land-recht“, popierał rolnictwo, handel i przemysł, zreformował szkolnictwo, uniwersytet w Tubin-dze rozszerzył i hojnie obdarzył. Gorliwy luteranin, dokonał wprowadzenia w Wirtembergii reformacyi, ułożył stosunki kościelne, („gros-se Kirchenordnung" z 1559    r.), pozakładał

szkoły klasztorne dla kształcenia teologów ewangiel., oraz przelał dobra i dochody byłych klasztorów katolickich na kościół ewangiel. W rzeczach wiary b. zainteresowany, brał chętny udział w zjazdach, dotyczących wzajemnego porozumienia się dwóch wyznań reformowanych i katolickiego; ofiarowywał pokojowe pośrednictwo protestantom innych krajów, zwłaszcza hu-gonotom; popierał reformacyę we Włoszech, Polsce i krajach połd.-słowiańskich. W 1889 r. wzniesiono K-owi pomnik w Sztutgardzie. Porówn. B. Kugler, „Chr. Herzog zu Wiirttem-berg'⁴ (Sztutgard 1868 — 72, 2 tom.).

Krzysztof, imię trzech królów duńskich, ob. Dania (dzieje, t. XV str. 37).

Krzysztofa św. wyspa (Saint Chri-stopher, Saint Kittsj, jedna z wysp arch. Lee ward Islands (MałeAntylle) pod 17°18'płn. szer. a 62° 42' wsch. dł. Gr.; 176 kim. [j (3.2 | | mil.), około 35 tys. m-ców. Od sąsiedniej w. N ev i s (ob.) oddzielona małą cieśniną, usianą pod • wodnemi rafami; w płu.-zaeh. części wyspy wznoszą się góry trachitowe (najwyższy punkt, wygasły wulkan Mt. Misery, z gorącemi źródłami siarczanemi, 1315 m. npm.). Klimat zdrowy, średnia temperatura w sierpniu 29 — 31°, w lutym 26.5 — 27.5°. Obfitość rzek, chociaż wyspa cierpi od peryodycznych posuch i pustoszących wylewów. Hodują trzcinę cukrową, bawełnę, kawę, indygo, owoce południowe; sól dobywają z jezior słonych (14 tys. beczek rocznie). K. w. wraz z w. Nevis tworzą okrąg administracyjny ze stolicą Basseterre (ob.). Odkryta w 1493 r. przez Kolumba, zajęta w 1623 r. przez Anglików a 1625 przez Francuzów; pokojem utrechckim (1713 r.) ustąpiona Anglii.

Krzysztopory, zamek, obecnie w ruinach, we wsi Ujazd po w. Opatowski, gm. i paraf. Iwaniska (ob.). Wzniesiony w stylu włoskim na szczycie góry, otoczonej z trzech stron głę-bokiemi jarami, wiatach 1631 — 44 przez Krzysztofa Ossolińskiego, brata Jerzego kanclerza w. koron. Nad bramą wjazdową (z datą r. 1631) był wykuty z kamienia wielki krzyż, topór i herb Habdank. Mur obronny z basztami otaczał zamek; most po nad wąwozem, na arkadach, w części zwodzony, prowadził do bramy. Obok czterech baszt, reprezentujących pory roku, było 12 sal wielkich, 52 pokoje i podobno 365 otworów okiennych. Jedna z komnat miała dach szklany, na którym umieszczony był zbiornik wody z rybkami złotemi. W salach, między oknami, malowane były na ścianach wizerunki przodków i członków rodziny, z podpisami. Dokoła zamku założone były piękne ogrody. W 11 lat po ukończeniu tej okazałej budowli, Szwedzi (r. 1655) zamek zdobyli i spustoszyli. Puffeudorf przechował plan zamku i podał opis. W 1770 r. bronili się tu konfederaci barscy, zamek do reszty uległ zniszczeniu. Jeszcze do niedawna przechowywały się okazałe ruiny, ze śladami malowideł. Widok ich, z czasów Księstwa Warszawskiego, odtworzył Vo-gel („Zbiór widok, krajowych"). („Sł. Geogr.").

Krzywaśny, Krzywaśnicz, herb polski, ob. Drużyna.

Krzywda, herb polski. Na tarczy w polu błękituem — podkowa srebrna z krzyżem kawalerskim srebrnym we środku i drugim bez prawego ramienia na barku. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy (niektórzy kładą pięć) pióra strusie białe. Tak go opisują pisarze he-

i!

.w

SUS!

vJcW

Fig. 54. Krzywda (herb).

raldyczui polscy, począwszy od Okolskiego, wierzchni. Stosownie do kształtu tego równa-dodając, że powstał od herbu Lubicz (ob.), nia dzielimy przedstawiane przez nie linie od którego różni się jedynie uszczerbieniem i powierzchnie na algebraiczne i przekrzyw na barku podkowy, i że uszczerbienie ; stępne. Stosownie do stopnia najwyższej to powstało wskutek ukrzywdzenia brata przez ₍ potęgi spółrzędnych x, y, z, dzielimy linie brata przy działach majątkowych, zkąd też i powierzchnie algebraiczne na rzędy. Równa-i sama nazwa herbu poszła. Nie wdając się nie 1-go stopnia z 2 zmiennemi przedstawia w dociekania nad prawdziwością lub niepra- prostą, z 3-ina płaszczyznę; stąd linię prostą na-wdziwością tego podania, przyznać jednak na- zywamy linią 1-go rzędu, płaszczyznę— 1-go leży, sądząc z charakteru godła, że przypuszczenie pochodzenia K-y od Lubicza ma wszelkie cechy prawdopodobieństwa, i że to wyłonienie się nowego znaku herbowego nastąpić musiało stosunkowo nawet dość późno, mniej więcej w w. XVI, gdyż nie jest on znany ani Długoszowi, ani Paprockiemu; nie spotykamy go również ani na pieczęciach dawniejszych, ani w zapiskach sądowych średniowiecznych,

rzędu powierzchnią. Równanie 2-go st. z 2 zm. przedstawia jednę z trzech linij: elipsę (w szczególnym przypadku okrąg), parabolę lub hyper-bolę; takież równanie z 3-ma zm. — jednę z 7 powierzchni: walec lub stożek 2-go rzędu, elipsoidę (w szczególnym przypadku powierzchnię kulistą), paraboloidę eliptyczną lub hyperboliczną, wreszcie hyperboloidę jedno-lub dwupowłokową; krzywe 2-go rzędu nazywamy przecięciami stożkowemi lub

są spiralne (czyli wężownice), cykloida, linia łańcuchowa (katenoida), rozwijająca koła, sinusoida, tangentoida i in. Sieczna, której dwa punkty przecięcia zlewają się razem, nazywa się styczną. L. K-e płaskie, według liczby stycznych, jakie można z danego punktu na płaszczyźnie do nich wyprowadzić, dzielimy na klasy; w o-gólności krzywa algebraiczna n—tego rzędu należy do n{n—1) klasy, o ile nie posiada t. zw. punktów osobliwych. Związek między rzędem, liczbą punktów osobliwych określa wzór Pluckera. O liniach ściśle stycznych, ob.

Krzywdzie, herb polski z nadania. Na tarczy    Styczność.—Jeżeli jakakolwiek linia obraca

w polu błękitnem—podkowa srebrna z takim- j się dokoła nieruchomej prostej, z w. o s i ą, otrzy-że krzyżem kawalerskim w środku pomiędzy    mujeiny powierzchnię t. zw. obrotową: np.

ocelami i drugim bez prawego ramienia na    walec, stożek, powierzchnię kulistą, elipsoidę o-

barku. Nad hełmem w koronie szlacheckiej    brotową spłaszczoną lub skurczoną i t. p. Po-

ręka zbrojna z mieczem, do cięcia wzuiesio-    wierzchnie, jakie otrzymujemy przez przesuwanym. Labry błękitne, podszyte srebrem. Nada-    nie jednej linii, zwanej tworzącą, wzdłuż dru-

ny wraz z nobilitacyą Teodorowi Biernackie-    giej, zw. kierującą, naz. linijnemi (w

mu, właścicielowi dóbr na Podolu, w r. 1840    szczeg. przypadku, gdy tworząca jest prostą, -

przez Mikołaja I. — Źródła: Uruski: Herbarz rodzin szlacheckich.

Krzywdzie Żegota, pseudonim Dzikow-kiego Mieczysława, ob.

Krzywe linie i powierzchnie pierwotnie określamy w ten sposób: linie krzywe jako linie, które nie są ani proste ani z prostych złożone; krzywe zaś powierzchnie są ani płaskie, ani złożone z płaskich. W geo-metryi analitycznej określamy K-we linie i powierzchnie jako miejsca geometryczne na płaszczyźnie lub w przestrzeni punktów, odpowiadających określonym warunkom, które wyrażamy w postaci równań f(x,y)=o lub 1(x,y,z) — o, zwanych równaniami linii lub po-

K-y używały i używają rody następujące: An-toszewiczów, Augustowiczów, Beydów, Bialoje- wprost stożkowemi, takież powierzchnie — zierskich, Boguckich, Chmarów, Chrząstowskich kwadrykami. Linij 3-go rzędu liczymy 78 z odm., Czarnockich (zgaśli), Dalkiewiczów, rodzajów (cysoida Dioklesa, liść Descartes’a, Danowskich z odm., Daynowskich, Dembowi- parabola sześcienua i in.), 4-go prawie 500 czów, Dinowskich, Dobrowolskich, Dorożyńskich, (muszla czyli konchoida Nikomedesa, owale Duńczewskich, Garlińskich, Gawryłkiewiczów, Cassiniego czyli kasynoidy, owale Descartes’a Goskich, Grochowskich, Kieszkowskicli, Koiszew- ( i in.). Z K-ych przestępnych najpospolitszeini skieh, Łapów, Łazińskich, Łazowskich, Łozińskich, Moniuszków, Nahojowskich, Pisulskich,

Pogorzelskich, Ragniewiczów, Rojków, Rzewuskich (hr. austr. 1881, rossyjscy 1856), Sankow-skich, Siennickich, Śląskich, Śoszyckich z odm.,

n.

Suchodolskich, Święcickich z odm., Szadkowskich, Tarasewiczów, Trzcińskich, Wę-głowskich, Wróblewskich i Zgorzelskich.—Źródła: Okolski; Niesiecki; Duńczewski; Warzy-cki; Małachowski; Kuropatuicki; Stupnicki; Czar-. niecki; Borkowski; Boniecki; Uruski: Szeliga- klasą a Zernicki.

d.

które nie

prostokreślnemi; do liczby takich należą walec i stożek). Prostokreślnemi w obszerniej szem znaczeniu nazywamy powierzchnie u-tworzone przez ruch prostej w przestrzeni w pewien określony sposób; np. przez ruch prostej, przecinającej stale trzy uieleżące w jednej płaszczyźnie proste, tworzy się hyperboloi-da jednopowłokowa. Powierzchnia prostokreśl-na, która bez żadnego zgięcia ani rozdarcia daje się rozłożyć na płaszczyźnie, naz. się rozwijalną: np. walec, stożek. Dwie powierzchnie, przecinając się ze sobą, tworzą linię, która wogóle nie daje się przedstawić na płaszczyźnie; linię taką, w przeciwieństwie do poprzednio rozważanych linij, zw. płaskiemi,

nazywamy skośną lub spaczoną. Linię Krzywicki, herb polski. Na tarczy w polu taką, wyrażamy przy pomocy dwóch równań j czerwonem —na literze srebrnej AA, strzała jednoczesnych: f(xyz)~o i F{xyz)=o). K-ą j z drzewcem złotem, żeleźcem do góry, dwa ra-skośną nazywamy także krzywą o krzywi- zy przekrzyżowaua. Nad hełmem w koronie źnie podwójnej (ob. Krzywizna). A-Ł- szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Odmiana

D.

o zadaniach statystyki („Die Aufgabe der Sta-tistik", Dorpat 1844), o której K. v. Mohl wyrażał się z uznaniem („Geschichte und Littera-tur der Staatswissenschaften" III, 666), oraz z zakresu skarbowości „Die Besteuerung der Gastwirtschaft ais Gewerbe" (tamże 1846). Tam ożenił się z córką inspektora uniwersytetu, Niemca, Antoniną v. Wilde (następnie, od r. 1862, profesorową Chałubińską). Po ukończeniu studyów otrzymał posadę w ministeryum spraw wewnętrznych za czasów Miljutina w wydziale gospodarczym, potem został urzędnikiem do szczególnych poruczeń przy lir. Błudowie, zarządzającym II wydziałem (kodyfikacyjnym) kancelaryi Cesarskiej. Nie przestawał praco-

Krzywe, parę jezior w pow. suwalskim: 1) K. herbu Massalski (ob.), powstała prawdopo-o 3 w. od Suwałk, w stronie wschodniej, przy nie w w. XVI, a używane przez rodzinę Krzy-wsi t. n. Brzegi nizkie, od wschodu lesiste; wic-kich, w Pińszczyźnie osiadłą. — Źródła: w pobliżu 6 małych jezior, połączonych stru- Niesiecki; Borkowski; Ostrowski, mie uem z jeziorem Leszczewo, tworzącym część Krzywicki Prokop, pod takiem nazwi-systemu wodnego jez. Wigry. 50 mr. obszaru skiem niewłaściwie zamieszczono dotychczas i do 30 stóp głęb. Na jeziorze i 9 sąsiednich w Encyklopedyach Orgelbranda, większej i mniej-zaprowadzona przez rząd systematyczna hodo- szej, kaznodzieję liceum Krzemienieckiego, Pro-wla ryb. 2) K. przy wsi Krzywulka. Długie kopa Podgórskiego (ob.) na 1V₂ w., szerokie 200 — 300 sążni, głębokie Krzywicki Kazimierz, mąż stanu, towa-do 30 stóp; brzegi wzgórkowate. Jedno z łań- rzysz i współpracownik margr. A. Wielopol-cucha jezior od Filipowa ku Przerośli i po za skiego (ob.) (* na Wołyniu w r. 1820—f 26 granicę od Prus (jeziora: Białe, Przystajnie, i listop. 1883 r. w Heidelbergu). Uniwersytet Krzywe i Kościelne, połączone z sobą krótkie- ukończył w Dorpacie, gdzie napisał rozprawę mi naturalneini kanałami, tudzież z drugim sąsiednim łańcuchem jezior od Filipowa idących, z których głównem jest Rospuda). Pośredniem ' ogniwem jest jezioro Czostków, z którego wypływa Krzywulka, wpadająca do jeziora K-we.

(„Sł. Geogr.“).

urzędnika i rangi rzeczywistego radcy stanu. W zimie i na wiosnę 1861—2 r. zbliżył się do margr. Wielopolskiego, przebywającego w Petersburgu dla wyjednania lepszego rządu w Królestwie. Już po ustępstwach, poparty przez W. ks. Konstantego, późniejszego namiestnika, któremu przed wyjazdem do Warszawy udzielał lekcyj języka polskiego, otrzymał stanowisko dyrektora głównego, prezydującego w Komisyi Rządowej wyznań i oświecenia publicznego Królestwa Polskiego. Zrazu od 8 czerwca 1862 był tylko pełniącym obowiązki. Ukaz d. 27 stycznia 1863 r. nadał mu już pełne prawa do u-rzędu („Dzień. Powsz." 1863, nr. 31). Na tern stanowisku, w wykonaniu już przez Wielopól, wyjednanych ustaw dla szkół publiczn., rozwinął działalność energiczną i dobrze przystoso-sowaną do zamierzeń twórcy nowego narodowego systemu szkolnego. On to wprowadził w życie zasady ujęte w 385 artykułach znakomitej „Ustawy o urzędowaniu publicznem w Królestwie Pólskiem" (dodatek do „Dzień. Powsz." z d. 16 czerwca 1862, J\° 123 str. 549 — 553). Reorgauizacya szkół dokonana została szybko i dobrze, organizacya szkoły głównej, Instytutu politechnicznego w Puławach nadspodziewa-

Krzywica (rhachitis) jest chorobą kośóca dziecięcego, polegającą głównie na wytwarzaniu nadiniernem i niedostatecznem zwapnianiu nowopowstającej tkanki kostnej, wskutek czego kości grubieją, miękną i wykrzywiają się w najrozmaitszy sposób. Bezpośrednia przyczyna krzywicy nie jest znana; odżywianie niewłaściwe zdaje się tu odgrywać rolę najważniejszą, za ezem przemawia zwykły zbieg K-y < z biegunką i niedostatek krwi (anaenńa). Po- j wać nad sobą i zdobył znaczne wykształcenie, czątek choroby przypada na pierwsze lata ży- | W urzędowaniu dosłużył się stopnia starszego cia; do najwcześniejszych jej objawów należy późne zarastanie ciemiączek, wielkość i kwadratowy kształt głowy, ząbkowanie spóźnione, zgrubienie połączeń żeber z chrząstkami żebro-wemi (t. zw. różaniec krzywiczy). Sprawa ta chorobna trwa zwykle do szóstego lub siódmego roku życia, lecz następstwa jej w postaci zgrubień i skrzywień po stwardnieniu kości na całe życie. Z ich liczby wymienić należy przedewszystkiem wywołane przez ciężar ciała skrzywienia kręgosłupa i nóg (nogi szablaste), oraz spłaszczenie miednicy, stanowiące później tak ważną przeszkodę podczas porodu; pod wpływem pracy mięśni oddechowych klatka piersiowa przybiera kształt łódkowaty z wysuniętym naprzód mostkiem; głowa wciąż pozostaje duża, chociaż wzrost zwykle nie dosięga miary przeciętnej. Dobre odżywianie, powietrze czyste, kąpiele słone są czynnikami najważtiiejszemi w leczeniu K-y; leżenie dłuższe zapobiega zwykle powstawania większości zniekształceń. Znaczne rozpowszechnienie K-y zauważono po raz pierwszy w Anglii w w.

J. K.

XVII i tam ją też najwcześniej opisano dokładnie; stąd nazywa się często „chorobą angielską."

nie pomyślnie. W szczególności troskliwie zabiegał K. koło zorganizowania Szkoły Głównej. Jako uczestnik starań margrabiego jeszcze przed otrzymaniem urzędu zjednał dla przyszłej uczelni dra med. M i an o w s k i e g o (ob.), ongi ucznia Śniadeckiego i docenta uniwersytetu wileńskiego: Józefa Kowalewskiego (ob.), słynnego filologa, rektora uniwersytetu kazańskiego, niegdyś filareta wileńskiego; dr A. Frąckiewicza (ob.) zdolnego matematyka, ostatniego z żyjących profesorów królewskiego uniwersytetu warszawskiego (od r. 1829 Aleksandryjskiego). Jeżeli uwzględnić, iż jeden tylko wydział lekarski był dopiero zorganizowany, ile że Akademia lekarska włączoną została do Szkoły Głównej, łatwo będzie ocenić szybkość, z jaką K. jako bezpośredni wykonawca pomysłów margrabiego, z pomocą sił miejscowych w Warszawie w r. 1861 wytwarzanych i w Ustawy o-we wcielonych, spełnił swe zadanie, tak ważne dla kraju, dla całej jego przyszłości. Dowiódł też niepośledniej energii wielkiej, pracowitości i wytrwałości w przełamywaniu przeszkód, jakie towarzyszyć zwykły wszelkim podobnym przedsięwzięciom, wprowadzającym nowe zupełnie, a wielkim promieniem zakreślane porządki. Wskutek wrogiego spokojnym reformom nastroju umysłów, działalności K-go, podejmowanej z takim entuzyazmem, nie towarzyszyło uznanie szerokich kół społeczeństwa, które na K-go, człowieka przedtem nieznanego w kraju, spoglądały jako na intruza, kreaturę margrabiego (Przyborowski „Dzieje dwóch lat.“ IV, 348). Wyjątek stanowiła opinia koła grupującego się koło „Gazety Polskiej“, która zapoczątkowanie oświatowe Wielopolskiego i K-o powitała znamiennym artykułem (Kraszewskiego d. 24 czerwca). Przy installacyi K-i wypowiedział mowę. którą zakończył wyrazami: „Powołani jesteśmy do spełnienia woli najwyższej: niech stanie się światło w kraju. Dusze szlachetne nagrodzą nas wdzięcznością, na krzyki nierozumnych nie zwrócimy uwagi, a światło powinno być w kraju i będzie! “ (Lisicki „Aleks. Wielopolski" II, 411—414). Pełnem myśli przemówieniem powitał K. otwarcie kursów w Szkole Głównej 3 Grudnia 1862 r. na temat „Stosunku nauki do powszechności obywateli" (Lisicki II, 445—451). Podzielając poglądy Wielopolskiego, różnił się K. od niego temperamentem. Okólnik do wszystkich zwierzchników zakładów naukowych po zamachach na w. ks. Konstautego i Wielopolskiego (Jaroszyńskiego, Rzońcy, Rylla) pisany stylem jasnym i pełnym prostoty. Okólniki do władz dyece-zyalnych 16 sierpnia nie pozostały bez silnego wrażenia („Nigdy i nigdzie dobro kraju nie wyrosło ze zbrodni; drogą zawichrzeń do pomyślności powszechnej dojść niepodobna; zły to i fatalny patryotyzm, który prowadzi do zupełnej ruiny kraju*¹, Lisicki II, 423, „Dziennik Powszechny" Nr. 188 i 193). Zaledwie podwaliny wielkiego gmachu oświaty były ułożone, gdy szybko rozwijające się wypadki tragiczne 1863 r. przerwały gwałtownie pracę K-go. D. 16 lipca Wielopolski nazawsze już opuszczał Warszawę, mając następcę w Bergu; d. 28 lipca na miejsce K-go p. o. Dyrektora Głównego Wydziału Wyznań i Oświecenia zastępczo mianowany Michał Grabowski, a gdy d. 12 września Wielopolski otrzymał urlop nieograniczony zagranicę, który był rzeczywistą dymisyą, nie o-minęła oua i K-go: ukazem z dnia 10 (22) września Dyr. Gł. prezyd. w Kom. Rząd. Wyznań i Oświeć. Pub. Rz. R. Stanu K. otrzymuje uwolnienie od obowiązków na własne żądanie, dla słabości zdrowia, ale mianowany zostaje członkiem stałym Rady Stanu Królestwa. Ofiarowano mu korzystną posadę w Petersburgu; nie przyjął jej, nie przyjął też żadnego zasiłku od rządu, a nie posiadał zgoła żadnego orderu. Wyniósł się do Drezna znanym szlakiem rozbitków politycznych. Tu spotkał się z Wielopolskim i na długie lata zamieszkał. Nieszczęścia osobiste (rozwód z żoną przypada na r. 1862) i publiczne powaliły człowieka; bezczynność przymusowa gnębiła go; przyzwyczajony od lat dwudziestu do nieprzerwanej pracy, został oderwany tak nagle od pracy nad oświatą, która stawała się już potrzebą duchową—wszystko to wytrąciło myśl z naturalnych niejako jej torów. Raz utraciwszy równowagę wskutek rozbicia się woli o rzeczywistość, już jej jako człowiek i jako Polak odzyskać nie zdołał. Umysł jego, przedtem tak trzeźwy i jasny, teraz zamknął się w błędnem kole fantasmagoryj politycznych, których wyrazem była broszura wydana bezimiennie w Dreźnie po pogromie Francyi przez Prusy. W roku 1872 (w setną rocznicę pierwszego rozbioru) wydał mianowicie K. broszurę polityczną p. n. „Polska i Rossya w r. 1872 przez B. Człouka Rady Stanu Królestwa Polskiego" (Drezno 1872, 80 str.). Do wyd. 2-go, w ni-czem niezmienionego, dodał autor przedmowę podznaczoną „Jena 18 lipca 1872". Pismo to słusznie wywołało wzburzenie w umysłach, sprawie publicznej oddanych. Kleczyński w „Przeglądzie Polskim" (Kraków) i Spasowicz w „Wjestniku Ewropy", a także w ogłoszonej za granicą „Polityce Samobójstwa" poddali założenia K-ego druzgocącej krytyce. Po Adamie Gurowskim nikt jeszcze nie odważył się czynu osobistego odstępstwa od narodu przekuć na kanon życia dla niego, od najbliższych do najdalszych pokoleń: odwagę tę znalazł w sobie dopiero K., sam nawet Gurowski nie ujął dobrowolnego wynarodowienia się, zalecanego Polakom pod rządem rossyjskim, w taką teoryę wrzekomej konieczności dziejowej. Oto pochód myśli w mało znanej już dziś broszurze: „Narody żyją i umierają"; przez śmierć przechodzi się do nowego życia. Niema wiecznych form i wiecznych odrębności na świecie. Rozbiór Polski był

wielką krzywdą, ale—jest spełnionym faktem:

lizmowi na każdym punkcie śmiertelną wypowiemy wojnę, a przeprowadzimy takową doskonale—tak zapewnia—bo potrafimy poznać przez skórę kryptosocyalistów" (76). To wszystko powiedziawszy, był tak pewny siebie, swych kanonów politycznych, że nie zawahał się powiedzieć, iż „ofiarowuje czytelnikowi nie książkę, a czyn" (79). W zjadliwie złośliwej, ale zgoła poważnej recenzyi J. I. Kraszewskiego (dziennik krakowski „Kraj" 1872 J\e 52 z d. 5 marca) nazwano broszurę K-go „Ars moriendi ad iismn Polonorumu. Nie odmawia

jej Kraszewski „znakomitej, ścisłej logiki proud-honowskiej ani nie zaprzecza metody, dyalekty-ki i wysokich zdolności autora". Założenia uważa za fałszywe. „Byliśmy Słowianami w stanie embryonalnym... a gdybyśmy mieli powrócić kiedy do rozbitych skorup jajka, z któregośmy wyszli, to powrócimy jako równouprawnione narody związane formą federacyjną". Błąd K-go widzi recenzent w uznaniu siły jako uprawnionego czynnika dziejowego, w uznaniu momentu pochłaniania i jednoczenia, które niszczą najdelikatniejsze organizmy indywidualne na rzecz potwornych pierwotnej natury mas..., w uznaniu wreszcie konieczności wielkich jednolitych państw dla rozwoju ludzkości, bo one są znamieniem chwilowego zastoju a nie postępu..." W późniejszej notatce wspomina Kraszewski (tamże JV° 68 z d. 23 marca), że broszura K-go miała wyjść w przekładzie francuskim i niemieckim a zapewne i rossyjskim.—Wystąpienie K-go pojąć można tylko jako powstałe z pobudek i psychologii, a raczej psychopatyi jego osobistej. Konserwatysta do szpiku kości, zaufał on był programowi Wielopolskiego; a po jego upadku, po upadku powstania, niechęć zasadniczą do powstań podniósł do momentu nienawiści, jaką w nim wzbudzały postanowienia bezowocnych walk, oparte o ułudną nadzieję i rachuby na interwencyę Zachodu. Pierwszą przesłanką tezy musiała być ta oto myśl: Zgubiliśmy się sami. Sami, przez własne szamotanie się, drażnimy Rossyan, a potem dziwimy się uciskowi: porzućmy opór, pozostawajmy w granicach akcyi lojalnej. Gdy i to stawało się niemożli-wem, umysł rozbity i uczuciem rzetelnem nie wspierany zdobywał się już tylko na radę: słuchać i cierpieć. Gdy nakoniec przekonał się, że Rossya nie myśli cofnąć się z drogi wynarodowienia, zgodził się na nie; fakt dokonany za prawo uznał; narodowość, ojczyznę, język—jako przypadkowości odrzucił dla uratowania „człowieka". Jeszcze było zawiele. I „człowiek" doznaje ucisku. Pozostaje jedno tylko: zatopić się w Słowiańszczyźnie, w idei rossyjsko-słowiańskiej. „Tak powoli—jak słu-

Restytucye in integrwm nie zdarzają się w dziejach. Po upadłych państwach jednak trwa ciągle sama istota społeczności ludzkiej. Stąd wniosek—że należy i można wyrzec się ojczyzny. Można pozostać tylko czło-w i e k i e m. Straciwszy byt udzielny, powinniśmy przynajmniej być społecznością ludzką, godną tej nazwy. — „Zostać na czas jakiś ludźmi tylko, w tym okresie bytu wszystkie sity nasze skierować ku utwierdzeniu w sobie i krzewieniu do koła nas wielkich cywilizacyjnych zasad: karności i obyczajów osobistych i rodzinnych; upodobania w pracy i bezwarunkowego poszauowania dla prawa; bezinteresownego umiłowania w prawdzie, dobrom i pięknem; przedewszystkiem zaś pielęgnowania czci religijnej¹⁴. „Niezawodnie na czas jakiś musimy stępić w sobie to, co powszechnie a nawet nieco gminnie miłością ojczyzny się nazywa, a to dlatego, abyśmy ułatwili następnym pokoleniom zbliżanie się sercem do nowych oguisk tej miłości—ognisk, na naszych popiołach, przez nowy porządek rzeczy rozniecić się mających... Co dla nas z natury swojej jest rzeczą niepodobną (niepodobną? jakże więc możliwą? S. P.), to dla naszych synów stanie się rzeczą podobną; dla naszych wnuków, już nawet konieczną...." (7), słowem, zapomnimy doszczętnie o ojczyźnie—dawnej. Nowa Ojczyzna—Rossya, tymczasowo „ojczyzna pracy", stanie się „ojczyzną serca".

Ażeby zaś tę transformacyę ułatwić, wyzbę-dziemy się nałogu (!) polskiej mowy. Przez czas niejaki w ciągu kilku pokoleń nikt przeszkadzać nie będzie „pielęgnować języku w do-mowem zaciszu, używać w zabawie z przyja-cioły i kolegami, modlić się i w nim zamykać zawód życia“ (59), powoli w wyższych war- j stwach Polacy zaprzestaną używać polskiej mowy (str. 59—60). Słowem—Polacy umrzeć powinni jako naród, aby odrodzić się w Sło-wiańszczyźnie, posługującej się mową rosyjską najpierw jako urzędową, a później jako językiem samego życia. Dowodząc, że pozbawieni bytu politycznego uledz musimy wynarodowieniu, K. wybiera wynarodowienie na korzyść Rossyi, nie podając dostatecznych dowodów przeciwko wynarodowieniu na korzyść Niemców, ale to nie wchodzi nawet w zakres jego dowodzeń, broszura bowiem nie liczy się wcale z losami Polaków z innych zaborów, „bo ich sytuacye są odmienne" (str. 17). Mając pod sobą Polaków w państwie rossyjskiem, radzi im zdać się na łaskę i niełaskę Rossyi bez kondycyi (65). Za tych Polaków przyrzeka dochować wiary „sprzymierzeńcowi" — tak nazywa Rossyę w stosunku do Polski; przyrzeka mu pomoc nietylko, gdy przyjdzie sznie mówi Kleczyński—nienawiść do rewo-bój stoczyć z Zachodem za Słowiańszczyznę lucyi, lojalność i zwątpienie posłużyły do sfor-(67), ale i ze „zgnilizną moralną, która toczy spo- mowania twierdzeń przeciwnych nietylko mo-łeczeństwo rossyjskie". „Socyalizmowi i nihi- ralności publicznej, ale nawet zdrowemu roz-

Wielka Encykl. Illustr. Ser. I. Tom XI,I. Zesz 325a.

sądkowi". Wystąpienie publicystyczne K-go i skim w r. 1882. fałszywe, oparte na słabej znajomości zarówno Polski jak i Rossyi, nie liczące się z rzeczywistością życia, z możliwością socyologiczną, wylęgło się ze zwątpienia po upadku powstania styczniowego. Rozumiała to krytyka nawet współczesna, która oddzieliła dzieło od autora: druzgocząc jego fałszywe, jego zabójcze sylogizmy, pozostawiała na stronie osobę. Nie mamy powodu w odległości czterech dziesięcioleci rewidować jej argumentów: broszura K-go pozostaje ważnym dokumentem patologii publicystycznej, zrodzonym z chorego beznadziejnie afektu. Do śmierci Wielopolskiego K. przebywał w Dreźnie (1877), co wieczór czytając przyjacielowi ulubionych jego klasyków.

Po ukończeniu studyów na tym wydziale wstąpił na wydział medyczny tamże. W r. 1883 za udział w zamieszkach studenckich wymierzonych przeciwko osobie znienawidzonego kuratora okręgu naukowego warszawskiego, Apuchtina, osławionego rusyfi-katora i demoralizatora młodzieży, znieważonego czynnie przez studenta Eugeniusza Żukowicza, wydalony został z uniwersytetu na lat 3. Gdy po ukończeniu pierwszego śledztwa wdrożono specyalne postępowanie przeciwko niemu, Krusińskiemu St. (ob.) i E. Sobolewskiemu, K. znalazł schronienie w Krakowie, skąd, będąc tam słuchaczem uniwersytetu, powrócił do Warszawy, aby uzyskać legitymacye do wyjazdu na dalsze studya zagranicę. Lata 1883 — 5 spędził: w Lipsku, gdzie słuchał Wundta i pracował nad naukami przyrodniczemi; w Zurychu, gdzie słuchał Aveuariusa i pracował w archiwum partyi społeczno-deinokratycznej; w Paryżu, gdzie słuchał wykładów i pracował w osobnej pracowui szkoły antropologicznej (za najlepszych czasów tej szkoły). W Lipsku redagował przekład Tomu I „Kapitału"Karola Marxa,które to dzieło wywarło zasadniczy wpływ na me-

darczych, na ukształtowanie się całkowitego poglądu na świat K-go. Wracając do kraju, zatrzymał się na czas dłuższy we Lwowie. Po powrocie został internowany w Płocku. Tam mieszkając, pisał wiele do czasopism warszaw, i przygotowywał swoje późniejsze prace socyologicz-ne i antropologiczne, opracowując nagromadzone w podróżach zagranicznych notatki. Od r. 1889, zamieszkawszy już w Warszawie, rozwinął K. olbrzymią działalność publicystyczną, pedagogiczną i naukową. Pisywał do „Przeglądu Tygodniowego" (1883 — 1889), do „Prawdy" (1886—1900, w ciągu 1889—1898 w każdym n-rze artykuł, ogółem 600 — 700), do „Głosu" (red. J. Potockiego [Bohusza]) i zapełniał tam cały niemal dział naukowy 1886—1889), do „Gaz. Pols." (1892 —1899) (w tej liczbie artykuły wstępne), do „Ogniwa", którego był współzałożycielem współredaktorem, aż do zamknięcia pisma przez władze administracyjne w końcu r. 1905 (1903 — 1905). W r. 1890 wydawał (z Narutowiczem) broniący sprawy robotniczej, legalny „Tygodnik Powszechny", który, ścigany i wielokrotnie karany przez cenzurę, został ostatecznie zamknięty na 13-m numerze; jednocześnie zaaresztowano członków „Związku robotniczego" (ob.). U K-go dokonano rewizyi; poczem wyjechał zagranicę; odbył podróż naukową po Stanach Zjednoczonych, owocną i ważną z powodu rezultatów naukowych i wpływu na ukształtowa-

Pol-

Por. Kleczyńskiego re-

Po jego śmierci otoczył przyjaźnią drugiego blizkiego sobie człowieka, hr. Tyzenhauza w Paryżu, który na jego umarł rękach. Zajmował się wyłącznie wychowaniem jedynego syna (Kazimierza, później lekarza, docenta chirurgii przy uniwers. w Królewcu, * 1860 — f 1901 pod Berlinem po długiej chorobie w zakładzie dla umysłowo-chorych); gdy ten podrósł, udał się z nim do Heidelbergu. Stąd odbywał krótkie wycieczki do kraju, do Pary- \ todę badania, na wyrobieuie poglądów gospo-ża, tu też umarł i pochowany na miejscowym cmentarzu. — B i b 1 i o g r. Niema dotychczas monografii o Krzywickim. Przygotowuje (lato 1908) do druku studyum o K-im i jego epoce pro f. dr. A. Białecki, b. profesor Szkoły Głównej i Uniwersytetu Warszawskiego, przyjaciel K-go. Z jego też notat korzystano przy kreśleniu artykułu. Nadto czerpano wiadomości z „Dziennika Powszechnego", „Gaz. skiej" i innych. Spasowicza artykuł p. n. „Polityka Samobójstwa", ogłoszony pierwotnie po rossyjsku w „Wjestnjiku Ewropy" w r. 1872 i wydany po polsku, przedrukowany został po śmierci K-go w „Kraju" (Petersburg r. 1883 J&N® 49 — 52).

cenzyę tejże pracy, wydrukowaną w „Przegl.

s. p.

Pols." (Kraków) r. 1872, maj str. 256—287 i osobno. —Z. L. S. (W. Przyborowski) „Dzieje dwu lat" (Kraków) tomy IV i V; H. Lisicki „Margrabia Wielopolski" (Kraków) tom TI. Pośmiertne wspomnienia: „Słowo" (Warszawa) z d. 30 list., „Czas" (Kraków) 1883 .Ns 272 z d. 29 listopada; Kraus h ar Al. „Siedmiolecie Szkoły Głównej" (Warsz. 1883 str. 116 i nast.).

Krzywicki Ludwik Joachim Franciszek, współczesny antropolog, socyolog, ekonomista, dr. filozofii uniwersytetu lwowskiego, profesor na Kursach Naukowych w Warsz., przybrany członek komisyi antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, od r. nie się ostateczne poglądów K-go w kwestyi 1904 redaktor prowadzący mniejszą „Eucy- rolnej. Wrażenia z podróży zebrał w książce klopedyę" Wielką Ilustrowaną (syn Tadeusza, „Za Atlautykiem" (Warsz. 1895 r., przekład ros-* 21 sierp. 1859 r. w Płocku). Gimnazyum syjski; wybór artykułów drukowanych w „Pra-ukończył w mieście rodzinuem w r. 1878, wy- wdzie", „Bibliotece Warszawskiej" i w „Gaze-dział matematyczny na uniwersytecie warszaw- : cie Rolniczej"). Podróże naukowe ponawiał K.

odtąd kilkakrotnie do Londynu i do Berlina.

przez Wł. Gumplowicza („Naprzód" [Kraków], „Ogniwo" [„Z powodu kwestyi rolnej", 1903 NN 24, 25 i następnie 33—38; odpowiedzi K-go tamże NN 25, 26, 33—38 i 27]) i Wł. skiego („Gazeta Rolnicza" 1903; odpowiedzi K-go tamże) „Kwestya Rolna" została trzykrotnie przełożona na język rossyjski. Prace naukowe K-go obejmują kilka dziedzin wiedzy. On pierwszy u nas zapoznawał ogół z wynikami badań zachodnio-europejskich i amerykańskich w zakresie antropologii, jej metod, jej wniosków (tylko w zakresie antropologii fizycznej K. miał u nas poprzedników w osobie K o-pernickiego i in., ten dział najmniej był przez niego uprawiany). Antropologię współczesną przedstawił w dziele „Ludy", zarys antro-

Z prac publicystycznych wydanych oddzielnie wymienić należy: „Przed i po 1 października"

Grab-

(w r. 1891, przekład rossyjski; popularny, b. rozpowszechniony wykład dziejów partyi socyal-demokratycznej niem.); „Nasze potrzeby naukowe" (Warsz. 1903, odb. z „Bibl. Warsz.");

Sb.

'*•

cy

Fig. 55. Krzywicki Ludwik.

pologii etnicznej" Wars. 1893, przekł, Romańko-Romanowskiego Pet. 1894J; następnie w „Kursie systematycznym antropologii", dotychczas dwie części: „Rasy fizyczne" (Warsz. 1897), „Rasy psychiczne" War. 1902; obie książki przełożone na język rossyjski. Wreszcie „Typy zawodowe (Przegl. polski rozwoju handlu i przemysłu 1902 —1903). Tu należą działy specyalnie antropologiczne w „Poradniku dla samouków" (zarówno w części bibliograficznej, t. I—III, jak i w sy-

„Złudzenia demokratyczne" i „Wśród tegocze-snej fali społecznej" (szereg artykułów ogłoszonych w „Prawdzie" 1889 r.; ważne artykuły pod względem wpływu kształtowania się stronnictw politycznych w Królestwie); Sic iiur ad viriutem (pierwotnie w „Ogniwie", os. Warszawa 1908; jest to wyznanie wiary moralnej autora). W czasie obrad nad kwestyą rolną w I Dumie rossyjskiej (1906), na zaproszenie dziennika moskiewskiego „Russkija Wjedomo-stji", napisał K. parę feljetonów o „Sprawie włościańskiej w Polsce", które ze względu na radykalne żądanie autora, wskazującego brak ziemi u włościan polskich i domagającego się powiększenia im stanu jej posiadania—wywołały silne poruszenie umysłów zarówno w Polsce jak w Rossy i (por. polemikę skierowaną przeciwko autorowi w prasie narodowo-demokratycznej: w „Gońcu" warszaw, i „Słowie Polskiem" (Lwów), oraz „Kuryerze Warszawskim"). Koncentracya postępowa w Warszawie postawiła kandydaturę K-go na posła od Warszawy (łącznie ze Świętochowskim) podczas wyborów do II Dumy (wiosna 1907). Marksista, prowadził K. od r. 1883, w najgorszych warunkach politycznych, a w szczególności publicystycznych, propagandę marksizmu, poczynając od artykułu „Idea a życie" (dodatek do ,,Przegl. Tygod." 1888). Przy pomo-metod marksizmowi właściwych oświetlał najróżnorodniejsze zjawiska społeczne krajowe, w szczególności kwestyę rolną. Pisał o niej wielokrotnie, od zarania działalności publicystycznej. W ,,Głosie" (1886- 1889),w „Prawdzie", w „Gazecie Rolniczej", w książce „Za Atlantykiem" rozpatrywał ze stanowiska marksisty złożone zjawiska produkcyi rolnej w Starym i Nowym Świecie: gospodarkę włościańską i wielko-rolną, wyzysk najemnika rolnego; zrzeszenia rolne, kooperatywy spożywcze i w r.

1903 ujął wynik dwudziestoletnich rozmyślań, badań, obserwacyi w szeregu rozdziałów dzieła „Kwestyarolua" (Warsz. 1903, 408 str.). Rozdziały te noszą tytuły: 1) wieś i miasto, 2) centrali-zacya handlu, 3) skutki centralizacyi, 4) doskonalenie sprzętów i narzędzi, 5) organizm międzynarodowy w rolnictwie, 6) konkurencya zamorska, 7) organizacya mechanizmu pośredniczącego, 8) przesilenie rolnicze i różne katego- ; stematyczniej, t. V). W chwili, gdy K. zaczynał rye gospodarstw, 9) kwestya włościańska, 10) pracować nad antropologią naszą, istniała wła-zrzeszenia rolnicze, llj ogólny zarys rozwoju ściwie w przekładzie polskim jedna tylko opi-rolnictwa w XIX wieku. Była to pierwsza u nas sowa książka: Peschla. Z inicyatywy K-go książka w tym duchu, ze stanowiska konsekwen- przełożono „Społeczeństwo pierwotne" Mor-tnego marksizmu pisana; wywołała ostrą pole- gana i „Antropologię" Tylora. Do tych trzech mikę, zrzadka tylko rzeczową, prowadzoną m. in. dzieł, z których pierwsze jest etnografią, dru-

gie socyologią przedhistoryczną, trzecie wy- wadziło myśl autora z pewnej drogi obserwacyi kładem cywilizacyi pierwotnej, K. w r. I na mleczne drogi widziadeł przyszłości. Dziwny 1893 dorzucił swoje ,,Ludy“, pierwszą orygi- to antropolog! I nie tylko w tym jednym u-nalną próbę zsumowania dotychczasowych badań czysto antropologicznych i w dziele tern nakreślił dla siebie samego program całkowitej swojej pracy późniejszej na polu antropologii i socyologii. Budowa tego dzieła jest następująca. W pierwszej części rozpatruje autor starożytność rodu ludzkiego; w części drugiej, najobszerniejszej, mówi o skupieniach ludzkich na kuli ziemskiej, po kolei charakteryzując wszystkie skupienia plemienne czy rasowe, poczynając od najdzikszych, kończąc na najbardziej ucywilizowanych. Prócz właściwego opisu znajdujemy tutaj cenne uwagi o klasyfikacyi rasowej, o najazdach białych, o rozkładzie społeczeństw pierwotnych, o krzyżowaniu ras, o wpływie klimatu na człowieka. Trzeci dział, najbardziej oryginalny (w tym zakresie istniały podówczas tylko luźne artykuły antropologa francuskiego, Lapouge’a), poświęcony jest praktycznym wnioskom i zastosowaniom antropologii, nosi podtytuł—inżynierya socyologiczna. Mówi nam tutaj autor o zastosowaniach antropologii w pedagogice, w prawie karnem; stawia zasadę, że rozumienie antropologii pozwala nam rozumieć także takie zjawiska w życiu społecz-nem, jak walka starych i młodych, zwana inaczej walką ojców i dzieci; doszukuje się też pierwiastków antropologicznych w emancypacyi kobiet, rzucając tutaj kilka uwag o tak zwanej antropologii płci. Z kolei zastanawia się obszernie, o ile na to pozwalał ówczesny stan wiedzy, nad charakterystyką typów duchowo-emocyonalnych, mówi o doborach społecznych i kończy swoje dzieło wielką perspektywą właściwej inżynieryi antropologicznej, czyli antro-potechniki. Teza K-go da się tak ująć: Dotychczas zagadnienia antropologiczne rozwiązywały się żywiołowo, to jest nieświadomie i niecelowo; przyjdzie jednak czas, w którym ludzkość, oparta na głębokiem poznaniu świata, zacznie świadomie zagadnienia antropologiczne rozwiązywać, kiedy antropotechnika, czyli hodowla człowieka, stanie się kierowniczką życia społecznego, podstawą higieny gromadzkiej. Ale to panowanie antropotechniki zacząć się będzie mogło dopiero przy innym ustroju społecznym, w którym wola ludzka świadomie będzie regulowała produkcyę, a wydajność pracy i zapanowanie nad przyrodą umożliwią ogólny dobrobyt i wiedzę; świadome rozwiązywanie kwe-styj antropologicznych (tj. antropotechnika w najszerszem znaczeniu tego wyrazu) jest rzeczą prawdopodobną. Możnaby powiedzieć, zmieniając i uzupełniając słowa Engelsa o takiej przyszłości, że dopiero wtedy ludzie poczną świadomie robić dzieje. Antropotechnika stanie się wtedy kierowniczką życia społecznego, podstawą higieny gromadzkiej — mistrzynią nowych dróg. Widzimy, jak tu marzenie spro-

stępie temperament i fantazya oskrzydla myśl poznawczą. Gdy mówi np. o uajeździe białych na plemiona murzyńskie, w spokojnym, naukowym wykładzie wymyka mu się z pod pióra następujący gorący ustęp: „Walka ras trwa dalej; nie ogniem i mieczem odbywa się ona dzisiaj, ale faktem jest, iż gdziekolwiek plemię wyższe cywilizacyą styka się z niższem, tam to ostatnie szczupleje liczebnie i wymiera. Dlaczego następuje tak smutny rezultat? Rzecz cała polega na tem, że dziki i barbarzyniec, chociażby znalazło się dla nich miejsce w obecnej cywilizacyi, odrzucają ją dla tej prostej przyczyny, że żyją w ustroju wydającym wyższe pod względem moralnym jednostki" (288) „Na pozór twierdzenie to może brzmi dziwnie, nie mniej jednak jest słusznem". „Ludy" poświęcone zostały dzikim a nagim bohaterom, umiejącym brouić swojej samoistności, powiedzielibyśmy swojej niepodległości antropologicznej i kulturalnej, wobec najazdu białych. Wszystko, co K. w zakresie antropologii napisał, poza „Ludami", było i jest bądź uzupełnieniem, bądź opracowaniem bardziej szcze-gółowem niektórych zagadnień antropologicznych, bądź późuiejszem, bardziej dokładnem i bardziej naukowem ukształtowaniem niektórych działów. W niezliczonym prawie szeregu artykułów treści antropologicznej, drukowanych po czasopismach warszawskich, w da-wnem „Ateneum" (Chmielowskiego i Laguny), w „Bibliotece Warszawskiej", w „Prawdzie" i w „Ogniwie", poruszał wielką ilość zagadnień antropologicznych, oświetlając je przy pomocy zdobywanego przez podróżników ma-teryału opisowego, raz po raz wracając do tych samych przedmiotów, prostując błędy nieuniknione z powodu szczupłości albo niedostatecznej pewności materyału etnograficznego. Niektóre z tych artykułów są prawdziwemi arcydziełami wiedzy, myśli socyologicznej, metody, pomysłowości. Tu wymienimy tylko szkic „O filozofii pierwotnej" („Prawda" 1898), który mógłby być ozdobą każdej literatury świata (jest przekład ross.). Pracę tę uzupełniły artykuły: „Kosmos w pojęciach ludów pierwotnych" („Bibl. Warsz." 1898); „Pierwotne poglądy na przyrodę" (tamże 1901). Należą tu nadto rozdziały z dotychczas nieogłoszonej oddzielnie pracy „Gromada pra-dzika", a mianowicie: „Horda pierwotna" („Prawda" 1891), „Pierwotne rozmiary społeczeństwa" („Bibl. Warsz." 1900); „Plemię pierwotne" (t-że 1901), „Człowiek i społeczeństwo" (t-że 1897), a także prace drukowane w „Wiśle": „Rola zwierząt w pojęciach umysłowości pierwotnej" (1893); „Ludożerstwo i wilkołactwo" (1898). Oddzielnie wymienić należy pracę z dziedziny archeologii przedhistorycznej „Starożytna Żmudź, dawni Żmudzi-

«i i ich warownie" (Warsz. 1906). Dziejami j z lat czterdziestych, położyły zasługi spore na polskiemi zajmował się K. w „Pierwotnych I polu wychowawczem; jedna z nich Pelicya dziejach Polski", drukowanych w ,,Tygodni- (* 1823—+1896), przełożyła kilka rzeczy, druku polskim" 1901 (rzecz nieukończona), oraz kowanych w ,,Dzień. Łódzk." i ,,Tygodniu‘‘ w cennej monografii wyróżnionej przez komitet piotrkowskim. Jej życiorys i portret w ,,Tyg kasy im. Mianowskiego wielką nagrodą im. Ja- 111.“ 1896 str. 295. kóba Natansona: „Kurpie" (drukowaną w „Bibl.

Krzy wieże, Kry wic ze, m-ko i folwark w pow. Wilejskim (ob.) nad rz. Serwecz; k-ół paraf, katolicki murowany ze statuą Chrystusa, uważaną za cudowną, cerkiew, szkoła, 1’500 m-ców. K. były gniazdem rodu K i s z k ó w (ob.). W 1770 r. Andrzej Ukolski, podkomorzy trocki, dziedzic ówczesny K-c sprowadził tu try-uitarzy. W dobrach K. gorzelnia i 2 młyny wodne („Sł. Geogr.").

Krzywin, m-sto nad Obrą w W. ks. Po-znańskiem, reg. poznańska, pow. kościański, wspomniane po raz pierwszy w przywileju Władysława Odonicza z r. 1237, którym tenże książę potwierdza darowiznę wyspy, graniczącej z miastem K-em, uczynioną klasztorowi Benedyktynów w Lubiniu przez komesa Wizo-na, syna Mikołaja z Czerwonego Kościoła (dziś Czerwonej wsi). Wtenczas był K. własnością klasztoru lubińskiego, co wynika z przywileju Bolesława wielkopolskiego r. 1258, w którym książę mówi, że dziad jego, Władys. (Laskonogi), darował klasztorowi K. z jatkami, cłem i tar-gowem. W r. 1242 nadał Przemysław I K-owi prawo niem. i ten przywilej rozszerzył 1257 r., wyjmując K. z pod sądownictwa urzędników książęcych, oraz pozwolił opatowi i klasztorowi lubińskiemu osadzić w K-u Niemców, a mieszkańców uwolnił od cła i ,,monety" w kraju swoim z wyjątkiem Poznania na lat 6. Brat Przemysława I, Bolesław, potwierdził 1258 r. darowiznę ks. Władysława, w 1262 r. przywilej brata, przedłużając wolność na lat 7. W powyższych przywilejach K. nazwany jest wsią (villa), więc upadł skutkiem zamieszek. W r. 1270 K. występuje jako miasto (civita s). W tym roku, ks. Bolesław na prośbę opata lubińskiego Jakóba ustanowił w K-e 4-dniowy targ roczny na św. Jana Chrzciciela, uwolnił przybywających z towarami od cła i ,,monety“ i zabronił wojewodom, kasztelanom i innym obciążać ich podatkami, lub jakiekolwiek stawiać przeszkody. Nadto uwolnił mieszczan od opłaty cła po miastach książęcych. Powyższe przywileje potwierdzili Przemysław II 1294 r., a 7 grud. 1302 r. Henryk głogowski, który po zamordowaniu Przemysława zagarnął K. wraz z okolicą. Z synów jego otrzymali Henryk, Jan i Przemko 1312 r. działem okręg K-ki z miastem, atoli wkrótce wyparto ich z Wielkopolski. W XV w. K. uie należał do liczby najmniejszych miast, gdyż w r. 1458 wystawił 10 żołnierzy, później mieszczanie zubożeli skutkiem pożarów; chcąc im dopomódz, darował im

Warszawskiej “, 1892 tt. III i IV)—ważny przyczynek do dziejów jednej dzielnicy i ludności włościańskiej w Polsce, z ciekawemi wnioskami dotyczącemi teoryi Pie kosiń skiego(ob.) o dynastycznem pochodzeniu szlachty polskiej.

Z drobniejszych prac naukowych wymienić należy „Cerebracya żywiołowa" przyczynek do psychologii spirytyzmu (r. 1898), „Stowarzyszenia spożywcze" (obszerny wykład rozwoju kooperatyw świata całego, 1903); „Rodowód idei"

(w księdze jubileusz, dla Świętochowskiego 1895;

2 przekłady ross.: łotewski i bułgarski). Niewyda-ne z druku, litografowane tylko są wykłady K-go w Warszawie na Kursach Naukowych:

„Kultura pierwotna" (Rozwój gospodarczy 1906/7,

„Dzieje rodziny" (1907). Akademia Umiejętności w Krakowie powierzyła K-u redakcyę działu antropologicznego w przygotowywanej wielkiej „Encyklopedyi polskiej". Prace publicystyczne podpisuje K-i: K. R. Żywicki. — Por.

1894. I; „Wiedza"

S. F.

J. Karłowicz w „Bibl. Warsz."

Posner w tygodniku wileńskim 1908 Ne 6.

Krzywicki Józef (* 1838 r. w Warszawie). K. ukończył tu gimnazyum realne w r.

1857. W 1. 1858 do 1861 był na uniwersytecie w Moskwie, 1865 —1865 w Szkole głównej warsz., z której wyszedł ze stopniem magistra, otrzymanym za rozprawę „O językach Słowian połabskich‘‘. W r. 1867 ogłosił przekład Gramatyki czeskiej W. Tomka. Jako współpracownik Encyklopedyi mniejszej Orgelbranda prowadził w niej dział kościelny i słowiańszczyznę.

Br. Ch,

W r. 1885 wszedł do redakcyi „Słownika geograficznego", w którym redagował i w części znacznej sam opracowywał cały obszar ziem dawnej Rzpltej w obrębie cesarstwa rossyjskie-go, z wyjątkiem Królestwa. Wysłużywszy jako pracownik kolei warsz. wied. emeryturę, osiadł w Bobrownikach nad Wisłą.

Krzywicki Teodozyusz (* 1824 w Radomskiem—+ 1849 w Piotrkowie). Drukowuł pod pseudonimem Leliwy parę rzeczy w „Bibl.

Warsz." i w „Przeglądzie nauk". Skimborowi-cza, oraz ogłosił w oddzielnem wydaniu. Wybór rzeczy drukowanych p. t. „Pisma" wyszedł w r.

1887 (Warszawa). Najciekawszą jest tam przedmowa Fel. Faleńskiego, przyjaciela K-go, choć z powodu warunków cenzuralnych pisana bardzo oględnie a dotycząca kółka Norwidów, Lenartowicza i in., w którem przebywał także K.

Brat starszy Teodozyusza, tłómacz Byrona, umarł na zesłaniu w Syberyi, drugi w cytadeli, opat Mikołaj 10 grud. 1382 kilka ogrodów pod Siostry jako przełożone pensyi w Piotrkowie i miastem nad Obrą. W r. 1585 pozwolił Stefan (1854 —1882), owiane tchnieniem „entuzyastek" I Batory mieszczanom pobierać od przejeżdżających kupców myto od wozów i bydła pod wa- wyższego, z tą tylko różnicą, że ponieważ runkiem utrzymywania w dobrym stanie podle- styczne w skrajnych punktach rozważanego łu-głej zolewom drogi pod miastem, a Zygmunt ku w ogólności nie będą się przecinały, żalił, przekonawszy się przez rewizorów, że mie- miast okręgu o promieniu równym 1, którego szczanie ze znacznym kosztem groblę i mosty łuk stanowi miarę teoretyczną kąta między pobudowali, upoważnił ich 1613 r. do podwoje- stycznerai, bierzemy kulę o promieniu ró-nia opłaty tego myta, nakazując surowo, aby wnym 1, na której powierzchni zawsze znaj-kupcy K-na nie omijali. W tym czasie otrzy- dziemy punkt określony, odpowiadający okre-mał K. trzy targi roczne, mimo to skutkiem słonemu punktowi rozważanej krzywej i zwa-pożarów i zamieszek krajowych tak podupadł, ny przez to obrazem sferycznym tegoż punktu; że w końcu XVIII w. liczył 100 lichych domów miejsce geometryczne obrazów sferycznych i 530 mieszkańców Polaków, oraz 4 Żydów, wszystkich punktów danej krzywej nazywać którzy zapewne sprowadzili się tam dopiero za będziemy obrazem sferyczuym tejże krzywej, panowania pruskiego. W K-ie był zamek obron- W ten sposób K-nę (pierwszą) linii skośnej o-ny, pod którym Władysław Łokietek i Bolesław I kreślimy jako granicę stosunku między łukiem mazowiecki zwycięską stoczyli bitwę z Henry- obrazu jej sferycznego a łukiem jej samej; kiem głogowskim. Jako kasztelanów K-ich wy- odwrotność tej wielkości będzie promieniem mienia Kodeks Wielkopolski komesa Elryka K-zny, tj. promieniem koła ściśle stycznego. 1242—1278, Jaśka Wyskotę 1348 — 1368. Fili- Za skręcenie przyjmujemy granicę stosunku do Miłosławia 1375 — 1388. Ostatnim był długości łuku kąta między płaszczyznami kół

pa z

(1785) Antoni Sieroszewski herbu Nabram. Kasztelania Kr-ska zaliczała się do liczby mniejszych. Dziś liczy K. 1540 m-ców; poczta, telegraf, telefon, bank ludowy, kościół katolicki, farny, i synagogę, połączony zaś jest koleją żelazną ze Starym Bojanowem. —Por. „Kod.

ściśle stycznych w punktach krańcowych tegoż łuku; odwrotność tej wielkości nazywamy promieniem skręcenia. — O K-nie powierzchni w danym jej punkcie wnioskujemy z krzywizny linij na niej nakreślonych a przez ten punkt przechodzących; na zasadzie twier-Wielkopolski“ (JS6 353, 368, 399, 441, 477, dzenia Meuniera, wystarczy określić K-nę jej 908, 952, 1 317 itd.)    i)rst.K. przecięcia normalnego, tj. linii otrzymanej

Krzywizna linii krzywej płaskiej jest to zmiana ¹ w przecięciu danej powierzchni płaszczyzną,

zboczenia jej od linii prostej. Za wielkość zboczenia łuku krzywej takiej od prostej przyjmujemy kąt między jego krańcowemi styczne-mi (przyczem kąt ten, jak wogóle przy wszelkich badaniacli analitycznych, wyrażamy w mierze teoretycznej 1). Stosunek tego kąta do długości łuku przyjmujemy za średnią K-nę łuku rozważanej krzywej. Zmniejszając łuk nieo-graniczenie, przychodzimy do określenia K-ny w danym punkcie jako pochodnej kąta między styczną w tymże punkcie a osią odciętych

dO*

względem długości łuku, tj. jako

jest kątem między styczną a osią X gością łuku; przy pomocy łatwego rachunku

cis’

s—dłu

<10

Z wyrażenia tego

znajdujemy

Ą. Ł

Krzywka (rurowa), ob. Kształtka.

Krzywkowski Sebastyan, miecznik płocki (f 1623), jeden z najsławniejszych gospodarzy za Zygmunta III. J. Kuezborski, b-p chełmiński, z tego powodu oddał mu w zarząd swe dobra; K. umiał zastosować się do potrzeb handlu: w lasach piece smolne pozakładał, zboże nie ziarnem, ale mąką wysyłał, solone mięso wołowe tysiącami beczek do Holandyi i Szwe-cyi spławiał i znakomicie pomnożył majątek biskupa. Zdaje się iż J. K. Dachnowski na rzecz tego K-go napisał „Thalamodia nowym oblubienicom, K-mu i Jadwidze z Mostowa Mostow-

poprowadzoną przez normalną do powierzchni. Dwa przecięcia normalne, w których promienie K-ny przybierają wartość największą i najmniejszą, nazywamy głównemi; płaszczyzny ich są wzajemnie prostopadłe. Suma K-zn dwóch wzajemnie prostopadłych przecięć normalnych jest wielkością stałą, równą summie K-zn dwóch przecięć głównych. Z tego wzglę-•du średnią arytmetyczną przecięć głównych nazywamy K-ną średnią powierzchni. Gauss rozważał pojęcie krzywizny całkowitej, tj. wielkość, o jaką mały element powierzchni zbacza gdzie 6 od płaszczyzny.—Linią K-ny danej powierzchni nazywamy poprowadzoną na niej taką linię, że normalne w poszczególnych jej punktach tworzą powierzchnię rozwijalną. Linia K-ny, łącząca dwa punkty na powierzchni, stanowi najkrótszą między niemi odległość, wnosimy, że K. jest odwrotnością promienia Krzywka (drzewo to warne), ob. tom koła ściśle stycznego do danej krzywej w rozwa- XVII str. 173. żanym punkcie; stąd koło ściśle styczne nazywamy także kołem krzywizny, środek jego — środkiem krzywizny.—Jeżeli dla wszystkich punktów danej linii wyznaczymy odpowiednie środki K-zuy, otrzymamy linię, którą nazywamy rozwiniętą z danej, zwanej rozwijającą. — W razie krzywej skośnej, o-prócz zboczenia od linii prostej mamy, do rozważania także zboczenie jej od płaszczyzny: miarę tego zboczenia nazywany skr ę c eni em lub krzywizną d r u gą, stąd krzywe skośne nazywamy także liniami o podwójnej K-nie. Pierwszą K-nę otrzymamy w sposób zbliżony do po

skiej" (Toruń 1620; K. podany jest tam jako s-sta star ogrodzki).

(w okolicy Starego Konstantynowa). Spłoszony więc, nie wstrzymany wszakże przez Wisznio-wieckiego, uderzył na Bar, mieniący się wtedy po Kamieńcu najlepiej uzbrojoną forteczką; po oporze niedługim garstki obrońców przeciw 10 000 tłumom K-a (Wieliczko: Letopiś, t. I str. 100), zamek w Barze wzięto, podczas gdy bramę miasta uprzednio odemknęła zdrada ludu. Po wejściu do Baru wyrżnął K. 14 tysięcy bądź mieszkańców bądź chroniących się pod skrzydła zamku. Kościół paraf, i dwa klasztory złupiono i zniszczono, pastwiąc się szczególnie nad zakonnikami zak. kaznodziejskiego. Ci krzewiciele wiary i obyczaju bardziej ucywilizowanego płacili w owej epoce największą daninę krwi. Wśród barskich Dominikanów padli wtedy, jak twierdzi Okolski („Russia fło-rida", str. 109), ,,0. Franciszek, organmistrz, na modlitwie w kościele zamordowany, ciało jego psom na pożarcie wyrzucone; O. Maurycy, przed ołtarzem klęczący, w kawałki porąbany; brat Innocenty, aptekarz klasztorny, do niewoli wzięty i zabity, brat Feliks ścięty.Tak barbarzyństwo wschodnie odnosiło tryumf stanowczy. K. był przeważnym jego czynnikiem. Pomknął on pod skały Kamieńca bez żadnego wszakże skutku. Chociaż nie posiadła „rebelia" Kamieńca. zagłada wszakże Baru i innych miejscowości prawie aż po Dniestr, dokonana dłonią krwawą K-a, pozwalała Chmielnickiemu niekiedy mienić się „Księciem Podola". Miał on w pierwszych tygodniach swych zagonów godnego towarzysza w Połujanie, lecz go stracił pod Rosołowcami. Po boju pod Ostropolem następuje zdobycie Połonnego i pełne grozy wycięcie tam szlachty, ludu i żydów. Olbrzymie łupy uniósł K. z Połonnego a wymordował niezliczoną ilość ludu, samych panien i małych dziatek wysie-kli w zamku 400: w pokojach—mówi relacya ówczesna—ciała ich dotychczas i krew do pół kolana się spiekła. Zabito tam wówczas męczeńską śmiercią żyda uczonego, nader biegłego kabalistę, męża świątobliwego, Samsona Ostropolskiego, wraz z trzystu jego współwyznawcami, zgromadzonymi na modlitwie w synagodze. Wogóle barbarzyństwo K-a znęcało się chętnie nad żydami, podobnie jak i dzikość innych watażków. Rzezie ówczesne żydów, dokonywane przez bandy K-a i Chmielnickiego, są dotąd obchodzone u izraelitów pamiątkowym postem (znanym pod nazwą Cli met). Polacy wielekroć zasłaniali ich od rzezi. Lwów zapłacił Chmielnickiemu znaczny okup 20 000 złot., by ochronić żydów od zagłady, dodając iż „żydów na łup kozakom nie wydadzą, jako obywateli Rzplitej, zostających pod ochroną pra-

Krzywodziób, Ob. Krzyż o dziób.

Red.

Krzywokolski Stanisław, jezuita (* 1561 w Krakowie—f 6 grud. 1633 t-że). Nauczyciel wymowy i matematyki w akademii krakowskiej; już kapłan, wstąpił do Jezuitów; był mistrzem nowicyatu w Rydze i w Krakowie, instruktorem księży w Jarosławiu. Napisał parę rzeczy religijnych, których tytuły są znane w języku łacińskim, ale niewiadomo, które pisał po polsku, a które po łacinie. Brak w ogóle szczegółów o jego pracach. Estreicher XX.

Krzywonos, Ob. Krzyżodziób.

Krzywonos (Kry won os) Maksym, jeden 5! głównych watażków chłopstwa ukrainnego, pewstająeego pod Chmielnickim. Jeżeli pochodzenie samego Chmielnickiego dotąd jest przedmiotem nierozwiązanych ostatecznie sporów badaczy dziejowych, tembardziej pochodzenie K-a pozostaje tajemnicą. Z masy ludowej, wzburzonej, fale wypadków wyrzuciły mnóstwo imion watażków owej wielkiej tragedyi dziejowej, którą historya nazwała „rebelią" Chmielnickiego, a pamięć ludu „ruiną". Do głośniejszych imion, zarazem do najkrwawszych, niszczących i mordujących bez planu i potrzeby, najbezwzględniej zatracających cały dorobek cywilizacyjny wielu wieków, zalicza historya K-sa. Nazwisko to było przezwiskiem, jak mnóstwo spotyka się podobnych wśród kozactwa. Przezwisko „ Krzywonos", wskazujące cechy zewnętrzne rysów watażki, stwierdza, iż w tym krwawej pamięci osobniku, bardziej niż u innych, uwydatniało się pochodzenie turańskie, które tak mocno zabarwiło krew i usposobienie ludu na nadnieprzań-skich porzeczach. Chmielnicki nazywa go „prostakiem" w jednym z listów swych do Kisiela (Księga Pamiętn. Michałowskego), i tym razern mówi prawdę: K. wyszedł z gminu kozackiego, umiał wszakże tego gminu zażyć, pociągnąć za sobą tłumy i poprowadzić.

Wnet po pogromie Korsuńskim ukazuje się z tytułem „pułkownika wojska J. Kr. M. Zapo-rożskiego". Bezwątpienia już przed „rebelii" początkiem był w Koszu dygnitarzem wojskowym Niżowców i z tym tytułem wojska zaporoskiego występuje na czele powstających tłu-, mów wieśniaczych, jako jeden z przodowników bardziej krwawych dzikiej rzeszy chłopstwa.

„W pierwszych miesiącach rebelii" ma pod sobą już kilkanaście tysięcy zbrojnego tłumu.

„Rebelia", rozgromiwszy hetmanów pod Kor-suniem, bez planu i wyraźnie wytkniętych celów, jeno dla rabunku, rozlała się po Bracław-skiem, szybko sięguęła Podola i miedz Wołynia. O ile Rzplita lekceważyła początki tej bu- ) wa“ (Zubrzycki „Kron. Lwów." 416). K. żądał rzy, o tyle watażkowie, i główny ich wódz i wypędzenia wszystkich żydów aż za Wisłę, pi-Chmielnicki, skrzętnie z czasu korzystali i bez sząc do ks. Dominika Ostrogsko-Zasławskiego — wytchnienia cios po ciosie zadawali. K. szybko „bo ta wojna zaczęła się z żydów. Bo oni i was z ro-posunął się ku Wołyniowi, ale pobito go pod zumu wywiedli"... (,,Księga Pam.“ Michalowskie-Pohrebyszczami, Machnówką i Rosołowcami go, 88). Okrucieństwa i rzezie K-a przeszkadzały

M.b.

L K

Krzyż (w symbolice ludów pierwotnych). Przy zaznajomieniu się bliższem z ludami pier-wotnemi, spostrzeżono, że posługują się one symbolem K-a. Wyciągnięto ztąd niekiedy wnioski bardzo ryzykowne, ale studya szczegóło-wsze wykazały, że ten symbol powstał zgoła niezależnie od tradycyi i zwyczajów chrześciań-stwa. Pochodzenie jego jest dwojakie: a) zgodnie z zasadami magii sympatycznej (ob.), która jest niczem innem tylko pierwotnero pojmowaniem zależności pomiędzy siłami działają-cemi w przyrodzie, człowiek dziki, chcąc powstrzymać zdarzenie jakieś, uskutecznia czynność, która symbolicznie przedstawia postawienie czemuś przeszkody. Między symbolami takiego przeszkodzenia znajduje się K. Murzyn, gdy musi gdzieś zawrócić się niespodziewanie i porzucić uskutecznienie zamierzonej podróży, robi na miejscu swego zatrzymania nogą krzyż pochyły równoramienny, mniema bowiem, że gdyby tego zaniedbał, nieszczęście spotkałoby go w przyszłości na tern samem

niekiedy Chm-mu, gdy w jakieś rokowania wchodził, wypiera się go więc w liście do komisarzy traktowych, iż „nie pozwalaliśmy mu żadnej szarpaniny, ani do zburzenia miast i palenia pozwolenia nie dawali"... Łupy niezmierne z rabunków, rozchodząc się między tłumy, zniewalały ich umysły ku K-owi: tysiące czerni, którym przywodził, lubiły go; a on, pragnąc otwieraó im coraz dalsze pola do rabunków i rzezi, wmawiał w Chmielnickiego, iż posłowie kozaccy, do Warszawy posłani, zapewne zabici, bo nie wracają, potrzeba więc pomknąć zagony zbójeckie jeszcze dalej, w głąb Rzplitej. Chm. temu wierzył, a przynajmniej udawał, że wierzy. Gdy jednak jął nawiązywać rokowania z Rzplitą, wielki rebelizant stanowczo wypierał się wspól-nictwa ze zbójectwem K-a, a nawet kazał jego i czterech przedni ej szych jego pułkowników stawić przed sobą i „okręciwszy im szyje łańcuchami, przykuć do działa". Zważywszy, iż K. był ulubieńcem niezliczonych tłumów rozszalałych, czyn Chm-go był zaiste tryumfem nad potęgą zrewoltowanych mas ludowych. Sprzeczne są relacye, jak długo K. i jego najzaufańsi towarzysze byli trzymani w łańcuchach: przeciągnęło się to dni kilka, może i dłużej; po-czem Chm. zmusiwszy K-a do wydania sobie znacznej ilości skarbów złupionych, kazał go rozkuć i wypuścił. Od tej chwili krwawa postać znikła z widowni. Marnym, może gwałtownym był jego zgon. Wszakże jest wzmianka w jednym z listów, pisanych z obozu polskiego pod Pilawcami, iż d. 17 wrześ. 1648 r., podczas utarczek podjazdowych, „Pułkownik ich (kozacki) zabit, jedni powiadają że K., drudzy że Głowacki co Ostróg splądrował"... („Księga Pam.“ Michałowskiego" str. 195). Ostatnia to relacya o K-e, niezbyt nawet wiarogodna. W dni kilka po owej nawpół pewnej wieści o zgonie K-a nadeszła „sromota Pilawicka“: w odgłosach, echach, tego pogromu bez walki wszelkie inne wieści ginęły, lub zupełnie się przekształcały, prawdę zaciemniając. Faktem jednak pozostaje niezaprzeczonym, iż imię tego krwawego gwaitownika świeci na horyzoncie tragedyi 1648 r. zaledwie cztery niespełna miesiące—od czerwca do września. I tych stu kilkunastu dni było dość, by stopą barbarzyńską stratować, zniszczyć duży kęs ziemi, wytępić tysiące ludności i dorobek cywilizacyjny oddać na zupełną zagładę. Wzmianki o K-e „Letopis Samowidca“ (Moskwa 1840); Wieliczko ,,Leto-piś o woj. Chm.“ (Kijów); Rudawski „Historya Polski od śmierci Wład. IV“ (przekład Petersb. 1855); Okolski ,,Russia florida“; ..Jakóba Michałowskiego Księga Pamiętnicza“ (Kraków, 1864); Szajnocha K. „Dwa lata dziejów na-szych‘\

Krzywoprzysięstwo, ob. Przysięga. Krzywosielskie s-stwo niegrodowe, pow. Piński, wojew. Brzesko-Litewskie. Na sejmie warszawskim z r. 1773 — 75 Stany Rzplitej na-

j dały je w posiadanie emfiteutyczne Adam. Skir-muntowi, sędziemu ziemskiemu pow. Pińskiego wraz ze s-stwem Pleszczyekiem i wsiami: Mo-todelczyn, Berezce, Sietyck i Łosice. W r. 1766 opłacało kwarty złp. 600 gr. 3, a hyberny złp. 602.

Krzy wowidztwo, ob. Metamorphosa.

Krzywula, inaczej krzywosz, instrument muzyczny dęty, drewniany z rodzaju klarnetów. Dawniejsza K. (krumhorn, po włosku cormorne), miała część spodnią zakrzywioną w półkole i rozszerzoną ku dołowi; w części wierzchniej wązkiej było 6 dziurek, u dołu jedna dla wieŁ kiego palca, w spodniej dwie opatrzone klapkami. Zadęcie odbywało się za pomocą pyszczka, kapsuli i stroika, a objętość nie przechodziła duodecymy. Było jednak 4 gatunki tego instrumentu różnej wielkości (jak bombardy i pomor-ty), z których największy sięgał w dół do wielkiego C, najmniejszy w górę do jednokreślne-go c; stanowiły kompletną muzykę harmonijną i dały początek następuym puzonom, nie zaśr jak błędnie utrzymywano, klarnetowi. Nazwę K-i nosi jeden z głosów (szeregu piszczałek) w organach. („Enc. Org. Więk.

Krzywulka 1) jez. w dobrach Motule, pow. suwalski, 206 mr. obszaru, przepływa je rz. Zakręcielka. 2) K. al. C z o s tk ó w, jez. w dobrach Czostków, 41 mr. obszaru, 39 st. głęb.; przepływa je rz. Szlachta. („Sł. Geogr.“).

Krzyż z łacin. crux. Wyraz ten dostał się do nas od Czechów, u których brzmi kr iż, Czesi zaś zapożyczyli go za pośrednictwem niem Kreuz. Lud nasz od tego wyrazu urobił j wiele nazw technicznych dla oznaczenia przed-' miotów, których części składowe się krzyżują. A więc pomiędzy dymnikami w strzesze bywa K. ze snopów, gdzie słoma do góry jest ułożona; przy kółku kołowrotka są skrzelki, czyli K. Ob. Krzyżak, Krzyż o wn,ica.

L. K.

miejscu. Przeżytki takiego użycia K-a dochowały się w przesądach gminu, a pochodzeniem swojem nie mają nic wspólnego z K-em chrze-ściańskim. W Michiganie więc, gdy ktoś słyszy opowiadanie o jakiemś zdarzeniu niepo-myślnem, winien natychmiast skrzyżować wielkie palce obu rąk; w Grecyi nie wolno skrzyżować nóg podczas siedzenia, we Francyi i na Węgrzech kłaść noża na krzyż itd. b) W symbolice ludów pierwotnych olbrzymią rolę odgrywa symbol czterech stron świata. Nadają mu różne kształty, a między innemi K-a. „Znak K*a ukazuje się często w symbolice Apachów... moje spostrzeżenia przekonały mnie, iż pozostawał w związku z czterema głównemi punktami świata i tyluż wiatrami" (Bourke). U Malaj ów K. jest otoczony kołem, a środek jego, tam, gdzie spotykają się ramiona, nosi nazwę „serca zie-mi“, w Chinach zaś K. taki, również przedstawiający ziemię, znajduje się w pośrodku czworoboku. Tak samo na pomnikach asyryjskich, Azyi Mniejszej,Indyi Przedgangesowych, Grecyi i Italii dawnej występuje K. równoramienny; zdaje się, jako symbol świata, przyozdobiony na końcach swoich małerni kółkami. W wielu wypadkach przedstawia on kształty uproszczone swastyki (ob.); niewątpliwa także, że K. chrześciański często ukazał się na miejscu tego symbolu starodawnego. Krzyż występujący jako symbol wszechświata, względnie czterech stron świata, jest zwykle prostokątny i równoramienny. ć) Także Crux patibulata w charakterze symbolu sięga dalekiej starożytności. Spotkać go można u ludów Ameryki środkowej, w Gallii dawnej i Germanii; u Fenicyan i ludów pokrewnych nosił on nazwę tau(por. także Eziechiel IX, 4). K. ten był uproszczonym symbolem drzewa życia (ob. Życia drzewo). Por. Goblet d’Alviella „La migration des sym-boles" (Paryż 1891); Niemojewski A. „Dzieje K-a“ (1908).

Krzyż, Krzyżowa śraierś, łac. crux (por. sanskryckio gram — dręczyć, krunć=krzy-wić, s&arA:=:przekręcić). U Rzymian uchodziła k-wa śmierć za nadzwyczaj okrutną (Cicero mieni ją supplicium crudelissum tae-terrimumąue); za czasów cesarstwa wymieniają ją pomiędzy summa supplicia, a nawet jako summum supplicium; w porównaniu z innemi rodzajami śmierci lżejszą jest tylko nieco od spalenia żywcem na stosie, crematio, lecz cięższą od rzucenia dzikim zwierzętom na pożarcie, bestis obici. Czy śmierć ta już wczasach respu-bliki rzymskiej stanowiła w obrębie stolicy zwyczajną formę egzekucyi publicznej, spełnianej na wolnych obywatelach i niewolnikach, dzisiaj tego rozstrzygnąć nie można. Prawo dwunastu tablic kary tej prawdopodobnie, nie znało, grozi ono bowiem np. niewolnikowi, który się dopuścił furtum manifestum (kradzieży publicznej), nie ukrzyżowaniem, lecz strąceniem ze skały Tarpejskiej. Jako rodzaj kary

Wielka Enoykl, Tlustr. Ser. I. Tom XI,T. Zcsz 32óa

j znane było K-nie u Indów, Assyryjczykó w Persów, Scytów, Egipcyan, Fenicyan, Kartagiń-czyków; a nawet Greków i Macedończyków (Aleksander Wielki zdobywszy po długiem oblężeniu w r. 333 przed Chr. m. Tyrus, 2000 obywateli na K-u powiesić kazał). Niektórzy badacze przypuszczają, że ten rodzaj kary powstał w państwie rzymskiem -samodzielnie ze sposobu tracenia przestępców przez powieszenie na tak zw. arbor infelix (drzewo nieszczęścia). Może Rzymianie przyjęli K. od Karta-gińczyków, którzy nawet wolnych i znakomitych obywateli, jak wodzów nieudolnych i nieszczęśliwych krzyżowali. Przed wojnami pu-nickiemi nie znachodzimy w Rzymie śladu tej kary, natomiast znają ją Ennius i Plautus, na nią miał już Scypion Afrykański starszy przestępców skazywać, a Tertullian (Ad nat. 1, 18) zestawia zaprowadzenie jej z dziejami Regulu-sa. Za Rzpltej rzymskiej pojawia się śmierć ta zrazu jako ciężka kara, wyłącznie na niewolnikach wymierzana (zowie się stąd servile supplicium, sewilis cruciatum); później karano nią, zwłaszcza w obrębie prowincyi, wolnych obywateli pochodzenia nierzymskiego, tak zw. peregrini, a szczególnie zbójców. Natomiast ukrzyżowanie obywatela rzymskiego oznaczają źródła starożytne jako rzecz niesłychaną (Cicero, pro Rabir. 16; Verr. 1, 7; 5, 12; 167 i nast.; Suetonius, Galb. 9; Valerius Maximus, 2, 7, 12,). Za cesarstwa jest śmierć k-owa również ser-vile supplicium, a spotyka ona niewolnika częstokroć w razach takich, w których wolnemu obywatelowi grozi prawo karą łagodniejszą (w przypadku zamachu, zasadzki, donosu fałszywego). Później stosują ją także wobec stanów wolnych, bez względu, czy przestępca był obywatelem albo też praw obywatelskich nie zażywał, nieraz wymienia ją prawo rzymskie jako karę ogólną, nieuwzględniając osobno stanu przestępcy, chociaż często ogranicza ją ono do humiliores, ludzi nizkiego pochodzenia; wyłącza zaś znowu szczegółowo dekuryonów, których na śmierć taką w ogóle skazywać niewoliło (Ulpianus, Dig. 48,    19, 9, 11), jako

i żołnierzy, o ile nie byli zbiegami (Paulus, Dig. 48,    19, 38. 1; Cod. Justin. 9, 41, 8; Histor.

Ang., Opił. 12, 2). Kara sama uchodziła jako szczególnie hańbiąca (Arnobius, 1, 36; Lactan-tius, Instit. 1, 5, 26). Ludzi wolnego stanu na śmierć k-wą skazywano za morderstwo i rabunek, rozbój na drodze publicznej, korsarstwo, przejście na stronę nieprzyjaciela i zdradę stanu, pobudzanie do buntu (Paulus, Dig 48, 19, 38, 2; Josephus, Antiąuit. Jud. 20, 129), a na mocy tego właśnie paragrafu skazauo Chrystusa, a wreszcie świętokradztwo, sacrilegium, i fałszerstwo, falsum. Konstantyn W. zniósł karę śmierci dopiero po r. 314 (Cod. Theod. 9, 3, 1). Księgi karne Justyniana zmieniają, z uszanowania przed znakiem Zbawiciela, wyrażenia cru.r na furca; prawdopodobnie zastępowano śmierć k-wą inną formą egzekucyi, tj. furca, polega-

3(i

rus, Oneirocr. 2, 61, a Cicero |Verr. 4, 26) pisze o krzyżu krwią zbroczonym). Że skazaniec krzyż swój niósł też na miejsce stracenia, podają nie tylko Ewangelie, lecz np. Plutarchus De ser. num. vind. 9; Artemidorus, Oneirocr, 2, 61; Chariton 4, 2, 7; 3, 10; zwyczajnie jednak oczekiwał przestępcy na miejscu stracenia. Powątpiewać należy, ażali były stałe krzyże; prawdopodobnie przygotowywano je i stawiano w każdym razie potrzebnym (Quintilia-nus, Declarn. 6, 9). Po nad głowami ukrzyżo-' wanego umieszczano tablicę, titulus, którą zarazem, że ukrzyżowany, do krzyża przybity j zbrodniarz niósł na miejsce stracenia; wymie-i w górę podniesiony, na nim wisi; zwrotu i nioną była na niej zbrodnia, jaką popełnił. cruci figere (stąd crucifixus krucyfiks) staroży- ! Przestępcom, na K-żu wiszącym, kości u nóg tne źródła nie podają. Tstotę też kary stanowi jako i piersi łamano, crura frangere, a opera-to, że przestępca na krzyżu powoli z głodu cya taka wzmagała bóle okropne, ale katusze i męczarni konał. Zresztą przybierała egzeku- skracała (Cicero, Philipp. 13, 27; Ewangelium cya różne formy w rozmaitych czasach. Pier- Johannis, 19, 31; Firmicus Maternus, Math. 8, wotnie używano w tym celu niezawodnie zwy-    6; Eusebius, Hist. eccl. 8, 12, 6); łamanie    kości,

jąeą na powieszeniu zbrodniarza, przyczem ani kształt drzewa, ani postawa skazania nie miały przypominać kary śmierci, wymierzonej na Chrystusie; w tym sensie rozumieć pewnie należy wyrażenia: vinctis post tergum manibus sus-pendere (Ammianus Marcellinus, 15,    7, 4),

avoca>coXo7tiCstv (Procopius, Hist. arc. 17), suspen-sum et strangulatum exanimat (Isidorus, Orig. 5. 27, 34). Przed przybiciem do k-ża rozbierano winowajcę do naga i biczowano. Zwroty używane na oznaczenie k-a {in crucem agere, tollere, ocva<Tcaopoov, cruci affigere, suffigere), wyrażają

czajnego w polu rosnącego drzewa, albo pala    crurifragium, zachodzi też    jako osobna    kara

w ziemię wbitego; stwierdzają to pośrednio wy- śmierci, na jaką niewolników skazywano (Sue-rażenia: palus, stipes, używane także w zna- ; tonius, Aug. 67'; Tib 44; Seneca, De ir. 3, 32, czeniu crux, szczególnie zaś oraopóę, który dosło- j 1; Eusebius, Hist. eccl. 8, 12, 6; Ammianus wnie oznacza pal, w ziemię wbity, a służy zawsze i Marcellinus 14, 9, 8). Ukrzyżowanego pilnowała na wyrażenie łac. crux. K. niezawsze ani wszę- ! straż wojskowa (Petronius, Sat. 111,    112),

dziemiał kształt T albo f. Rozróżniano mianowicie    i    a trup wydawano w ręce    krewnych (Philon

1)    C. simpler, gr. ax6Xo<{>, pal gruby, spiczasty, na    j    Judaeus, In Flacc, str, 750    D; Ulpianus,    Dig.

wiać zwłoki przestępcy na krzyżu, póki nie zgniły. Żydzi natomiast zdejmowali je z krzyża wieczorem, a jeżeli przestępca dyszał jeszcze, dobijali go doraźnie.

Just. „De cruce“ („Opera", t. III, Antwerpia 1637); Co bet „Adnot. crit. ad Charit." („Mne-mosyne", t. VIII.); Ge ib „Lehrb. des deut. Straf-rechts" (t. I, str. 62 i 113); Zestermann „Bildliche Darstellung des Kreuzes und der Kreuzigung" (Lipsk 1867 i 1868); Stockbau-er „Kunstgeschichte des Kreuzes" (Schaffhuza 1870); Daude „De cap. poen. jur. Justin," (1871, str. 59—61); Fu Ida „Kreuz und Kreu-zigung" (Wrocław 1878); Zoeckler „Das Kreuz Christi, Kirchlich-arch. Untersuchungen" (Guetersloh 1875, z podaniem źródeł); Bunsen E. „Das Symbol des Kreuzes bei allen Natio-nen“ (Berlin 1876); Forrer i Mii 11 er „Kreuz und Kreuzigung Christi in ilirer Kunstentwicke-lung“ (Strassburg i Buehl 1893); Mommsen „Gesch. der Todesstrafe im rom. Staat" („Cosmo-

który przestępców wbijano; był to najokrutniejszy j 48, 24, 1). Rzymskim zwyczajem było zosta-rodzaj śmierci, zwany także acata crur (Seneca Ad marc. de consol. 20, 3, per obscoena stipi-tem agere; Epist 101, 10; Hezychius s. w. a%óXo<{));

Por. L i p s i u s

2)    Cr. composita, którego trzy kształty odróżniano, i to: a) er. decussa, tak zw. K. św. Andrzeja; b) cr. commissa, i c) C. immissa, w kształcie Krzyża Chrystusowego, por. Krzyża kształty, (fig. 57). F’ormy Krzyża Chrystusowego nastały dopiero razem z karą na niewolnikach wymierzaną, tak zw. pati-b u 1 u m (ob.). Wyraz ten oznacza właściwie kawał drzewa, w środku nieco w pałąk wygięty, który niewolnikowi na kark nakładano, a do jego końców ręce, w bok wyciągnięte przymocowy- [ wano (bracchia patibulo ezplicare; por. Seneca |

Ad Marc. de consol. 20, 3; Dionysius Halicarn 7, 69; Plautus, Miles gloriosus 3591. Razem z owem patibulum, wciągano potem niewolnika na pal przygotowany (patibulo suffixus in crucem erigitur, Firmicus Maternus, Math. 6,

31), i to zapewne na sznurze, który, łącząc o-

S. Drz.

Krzyż. I) D z i e j e u ż y ci a K-a. K. był przedmiotem szczególniejszym czci chrześcian pierwszych wieków, tak dalece, że ich przezywano wzgardliwie religiosi cracis, crucicolae). Wyrabiali go oni na sprzętach domowych, narzędziach, księgach i t. p. przedmiotach drobnych, łatwych do ukrycia; na większych nie wyrabiano k-ów, z obawy zniewagi ze strony pogan. Małe k-ki noszono na szyi. Konstantyn W. kazał umieścić k. szczerozłoty na grobie ś. Piotra na Watykanie; drugim podobnym k-em,

ba końce belki poprzecznej patibulum, przy- polis", t. I. 1896). wiązany był u góry do głównego pala, pionowo w ziemi tkwiącego; ogólny widok sprawiał wrażenie masztu okrętowego z przytwierdzonym drągiem żaglowym (Tertullian, Ad nat. 1, 12).

Z tego względu używają źródła często wyrażenia patibulum zamiast crux. W zwyczaju też było przybijanie ciała do krzyża, cruci affigere, suffigere, a szczególnie rąk do belki poprzecznej, patibulo suffigere (gwoździe przy krzyżowaniu wspominają Seneca, De vita beat.

19 3; Plinius, Nat. Hist. 28, 4, 11; Artemido-

nasadzanym drogiemi kamieniami, ozdobił sufit głównej sali w cesarskim swym pałacu.

bium, i dlatego krucyfiks kościoła w Narbon-nie (Grzegorz z Tours), różniący się tem, że wyobrażał Jezusa przepasanego tylko około bioder, wzbudzał w swoim czasie tak wielkie zgorszenie, że na rozkaz biskupa zasłoniono go firanką i tylko bardzo rzadko ukazywano ludowi. Z czasem jednakże zaczęto skracać colobium, aż przyszło doperizonium, tj. zasłony, sięgającej

Walentynian III i jego małżonka, Licynia Eu-doksya, nosili k-e na swych koronach; w VI w. konsulowie na berłach mają wyrobione k-e.

Na początku w. V K. ukazuje się wszędzie.

zamiast niej, pospolicie otaczano głowę Ukrzyżowanego już okrągłym, już krzyżowym nimbem, albo przedstawiano z obłoków rękę Boga Ojca, trzymającą nad głową Chrystusa koronę królewską, albo wreszcie Chrystus miał na głowie już to pojedyńczą, już podwójną koronę królewską. Na krucyfiksach

rr

Fig. 56. Krzyż w kwiaty przyozdobiony.

(„K. znajduje się wszędzie, w domach, na placach publicznych, na pustyni, na drogach, na pagórkach, na górach, na okrętach i wyspach, tylko od piersi do kolan. Nareszcie w okresie na łożach i zbrojach, w pokojach, na srebrnych i Odrodzenia, zamiłowanie w przedstawianiu na-złotych naczyniach.ś. Jan Chryzostom). W tym- gości stało się przyczyną jeszcze większego że £ wieku kładzono K. ' na początku dyplo- skrócenia onej zasłony, która przekształciła się mów i innych aktów urzędowych, a nawet przed i w wązkąi powiewną przepaskę. Korony ciernio-podpisem swych imion w dokumentach publi- wej nie ma na starożytnych krucyfiksach aż cznych. Ztąd to pochodzi zwyczaj, zachowy- do XIII w.: wany dziś przez b-pów, kładzenia znaku k-a przed podpisem imion pasterskich, jako też dla nie ^umiejących pisać, że zamiast nazwiska znaczą trzy K-że. Grucę subscribere znane już w w. VI; kto złamał ugodę, podpisaną K-m, podwójnej ulegał karze. Lekarze recepty od naznaczenia jednego lub trzech K-ów zaczynali; ' z XIII, a nawet XIV w., korona miewa je-kładziony na grobach, dał początek skróceniu: szcze podobieństwo do przepaski ozdobnej, co fr = zmarły. I w następnych, a zwłaszcza też było przejściem niejako do rzeczywistej koro-Średnich Wiekach, różnemi symbolicznemi dodat- ny z cierni. Gwoździ, przybijających ręce i nokami i upiększeniami zdobiono K-że. W tę myśl, gi, położonych obok, bywało cztery, dopiero że K. jest drzewem żywota (arbor vitae), na wielu zabytkach średniowiecznych starano go się zbliżyć w podobieństwie do rosnącego drzewa z rozpostartemi gałęziami. Końce K-a jedne zakończano spiczasto, osadzając niekiedy na tych ostrych kończynach stosowne gałki, inne kończyły się prostokątnie, półkulisto, lub trójli-ściem w kształt róży (fig. 56). W peryodzie romańskim kończyny K-ża miewały wycięcia w kształcie małych K-ów. Kolor K-ża miał także symboliczne znaczenie, zwłaszcza jako drzewo żywota (pień krzyżowy bywał zielony, a gałęzie czerwone). Krzyż, jako przeżegnanie {signum cru-cis), był jeszcze powszechniejszy od najdawniej- : szych wieków. Zaraz w czasach poapostolskich, 1 chrześcianie tym znakiem rozpoczynali wszelki w XIII w. poczęto przedstawiać Ukrzyżowanie czyn pobożności, wszelkie kościelne błogosła- Chrystusa trzema gwoździami, i to nie powsze-wieństwa, nawet sprawy życia codzienne- chnie. Podnóżka krucyfiks malowany z r. 586 go. Przy stole żegnano nietylko siebie, ale j nie ma, na wielu jednak starożytnych zabyt-i potrawy; w czasie ziewania na ustach krzyż j kach spostrzegamy nogi Ukrzyżowanego wspie-znaczono; żołnierze przed bitwą żegnali się, , rające się na podnóżku. Napisu także wiele a dopiero głos trąby dawał "znak rozpoczęcia | starożytnych krucyfiksów nie ma, inne mają walki. Zwłaszcza też przy obrzędach religij- na pniu krzyżowym, inne na tablicach do krzy-nych i sprawowaniu sakramentów, Kościół uży- ża przybitych. Późniejsze prawie zawsze są opa-wał tego świętego znaku. Pierwotni chrześcia- trzone napisami: zachodnie—łacińskim, wscho-nie znak K-a czynili jednym tylko palcem j dnie-—po grecku lub syryjsku. W okresie Odro-prawej ręki, zapewne największym. 2 For- dzenia rozpowszechnił się zwyczaj umieszczamy krucyfiksu. W końcu V w. po- I nia napisu w trzech językach, a najbardziej częto wyrabiać na K-ch albo samą głowę Zba- używanym stał się napis: Jesus Nazarenus wiciela, albo jego popiersie. Wyobrażanie ta- | Rex Judaeorum (w skróceniu J. N. R. J.). Po-kie upowszechniło się ogólnie, zwłaszcza po wszechnie starożytna sztuka chrześciańska usi-uchwale synodu trullańskiego r. 692. Wszystkie łowała wyobrażenie upokorzonego i umarłego pierwiastkowe krucyfiksy mają osobę Ukrzyżo- na krzyżu Boga-Człowieka łączyć zarazem z je-wanego nie rzeźbioną, wypukłą, ale grawiro- go cudownem, potężnem i zwycięzkiein Zmar-waną lub malowaną. Najstaroźytniejsze krucy- twychwstaniem. Dla tego nie przedstawiano fiksy wyobrażają Chrystusa odzianego w colo- Zbawiciela jako umierającego lub umarłego, albo

złamanego boleściami kouania, lecz jako ży- że egipski (C. Commissa, patibulata), fig. 57 wego, wszechmocnego zwycięzcę śmierci. Po X w. na Wschodzie przedstawiano Chrystusa jako umierającego lub umarłego, co w w. XII

na Zachód przeszło. W epoce Odrodzenia je- gdyby 3 listki, fig. 58, h. szcze dalej się posunięto: poczęto przedstawiać Chrystusa na krzyżu w odrażającej brzydocie, okrytego krwią i siuością, w postawie pokurczonej, z zapadłem łonem, z kolanami ostro zgiętemi, sterczącemi na zewnątrz krzyża.

3) Kształty krzyża. Kształt wszędzie wcinany i to przeważnie łaciński; grecki jako ozdoba i przy przeżegnaniach; ś. Andrzeja tylko wyjątkowo. Krzyż łaciński, mający dwa ramiona poprzeczne, z których wyższe krótsze, oznacza godność patryarszą lub arcybiskupią, albo też jest krzyżem zwanym karawiką. Jeśli ramię zewnętrzne, czyli górne, dłuższe od wewnętrznego, K-em lotaryngskim się zowie. K. prawosławny jest jakby z dwóch złożony: k-em greckim ku górze, i niby ś. Andrzeja (pierwszego apostoła słowian) ku ziemi. Pospolicie,    do krzyża poprzeczne różnej liczby belki

poprzecznik niższy ukośny, przecinający od rę-    (fig. 59, i, j, k, 1, m, n)), z nich kształt k. noki Ukrzyżowanego z lewej ku prawej, nazy-    nosił nazwę K-a 1 o t a r na

wany po rossyjsku papjierecznaja p j i e-    papieskiego, m— ar

r e kł a d j i n a=u k o ś ni c a, podają prawosła-    K-owi, oznaczonemu przez n, nadawane nazwę

wni za podstawkę (suppedaneum) krzyża. Krzy-    maltańskiego. 4) Ob. Przeżegnanie,

że greckie ukośnicy tej nie mają; niewiadomo

kiedy ją w Rossyi dodawać poczęto, to tylko pe-    polski. Na tarczy w polu czerwouem krzyż ka-

wna, że dawne k-e nie miewają jej tam wcale,    walerski złoty, pod nim sześciopromienna gwia-

a i dzisiejsze jeszcze nie zawsze ją mają. K.    zda srebrna. Nad hełmem, w koronie szlache-

ś. Eufrozyuy, hegumeni połockiej, z r. 1616    ckiej, krzyż kawalerski złoty. Takim kształtem

jest dwuramiennym, patryarchalnym, bez prze-    podają go heraldycy nasi, poczynając od Pa-

cięcia ukośnego. Podobny temu jest palatyń-    prockiego. Długoszowi nieznany. Początek poja-

ski, tej samej daty (1160 r.), po ces. Manuelu    wienia się herbu tego w Polsce datować mo-

Komnenie, niegdyś własność Jana Kazimierza,    żna prawdopodobnie dopiero od czasów Batore-

(,,Enc. Kośc.“).

Wogóle,

także heraldyka nadawały K-owi kształty. Z pośród nich najważniejsze (fig. A):

K. wcinany (crux inimissa) miał ramiona równe i wtedy bywał nazywany greckim (fig.

5) z a w i e-

d. 4) w i d ł o w a t y, fig. 58, e; s z a n y fig. 58, f. 6) kotwicowaty fig. 58, g, 7) K. na którego ramionach występowały jak

Niekiedy dodawano

i.

SB

Fig. 59.

PT

Symbolika chrześciaństwa, a

liczne

JŁ

ego;

Krzyż I (Krucyni, Kruszyna), herb

zz :_2Eiza

Fig. 57.

it

li

Fig. 58.

f>7 a), albo jedno było dłuższe i naówezas nosił miano łacińskiego (fig. 57, b); 2) K. ukoś-n y albo św. Andrzeja (C. decussata), fig. 57, c; 3) K. Zbijany albo rozłożony, tak-

Fig. 60. Krzyż I.

go, kiedy to dla zreformowania klasztorów cysterskich zjechał, jako legat papieski, niejaki Edmund Crucinus, pieczętujący się wyżej opisanym znakiem herbowym, jak to się okazuje na niektórych dokumentach, wydanych przezeń kapitule cystersów w Wągrowcu. Fakt przejęcia przez niektóre rody herbu od rzeczonego Crucinusa zdaje się potwierdzać nazwa herbu —

u.

K r u c y n i, stale nadawaną mu przez pisarzy heraldycznych. W herbarzu Jabłońskiego (w „Pamiętniku sandomierskim" 1829 r.) zjawia się raz jeden nazwa Kruszyna, oczywiście mylna. Krzyżem I pieczętowały się i pieczętują rody następujące: Chełchołowskich, Dalewskich, Dziakiewdczów, Gintorów, Kasztulskich v. Ko-sztulskich, Kulczyckich (nob. 1678 r.), Pietro-wiczów, Sebastyanowiczów, Skorobohatych, Światopełków (zgaśli), Szczepkowskich (nobil. 1686 r.), Wrzeżewskich i Zielopolskich.—Źródła: Paprocki- O kolski; Niesiecki; Małachowski; Borkowski; Uruski.    w

Krzyż II, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem — krzyż równoramienny złoty. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie błękitne między złotemi. Nadany

F XV

Fig. 61. Krzyż II.

wraz z nobilitacyą Marcinowi Barwińskiemu, dr. teologii, proboszczowi kapituły lwowskiej, obrządku greckiego, b. rektorowi uniw. lwowskiego, przez ces. Franciszka I, 1 lut. 1834.— Źródła: Poczet szl. galicyjskiej; Siebmacher IV, 14.

Krzyż (anatomia), ob. Krzyże.

Krzyż (jako oznaka zaszczytna), ob. Ordery, Oznaki zaszczytne.

Krzyż Biały: 1) istniejące od 1882 r. w różnych krajach stowarzyszenie opieki nad rannymi lub chorymi żołnierzami i ich rodzinami. T-stwo ma na celu: leczenie prywatne lub w domach zdrowia potrzebujących opieki lekarskiej, wspieranie materyalne wdów i sierot po poległych w wojnie, oraz umieszczanie dzieci lub starców w odpowiednich zakładach. W Rossyi T-stwo K-a B-go liczy do 800 członków, przy kapitale obrotowym 150 tys. i rocznym dochodzie ze składek i ofiar do 20 tys., oraz utrzymuje szkołę na 60 uczniów dla sierot i dzieci oficerów na służbie zniedołężniałych, która przysposabia do 1 klasy korpusów ka-deckich. 2) Powstały 1883 r. z inicyatywy b-pa durhamskiego, Lightfoofa, związek przeciw zwalczaniu nieobyczajności społecznej.

W krótkim przeciągu czasu znalazł wielkie rozpowszechnienie w Anglii i jej koloniach, od 1885 r. w Ameryce i Szwajcaryi, najpóźniej stosunkowo we Francyi i Niemczech, gdzie jednak ma już oddziały w 92 miastach, Rossyi i Austro-Węgrzeeh. W Berlinie T-stwo centralne wydaje kwartalnik „Weisses Kreuz“.—Por. Siedel: „Der Bund des Weissen Kreuzes" (wyd. 2-e, Drezno 1896 r.)

Krzyż Czerwony, ob. Czerwony Krzyż, Genewska Konwencya.

Krzyż Południowy (Crux), gwiazdozbiór na półkuli płd, nieba, między 177 a 192° wzniesienia prostego i 55°—64° zboczenia połud., obok ciemnej przerwy na drodze mlecznej, zwanej workiem węgla. Cztery główne gwiazdy rozłożone są w formie K-a; najświetniejsza z nich, gwiazda pierwszej wielkości, jest potrójna, trzy inne są 2-ej wielkośsi. Należą tu 54 gwiazdy aż do 7 wielkości, tj. widzialne goleni okiem, oraz zbiorowisko złożone ze znacznej liczby gwiazd barwnych (x Crucis). O gwiazdozbiorze tym wspomina Dante we wstępie do „Czyśca", zapewne według źródeł arabskich: widział go dopiero Vespucci podczas trzeciej podróży (1501), a Corsali (1517) nazwał go „K-em cudownym". Od gwiazdozbioru tego ma nazwę najwyższy order brazylijski, ustanowiony 1822 r. przez Piotra I. K. p. jest oznaką flagi niemieckiego t. wsch.-afrykańskiego („Enc. Mniejsza").;

Krzyż Świfty, na którym Chrystus śmierć poniósł. Drzewo K-a, na górze Kalwaryi w głąb ziemi zakopane, w r. 326 przez ś. Helenę odkryłem zostało. Znaleziono razem trzy krzyże i gwoździe i napis z krzyża Chrystusa, ale osobno leżący; ztąd też trudno było rozróżnić, który z nich był K-em Jezusowym. Helena część prawdziwego krzyża dała swemu synowi Konstantynowi W., drugą i napis przesłano do Rzymu; część zaś największą w skrzyni srebrnej pozostawiła we wspaniałym kościele jerozolimskim W r. 614 Kozroes perski, zdobywszy Jerozolimę, zabrał relikwię świętą, ale w nadziei grubego okupu od chrześcian pieczęci nie naruszył, tak, że w lat 14 ces. Herakliusz odebrał ją od Syroesa nietkniętą. W r. 629, za patryarchy jerozolimskiego Zacharyasza (który, będąc sam w niewoli, nad ową relikwią czuwał), tenże cesarz złożył ją napowrót w kościele jerozolimskim. Trudno jest wiedzieć dokładnie, kiedy i gdzie poczęto dwa święta na cześć K-a św. obchodzić. Benedykt XIV twierdzi, że wedle słów ś. Jana Chryzostoma, już IV w. na Wschodzie i na Zachodzie 14 wrześ. obchodzono pamiątkę ukazania się znaku K-a Konstantynowi W. To święto jeszcze z większą uroczystością obchodzonem było po znalezieniu ś. Krzyża. Odebranie K-a z rąk niewiernych dało powód w VIII w. do ustanowienia nowego święta pod tytnłem Podwyższenie ś. krzyża, które Kościół łaciński 14 wrześ. ob-

chodzi, a 3 maja przeznaczono na obchód uro- się dwu dwunastościanów pięciokątnych, oryen-czystości Z n a 1 e z i eni a K r z y ż a ś w. Officium towanych względem siebie o 90° swojemi dłuż-dzisiejsze brewiarzowe świąt tych, ułożone za szemi krawędziami.

Z. W

Krzyżacy. Tak nazywano powszechnie w Polsce niemiecki zakon rycerski, czci Najśw. Maryi Panny poświęcony (Deutscher-Orden, Ordo S. Mariae Teutonicorum). 1) Powstanie. Zakon K-cki powstał w r. 1198. Od tej daty stali się K-cy zaKonem rycerskim, otrzymali własny statut i niezależność. Ale początki jego sięgają dalej wstecz. Dzięki zdobyciu Jerozolimy w 1099 r. i utworzeniu królestwa jerozolimskiego, podniósł się zapał religijny. Spotęgowały się pielgrzymki wiernych do miejsc świętych, do Palestyny. Ale Królestwo Jerozolimskie było przez Normannów i romańskie ludy utworzone. Trudno więc było pielgrzymom niemieckim, niezna-jącym języka, obracać się w tym świecie wśród obcych, znaleźć pomoc po długiej podróży. Stąd też jakiś Niemiec osiedlony z żoną w Jerozolimie za czasów kr. jerozolimskiego Baldwina 1 (1100—1118) założył własnym kosztem dom, w którym pielgrzymi niekiedy mogli znaleźć pomoc wrazie choroby, a wkrótce za pozwoleniem patryarchy jerozolimskiego dobudował kapliczkę pod wezwaniem N. P. Maryi. Mieścił

Grzegorza XI, Klemens VIII podniósł do rzędu świąt 2-ej klassy, a Urban VIII kazał uroczyście obchodzić; i u nas były tak obchodzone do supressyi w r. 1775, dokonanej przez Piusa VI. Choć głównej sztuki K-a Św. w początkach na drobne nie rozbierano, cząsteczki zeń jednak udzielano różnym osobom; mimo to, za świadectwem św. Paulina sam K. nie malał. Św. Cyryli jerozolimski w 25 lat po znalezieniu K-a Św. powiada że cząsteczkami tego św. drzewa świat już napełniony, i przyrównywa cud ten do onych chlebów, któremi Chrystus nakarmił 5000 ludzi na pustyni. (,,Enc.

Kośc.“).

Krzyż ŚW., wyniosłe zbocze zachodnie góry Piątkowej (715 m.) w dziale Gorców, na obszarze gm. Chabówki, w pow. nowotarskim, przy gościńcu nowotarskim. Wznosi się tu kościółek św. Krzyża, wśród cieuistych lip. Śliczny widok naokoło i na Tatry. Początek budowy kościółka odnosi legenda do dawnych czasów.

rozwijał się pomyślnie: zjednał sobie względy królów jerozolimskich (np. Amalryka I i Gwidona de Lusignan), którzy czynili zakładowi podarunki w ziemiach w okolicach Hebronu, Bethsau itd. Otaczali go opieką pielgrzymi niemieccy, oddawali mu swoje majątki książęta, a zwłaszcza ces. Fryderyk I Barbarossa. Szpital obsługiwali Niemcy, tworzący rodzaj bractwa religijnego; wyłącznem jego zadaniem była opieka nad chorymi i pątnikami. Podobny obowiązek zawierała reguła Joannitów. Z powodu sporów, które wynikły między tym zakonem a szpitalem niemieckim, papież Celestyn II poddał go Joannitom w 1143 i władzy W. mistrza, który obowiązany był wykonywać swoje prawa zwierzchnicze i mianować przeora szpitala. W 1187 upadła Jerozolima, szpital niemiecki ginie, ale nie ginie idea, w imię której powstał. Upadek Jerozolimy wzbudził uśpione uczucie religijne; Fryderyk Barbarossa, Filip August francuski i Ryszard Lwie Serce angielski stają na czele trzeciej krucyaty (1189 — 1191). Pod Akką (Akko, Akr) zgromadza się cała armia chrześciańska. Tu wczasie oblężenia zmartwychwstaje znowu idea owego Niemca z Jerozolimy. Rycerstwu brakowało szpitala. Kupcy więc z Bremy i Lubeki z żagli swych statków urządzają szpital połowy i w nim opiekują się chorymi i rannymi rycerzami. Ten szpital pod Akką to drugi siew idei, skuteczniejszy (r. 1190). Otoczyli go opieką Fryderyk szwabski i Leopold austryacki. Kupcy oddali nad nim kierownictwo kapłanowi Konradowi i komornikowi Burchardowi, gdyż sami wra-

Miał tędy jechać podróżny szlachcic, napadli go zbójcy; nie widząc przed sobą nadziei życia, zawezwał pomocy Krzyża św., który ukazał się ' się ten szpital niemiecki w płd. części miasta, na piersiach jego, wskutek czego tak zaćmiło { w pobliżu świątyni Grobu Jezusowego. Zakład się zbójnikom, że podróżny zdołał szczęśliwie wymknąć się im z rąk. Z wdzięczności wybudował tu potem kościółek. Rok zbudowania i poświęcenia niewiadomy. Ma być zabytkiem najwcześniej z w. XVII. Inwentarz, w parafii w Rabce się znajdujący, podaje pod r. 1765 wiadomość o jego istnieniu. Roku 1775 (napis na chórze) odnowiono go. Piękny obraz w głównym ołtarzu (Chrystus na krzyżu), niezłe rzeźby w drzewie w bocznych ołtarzach, prawdopodobnie dzieło samoucznego rzeźbiarza wiejskiego. Dwa razy do roku w uroczystość św. Krzyża odprawia się tutaj nabożeństwo. Po drugiej stronie gościńca opustoszała karczma, dawniej zajazd dla gości jadących z Krakowa do Zakopanego. W r. 1840 nocował w niej Fryderyk August II (ob. Kry-

w a ń).

Br. G.

Krzyża ból. ob. Krzyżów bolenie. Krzyża św. Podwyższenie, ob. Krzyż Św. Krzyża św. Znalezienie, ob. Krzyż Św. Krzyża Żelaznego dwojaki. Tak dawni mineralodzy nazywali kryształy bliźnięce minerału pirytu, będące dopełniającem przerośnięciem

Fig. 62. Krzyża żelaznego dwojaki.

cali do miejsc rodzinnych. Akkę zdobyły wojska chrześciańskie, a szpital z pod murów przeniósł się do wnętrza miasta, otrzymał stałą siedzibę i równocześnie pewne posiadłości w okolicy Akki. W r. 1191 Klemens III bierze go pod swoją opiekę; w 1197 szpital od ces.

szem państwie zakonnem nad Bałtykiem czerpała swoje wzory w królestwie neapolitańskiem; skarb krzyżacki był podobizną ueapolitańskiego, dostosowaną do stosunków miejscowych. Że K-cy powstanie swoje zawdzięczali w pierwszym rzędzie Hohenstaufom, będzie miało w przyszłości ten skutek, iż Zakon ciążył będzie ku Cesarstwu. 2) Organizacya zakonna / statuta.

Hationabiles consuetudines

To też W.

Henryka VI otrzymuje nowe posiadłości, już nie na Wschodzie, ale w królestwie sycylijskiem (szpitale w Palermo i Barletta). Ale jak dawny szpital jerozolimski, za którego następcę były statutem stowarzyszenia z 1191 r., złożo-uważał się w Acce i do którego posiadłości nego pierwotnie z 40 członków, a zwanego w królestwie jerozolimskiem rościł sobie pra- „braćmi niemieckiego szpitala N. P. Maryi wa i pretensye, tak i ten szpital był tylko do- w Jerozolimie⁴⁴; zatwierdził je papież Cele-datkiem do Joannitów i bracia szpitalni żyli styn III. Przekształcenie stowarzyszenia w za-w myśl reguły Joannitów. Dopiero w r. 1198 kon rycerski pociągnęło za sobą zmianę w u-zmienia się jego stanowisko. Wojska niemie- stawach i uzupełnianie przez papieży: Innocen-ckie zebrały się w Acce na nową wyprawę tego III w 1199 i 1209, Honoryusza III w 1210 krzyżową, na którą miał icli ces. Henryk VI itd. Zakon otrzymał moc przywilejów i immu-prowadzić. Ale nadeszła wieść o śmierci jego nitetów rozległych i wagi pierwszorzędnej, (1197), i wojska do Europy wracać poczęły, które także uzupełniały księgę statutów. Sam Wtedy powstała myśl przekształcenia szpitala Honoryusz III wydał 113 bulli na rzecz Zako-w samodzielny zakon rycerski. Fryderyk szwab- nu. Zawsze jednak rntionabiles consuetudines ski, Herman landgraf turyński, Fryderyk au- stanowiły grunt: stututa te są wyraźnem połą-stryacki i in. porozumieli się z patryarchą czeniem statutów dwóch istniejących już zako-i królem cypryjskim Henrykiem i z mistrza- I nów, Joannitów i Templaryuszów. Podwójny mi dotychczasowych rycerskich zakonów Tem- obowiązek bowiem mieli K-cy: opiekowania się plaryuszów i Joannitów. Za jednomyślną zgo- chorymi i pielgrzymami, jak Joannici—i obro-dą Hermana Walpot obrany został pierwszym j nę Ziemi św., oraz walkę z niewiernymi, mistrzem nowego zakonu; z rąk mistrza Tem- i jak Templaryusze. Reguła Templaryuszów o 72 plaryuszów otrzymał księgę statutową. Twórcy f rozdziałach, pochodząca z r. 1128 i zredagowa-wysłali zaraz Walpota i b-pa passawskiego i na z inicyatywy św. Bernarda z Clairvaux, o-Wolfgera do nowego papieża Innocentego III parta zaś na regule benedyktyńskiej, była o zatwierdzenie nowego zakonu i jego reguły, głównem źródłem K-ckiej.

Innocenty III wydał je 19 lutego 1199. Z tą mistrz Templaryuszów wręczył pierwszemu chwilą rozpoczyna swe dzieje Zakon K-ki. Po- mistrzowi Krzyżaków w sposób uroczysty księ-wstał na Wschodzie, to na całe dzieje Zakonu gą statutów, gdy bractwo niemieckie prze-wywarło wpływ. Z otoczenia swego, od dwóch kształcono w Zakon, w r. 1198.    1 strój K-ów

dawniejszych Zakonów, przejęli K-cy swoją poli- był bardzo zbliżony do ubioru Templaryuszów. tyką, dwulicową wobec władzy świeckiej i papie- Od Joannitów wzięli K-cy organizacyę węża. Oni urzeczywistnili tę myśl, która nie udała wnętrzną i św. Augustyna: zależność od pierw-się ani Templaryuszom ani Joannitom: wytworzyli szej widoczną jest tyłków 4 rozdziałach, św. niezależne państwo. K-cy, byli także ucznia- Augustyna zaś sześciokrotnie da się wykazać, mi Templaryuszów i Joannitów w sposobie Statuta K-ckie składają się z czterech części: 1) administracyi swoich posiadłości. Na tych dwóch prolog, 2) reguły (tj. obowiązki zakonne), 3) sferach odbija się najwyraźniej wpływ Wscho- prawa (jakoby objaśnienia reguł) i 4) zwycza-du i nauczycieli zakonnych K-ów. Widać go je- je (organizacya zakonna). Prolog z 5 rozdzia-szcze gdzieindziej, w drobnej napozór rzeczy, łów opisuje historyę po wstania Zakonu; „regu-a mianowicie w nazwach osad zakładanych ły⁴⁴ mają rozdziałów 37, „prawa⁴⁴ 45, „zwyczaje44 przez K-ów w państwie nad Wisłą, np. To-    65, czyli    statuta składają się    z 152    rozdzia-

ruń (Thoron), Starkenberg (Monfort inaczej),    łów. Nie    jest to oczywiście    stan pierwotny.

Golgotha, Emmaus. Fakt zaś, że od samego j Statuta zakonne rozwijały się ciągle; wielka początku zarówno dawny szpital jerozolimski, jak j zmiana w regule k-kiej odbyła się w pierw-i nowy w Acce, znalazły takie poparcie szej połowie XIII w., i do tych czasów należy u Hohenstaufów (Fryderyka Barbarossy i Hen- odnieść powstanie reguł i prologu (około r. 1244 ryka VI), a te stosunki pozostały i nadal, ró- mniej więcej), a jest rzeczą prawdopodobną, że wnież nie był bez wielkiego wpływu na K-ów, redaktorem ich był Wilhelm z Sabina, b-p Mo-Hohenstaufowie bowiem stali się udzielnymi deny i legat papieski w Prusiech, w których panami w państwie neapolitańskiem, i tam opar- się właśuie wówczas K-cy osiedlali. „Zwycza-ci o tzw. legistów i o prawo rzymskie, stworzyli    je⁴⁴ — oprócz niektórych z r.    1251 i    oryginal-

podstawy ustroju nowożytnego, a ściślej admi-    nych--są    po większej części    starsze    niż , re-

nistracyi państwa, zwłaszcza pod względem guły⁴⁴, ułożone według redakcyi Wilhelma skarbowym. Otóż organizacya skarbu w później- z Sabina; różnica jednak czasu nie jest •wielka. Powstanie „praw“ waha się dla po- , były stałe. Byli jeszcze bracia czeladni, szczególnych rozdziałów między 1235 a 1264 i którzy mogli się żenić i spełniali posługi; słu-rokiem: wykazują one pewien wpływ księ- żyli albo za darmo, albo pobierali żołd, zwali gi karnej Dominikanów. Trzeba zaznaczyć, że się wówczas Soldner, Knechte. Opiekowały poszczególne paragrafy „reguł“, zgadzające się się chorymi także Siostry zakonne, w zu-pierwotnie z regułą Templaryuszów, zostały pełnie oddzielnych budynkach mieszkające. Stro-nanowo zredagowane koło 1244 r. prawdopo- jem K-ów był biały płaszcz z czarnym krzyżem, dobnie przez Wilhelma z Sabina. Istotne więc u braci kapłanów dłuższy i na zwyczajną o-powstanie statutów Zakonu k-go przypada dzież narzucany, u braci rycerzy krótszy, by na w. XIII; wtedy także zaczęto do nich wcie- w jeździe konnej nie przeszkadzał i na zbro-lać uchwały Kapituł generalnych. Dziś zna- ję brany, u braci czeladnych (laici) krzyż na nych jest 31 rękopisy statutów krzyżackich płaszczu był trójramienny, na znak, że niezu-w językach: łacińskim (4), starofrancuskim, ho- pełnie do Zakonu należą. Członkami byli tyl-lenderskim (4) i niemieckim (23). Różnią się ko Niemcy: K-cy byli jedynym zakonem ry-one treścią—istotną nawet — poszczególnych cerskim, jednolitym pod względem narodowym, rozdziałów. Ogłaszano statuta kilkakrotnie, np. Rekrutowali się głównie z żywiołów środkowo-Raymoud Duellins (1724), Ottrnar Scliónhuth niemieckich, zwłaszcza z Turyngii. Jest to (1847), ale najlepszem jest wydanie M. Perl- rzeczą bardzo ważną, bo w XII i XIII w. Tu-bach’a z 1890 r. Perlbach twierdzi, że ję- ryngia pozostawała w częstych stosunkach ze zyk łaciński był pierwotnym językiem statu- światem polskim, czeskim i węgierskim. Rytów, a mianowicie: prologu, reguł, zwyczajów cerz, idąc na wojnę, brał ze sobą 3 — 4 koni i 3 rozdziałów „praw“. Do tego głównego, i giermka, który mu niósł tarczę. Na czele pnia następni mistrzowie dodawali nowe prze- Zakonu stał mistrz, od czasów Hermana v. Sal-pisy, przedewszystkiem w dziale „praw“; zwła- za Wielkim zwany, dożywotny i obieralny szcza Winrich v. Kniprode, ostatnio Konrad v. z pośród braci rycerzy. Noszono przed nim Erlichshausen w 1442 r. Przeprowadzali oni zawsze tarczę i miecz. Gdy W. mistrz umarł, rewizyę paragrafów i odnośnie do potrzeb wyznaczony przez poprzednika namiestnik zwo-zmieniali. Oprócz tego wcielono do księgi: ływał mistrzów prowincyonalnych na kapitułę wigilie, tj. święta, kiedy odprawiano na- generalną. Po odpowiednich ceremoniach bożeństwa żałobne; wenie (Venien), tj. pewne Mszy, modlitwach, odczytaniu statutów zakon-szczegóły liturgiczne i kalendarz. — Dwojaki nych, namiestnik wyznaczał przewodniczącego cel miała reguła K-cka: dwojaki też był skład elekcyi, ten drugiego, ci dwaj —trzeciego itd. aż zakonu. Członkowie —b r a c i a—Zakonu dzie- do trzynastu (z tylu składało się grono wybor-lili się na: 1) duchownych, clerici, do ców); o ile możności starano się, by te osoby których należało odprawianie nabożeństwa i 2) pochodziły z różnych stron Niemiec. Wybra-ryeerzy — mililes— nie mających święceń, ny musiał posiadać większość głosów, poczem a obowiązanych do walki z niewiernymi. Stąd przed wielkim ołtarzem po przemówieniu od-do zwykłych trzech ślubów zakonnych (czysto- bierał oznaki swej godności: pieczęć i pierścień ści, posłuszeństwa i ubóstwa) dodawano czwar- z rąk namiestnika. — 3) Dzieje przed przybyły: walkę z niewiernymi. W początkach ist- ciem do Prus. W roku 1192 otrzymali K-cy nienia Zakonu bracia mieszkali wspólnie, pó- od kr. jerozolimskiego, Gwidona, posiadło-źniej zachowywali tylko wspólność jedzenia ści w Acce i jej okolicy, a następca je-w refektarzu. Reguła była bardzo surowa; go Henryk Szampański (1193 —1196) daro-członek Zakonu musiał być obecny zawsze na wiznę tę potwierdził i rozszerzył. Są to Mszy św. i odmawiać pewną ilość pacierzy; czasy, gdy K-cy są jeszcze tylko zakonem szpi-nie wolno mu było wydalać się bez zezwole- talnym. Zwiększa się ku nim sympatya, gdy nia, trzymać czegokolwiek pod kluczem, obcować przekształcono ich w zakon rycerski, bo trzej z kobietami. Bratem-rycerzem mógł być tyl- pierwsi mistrze nie szczędzą sił dla walki ko szlachcic Niemiec; dla kapłanów, którzy ja- z niewiernymi. Herman (czy Henryk) Walpot, ko członkowie Zakonu pojawiają się nieco po- pierwszy mistrz po ułożeniu reguły, walczy źniej, nie było to konieczne. Wstępować wol- | z Saracenami czas długi; jego następca, Otto no było po ukończeniu 14 lat życia. Wstę- v. Kerpen (1200—1206;, szlachcic bremeński, do-pujący składał śluby uroczyste, zwłaszcza posłu- pomaga kr. jerozolimskiemu Amalrykowi II; Hen-szeristwa bezwzględnego, poczem pouczano go ryk Bart (1206—1210) wojuje z Turkomana-o obowiązkach i regule Zakonu, wreszcie pod- mi. Rezydują oni na Wschodzie, i tam leżał czas Mszy św. pasowano go na rycerza, w cza- wówczas punkt ciężkości zakonu. Ale już za sie czego otrzymywał policzek,—upomnienie, by następnego Hermana v. Salza do Europy się więcej nieprzyjmował policzków, bo to naraża przenoszą. Posiadłości na Wschodzie dostały się goduość Zakonu na szwank. Forma przysięgi ¹ wkrótce w ręce Mahometan. Pierwszą posia-składana przez adepta i odpowiedź na nią dłość w Europie otrzymali K-cy w r. 1197 od („Zakon ofiaruje ci tylko cłileb i wodę, oraz Henryka VI w król. neapolitańskiem: klasztor skromną suknię, więcej domagać się nie będziesz “) św. Trójcy w Palermo i w Barletto, klasztor

w Palermo pozostawał później pod dozorem W. mieli znakomicie z tego prawa korzystać; komtura i miał pod swojem zwierzchnictwem wszelkich sił dokładali, by licznych przywile-14 klasztorów i szpitali w Sycylii. W 1203— jów nie utracić, owszem rozszerzyć: stąd ka-1234 rozszerzyły się posiadłości K-ów na całą    żdy papież potwierdza bulle poprzedników. 0-

Europę zachodnią. Turyngia i Austrya byty    prócz tego Herman v. Salza otrzyma! od Fry-

najwcześniejszemi ogniskami rozpościerania się    deryka II dla siebie i swoich następców go-

K-ów. W Austryi właściwej (Friesach) i w Ty-    dność księcia cesarstwa i członka dworu ce-

rolu wytworzyły się bal li wie, tj. części    sarskiego, co również dawało przywileje, od

prowincyi z własnym komturem prowincyonal-    papieża zaś pierścień kosztowny, który później

nym (.Landcomthur). Mieli swe majątki we    stanowił symbol władzy w. mistrza, wręczany

Frankonii, Alzacyi, Lotaryngii, Montpellier    przy inauguracyi. Wsławili się wówczas K.

(1228), Czechach; w Marburgu, Koblencyi,    przy oblężeniu Damietty, gdzie brał osobisty

Halli, Norymberdze itd. swoje domy. W Niem-    udział H. v. Salza. Na te lata przypada spór

czech pierwsi posiadają szpitale: K-om za-    K-ów z Tęmplaryuszami o strój zakonny, zda-

wdzięczają Niemcy stworzenie i rozwój szpital-    lęka bardzo podobny (Innocenty III zakazał

nictwa, dotąd właściwie tam nieznanego. Co do    K-om używania tego stroju, a mianowicie bia-

przywilejów, otrzymali i cli K. wielką ilość od    łego płaszcza), ostatecznie jednak spór roz-

papieży i cesarzy. Honoryusz III był najhoj-    strzygnęła stolica apostolska na korzyść K-ów.

niejszym, gdyż sam wydał 113 bulli na rzecz    W r. 1211 zdarza się K-om pierwsza sposob-

K-ów, a zasadniczą ich treścią jest przeniesie-    ność zbudowania państwa samodzielnego

nie praw i wolności, przysługującym Joanni-    w Siedmiogrodzie. W tym roku nadaje Andrzej

tom i Templaryuszom, na Zakon niemiecki. In-    II węgierski K-om kraj Burza, dziki jeszcze,

nocenty III (poprzednik Honoryusza), Grzegorz    niezaludniony, w celu obrony Węgier przed na-

IX (następca) i Innocenty IV (1243—1254) nje    jazdami Kumanów. Przywilej oprócz samej

szczędzili mu swoich względów. Najmniej życzli-    darowizny, zawiera jeszcze kilka ważnych im-

wości okazywał mu Grzegorz IX (1227 -1241):    munitetów (np. wolne jarmarki, wolność budo-

wszczęła się podówczas zacięta wojna między    wania zamków drewnianych przeciw Kuma-

Grzegorzem IX a Fryderykiem II; w walce    nom, swobody w świadczeniach państwowych,

tej K-cy, a w szczególności Herman v. Salza    do K-ów ma należeć połowa odkrytych kru-

był najwierniejszym sojusznikiem cesarza, na-    szców szlachetnych itd.). W r. 1212 rozsze-

wet gdy Fryderyk zostawał pod klątwą papie-    rzył Andrzej II te przywileje. K. zabrali się

ską. Dołączyły się do tego inne okoliczno-    do pracy nad dziką krainą, która poczęła

ści: sp'ory w ziemi pruskiej z b-pem Krysty-    wkrótce podnosić się przez sprowadzenie kolo

nem (ob.), z zakonami rycerskiemi itd. ‘ nistów, zw. już wtedy Saksami. Ale w 1221 Ale Herman v. Salza był genialnym po-    r. Andrzej II odwołał darowiznę, a jakkolwiek

litykiem. Umiał zręcznie lawirować i dopiero po jego śmierci (1239), gdy stanowisko K-ów w walce z cesarzem nie zmieniło się i następca Hermana jego politykę dwulicową ciągnął, Grzegorz IX zagroził K-om odebraniem przywilejów. A Zakon posiadał wielkie przywileje: wolni byli od wszelkich dziesięcin i opłat na rzecz kuryi i przez papieża nakazywanych składek. Mieli prawo obracać na swój użytek łupy zdobyte na nieprzyjacielu; w rzeczach wiary [ odlegali papieżowi i nie byli obowiązani własnym kosztem utrzymywać legatów. Wolno im było wysyłać osoby do zbierania jałmużny bez ograniczeń. Później b-pi na obszarze państwa zakonnego musieli być członkami Zakonu. Nadto mieli moc przywilejów natury kościelnej. Pozostawali Iv. pod spe-cyalną opieką papieską, niemniej także cesarską, co w Średniowieczu miało wielkie znaczenie, ułatwiało i zabezpieczało w wysokim stopniu wszystkie interesa majątkowe, osobiste

przywrócił ją w roku następnym, jednak w r. 1225 wypędził K-ów całkowicie z Węgier, i Zakon posiadłości w Siedmiogrodzie stracił nazawsze. Podnieśli K-cy o to krzyk do papieża; papieże używali rozmaitych środków, ale ani obietnice wysłania legatów do rozpatrzenia sprawy wespół z delegatami królewskimi, ani polecenie załatwienia sporu prałatom węgierskim (np. arcyb-owi ostrzyhońskie-mu) nie przyniosły rezultatu (spór trwał do 1234 r.). Różne podają uczeni pobudki tego wypędzenia K-ów. To niespokojne stosunki węgierskie, chwiejność i niestałość Andzeja II, który był piłką w ręku możnych, to intrygi dworskie, a    zwłaszcza    podszepty    wrogiego dla

Niemców i K-ów syna Andrzeja—Beli IV, to zazdrość, że kwitnący kraj obcym, K-om, a nie królowi węgierskiemu niesie świetne zyski i bogactwa, wreszcie, że K. naruszyli ze szkodą państwa    przywilej    Andrzeja    II darowizny

dotyczący i niezależne państwo budować itd.    Fryderyk II    między    innemi    nadał    K-om    usiłowali    (do tej    sprawy    artykuł Perl-

przywilej — w myśl    pojęcia    średniowiecznego,    bacha: „Der deuts.    Orden in    Siebenbiirgen“

iż cesarz jest świeckim zwierzchnikiem całe- polemika z Kętrzyńskim W. w „Mitth. des go świata i panem ziemi przez pogan zajętej Instituts fur ósterr. Geschichtsforschung“ 1905, —że wszystko, co K. kiedykolwiek na poga-    t. 26). Ale równocześnie z wypędzeniem

nach zdobędą, do nich ma należeć. K-cy u- z Siedmiogrodu, trafiła się K-om lepsza spo-

Wielka Kacyki. Illustr. Ser. I. Tom XLI. Zesi. 325b

sobność urzeczywistnienia zamiarów: było to poselstwo od Konrada mazowieckiego, punkt zwrotny w dziejach K-ckich. — 1) Powołanie K-ów / zdobycie Prus. W sprawę sprowadzenia K-ów przez ks. Konrada uczeni polscy i niemieccy (W. Kętrzyński, Perlbach, E-wald) dużo sumiennej pracy włożyli. Podawano, że Konrad sprowadził K-ów dlatego, iż nie mógł się obronić przeciw Prusakom. Na nic nie przydało się ustanowienie Krystyna Cystersa b-pem pruskim i nadanie mu rozległych włości, by chrystyanizm siał wśród Prusaków', ani założenie jakby zakonu rycerskiego „Braci dobrzyńskich", gdyż ich Prusacy wytępili prawie do szczętu i spustoszyli ziemię chełmińską. Wobec tego Konrad, za poradą Krystyna, postanowił zawezwać K-ów. Za tę obronę nadawał Konrad K-om ziemię chełmińską i nieszawską. Wprost przeciwne temu twierdzenie stawia W. Kętrzyński najpierw w pracy „O ludności polskiej w Prusach niegdyś Krzyżackich", świeżo zaś w r. 1903 i 1904 rozwinął je i uzasadnił: „O powołaniu K-ów przez ks. Konrada" 1903 („Rozpr. Akad. Umiej." serya II, t. 20), „Der. Deuts. Ordeu und Konrad v. Masovien“ (Lwów 1904). Wykazuje Kętrzyński, że prawie wszystkie dokumenty są falsyfikatami lub przeróbkami oryginałów; autentycżnemi są tylko 3 dokumenty b-pa Krystyna. Otóż napady Prusaków wymyślili K-cy, aby upozorować swoje zabory. Konrad sprowadził K-ów, aby z ich pomocą zdobyć Prusy dla Mazowsza, iw tym celu nadał im tymczasowo ziemię chełmińską, przyrzekając pewien udział z ziemi zdobytej na Prusakach. Spotkało się to zdanie z oporem wśród uczonych (Zakrzewski St. 1903, Prohaska 1904 w „Kwart. hist.“), przyczem głównie uderzono na wyniki z rozbioru krytycznego dokumentów wynikłe (pod tym względem i ks. Kujot godzący się na rezultaty W. Kętrzyńskiego w „Przegl. hist." t. I czyni pewne sprostowania). Rokowania rozpoczęły się w r. 1225 i 1226. Prowadził je z Hermanem v. Salza b-p Krystyn, jako główny pośrednik, W. mistrz zgodził się chętnie na prośbę Konrada, ale też zaraz postarał się u cesarza Fryderyka II o wielki przywilej (1226), na mocy którego darowizna Konrada, a w szczególności ziemie zdobyte na Prusakach miały w zupełności należeć do K-ów, a pośrednio jako lenno do cesarza, jako świeckiego zwierzchnika świata chrześciańskiego. Podobnej treści bullę wyjednał Herman v. Salza u pap. Honoryusza III. W ten sposób już z góry K-cy starali się spaczyć myśl Konradową. Ale nie zatrzymali się na tern, bo w 1234 podłożyli sfałszowany dokument darowizny pap. Grzegorzowi IX i uzyskali od niego zatwierdzenie falsyfikatu. Skoro ces. Fryderyk u-dzielił swojego „pozwolenia" na objęcie darowizny Konrada, Herman v. Salza wysyła w r.

1228 oddział rycerstwa pod dowództwem land-mistrza Hermana Balka (ob.), który po ułożeniu ostatecznem traktatu z Konradem i b-pem Krystynem osiadł w zamku Vogelsang (Folsąg w okolicach Chełmna) i stąd rozpoczął zdobywanie Prus. (Zaznaczyć trzeba, że jakiekolwiek były pobudki sprowadzenia K-ów, ks. Konrad nadaniem ziemi chełmińskiej nie zrzekał się władzy zwierzchniczej nad nią; była to darowizna wówczas bardzo powszechna, nie było prawie roku, by jakaś korpora-cya duchowna nie otrzymała dóbr ziemskich). Swoje położenie utrwalają K-cy dwoma sposobami—przez pertraktacye z Konradem i jego potomstwem i b-pem Krystynem, oraz pracę systematyczną zdobywania Prus i zakładania tam zamków ze zbrojną załogą. Co do per-traktacyj, ciągnęły się długo i polegały na wyłudzaniu coraz to nowych przywilejów, nadań nowych, posiadłości czy dochodów. Kwe-stye to sporne, bo tu właśnie spoczywa rdzeń sporu; jedni odrzucają pewne dokumenta jako falsyfikaty, inni w części lub w całości uważają je za wiarogodue. Faktem jest, że K. rychło rozpoczęli spór z b-pem Krystynem, do którego wmieszała się stolica apostolska i przysłała swojego legata Wilhelma, b-pa Modeny (nadto przeprowadzał on tutaj podział dyece-zyalny mimo protestu Krystyna, będącego b-pem całych Prus, a z których teraz miał wybrać sobie jedną tylko dyecezyę). B-p w tym czasie właśnie dostał się do niewoli pruskiej, i K-cy zostali panami placu; spór zakończył się w 1239 układem, mocą którego b-powi tylko trzecia część ziemi w Prusiech miała przypaść; Krystyn jeszcze w 1228 odstąpił był K-om dziesięciny z ziemi chełmińskiej i Orłowa. Również niewyjaśnioną jest sprawa, w jaki sposób K. zawładnęli Nieszawą i 4-ma wsiami do niej uależącemi, bo autentyczność dokumentu jest zakwestyonowaną. Zajęcie jednak Nieszawy, a obok tego posiadłości Rycerzy Dobrzyńskich w 1234 (oprócz samego Dobrzynia) mimo protestu ks. Konrada jest faktem. W ten sposób, przez sfałszowanie dokumentów (stanowcze falsyfikaty: wielki przywilej kruszwicki ks. Konrada z 1231 r. i darowizna Orłowa z 1229) i innemi drogami, usadowili się przed r. 1240 K. w ziemi chełmińskiej i nieszawskiej, a Grzegorz IX przyjął te posiadłości krzyżackie pod swą opiekę, jako lenno św. Piotra. (Bliższe wiadomości o fałszerstwie dokumentów: rozprawy W. Kętrzyńskiego i ks. Kujota, oraz St. Za krze ws ki „Nadania na rzecz Chrystyaua" w „Rozpr. Akad."; Perlbach „Preussisch-polnische Studien" i E-wald „Die Eroberung Preussens"). Przybyła gromadka rycerzy zakonnych z Hermanem Balke, jako mistrzem prowincyonalnym, zabrała się szybko do pracy. Już w 1231 stanął pierwszy większy zamek na ziemi pruskiej, Toruń, w 1232—Chełmno. K-cy prowadzili podbój syste-

wyparty ze swych zdobyczy już miał opuścić nowe siedziby, ale ocaliła go pomoc książąt polskich i posiłki z Niemiec. Za pośrednictwem duchowieństwa zawarto pokój ze Świętopełkiem w 1253, a Prusakom w 1249 przyznano ulgi: wolność osobistą, prawo polskie w sądownictwie za zobowiązaniem się płacenia6 dziesięcin, wyrzeczenia się wielożeństwa i zwyczajów pogańskich. Ale K-cy ocaleni umaczali zaraz swe ręce w intrydze, która Litwę przeciw nim wzburzyła. Było to państwo młode, pod grozą Zakonu Inflandzkiego i pruskiego z jednej, a ruskich książąt z drugiej strony zjednoczone przez Mendoga (ob.). Ten „założyciel państwa litewskiego", by silniejsze podstawy do rozwoju dla Litwy pozyskać, postanowił przyjąć chrześciaństwo i w tym celu zbliżył się do K-ów. Dzięki jednak pod-zebrała się wielka krucyata. Wzięli w niej j stępnej polityce Zakonu, chybiouy został cel udział K-cy, margr. brandenburski, Świętopełk ; Mendoga, sam on stracił nawet życie; ale i K. pomorski, Władysław Odonicz, Konrad mazo- nie włączyli Litwy do swych posiadłości, jak wiecki i Henryk Pobożny, Odniesiono dzięki zamierzali. (Por. Latkowski J. „Mendog, król Świętopełkowi ogromne zwycięstwo nad rzeką litewski" Kraków 1892 w „Rozpr. Akad.“). Je-Sirguną koło Kwidzyna i zdobyto Pomezanię. szcze przed śmiercią swoją Mendog rozpoczął Był to pierwszy wielki krok naprzód. Odtąd wojnę z Zakonem, porzucając chrześciaństwo, przenosi się nad Bałtyk punkt ciężkości dzio- a odniesione nad K-ami zwycięztwo pobudziło jów, choć ciągle jeszcze Akka jest stolicą Prusaków do chwycenia za oręż. Była to Zakonu. Nie łatwe było zadanie K-ów w Pru-    walka rozpaczliwa    (1260 — 1283).    K. pozyska-

matycznie —na zdobytej ziemi zakładali gród » Christburga, w 1248 r. koło Elbląga; Zakon i obsadzali załogą, nie wiele przytem myśląc o szerzeniu wiary św., pod której płaszczem walczyli; owszem, jak głoszą niektóre dzieła, utrudniali i przeszkadzali przyjmowanie chrztu, bo to tamowało ich plany. Nie byli ograniczeni do własnych sil w tej walce. Spieszyło do Prus rycerstwo z całej Europy, przejęte jeszcze żywą ideą walki w obronie krzyża, przynęcane przez K-ów hojnemi darami i świetnemi ucztami. Papieże licznych odpustów udzielali i nawoływali do udziału; to też i z Hiszpanii nie brakło ochotników. Wspomagali K-ów i książęta polscy gorliwie, bo trudno im było dojrzeć ogrom niebezpieczeństwa, które nieśli ze sobą K-cy: widzieli oni w walce z Prusakami walkę świętą, dla niej uwolnieni byli od krucyat na Wschód daleki.

W 1234 za sprawą papieża i duchowieństwa

siech. Dopomagali im gorliwie książęta poi-    li sobie    Ziemowita    mazowieckiego    i Bolesława

scy, licznie ciągnęli na „krucyaty" obcy ino- Wstydliwego, mimo że sprzeciwiało się to ży-narchowie i rycerze (np. czeski Ottokar II): wotnyrn interesom Polski; mimo, że to wspie-w 1237 r. potężnego nawet doznali wzmocnię- ranie K-ów ściągało na Polskę najazdy zagro-nia, bo połączył się z K-ami Zakon inflancki, żonycli od Zakonu ludów. Śmierć Mendoga, czyli Kawalerowie mieczowi, w 1201 r. zało-    Daniela    halickiego    (ob.) i wynikłe    stąd wojny

żony przez b-pa ryskiego Alberta. Zakon in-    domowe    na Litwie    i Rusi ułatwiły K-om wal-

fłandzki posiadał już znaczne dobra, tak, że kę, bo sami tylko Prusacy pozostali na placu, wpływ i posiadłości K-ów aż pod Psków się- Tracili oni z każdym dniem na odporności i w koń-gały. Zachowali Kawalerowie mieczowi tyl- cu uledz musieli przemocy. W r. 1283 ostatni ko osobnych mistrzów i administracyę. W r. partyzant S k u r d o (ob.) zrozpaczony uszedł 1243 legat papieski Wilhelm z Modeny prze- w głąb Litwy z towarzyszami. Galiudyę (da-prowadził podział Prus na 4 dyecezye: cheł- wniej na drodze dyplomatycznej), Nadrawię, mińską, warmińską, samlandzką i pomezań- Sudawię i Szalawię zjednoczył Zakon w swych ską, a w każdej dyecezyi a/₃ ziemi należało rękach po 50 przeszło latach walki. W 1294 bezpośrednio do Zakonu, */3 ^o b-pa. Powsta- r. pozyskali jeszcze Pomerelię i podbój Prus ją coraz to nowe zamki (Bałga, Królewiec, po 60-letniej przeszło walce został ukończony. Elbląg, Marienwerder i t. d.). Wszystko to Ale nie skończyło się rozszerzanie posiadłości jednak nie zabezpieczało K-ów. Ich okrucień- zakonnych. Intrygami, kupnem i innemi spo-stwo wobec pogańskich Prusaków, nawracanie sobami potrafili K. w różnych czasach wy-gwałtem lub nawet przeszkadzanie w przyję- łudzić okrawki państwa polskiego, do księstw ciu chrztu, ich polityka wobec sąsiadów, wszy- kujawsko - mazowieckich należące. Oprócz stko to poruszyło okolicznych książąt, wywo- Nieszawy, Orłowa, Rogowa, przeszła w ich po-łało wojnę na śmierć i życie. Pomorscy ksią- siadanie ziemia michałowska, powiaty sasiński, żęta, Litwini i sami uciskani Prusacy są boha- golędzki i pół lubowskiego. Książęta poLcy, terami tej walki. Nienawidzący swych gnębi- licznie rozrodzeni, ułatwiali K-om to rozpoście-cieli, Prusacy dwukrotnie podnieśli rokosz. Naj- ranie się przez ciągłą walkę wzajemną, a K-cy pierw w 1240 i 1241; wspomagał Prusaków za darmo nie dawali Piastowicom swojej po-Świętopełk pomorski, który lubo gorliwym był mocy. A aby ubezpieczyć nabytek wyłudzony, zwolennikiem K-ów, pierwszy z okolicznych uznawali go za lenno cesarstwa lub papiestwa, książąt poznał ich groźne zamiary i z całą Piastowicom zawdzięczali K-cy całą swoją ro-energią przeciw nim wystąpił. Na lądzie i mo- snącą potęgę i usadowienie się trwałe w Pru-rzu zawrzała wojna, w 1245 srożąc się koło sach. I w Europie zachodniej nie mniejsza była potęga K-ów. Większe obszary dóbr ₍ stąd wynikała nieustająca wojna na kresach zakonnych powstały w Niemczech, utworzono j tych państw, nieprzerywana nawet podczas pokoju tam 12 balliwij pod zarządem „landkomturów“: s urzędowego. Dzisiejsze obszary Inflant, Esto-

leżny wszakże od K-ów, i te więc posiadłości Kawalerów mieczowych za należące do K-ów możnaby uważać. Oddzielała je od siebie wciskając się wąskim klinem Żmudź, o jej podboju wciąż marzyli K-cy. Państwo k-ckie na obszarze Prus obejmowało: ziemię chełmińską, Po-merelię (Pomorze gdańskie), tj. późniejsze woj. pomorskie, chełmińskie i malborskie, Pomeza-uię (jej mała zachodnia część należała potem do Polski jako wojew. malborskie), ziemię saską czyli sassińską, Pogesanię, Warmię, Gali.idyę, Sudawię, Szalawię, Nadrawię, Sam-landyę, Nataugię i Barten. Obszar ten dzielił się na 14 komturyj (według Toeppeua), których stolicami były: Malborg, Elbląg, Królewiec, Gdańsk, Brandenburg, Chełmno, Ra-gneta, Gniew (Mewe), Szlochawa, Tuchola, Swiecie, Osterode i Kristborg (Kiszporg, Christ-burg). Czasowo należała do K-ów Nowa Marchia, Żmudź, Kujawy z ziemią dobrzyńską. — b) Naczelna władza. Na czele państwa stał W. mistrz z rezydencyą w Malborgu, otoczony przez dostojników, urzędników i braci zakonnych. Zakon w ścisłem tego słowa znaczeniu był właściwie rządem, jako stan pierwszy i zamknięty w sobie. Tą formą swojego rządu, nawskroś oryginalną, różniło się państwo k-ckie od współczesnych państw europejskich. Nie była to monarchia, uie rządził tam bowiem dynasta dziedziczny albo elekcyjny, był to rząd wielogłowy, choć jego naczelnik dzierżył w swych rękach wielki zakres władzy. Ten zakres władzy wynikał wszelako nie z tytułu przedstawicielstwa państwa na zewnątrz, ale stąd, że W. mistrz był przełożonym zakonu rycerskiego, którego członkowie jako zakonnicy winni mu byli ślepe posłuszeństwo, a którzy równocześnie byli urzędnikami państwowymi. Nie groziło więc państwu k-ckiemu niebezpieczeństwo osłabienia władzy przez przypuszczanie do udziału w rządach poddanych, obdarzania ich urzędami, bo do tego wystarczała brać zakonna, oddzielona zupełnie od reszty społeczeństwa. Rządy państwa spoczywały w gronie zakonników rycerzy.

1)    Frankonia, 2) Hessya, 3) Bieseu, 4) West- j nii i Kurlandyi zajmował Zakon inflancki, za-falia, 5) Saksonia, 6) Lotaryngia, 7) Turyngia,

8) Utrecht, 9) Alzacya, 10) Koblencya, 11)

Austrya, 12) Burgundya. Te baliwie podlegały osobnej władzy, tj. osobnemu mistrzowi, zw. niemieckim (Deutschmeister). Później cztery z tych balliwij: Austryę, Burgundyę, Al-zacyę i koblencyę wydzielono jako okręg pruski i poddano wprost w. mistrzowi. Oprócz tych 12 niemieckich były jeszcze 4 balliwie w innych krajach: 1) Lombardya z komturya-mi w Wenecyi, Padwie, Bolonii i Breceunigo;

2)    Romania z domami zakonnemi w Rzymie, |

Viterbo i Monte Fiasćone (tutaj należały posiadłości w Grecyi właściwej, na Peloponezie, t. zw. Achaja); 3) Apulia z komturyami w Neapolu, Barletta, Bari, Cornet i Brindisi; 4) Kastylia z domem Palermo i SS. Sepulchro w Hiszpanii. Równocześnie tracili K-cy posiadłości na Wschodzie. W r. 1291 pada Akka, a z tą chwilą kończy swój żywot królestwo jerozolimskie, i K-cy tracą wszystkie swoje posiadłości na Wschodzie. Wskutek tego trzynasty W. mistrz, Konrad y. Feuchtwam gen (1290 —1297), przeniósł swą stolicę do Wenecyi i tu w r. 1292 odbywa się wielka kapituła generalna, na której dokonano jakby re-wizyi statutów. Nie długo jednak rezydował W. mistrz nad Adryatykiem. Siegfrid v.

Feuchtwangen (1303 — 1311) przesiedla się z Marburga (tu bowiem mieszkał jego poprzednik, Gotfryd v. Hohenlohe) do Malborga, który odtąd, od r. 1309, jest rezydencyą W. mistrzów i stolicą obszernych włości k-ckich, by potem Królewcowi swego miejsca ustąpić.

Państwo k-ekie wchodzi w świetny okres swoich dziejów. — 5) Organizacya państwa k-ckiego. a) Ogólny zarys. Nie tworzyły ziemie zakonne jednolitego państwa nawet w Prusiech samych, nie mówimy już o posiadłościach w Niemczech, Czechach, Austryi i in. Wynikło to z dróg kształtowania się tego państwa. Były to wszystko ziemie mieczem zdobyte (ziemie pruskie na wschód od dolnej Wisły), lub intrygami dyplomatycznemi zajęte (Pomorze gdańskie), albo kupione (Nowa Marchia). Rdzeń państwa krzyżackiego leżał j Sprawował je naczelnie i dożywotnie W. mistrz, nad dolną Wisłą i Niemnem, — dzisiejsze Prusy I obierany przez wielką kapitułę, i dodani mu

wschodnie i zachodnie; najdalej wysuniętym punktem było m-sto Kłajpeda (Me-mel). na zachód Lauenburg, poza którym w tej stronie należało jeszcze do K-ów przez pewien czas b-stwo kamińskie, obszarem swoim przecinające od południa ku północy Pomorze nad-odrzańskie. Od południa między państwem k-ckim a Polską nie było granicy naturalnej; na małej tylko przestrzeni w okolicach Toru- sprawy nie mógł przedsięwziąć bez zwołania nie i Nieszawy, należącej także do K-ów, two- j kapituły, posiadającej wyłącznie władzę usta-rzyła ją Wisła. Podobnież było i od Litwy: ' wodawczą (tylko kapituła, nikt inuy), a której

na wschód ! dostojnicy, jakby dzisiejsi ministrowie: wielki komtur, kontroler skarbu i zastępca mistrza; marszałek zakonny, jakby minister wojny i hetman; w. szpitalnik, mający nadzór nad szpitalami; W. szatny (Trappier) i skarbnik (Tressler), czyli jakby marszałek nadworny i podskarbi. W. mistrz był obowiązany porozumiewać się z tymi 5 dostojnikami, a ważniejszej

także przysługiwało prawo złożenia W. mistrza z godności. Kapituła generalna naprzód w Elblągu, potem w Malborgu (w balliwjach Rzeszy niemieckiej pod kierownictwem mistrza niemieckiego we Frankfurcie nad Menem) zbierała się rok rocznie w dzień Podniesienia św. Krzyża, 14 września (a nadto jeżeli chodziło o wybór W. mistrza). Należeli do niej wszyscy dostojnicy zakonni, mistrzowie dzielnic i wyżsi urzędnicy.

K-cy zmuszeni są uciekać się do wojsk najemnych. Poraź pierwszy pojawiają się najemnicy w bitwie pod Grunwaldem. Jakkolwiek nikt w państwie nie był wolny od służby wojskowej, wszelako były różne stopnie wśród poddanych tego obowiązku: uprzywilejowaną była ludność niemiecka, winna była tylko sześć tygodni stać pod bronią, w przeciwieństwie do polskiej i pruskiej. Nie wszystkim także musiał Zakon zwracać szkody, które sprowadzał ten ciężar, oraz koszta uzbrojenia. Najważniejszą była ciężka kawalerya i na niej spoczywała siła wojska. Piechoty używali K. niewiele jako wojsk pomocniczych, straży lub do obsługi machin oblężniczych, a później armat. Z czasem wchodzi w zwyczaj tworzenie t. zw. turkopolów, tj. lekkiej konnicy, utrzymywanej na żołdzie. Wogóle od w. XV wojska zaciężne (jak i w całej Europie) stają się zwolna główną częścią wojsk k-ckich. Do obrony państwa prócz wojska służą liczne i nader obronne zamki, gdzie nad załogami dowództwo posiada komtur (ob. Kointuro wie i Komturye). — cl) Duchowieństwo. W skład Zakonu wchodziło wreszcie ducho-

Oprócz wielkiej kapituły były kapituły konwentów (Hauscapitel ob. Konwent), zwoływane przez Komturów, którzy im przewodniczyli. Na obu głosowano większością. Na kapitułach konwentów radzono oczywiście nad potrzebami danej komturyi czy domu (konwentu). Pod względem administracyjnym dzieliło się państwo k-ckie na prowincye zarządzane przez mistrzów krajowych, którym podlegali komturowie, czyli przełożeni poszczególnych zamków (Ob. komturowie i komturye).

wieństwo. Zakon dzielił się na braci-rycerzy i braci-kapłanów i w każdym konwencie (domu) (ob.) musiał się znajdować brat-kapłan dla potrzeb religijnych konwentu. Aie K-cy mieli i poddanych swoich, którzy także potrzebowali kapłanów. Całe państwo dzieliło się na cztery dyecezye według podziału legata Wilhelma z r. 1243 i poddane były metropolii

Posłuszeństwo zakonne wśród całej tej hierarchii nadawało jednolitość rządom i polityce: mimo wielkich niebezpieczeństw w XIII w. K-cy przetrwali zwycięzko burze i zgotowali świet-tność swego państwa w XIV w.—c) Wojsko.

Drugiem narzędziem tworzenia i utrzymywania państwa było wojsko, które również opierało się na Zakonie. Bo państwo k-ckie było wybitnie militarnem, przez wojnę stworzonem.

mu

Służba wojskowa była obowiązkiem braci zakonnej, choćby z racyi reguły Zakonu. Jądro wojska kckiego tworzyli sami członkowie Zakonu ze swoim orszakiem służebuym i ludźmi ryskiej. Tworzyły te b-stwa pierwotnie jeże swych posiadłości ziemskich. Liczbę ich dno b-stwo pruskie, którego głową był ongi z początkiem XV w., tj. liczbę braci rycerzy, b-p Krystyn. Arcyb-powi ryskiemu winni byli oznacza jeden z uczonych niemieckich na j posłuszeństwo i podlegali ich jurysdykcyi nie-1200 głów. Służbę rycerską konną odprawia- tylko biskupi pruscy i intlancey, ale także li także sołtysi i właściciele dóbr ziemskich, członkowie obu zakonów na mocy bulli Grze-ok. 5 000 ludzi. Cztery b-stwa (chełmińskie, gorza IX i osobnego układu z 1254 r. Nie pomezańskie, sambijskie i warmińskie) i kia- przeszkadzało to jednak K-om rozpocząć gwał-sztory w Oliwie i Pepliuie dawały 1 300, inia- ; townego sporu naprzód z Krystynem, potem sta (85 Landstadte) 500 jeźdźców. Do tego i z areyb-pami ryskimi, wogęle z całem ducho-przybywały zaciągi z większych miast i wsi , wieństwem, o jurysdykcyę, o zmianę habitów czynszowych, obowiązek dostarczania przez lud- u członków kapituły ryskiej itd. Ten ostatni ność wozów i przyborów wojennych, a wszy- spór zakończył się bullą Juliusza II z r. 1508. stko to tworzyło olbrzymią na owe czasy siłę Przybrał on wybitnie piętno polityczne z zbrojną. Ale nie koniec na tem. Podejmowane końcem XIV w., gdy na stolicy ryskiej za-wspauiale ciąguęły do Malborga orszaki rycer- siadał Jan Sinten, a b-pem dorpackim był Teo-stwa zachodniego, zapraszanego przez K-ów do doryk z Damerau; chodziło wtedy o obsadzenie harców z poganami w obronie wiary i krzyża metropolii po Sintenie (Por. Koneczny „Ja-św. Z idei krucyat powstał zakon k-cki i pie- j giełło i Witold¹⁴, dodatek o Sintenie; Prohaska lęgnował też tę ideę starannie we własnym i „Spór o mitrę i pastorał w Rydze¹¹ „Kwart, interesie: idea sama zażywała ogromnej sym- I hist.“ 1895). I do spraw innych stolic b-pich patyi i choć na Wschodzie upadły krucya- i mięszali się ciągle K-cy, a ostatecznym wyni-ty, ich zasady długo żyły nad Bałtykiem. Te- j kiem tej walki z duchowieństwem w Pru-polskiemu (w pierwszych latach) i niemiec- siech było to, że każdy biskup (chełmiński, kiemu rycerstwu i książętom zawdzięczali j pomezański, sambijski) musiał być człon-K-cy, że w 50 lat zdołali ujarzmić Prusaków, j kiem Zakonu oprócz warmińskiego; ró-W w. XIV trwają jeszcze te pielgrzymski ry- j wnież w kapitułach katedralnych zasiadali cerstwa w całej pełni, dopiero w początkach ! bracia-kapłani. Zakon wreszcie posiadał pra-następnego słabną, aż całkiem ustają, a I wo patronatu nad kościołami w swojem pań-

stwie. Choć więc b-pi mieli większą autonomię w obrębie swoich majątków i większą władzą niż gdzieindziej, to nie mogli jej użyć przeciw K-om, bo sami byli członkami Zakonu. W walce z duchowieństwem W. mistrzowie również nie przebierali w środkach, byle tylko majątki b-pie zabrać i wpływać na elekcyę b-pów. Kościół w państwie k-ckim posiadał v₃ całego kraju, podczas gdy % było majątkiem Zakonu. Dziesięciny również pobierał Zakon, a nie duchowieństwo. W sprawach polityki zewnętrznej, wojny i pokoju, ludność dóbr kościelnych była obowiązana słuchać Zakonu. Mniej korzystne dla Zakonu było tylko jego stanowisko w Pomerelii, więcej ograniczone względem ludności. Słowem, całą pełnię praw posiadał tylko ten, kto był istotnym członkiem Zakonu, czy jako brat-rycerz czy jako brat-kapłan.—e) Poddani. Poddani nie byli ludnością jednolitą, składali się z Polakow (zwłaszcza w ziemi chełmińskiej), Niemców, Pomorzan, Prusaków wreszcie w drobnej liczbie. Prócz podboju działał drugi czynniki: ko-lonizacya na wielką skalę, prowadzona przez K-ów. Powstauie państwa k-ckiego drogą podboju z jednej strony, a kolonizacya z drugiej były równocześnie źródłem różnorakiego stanowiska prawnego warstw poszczególnych. Obie te rzeczy stoją ze sobą w związku i wcale nie są wyłączną właściwością państwa k-ckiego; w Wiek. Sred. w całej Europie istniała zamknięta organizacya stanowa. Na pierw-szem miejscu stały miasta niemieckie, które wkrótce po swojem założeniu doszły do potęgi i uzyskały poważne znaczenie w związku han-zeatyckim. Wszystkie miały autonomię i rządziły się prawem magdeburskiem, które zwano tu chełmińskiem, prócz Elbląga, który się trzymał prawa lubeckiego. Ustrój wewnętrzny miast nie różnił się od powszechnie znanego: repre-zentacya i zarząd spoczywał w obieralnej śród obywateli radzie miejskiej z burmistrzem na czele, sądownictwo w ręku wójta i ławników. Ale Za^on mieszał się w te sprawy przez swoich urzędników (Hauscomthur lub Pf\eger)\ członkowie rady musieli być potwierdzeni przez W. mistrza, a w sądzie ławniczym zasiadał u-rzędnik k-cki. Również niektóre cięższe zbrodnie, apelacye od wyroków, udział w opłatach sądowych zastrzegł dla siebie Zakon. Mieszczanie mogli posiadać grunta i dziedziczyć je w obu liniach. Na rzecz państwa składali oznaczone daniny w pieniądzach i w naturze, a na wojnę musieli dostarczać machin oblężni-czych i z każdych 10 łanów jeźdźca uzbrojonego. Z dochodów kupieckich, z ceł, z opłat targowych z handlu pobierali K-cy od miast opłaty. Do największych miast należały: Gdańsk, Malborg, Elbląg, Toruń, Chełmno i Królewiec.—Również pomyślne było położenie właścicieli ziemskich, także Niemców. Wolni byli oni od dziesięcin, czynszów i robocizny, a za to musieli pełnić służbę wojenną, konno i w ciężkiej zbroi, jeżeli majątek ich wynosił ponad 40 łanów, w lżejszej—jeżeli irmiej mieli. Składali także drobną opłatę zamiast dziesięcin jako wyraz, że uznają zwierzchnictwo Zakonu. Przyznaną im była niższa jurys-dykcya w mniej ważnych sprawach wraz z dochodami i udział w wyższej jurysdykcyi. Główne jednak jądro ludności i źródło dochodów stanowili posiadacze małej własności ziemskiej, wielkości 2 łanów. Byli to koloniści-chłopi, o-sadzeni w takisam sposób i na takichsamych prawach, jak wszędzie, gdzie występuje kolo-nizacya niemiecka, np. w Polsce. Wieś otrzymywała samorząd, swojego sołtysa i ławę, a koloniści plącą oznaczony czynsz wysokości V₂ — 10 grzywien z łanu, zależnie od warunków. Obowiązani są do służby wojskowej: mają z każdych 10 łanów uzbroić i wysłać jednego człowieka; obowiązani dalej do robocizn w domenach zakonnych i przy budowie i naprawie zamków i gmachów. Ten ostatni ciężar zamieniono później na opłatę pieniężną. Płacą wreszcie koloniści dziesięcinę. Kolonistami takimi nie byli wyłącznie Niemcy, jakkolwiek stanowią ogromną większość; nie brakło i Polaków, a K-cy względem nich, co trzeba podnieść, wcale nie zachowywali się inaczej, jak wobec Niemców. Przewrotną była polityka K-ów względem państwa polskiego, a-le nie względem Polaków, poddanych k-ckich; traktowali ich na równi z Niemcami, jednakowych wymagali na rzecz państwa ciężarów. Stanowisko więc prawno-publiczne kolon, polskich i niemieckich było podobne. Rzecz inna, że całą pełnię praw, uprzywilejowane stanowisko posiadał wyłącznie członek Zakonu, a Polak mógł nim być wyjątkowo. Różnica więc stanowiska prawno-publicznego Niemca a Polaka ma gdzieindziej swoje źródło, nie w przynależności do pewnego stanu. Ta klasa małych właścicieli była też główną podstawą panowania K-go. Najbardziej upośledzone było stanowisko ludności pierwotnej, tj. Prusaków, a zwłaszcza ludności kmiecej, bo wolni (szlachta) z biegiem czasu przeszli w szeregi niemieckich „wolnych", tj. wielkich właścicieli. Prusacy byli ludnością niewolną; mogli mieszkać wyłącznie w domenach zakonnych, wykluczeni od miast i wsi, drogą kolonizacyi powstałych. Ich prawo dziedziczenia ograniczało się tylko do linii męskiej z wykluczeniem córek i bocznych krewnych. Podlegali jurysdykcyi urzędnika Zakonu, który sądził według własnej opinii. Płacili dziesięciny i wysokie łanowe, używani byli do robocizn i budowli, służyli wojskowo bez ograniczeń. Inne klasy miały bowiem pod tym względem różne ulgi, np. co do czasu trwania wyprawy. Ta klasa rychło wyginęła zupełnie.—Ludność polska była znaczna, zarówno szlachecka jak kmiecia. Ziemia chełmińska w szczególności i Pomorze obfitowały w osady polskie zarówno

starszych od • panowania K-go, jak i późniejszych kolonistów. K-y zostawili własne prawo i autonomię tej ludności polskiej, którą zastali przybywając, ułożyli tylko jej stosunek do siebie, obowiązki i ciężary. Położenie szlachcica czy chłopa polskiego było takiesamo, jak niemieckiego, a spotykany w dokumentach czy statutach zakaz nabywania ziemi przez Polaków należy rozumieć ze stanowiska politycznego, a nie etniczego: nie wolno było nabywać ziemi poddanemu państwa polskiego, jeżeli się jednak przesiedlił i stał się poddanym K-im, to narodowość nie tworzyła przeszkody. Zakaz taki jest też zupełnie zrozumiały, bo posiadanie ziemi pociągało równocześnie za sobą obowiązek służby wojennej; ktoś więc, co mieszkał w granicach innego państwa, obowiązkowi temu w stosunku do drugiego czynić nie mógł, jeżeli w tym drugim także posiadał majątek, a między temi państwami wybuchła wojna. Co doNiemców, zakaz taki był niepotrzebny, bo K. nie sąsiadowali z państwem niemieckiem, osiadłej szlachty niemieckiej jako właścicieli wielkich majątków było bardzo niewiele- dopiero w XV w. zaczyna się jej liczba pomnażać. Klasę więc wielkich właścicieli (ponad dwa łany) tworzy przeważnie szlachta polska i pomorska. Inaczej już jest z ludnością wieśniaczą i kolonistami.

tys. grzywien). Skarb zakonny uchodził w XIV w. za niewyczerpany w opinii Europy, K-cy rozpożyczali kapitały książętom na wszystkie strony (Zygmunt luksem, korzystał najczęściej), obdarzali hojnie swoich przyjaciół, ugaszczali wystawnie, zjednywali sobie sympatyę i przekupywali opinię, nawet w dalekim Rzymie wśród członków świętego Kolegium (dzięki także osobnemu urzędnikowi, prokuratorowi zakonnemu, który stale strzegł w kuryi interesów Zakonu). Nie szczędzili przekupstwa K-cy: tym środkom zawdzięczali moc zwycięztw dyplomatycznych i bezkarność w sporach z Polską. Ciężko zaważył pieniądz k-cki w dziejach Polski. Podane wyżej źródła dochodów—to tylko najważniejsze, nie brakło bowiem i innych: za same zmiany w obsadzeniu godności ściągnął Ulrycli Jungingen do kasy mistrzowskiej 74 tys. grzywien. W. mistrz otrzymywał na swoje utrzymanie stałą rentę 5300—5600 grz. A i bogactwo samego kraju, dzięki wysokiemu poziomowi rolnictwa, rozwojowi miast, kwitnącemu stanowi przemysłu i handlu, nie było bez znaczenia dla skarbu. Zarząd skarbu w państwie zakonnem był rozstrzelony. Każdy komtur zbierał dochody (opłaty, czynsze) swojej kom-turyi i miał urzędników podwładnych, osobnych do wszystkich regaliów zakonnych, więc do młynów, żeglugi, rybołóstwa, po największej części z pośród braci zakonnej. Dochodami temi zarządzał komtur na własną odpowiedzialność be-z zwracania się do W. mistrza- używał ich na administracyę i potrzeby swojego okręgu i nie zdawał z nich rachunków rocznych,

/) Skarb. Bogaty skarb był obok siły zbrojnej inną podstawą potęgi. Skarb można podzielić na dwa rodzaje: naturalny i pieniężny.

tralnej, a nowy komtur na nowo rozpoczynał zarząd. Kasą centralną zawiadował Wielki komtur i skarbnik. Oni dwaj i W. mistrz trzeci mieli osobne klucze do skarbu. Pierwszym poważnym ciosem, co uderzył w finansowość Zakonu, był pogrom grunwaldzki, a ściślej jeden z warunków pokoju toruńskiego z 1411 r., tj, obowiązek zapłacenia Polsce 100 tys. kóp groszy praskich. Wtedy to poraź pierwszy Zakon uciekł się do ryzykownego środka, tj. do podatku. Dotąd bowiem podatek we wła-ściwem znaczeniu nie był znany; jego uchwalenie wymagało zgody stanów, co w dalszej konsenkwencyi pociągało za sobą konieczność przypuszczenia stanów do udziału w rządach. Wtedy to rozwinęły się cła wywozowe i przywozowe, i zaprowadzono akcyzę. O tzw. funt-coll i inne cła i podatki prowadzi od XV w. Zakon ciągłe ze stanami spory, które z ekonomicznych zmieniają się w polityczne, podkopują powagę i władzę Zakonu i przyspieszają katastrofę, g) Stany prusk i e. Dopiero w XV w. uzyskały stany pruskie wpływ na sprawy państwa i własną reprezentacyę ogólną. Ogólną, bo poszczególne stany już przedtem miały

Naturalny, tj. zapasy zboża, owoców, zwierząt, wogóle inwentarza żywego i wszelkiego rodzaju zbiorów gospodarskich, mieszczących się j aż dopiero wtedy, gdy komturyę opuszczał, w osobnych śpichlerzach. O bogactwie tego ro- | Wówczas sumę pozostałą wnosił do kasy cen-dzaju zasobów świadczą liczby: około 1400 r. posiadał Zakon w swoich śpichlerzach 24 tys. miar pszenicy, 463 — żyta, 47 —jęczmienia, przeszło 200 tys. chmielu, wszystko z dome-nów zakonnych, dziesięcin i opłat w naturaliach.

Dochody pieniężne płynęły z czynszów, płaconych przez kolon, miejskich i wiejskich, i z opłat, któreby można nazwać podatkami pośredniemi, mianowicie za używanie lasów i polowań, większych rzek, jezior i morza, młynów i innych regaliów. Dawały one K-om znaczne dochody, np. z rybołóstwa około 10 tys. grzywien rocznie, podobnyż dochód przynosił jeden młyn w Gdańsku. Również dochód z mennicy, żup solnych, kopalń, należał do skarbu. Ogół tego rodzaju dochodów z czyuszów, regaliów i przedsiębiorstw, wynosił rocznie przeszło 50 tys. grzywien srebra. Ale większe były dochody z handlu i ceł. K-cy bowiem znaczną ilość zapasów w naturaliach sprzedawali na własną rękę za granicę; w drugiej zwłaszcza ! połowie XIV w. był ten handel wysoKo- rozwinięty. W każdym niemal zamku był osobny do tego urzędnik, a ogniskiem zarządu był Mal-borg,tu obracano największym kapitałem (45 —

55 tys. grzywien); po nim szedł Królewiec (30 i zgromadzenia, ale wyłącznie stanowych inte-

resów dotyczące. W połowie XIV w. sześć ływanych na świadków przez W.' mistrza wy-wielkich miast: Gdańsk, Chełm, Toruń, Elbląg, bitniejszych osób z pośród szlachty, były inne je-Królewiec i Brunsberga, należące do związku szcze próby wytworzenia reprezentacyi stano-hanzeatyckiego, wysyłają swoich reprezentan- wej: jakieś nieznane bliżej zjazdy wojskowe, tów na sejmy Hanzy i potem same między so- sądowe,szlachty i mniejszych miast w danych bą odbywają zgromadzenia, na których nara- j okręgach, wreszcie okręgowe stanu ziemiańskie-dzają się nad własnemi, handlowemi zwłaszcza go, tj. z większej liczby okręgów. Po raz pierw* interesami (w polityce handlowej pozostawił im szy pojawia się ogólna reprezentacya stanów W. mistrz zupełną swobodę, do tego stopnia, po ukończeniu wielkiej wojny z Polską z 1409 — że mogły prowadzić wojnę z miastem czy pań- 1411 za Henryka v. Plauen. Że tak późno — stwem, z którem K-cy oficyalnie w danej chwi- przyczyniała się do tego w znacznej mieli zachowywali pokój). Na takie sejmy miejskie rze doskonała gospodarka finansowa Zakonu, te sześć miast wysyła reprezentantów, którzy A oczywiście, jak zresztą wszędzie w Europie, obradują nad kwestyami przemysłu, monety, W. mistrz (ograniczony w swej władzy przez handlu itd. Zdarza się także ku końcowi XIV w,, mistrza niemieckiego i inflanckiego, którzy że W. mistrz wzywa reprezentantów stanów, w obrębie swoich terytoryów byli udzielnymi jako świadków ważniejszych aktów polityki ze- prawie i mieli między innemi prawa [Deutsch-wnętrznej, np. przy przyjęciu posłów cudzoziem- meister] pociągnięcia W. mistrza do odpowie-skich, zawieraniu pokoju, wypowiadaniu woj- dzialności i pozbawienia godności), ze swoją ny. W jaki sposób powstawali ci reprezentanci, ściślejszą 7-o członkową radą, ani wielka kapi-nie jest rzeczą wiadomą, prawdopodobnie na- tuła nie mieli wcale ochoty zrzekać się swo-czelnicy poszczególnych okręgów (np. komtu- jego przywileju rządzenia i dopuszczać szersze rowie) powoływali najznakomiszych według warstwy do udziału w rządach. Henryka v. własnego upodobania. Również nieznany jest Plauen zmusiła do powołania reprezentantów udział b-pów i duchowieństwa w takich zebra- I stanów konieczność finansowa (zapłacenia Pol-niach. Tylko stosunek miast jest znany, a mia- sce, na podstawie warunków pokoju toruńskie-nowicie interes stanu mieszczańskiego repre- go z 141 1 r , sto tysięcy kóp groszy praskich). Re-zentują wyłącznie delegaci owych 6 miast, in- prezentanci więc rycerstwa, sześciu miast wiel-ne nie wysyłają wcale posłów. Ale zebrań tych ! kich i, co ważniejsza, bo poraź pierwszy wtedy nie można jeszcze nazwać sejmami i nie moż- | się pojawiają, także i mniejszych miast zbie-na mówić o wpływie stanów; udział ich jest ; rają się na sejm (Tagfahrt) 22 lut. 1411 w Oste-wręcz formalny, nie bez znaczenia o tyle tyl- ! rode i uchwalają podatek. Od tego czasu zja-ko, że stwarzał prejudykat na przyszłość. Ca- ; wiają się takie zjazdy stanowe coraz częściej ły rząd spoczywa w ręku W. mistrza i jego ¹ i coraz większy uzyskują wpływ. Sam Henryk najwyższych urzędników, a w dalszym ciągu v. Plauen w krótkich swoich rządach zwołuje w wielkiej kapitule, do której należą wyłącz- je kilkakrotnie (np. 28 paźdz. 1412 w Elblągu), nie członkowie Zakonu. Rządzą więc sami K-y, zawsze jednak w celach uchwalenia podatku, których liczba wynosi w czasach świetności co jest pierwotnie wyłącznem zadaniem stanów. 1000, po Grunwaldzie 500, później 300 głów— Nadto ten W. mistrz jest twórcą innej iu-ich poddani zaś udziału i wpływu nie mają wca- stytucyi: rady stanu (Landesrath) powoła-le. Zmienia się to w okresie Wielkiej Wojny, nej w 1412 r. Składali ją delegaci z miast Wytworzenie się reprezentacyi stanowej w pań- j i okręgów, w ogólnej liczbie 47: 20 ze szlach-stwie jest w ścisłym związku z upadkiem ' ty i 27 z miast, wybrani przez W. mistrza potęgi jego i jest poniekąd równocześnie z je- ! i zaprzysiężeni jako doradzcy Zakonu. Mieli dnej strony tego wyrazem i skutkiem, a z dru- oni po swoich okręgach przedstawić koniecz-giej czynnikiem, który ten upadek przyśpiesza, ność podatków, wybrać je i w swoicli rękach Nadto pozostaje w łączności z tym ogólno-dzie- do czasu zatrzymać. Ale rada stanu była zja-jowym rozwojem stanowości i ożywieniem się wiskiem efemerycznem i po złożeniu Plauena szerszych kół społecznych w Europie, przede- z godności istnieć przestała. Jest ważną dlate-wszystkiem w rosnącej w potęgę Polsce, z któ- go, że można w niej widzieć dowód dążności rą mieszkańcy państwa K-go podtrzymują usta- W. mistrza do rozbicia zjazdów stanowych (np. wiczne stosunki, na którą się zapatrują i z ' wielkich miast, szlachty po okręgach), tam bo-której czerpią wzory. Wzrastający w XV w. j wiem szła inieyatywaz dołu, w „radzie stanu“ na-wpływ szerokich tłumów szlacheckich polskich j tomiast z góry. Udział stanów nie znika odtąd, na sprawy państwowe i władzę ustawodawczą musiał budzić zazdrość wśród rycerstwa i ziemian państwa K-go. Ale dążność do wytworzenia reprezentacyi własnej była także wytworem organizacyi państwa K-go i nieszczęśliwej wojny z Polską (Grunwald). Oprócz powyżej wspomnianych zjazdów wielkich miast w celach handlowych i innych i owych powo-

chociaż Michał Kuchmeister próbuje obchodzić się bez ich pomocy. Już istniał wówczas „związek jaszczurczy“, a antagopizm miast pruskich a Zakonu wzrastał z powodu polityki K-ów handlowej na własną rękę [ta polityka dotycząca handlu zbożem (Malborg główna siedziba) i bursztynem (Królewiec) jest naśladownictwem polityki Fryderyka II Hohenstaufa

na Sycylii] i ponieważ przeważną część ciężą- j nie były niezmienne; były chwile, gdzie od rów ogromnych wojny z Polską zrzucali W. | stanów zależało wszystko; były jednak i ta-mistrzowie na miasta przez nakładanie wiel- i kie, gdzie instytucya tylko doradczym była kich podatków (cła funtowego); w dodatku Pa- organem. Każdy niemal mistrz próbował ogra-weł Russdorf wprowadził bez zezwolenia sta- niczyć wpływ stanów, stąd wzmagał się ciągle nów funtcoll (Pfundeo/1) na nowo, mimo że antagonizm, tak że stany z radością powitały poprzednicy go znieśli. Dlatego też miasta i sta- j sekularyzacyę Prus zakonnych w r. 1525. Zbie-ny wymuszają na W. mistrzu, oprócz uchwala- j rały się stany co roku, nieraz częściej, zrazu nia podatków, jeszcze wpływ na politykę ze- najczęściej w Elblągu, po pokoju toruńskim wnętrzną: odtąd nie wolno W. mistrzowi rozpoczynać wojny bez zezwolenia stanów. W rozej-mie bowiem łęczyckim ^ 1483} między Polską a Zakonem znajduje się klauzula, że, wrazie odnowienia wojny, poddani strony, która ją odnowiła, wolni są od posłuszeństwa względem swojej władzy, tensam warunek zawiera tzw. wieczysty pokój w Brześciu kujawskim z 1435.

z 1466 r. w Królewcu. Sprawa sejmowośei w Prusach zakonnych nie jest dostatecznie opracowana, h) Sądy. Sądownictwo było niejednolite, inne w każdym ze stanów; jest to zresztą właściwością Średniowiecza. Członkowie Zakonu, oraz poszczególne narodowości miały każda odrębne prawa i przewód sądowy. Zakon zastrzegł dla siebie tylko ważniejsze przestępstwa, niektóre dochody sądowe i pewnego rodzajn kontrolę, zostawiając warstwom ludności swojej zupełny samorząd, i) Bibliografia. O organizacyi państwa Sattler „Der Staat d. D. O. in. Preussen zur Zeit seiner Bliite* („Hist. Zeitschr. v. Svbel“ 1883, nie duży, ale dobry

Stany pruskie, a zwłaszcza w ziemi chełmińskiej były wówczas tak niechętne Zakonowi i wojnie z Polską, że obezwładniły W. mistrza Pawła Russdorfa w działaniach wojennych i zmusiły go do wskrzeszenia instytucyi, przez Henryka Plauena wprowadzonej, tj. tej Rady stanu (Landesrnth). W Elblągu 19 marca 1430 I szkic); Toppen „Der DRO. und die Stande r. powołano ją napowrót do życia. Składa- Preussens“ (tamże); oraz bardzo ważne: Toep-

ła się z 6 prałatów, 6 delegatów miast wielkich, tyluż mniejszych i 6 z śród ziemiaństwa; przewodniczył jej W. mistrz. W parę lat później przyrzekł uroczyście W. mistrz, że nikt nie będzie karany śmiercią bez śledztwa i że corocznie mistrz zwoła wielkie zgromadzenie stanów, na którem będzie można wytoczyć skargi i radzić się będzie nad reformami. Wtedy także powstała ściślejsza rada tajna z 4 reprezentantów szlachty, przy W. mistrzu stale bawiąca i nad wszystkiemi sprawami obradująca. W 1440 r. zawiązuje się wielki „Związek pruski“, przez W. mistrza pod przymusem zatwierdzony, który w 14 lat potem podda się Polsce i wojnę 13-letnią wywoła. Właściwy sejm pruski rozwinął się wszakże dopiero za czasów

pen „Akten der Standetage Ost und West-preusseus“ t. I—V (Lipsk). Dla stosunków społecznych: Kętrzyński „O ludności polskiej w Prn-siech niegdyś krzyżackich¹¹ (dużo szczegółów o stanowisku prawno-prywatnem różnych warstw, ich ciężarach wobec państwa i przywilejach). 6) Czasy świetności (1309 —1410). a) Podbój Pomorza. Z przeniesieniem stolicy do Malbor-ga, zaczyna się okres potęgi K-ów, jej podstawą była organizacya państwa i olbrzymi, niesłychany niemal wedle pojęć ówczesnych skarb. R. 1309 zaszedł wypadek, który rozszerzył terytoryum o wielką i bogatą ziemię, ale zarazem było to nowe ziarno, co przyśpieszyło rozwijający się już antagonizm pomiędzy Polską a K-i. Mowa tu o zdobyciu zdradliwem Pomorza gdań-polskich i po sekularyzacyi Prus zakonnych — skiego, czyli polskiego. Otrzymał je w spadku Książęcych. W ostatnich latach istnienia Zakonu od ostatniego księcia pomorskiego Mszczuja II stany nie utraciły bynajmniej swego wpływu ; w r. 1295 Przemysław II Pogrobowiec, a to i zwoływane były zawsze, rozstrzygając w szcze- ' sprowadziło jego śmierć w Rogoźnie z podnie-gólności o nowych podatkach i wojnie. Oprócz tego ! ty margrabiów brandenburskich, którzy pożą-na tych zebraniach wydawano nowe ustawy (Lan- dliwem okiem patrzyli na Pomorze. Korzysta-desordnung), co przed tern spoczywało w rękach jąc z walki Łokietka o tron krakowski, a opie-mistrza i jego kapituły (do liczby ważniej- rając się na darowiźnie pretendenta do korony szych ustaw należą: z 1408, wtedy po raz polskiej. Wacława III, margrabia Waldemar, pierwszy daje się dostrzedz słaby i bierny je- przy pomocy możnej rodziny pomorskiej Swię-szcze udział stanów; z 1427 r. porządkująca ców, zajmuje Pomorze wraz z Gdańskiem gdzie stosunki włościańskie i z 1434 dotycząca ko- tylko słaba załoga polska się broniła. Łokietek ścioła, sądownictwa i handlu). Ogółem repre- nie mógł, ani nie miał sił spieszyć z pomocą, zentacya państwa pozostała niedokształconą Dlatego zezwolił na przywołanie K-ów, jak to i jakby płynną, tj. ulegającą zmianom nie- zaproponował Łokietkowi dowódzca polskiej mai co roku, zależało to od okoliczności i W. w Gdańsku załogi. K-cy dopomogli do wypę-mistrza. Reprezentantów swoich wysyłały bez dzenia Brandenburczyków, ale załogę polską zmiany duchowieństwo, wielcy właściciele wygnali z zamku gdańskiego i sami go zajęli, i miasta wielkie, które wytworzyły rodzaj se- Wkrótce Pomorze było w ich rękach: sprawili natu, miasta mniejsze zaś i szlachta drobna— straszną rzeź w Gdańsku i Tczewie, wyinor-izbę niższą. Kompetencya i znaczenie również i dowawszy w Gdańsku 10 tysięcy ludzi. Łokie-

Wielkft Kn«rkl. Illułtr. Ser. I. Tom XI,I. Zetz 3?5b.

tek układami próbował odzyskać stratę, zjechał zaś k-cy niedozwolili nawet go odczytać. Wo-się z landmistrzem pruskim Henrykiem Pio- bec tego Łokietek jął się oręża. Sprzymierzeń-tzeke’m w okolicy Radziejowa, gotów do za- ców K-cy znaleźli w Janie Luksemburskim, płacenia kosztów wojennych. Ale landmistrz tytułującym się królem polskim (jako spadko-jakby ua szyderstwo zażądał bajecznej na owe bierca Wacława czesko-polskiego) i w rnargra-czasy sumy 100 tysięcy grzywien, układy ro- biu brandenburskim, Łokietek w Karolu Rober-zeszły się na niczem. K-cy, utwierdziwszy się cie węgierskim i Gedyminie litewskim—głównie w posiadaniu Pomorza przez zdobycie niezaję- przez związki małżeńskie. W 1326 r. rozpo-tych jeszcze zamków, swojemu zaborowi stara- czyna się wojna napadem polsko-litewskim na ją się nadać pozory prawne i wchodzą w u- Brandenburgię, który mści Jan czeski wykłady ze wszystkimi, którzy do Pomorza mieli prawą na Małopolskę. Ogółem Łokietkowi nie preteusye, a więc z potomkami Henryka gło- powodziło się; Janowi luksemb. złożyli hołd gowskiego, a przedewszystkiem z Waldema- książęta śląscy i Wańko płocki. K-y zdobyli rem brandenburskim i temu płacą 10 tys. grzy- ziemię dobrzyńską (1329), a w 3 lata potem wien za odstąpienie praw- W 1311 Henryk Kujawy, dokonawszy rok przedtem jednego VII potwierdzą K-om prawa i kupno Pomorza. (Za- z najstraszniejszych napadów pod wodzą mar-jęcie Pom. rozbudziło antagonizm między Polską szałka Dytrycha v. Altenburg na Wielkopolskę. a K-mi, który po 100 latach doprowadził do ka- Spalili i zburzyli Gniezno, Nakło, Żnin, Środę, tastrofy. Wprawdzie już z końcem XIII w, przej- Pobiedziska, Kiecko, Uniejów, Wartę, Sieradz, rżeli książęta polscy, którzy przedtem w wielkiej niezliczoną ilość wsi i miast i obrócili w pe-przyjaźni pozostawali z K-ami. Świadomość od- rzynę kraj cały. Wyprawa ta przewyższa rębności narodowej wzmaga się, w czein przodu- wszystkie okrucieństwem, z nią wiąże się spra-je duchowieństwo, a to równocześnie rodzi nie- wa Wincentego z Szamotuł, którego zdrada chęć do szczepu germańskiego, a więc i K-ów: miała wówczas właśnie K-ów do Polski spro-nienawiść to zrazu nie tyle narodowa, ile sta- wadzić. Nie odpowiadało wcale tym olbrzy-nowa na tłe ekonomicznem; utrata Pomorza mim stratom i klęskom zwycięztwo Łokietka pod to czynnik, który tej nienawiści nadaje właśnie Płowcami. Gdy w następnym roku stracił je-piętno narodowe), b) Walka z Łokietkiem, szcze Kujawy, zgodził się za sprawą nuncyu-Łokietek nie myślał wcale zrzekać się praw do sza papieskiego na rozejm i oddanie sporu no-Pomorza. Gdy i w r. 1311 układy w Brześciu wemu sądowi polubownemu, ale nim do niego kujawskim spełzły na niczem, a do walki przyszło, umarł w r. 1333. Sprawę niezała-otwartej nie miał jeszcze dość siły i spokoju twioną objął Kazimierz W.: zgodnie ze swą po-(bunt wójta Alberta), zwraca się Łokietek do lityką, drogą polubowną starał się on papieża, którym K. zwykli się byli nieraz za- spór cały załatwić, przedłużył rozejm, który słaniać i którego swoim zwierzchnikiem naj- ojciec był zawarł, a w r. 1335 na pierwszym wyższym głosili. A równocześnie b-p kujawski zjeździe wyszehradzkim Jana luksemburskiego Gerwart zaniósł skargę przeciw K-om do pap. i Karola Roberta obrał za sędziów. Monarcho-Jana XXII o zatrzymanie dochodów z pomor- wie ci wydali wyrok tej treści, że Za-skich dóbr b-pstwa kujawskiego (Pomorze nale- kon ma zwrócić Polsce Dobrzyń i Kujawy, a za-żało do dyecezyi kujawskiej). Starania b-pa trzymać jako jałmużnę Pomorze. Ale wyrok i Łokietka nie były bezskuteczne, bo JanXXH | ten uznawał przynależność Pomorza do Polski wyznaczył komisyę i w r. 1320 rozpoczął się w Inowrocławiu proces, ciekawy i ważny: pierwszy rzuca on dużo światła na politykę K-ów wobec Polski i wogóle sąsiadów. Przesłuchano kilkudziesięciu świadków od najwybitniejszych, jak książęta mazowieccy, kujawscy lub b-pi kujawscy i płoccy, do najniższych. Chodziło wprawdzie o Pomorze, ale przy sposobności dotknięto zajęcia i innych ziem, np. michałow-skiej i chełmińskiej. K. przez delegata swego Sygrieda z Papowa założyli protest i appelacyę, poczem opuścili miejsce sądu. Komisya, która ków duchownych, a 83 świeckich, książąt i do-obradowała z przerwami od 14 kwiet. 1320 r. stojników, jak i przedstawicieli mieszczaństwa do 10 lut. 1321, mimo protestu K-ów, uznała i włościaństwa. Straszne są te zeznania, od-się za kompetentną i 10 lut. 1321 wydała w słaniające w całej nagości zbrodnie K-ów, tych Inowrocławiu wyrok skazujący K-ów na zwrot „chytrych nieprzyjaciół Chrystusa⁴⁴, jak ich Pomorza Polsce pod grozą klątwy i zapłacenie nazwał w 1309, rzucając na nich klątwę, Kle-30 000 grzywien tytułem szkód wyrządzonych mens V, zwłaszcza o ile dotyczą okrutnego napo zajęciu Pomorza, a 150 tytułem kosztów jazdu Kujaw w 1331 r. D. 25 wrześ. 1339 procesu. Wyrok pozostał bez skutku, Zakon ogłosiła komisya wyrok w kościele warszaw-go bowiem nieuznał i założył apelacyę, b-pi skim św. Jana (dziś katedralny), skazujący Za-

i wyłączne jej tamże prawa, nie zadowolił więc K-ów, a oburzył w najwyższym stopniu duchowieństwo i cały naród polski. Panowie polscy przyjąć go nie chcieli (nawet miasta, choć niemieckie, protestowały), a duchowieństwo wyższe zwróciło się ze skargą do Avigno-nu, do Benedykta XII, który wyznaczył dwóch pełnomocników, legata Gelharda i Piotra Ger-vais, unieważniając równocześnie wyrok wysze-liradzki. Rozpoczął się nowy proces 4 lutego 1339 w Warszawie. Przesłuchano 43 świad-

Okres tej

kon na zwrot Pomorza, Kujaw, ziemi chełmińskiej, michałowskiej i dobrzyńskiej i zapłacenie 194 500 grzywien. Komisya bowiem zajmowała się także przybyciem K-ów do Prus i budowaniem podstępnem państwa k-go. Ale i ten proces nie osiągnął celu: Kazimierz W., tembardziej, że otwierały się nowe widoki na wschodzie (zajęcie Rusi Czerwonej i wojna z Litwą), inaczej załatwił spór z K-mi. W li-pcu 1343 r. przybył Kazimierz W. w licznym orszaku do Kalisza, a w. mistrz do Murzynowa (w woj. kujawskiem), i rozpoczęły się rokowania, które doprowadziły ostatecznie do pokoju. Zakon zwracał Polsce Kujawy i ziemię dobrzyńską, a zatrzymywał ziemię chełmińską i micha-łowską jako jałmużnę wieczystą, Pomorze zaś tytułem lenna z obowiązkiem rocznej daniny i posiłków zbrojnych, ograniczonych wszakże do wypraw przeciw „niewiernym“ (poganie i schizmatycy). Warunki są to odmienne niż w wyroku wyszeh-gradzkim. Jest to t. zw. (niewłaściwie) kaliski traktat—pokój wieczysty, zawarty uroczyście 23 lipca 1343. Odtąd aż do Jagiełły Polska nie walczy z K-mi.—c) Walka z Litwą za Giedymina i jego następców. Z innych wypadków, dotyczących K-ów w tym czasie, podnieść należy, że w. mistrz Werner v. Or-selen (1324—1330) był zamordowany w swojej kaplicy przez rycerza zakonnego Jana Endorfa z zemsty osobistej. W latach 1341 —1447 Zakon pozyskał nowe posiadłości: Estonię, do Danii dotąd należącą. Sprawa ta sprowadziła spory z Waldemarem duńskim, a w Estonii powstanie, ale ostatecznie w 1347 r. spłacono pieniędzmi pretensye Waldemara. Była to posiadłość pośrednia tylko, należała właściwie do Zakonu inflanckiego. Za Łokietka także rozpoczyna się wielka, wiek przeszło trwająca wojna z Litwą. Jest to rzecz bardzo ważna, bo niebezpieczeństwo, grożące od K-ów, sprowadziło zbliżenie nieprzyjaznych dotąd ludów: Polski i Litwy, najpierw w postaci przymierza za Łokietka, a w kilkadziesiąt lat potem, powołania Jagiełły na tron polski. Po zamordowaniu Mendoga (ob.), twórcy państwa litewskiego, Litwa popadła na wiek prawie cały w zamieszanie. Uspokoił ją i nanowo zjednoczył Ge-dymin. Za niego to odżyła z całą siłą walka z K-ami, ze zmiennem prowadzona szczęściem, ale dla Litwy niepomyślna. Gedymin dopomagał i Łokietkowi i walczył sam na własną rękę, a Zakon na „polowania na pogan" spraszaił gości z całej Europy. Spieszyli oni licznie, książęta nawet, szukając sławy i przygód. Odradza się, tlejąca zawsze, idea krucyat. W takiej walce z Zakonem ginie Gedymin „na szańcach Wielonyu r. 134J. Śmierć Gedymina nie przerwała wojny i nie zakończyła bynajmniej tych „rejz“ jak nazywano te wyprawy na Litwę. Owszem wzmaga się ich siła, zwłaszcza odkąd tron litewski objął Olgierd, wspólnie z Kiejstutem. Nie ma roku, by K-cy na Litwę

nie urządzili „rejzy“ zimową zwłaszcza porą. Bohaterem tej walki na śmierć i życie jest Kiejstut, książę trocki, który zagonami swemi na posiadłości Zakonu mści coroczne ,,rejzy“ i ze swej strony niesie zniszczenie posiadłościom k-kim. Wybitnie podjazdowy charakter nosi ta wojna. Olgierd rzadko brał udział w walkach z Zakonem, w ważniejszych tylko wyprawach; zostawiwszy bowiem Kiejstutowi obronę ziemi zachodnich, całą baczność zwrócił na wschód, na ziemie ruskie, stanowiące większość państwa litewskiego, i wojnę ze Złotą Hordą. Wielka bitwa nad Strawą (powiat trocki) 2 lutego 1348, w której Olgierd dowodził, a zakończona klęską Litwinów i śmiercią ks. Narymunta; niewola Kiejstuta w zamku malborskim w r. 1361 z której w przebraniu udało mu się zbiedz, zdobycie i spalenie Kowna w 1362; jedna z największych w tym czasie bitew pod Rudawą 17 lutego 1370, w której bierze udział i Olgierd z Kiejstutem i sam W. mistrz Winrych y. Kniporde, a w której zginął bohater K-i, marszałek zakonny Hennig Schindekopf, a również nieszczęśliwa dla Litwinów—oto najwybitniejsze chwile. Śmierć Olgierda w 1377 i wstąpienie na tron Jagiełły sprowadza pewien przewrót w stosunkach tamtejszych, wojny, rządy Winrycha von Knipodre 1351 — 1382 r. jako w. mistrza, to czas największej świetności K-ów, a Winrych v. Kniprode wielbiony jest jako największy z mistrzów, opiekun handlu i miast, jeden z tych, z których nazwiskiem „ludy łączą wspomnienia złotej epoki", za którego czasów Zakon pełen był wielu szlachetnych i mądrych braci, nie było ani jednego konwentu, w którym by nie znalazł się jeden lub dwóch braci godnych dla rozumu u-rzędu w. mistrza. Winrych v. Kniprode budował wiele, zwłaszcza Malborg i zamek malbor-ski przyozdobił; przestrzegał karności zakonnej i wypełniał przepisy reguły, dbał o siłę wojskową i sprawność rycerstwa przez częste ćwiczenia. Oprócz wojny z Litwą, za Winrycha zasługuje jeszcze na uwagę spór z b-pem warmińskim Janem II i jego następcą Henrykiem Sorbaumem, kilkoletni, dotyczący pozornie granic między posiadłościami Zakonu a b-stwa, ale w istocie rzeczy uprzywilejowanego stanowiska b-stwa wobec państwa w przeciwieństwie do pozostałych trzech b-stw pruskich. Odwoływano się do papieży, aż wreszcie spór zakończył się układem w 1374 r. Z Polską panował wówczas pokój, bo Kazimierz W., zajęty pracą wewnętrzną nad państwem, ale także i przygotowaniem Polaków do nieuchronnej wojny z Zakonem przez podniesienie dobrobytu i wzmocnienie sił, przestrzegał traktatu kaliskiego—i jego następca Ludwik węg. był przyjacielem K-ów, zajęty zresztą swą polityką dyuastyczną i sprawami Węgier. Stosunki z Litwą i Polską stanowią najważuiejszą treść dziejów k-ckich od XIV w. A teraz

właśnie od śmierci Ludwika węg., Olgierda . strzeganiu karności zakonnej nikt nie myśli, i Winryelia v. Kniprode, ulegają one zmianie, j członkowie prowadzą życie wprost niemoralne, przez wypadki, które się właśnie w Polsce A w dodatku psuć się zaczyna gospodarka fi-i Litwie gotować poczęły. — dj Okres Ja- uansowa, zmusza do coraz większego ucisku gielły. Ze wstąpieniem na tron litewski Ja- poddanych; upada dawna sprężystość władz giełły rozpoczęły się spory między Kiejstu- j rządowych, a wkrada się swawola. Rządy Zakonu tern a Jagiełłą, które wkrótce rozrosły się stają się jarzmem dla poddanych coraz cięż-w wojnę domową. Jagiełło, wychowany przez szem, przychodzi do zatargu stanów z Zako-matkę chrześciankę, sprzyjał chrystyanizmowi; nem i wreszcie do oderwania się najbogatszych nie był także tak zasadniczym wrogiem K-ów, ziem.—Ale na razie wszystko pozostaje po da-jak Kiejstut, nienawidzący K-ów i chrześciań- wnemu: Zakon wciąż jest groźną potęgą. Za-stwa, tej „wiary niemieckiej". Była to walka proszony na chrzest i ślub Jagiełły, W. mistrz dwóch idei zasadniczych. Przymierze Jagiełły oczywiście nie przybywa, owszem szkaluje kró-z Winrycliem v. Kniprode w 1380 r., w Dawi- Iową Jadwigę w opinii Europy, a wrychle do-dyszkach zawarte, a skierowujące najazdy pomaga do nowej wojny domowej na Litwie. Wy-k-ckie wyłącznie na dzierżawy Kiejstuta, przy- wołuje ją w 1389 r. Witold, obrażony na Ja-mierze uważane przez tegoż za zdradę, było giełłę, że nie jemu, ale Skirgielle oddał rzą-początkiem walki między stryjem i synowcem. dy zastępcze na Litwie. Wyprawiają się więc Padł w niej Kiejstut: zginął w więzieniu w Kre- K. wraz z Witoldem na Litwę i zajmują Gro-wie tajemniczą śmiercią. Jagiełło odnawia dno; Wilno zdołało odeprzeć atak dzięki zao-z Zakonem przymierze w listopadzie tegoż ro- patrzeniu miasta w załogę, ale za to w lecie ku, odstępując Żmudź po Dubissę i w ciągu 1391 całe porzecze Niemna od Kowna do Gro-czterech lat przyrzeka przyjąć chrzest. Grozi- dna było w rękach K-ów i Witolda. W. mistrz ło mu bowiem niebezpieczeństwo. Śmierć Konrad Wallenrod (ob.) przewodniczył Kiejstuta nie skończyła bowiem wojny domo- jednej z wypraw. Ale przychodzi do skutku wej na Litwie; jego miejsce zajął syn Witold. ' zgoda z Witoldem na zjeździe w Ostrowie Szukał pomocy na Mazowszu u szwagra, ks. w sierpniu 1392. Witold, otrzymuje rządy na Janusza, a potem u K-ów. Zakon, mimo przy- Litwie i zrywa gwałtownie z Zakonem. Ale mierzą z Jagiełłą, nie odmówił pomocy, skoro poparcie Witolda, to nie jedyna rękawica, ja-Witold przyjął chrzest i wielkie zobowiązania | ką K-cy rzucili Polsce. Prawie równocześnie

poczynił. W 1383 i 1384 wyprawia się W. mistrz Konrad v. Rothenstein wespół z Witoldem, przyszłym lennikiem Zakonu jako ks. Trockim, na Litwę; Wilno zostaje spalone, ale pod Wilkiszkami zwycięża Jagiełło. W trakcie wojny zachodzi wypadek, który całej sytuacyi politycznej Europy wschodniej miał całkiem odmienny nadać kierunek: przybywa do Jagiełły poselstwo polskie z wezwaniem na tron polski i ręką królowej Jadwigi za cenę chrztu i unii z Litwą. W Krewie przeprowadzono u-kłady wzajemne, a w lutym 1386 r. nastąpiły chrzest, ślub i koronacya, w których uczestniczył pogodzony Witold, ły na króla polskiego i, du krewskiego, inkorporacya ziem litewsko-ruskich do polskich miała znaczenie pierwszorzędne dla K-ów.

z wojną na Litwie wchodzi Konrad Wallenrod w konszachty z wielkim wrogiem Polski i Jagiełły, ks. opolskim Władysławem, i zakupuje od niego, a raczej przyjmuje w zastaw ważny gród pograniczny Złotoryę. Panowie polscy u-roczysty założyli protest i wysłali oddział zbrojny dla ochrony ziemi dobrzyńskiej. Ten jednak K-cy zręcznie usunęli i zajęli parę miast w tej ziemi, a gdy w 1392 r. przybył Opolczyk w przebraniu kupieckiem do Malbor-ga, przyjął od niego W. mistrz w zastaw całą ziemię dobrzyńską za przeszło 59 tysięcy grzywien (później dodali mu jeszcze 22 ty-Koronacya Jagieł- siące). Było to wypowiedzenie wojny Polsce, stosownie do ukła- bo nietylko zerwano traktat kaliski, ale oprócz tego pogwałcono zasady prawa feudalnego. Złotoryę i ziemię dobrzyńską otrzymał Znikała ostatnia siedzi Opolczyk od Ludwika węgierskiego jako lenno ba pogaństwa, bo Litwa chrzest przyjęła, korony polskiej, król polski był przeto jego a przez to Zakon tracił racyę bytu nad Bałty- \ suzerenem. A według zasad prawa feudalne-kiem. Jego zadanie zostało spełnione, on sam j go lennikowi bez zezwolenia suzerena nie wol-mógł istnieć tylko życiem sztucznem. Musiały j no sprzedawać ani zastawiać lenna bez do-ustać pielgrzymki rycerstwa zachodniego, spie- puszczenia się felonii. Również i komuś trze-szące przeciw poganom Zakon przeto uciekać > ciemu nie wolno było w takim wypadku ani się musi do wojsk najemnych, a są one pierw- kupować, ani przyjmować w zastaw. Zaszło szym ciosem, wymierzonym w niewyczerpany więc w zastawie ziemi dobrzyńskiej tak przez dotąd skarb k-cki. To życie sztuczne, kłamli- K-ów, jak Opolczyka złamanie zasad prawa we i obłudne, ten brak celu istotnego dalszej feudalnego, a okoliczności, towarzyszące temu działalności musiały fatalnie wpłynąć na sa- wypadkowi, powiększyły tylko winę pogwałce-myeh braci zakonnych. Rozpoczyna się w ło- nia praw międzynarodowych (wypędzenie zało-nie Zakonu rozkład pod względem moralnym, gi polskiej). Sprawa groziła więc wojną; spo-prowadzący z czasem do zgnilizny. O prze- dziewano się jej i życzono sobie powszechnie.

Jedynie usiłowania król. Jadwigi, nieżyczącej    ła dotyczy właściwie Zakonu iuflanckiego:

sobie rozlewu krwi chrześciańskiej i pokojowo    „spór o mitrę i pastorał w Rydze“ (Prohaska

usposobionego nowego W. mistrza Konrada    „Kwart. hist.“ 1905). Wmieszała się weń

Jungingeua, jednego z najszlachetniejszych W.    Polska, Wacław czeski, książęta szczecińscy,

mistrzów, zażegnały burzę. Ograniczył się    którzy zawarli przymierze przeciw K-om, stwa-

Jagiełło tylko do Opolczyka i złamał go w zu- j rzając koalicyę. Głównym bohaterem był b-p pełności. Spór dobrzyński załatwiono dopiero    dorpacki, Teodoryk v. Damerau, zacięty wróg

na osobistym zjeździe W. mistrza, Jagiełły    Zakonu. Witolda usiłował Jagiełło wciągnąć

i Witolda w Raciążu w 1404 r., gdzie zawarto    do koalicyi i zmusił do zawarcia przymierza

obopólny kompromis, na ustępstwach wzajem-    z Teodorykiem i Ottonem w 1396 r., ale Wi

nych oparty: K. po wypłacenie 50 tysięcy grzywien (a więc mniej niż pożyczyli Opolczy-kowi) zwrócili Polsce Złotoryę i ziemię dobrzyńską. Był to ostatni spór pokojową drogą załatwiony. A podnieść jeszcze i to należy, że K., wbrew warunkom traktatu kaliskiego, nie płacili daniny z Pomorza, owszem dokument dotyczący dawniej jeszcze za życia Ludwika węg. kupili od Opolczyka, który go miał u siebie w przechowaniu. (Zjazd raciąski w 1404 r. ma jeszcze te znaczenie dla Polski, że powołał do życia instytucyę sejmików, w celu uchwalenia podatków na owe 50 tysięcy za ziemię dobrzyńską). Ale zjazd raciąski miał do załatwienia jeszcze sprawę Żmudzi. Mianowany na zjeździe w Ostrowie w 1392 r. zarządcą Litwy, Witold snuć poczyna rozległe plany rozprawy z Tatarami i zjednoczenia Rusi w swem ręku. Do urzeczywistnienia zamysłów potrzebny mu był spokój od K-ów, a poniekąd i pomoc zbrojna. W r. 1395 poczyna więc Witold zbliżać się do Zakonu i w coraz przyjaźniejsze wchodzić z nim stosunki. Po wstępnych przygotowaniach zjeżdża się osobiście z Konradem Juu-gingenem na Ostrowie salińskim (paździer. 1398) i tu, wśród uroczystych przyjęć, Witold, obwołany przez rozentuzyazmowanych bojarów „królem Litwy¹*, zawiera z W. mistrzem sojusz, uzyskuje przyrzeczenie zbrojnych posiłków na krucyatę przeciw Złotej Hordzie, a za to oddaje Zakonowi w posiadanie Żmudź. Ale mimo chwilowego powodzenia, prysły dumne zamysły Witolda w klęsce nad Worsklą w 1399 r. Pogrom ten zmusił dumnego księcia do zmiany polityki i zbliżenia się do Polski, czego wyrazem jest unia wileńska z 1401 ?. Wobec tego traci dla Witolda wartość przymierze z K-ami, okupione ofiarą Żmudzi. Wywołuje więc Witold powstanie Żmudzinów, ale kraju nie odzyskał jeszcze tym razem, bo K-cy podburzyli przeciw Witoldowi Świdrygiełłę, który podniósł bunt na Litwie, a wojska k-ckie, wspomagające go, dotarły w 1402 r. pod Wilno. Witold stłumił bunt i najazdem strasznym odpłacił K-om, ale zjazd raciąski przyznał Żmudź Zakonowi. Pretensje swoje do Żmudzi uzasadniali K-cy jakoby darowizną Mendo-ga, wszelako dokument nie istniał nigdy (sfałszował go landmistrz inflancki, Robin v. Elzen w 1388 r.). — Ze stosunkami z Polską wiąże się poniekąd inna jeszcze sprawa, której K-cy pruscy biorą tylko udział pośredni, a rzecz ca-

told działał nie szczerze. Chodziło tu z jednej strony o obsadzenie katedry metropolitalnej, z drugiej o wywalczenie i utrzymanie niezależności kościoła inflanckiego. Poprzedni arcybiskup, Jan Sinten, zrzekł się godności, by ułatwić następstwo Ottonowi, ks. szczecińskiemu, K-cy natomiast usiłowali przeforsować członka swojego Jana Wallenroda, bratanka W. mistrza. Jakoż Jan Wallenrod został arcyb-em, ale stał się obrońcą kościoła wbrew nadziejom K-ów, a równocześnie dzięki energii Teodory-ka K-cy na zjeździe w Gdańsku podpisali akt rozjemczy, zrzekli się przywilejów swoich, na mocy których mogli sami zmuszać b-pów inflanckich i ich lenników do dostarczania sił zbrojnych na wyprawy wojenne, oraz praw dotyczących handlu. Kościół inflancki uzyskał niezależność. Zorganizowanie tej koalicyi, a poniekąd także klęska Zygmunta luks. pod Nikopolis i stosunki na Węgrzech, grożące mu utratą panowania na rzecz Jagiełły (śmierć król. Maryi), wyjaśniły sytuacyę polityczną Polski i oddziałały w sprawie dobrzyńskiej: na zjeździe w Inowrocławiu z król. Jadwigą, Konrad Jungingen obiecywał zwrot ziemi dobrzyńskiej, jeżeli Opolczyk do oznaczonego terminu nie przedłoży dowodu, że ta ziemia była niezależną jego posiadłością (czerwiec 1397). Współcześnie wyprawili się K. wspólnie z wojskami Hanzy w r. 1398 na Gotiandyę, siedzibę t. zw. YVitalisów (Vitalienbruder), pozostających pod protektoratem książąt meklenbur-skicli a teraz popieranych i przez książąt szczecińskich, którzy stale nie przepuszczali do Prus rycerstwa, zdążającego na „rejzy“. Gotiandyę zajęli K-cy, ale to wywołało ostry zatarg z królową duńską Małgorzatą (twórczynią unii kal-marskiej w 1397) i Meklenburgią. Dopiero w 1407 r., po długich pertraktacyach i walkach, za pewną summę zwrócił Zakon Gotiandyę Małgorzacie. Na te czasy przypadają także pierwsze objawy rozpoczynającego się rozdziału między zakonem a poddanymi. W dn. 21 września 1397 r. czterej obywatele chełmińscy: Mikołaj i Jan Ryńscy, oraz Fryderyk i Mikołaj Kitnowscy zawiązują t. zw. związek jaszczurczy. Członkowie Towarzystwa zobowiązani byli do pomocy wzajemnej, choćby z utratą życia i mienia, przeciw każdemu krzywdzicielowi, wyjąwszy władzy zwierzchniczej i krewnych. Oprócz jawnego celu, Związek posiadał jeszcze inne, nie ujawniane przez

statuta, a których nie wolno było zdradzić j się do niewoli, oraz wszystkie chorągwie członkom. Oprócz 4 uaczelników (narazie za- w liczbie 50. Z 700 braci Zakonnych zostało łożyciele) Związek liczył 26 członków i obejmował zrazu rycerstwo chełmińskie. Ziemia chełmińska, ziemia polska i z Polską sąsiadująca, od początku też przewodniczyła wszelkim ruchom przeciw K-om; z niej wychodziła ini-cyatywa, do walki stanów z Zakonem. Związek rozszerzał się szybko. Wcześnie wszedł w bliższe z Polską stosunki, a wreszcie i Polaków z państwa polskiego począł do swego grona przyjmować.— Pokój z Polską na zjeździe waldzki kładzie kres świetności K-ów. w Raciążu zawarty, a raczej odnowiony, nie mógł trwać długo. Wojna była nieunikniona.

przy życiu piętnastu, a W. mistrz poniósł śmierć na polach Grunwaldu. Bohaterem wojny był Witold przedewszystkiem i Zyn-dran z Maszkowic, dowódzca wojsk polskich. Poraź pierwszy K. użyli w tej bitwie wojsk zaciężnych i armat. Jest to jedna z najważniejszych bitw Średniowiecza, pojedynek świata słowiańskiego z germańskim o przewagę i przyszłość (ob. Grunwald). Pogrom grun-

7) Upadek Zakonu (1410—1525). a) Pierwsze czasy po bitwie grunwaldzkiej. Bitwa grunwaldzka nie zakończyła wojny. Zaraz po zwycięstwie wszczął się ruch między poddanymi Zakonu; złożyli Jagielle hołd jako swemu panu najpierw b-pi pruscy, potem szlachta ziemi chełmińskiej, oddając królowi co ważniejsze grody, wreszcie Toruń, Elbląg, Gdańsk, Brunsberga. Cała zachodnia część państwa k-ckiego znalazła się w ręku polskiem. Jagiełło stanął pod Malborgiem i rozpoczył oblężenie, bo komtur Świecia, Henryk v. Plauen, obrany W. mistrzem, zdołał przygotować stolicę do obrony. Skutkiem zniechęcenia wśród wojsk polskich i osłabienia sił, bo Witold powrócił na Litwę, niedogodnej,, bo słotnej pory, chorób i niedostatku żywności, Jagiełło nie zdołał zdobyć Malborga i dokonał odwrotu 22 wrześ. 1410. A równocześnie, za sprawą Pla-uena, Zygmunt luksemb. dokonał dywersyi najazdem na Małopolskę. Mimo drugiego jeszcze zwycięstwa pod Koronowem, stanął ł lutego 1411 w Toruniu pokój, którego warunki wcale nieodpowiadały wielkości pogromu grunwaldzkiego. Zakon odzyskał ziemie, które hołd Polsce złożyły, a zwracał jedynie Żmudź, i to tylko do czasu śmierci Jagiełły i Witolda, i zapłacił tytułem kosztów wojennych 100,000 kóp gr. pruskich. Grunwald pozostał tylko zwycięstwem moralnem. Ale pokój toruński spotęgował pragnienie nowej wojny w społeczeństwie polskiem. Niedługo przyszło na nią czekać. W 1414 r. wybucha t. zw. wojna głodowa. Wywołał ją Plauen przez złamanie pokoju toruńskiego, uważanego zresztą przez obie strony tylko za rozejm chwilowy — spustoszeniem w r. 1413 Mazowsza. Sami K-cy pozbawili za to Plauena godności W. mistrza i mianowali komturem. Plauen wraz

Oczekiwali jej i pragnęli tak K-cy, jak Polacy, zwłaszcza Wielkopolska, która parła do niej całą siłą i zachowywała się tak, by wybuch wywołać: na pograniczu krzyżackim trwał bowiem ciągle stan wojenny. Zakon, ufny w swoją potęgę, był przeświadczony o zwycięstwie, pragnął więc tej wojny, by rozbić unię polsko-litewską i rozlać się na całej przestrzeni po Wisłę i Niemen. Przeczuwał to starcie Konrad Jungingen (1393 —1407), ale wiedział, że będzie to starcie rozstrzygające o przyszłośći walczących, i dostrzegał, że w organizacyi państwa k-go poczynają występować niebezpieczne oznaki, że nie można zaufać własnym poddanym, a w łonie samego Zakonu objawia się upadek obyczajów; ostrożnie więc pragnął postępować i wszelkiemi siłami odkładał starcie, zażegnjwał burze układami na wsze strony.

Nienawidzonym był też przez braci: wyszydzano go, malowano jego karykatury po ścianach.

Zmienia się to, gdy, po śmierci Konrada, brat jego, Ulrycli Jungingen, gwałtowny i wojny z Polską pragnący, zostaje obrany W. mistrzem.

Spór drobny napozór o Drezdenko ^nad Notecią) wywołuje wybuch t. zw. „Wielkiej Wojny" w 1409 r. W r. 1404 kupili K-cy od Zygmunta luks. t. zw. Nową Marchię. Pogranicznym grodem było Drezdenko, którego panowie, v. d. Ost, złożyli hołd jeszcze Kazimierzowi W. w 1365 r., a teraz powtórzyli Jagielle.

K-cy domagali się, po zakupnie Nowej Marchii,

Drezdenka, a gdy nie mogli go uzyskać, zajęli podstępem. Do tego przybył spór o młyn w Lubiczu nad Drwęcą i zabranie przez K-ów 20 statków polskich ze zbożem pod Ragnetą.

Wprawdzie wybrano jeszcze czeskiego Wacława na rozjemcę w tych sporach, ale był to tylko pozór, wyzyskany przez obie strony do z bratem wszedł skutkiem tego w konszachty dokończenia przygotowań zbrojnych. Wyrok z Jagiełłą, o czem gdy nowy W. mistrz, Mi-Wacława uznawał Żmudź i Drezdenko własno- chał Kuchmester, się dowiedział, wtrącił do ścią Zakonu, ziemię dobrzyńską obejmował do więzienia swego poprzednika; brat jego rato-czasu jako zastaw król czeski, nim po roku wał się ucieczką. Mimo to wojna wybuchła, rozsądzi tę sprawę, a Polakom nakazywał ze- K-cy, nauczeni doświadczeniem, unikali walki rwać unię z Litwą; wyrok był zapłacony przez w polu otwartem, a chronili się po grodach K-ów. Ale nikt go nie uznał. Dn. 15 lipca 1410 Takiej taktyce wojennej niechętni byli Polacy, spotykają się wojska pod Grunwaldem i Tan- dlatego Jagiełło przyjął pośrednictwo legata licnbergiem. Klęska K-ów była zupełna—padło papieskiego, Jana, b-pa lozańskiego, i zawarł 40 tysięcy z wojsk k-ckich, drugie tyle dostało ' w Brodnicy dwuletnie zawieszenie broni, za-

trzymując w swoich rękach Murzynów i Jasieniec, a równocześnie zgadzając się na oddanie sporu zbierającemu się soborowi w Konstan-cyi. W tym czasie zaszedł ważny wypadek w dziejach K-ów: Henryk v. Plauen zwołał 28 paźdz. 1412 r. stany pruskie, by uchwaliły potrzebny podatek. Jest to faktyczne, a poniekąd prawne uznanie przez rząd znaczenia politycznego stanów pruskich, których powaga zacznie się odtąd wzmagać i doprowadzi do dopuszczenia stanów do udziału w rządach.

cesarza uchronił K-ów od tego; bliższe szczęty ob. Falkenberg Jan i Kon stan cyj-ski sobór, oraz Prohaska: Na soborze w Kon-stancyi“ i Morawski K. „Historya Uniwersytetu jagiell." t. I. Zniecierpliwieni Polacy chwytają znowu za broń, zwłaszcza gdy zjazd gniewkowski w 1419 r. spełzł na uiczem, i K-cy zagrabionych ziem wedle życzeń Polaków oddać nie chcieli. Ale i tę „wojnę odwrotową" przerwali pośrednicy: legat papieski i ces. Zygmunt. Ten powołał za zgodą stron

rok wrocławski jest punktem zwrotnym w polityce za Jagiełły. Polska staje teraz w obozie wrogim dla cesarza i łączy się z Husytami, którzy Witolda obierają za swojego króla w porozumieniu z Jagiełłą, a Zygmunt Kor y-but (ob.) wyprawia się do Czech jako namiestnik króla czeskiego Witolda. Te sprawy czeskie, liusyekie, w których wmieszanie się Polski było nadzwyczaj głośnem, były powodem, że nowa „wojna gołubska" (obracała się koło zdobycia Gołubia w ziemi chełmińskiej) trwała tylko siedm tygodni. Mimo to pokój nad jeziorem melneńskiem w 1422 był dla K-ów nowym ciosem, bo Zakon zrzekł się zupełnie Żmudzi (bez zastrzeżenia dożywotności, jak w 1411), a na rzecz Polski—Nieszawy i kilku grodów pogranicznych. Wreszcie i Zygmunt luks., przerażony przymierzem polsko-husyckiem, musiał opuścić K-ów, a z Jagiełłą i Witoldem pogodzić się na zjeździe kesz marskim w 1423 (ob.). W trakcie tej wojny go-łubskiej zajmowano się sporem k-ckim w uniwersytecie padewskim, i tu uznali prawnicy włoscy wyrok wrocławski za nieważny, papież zaś Marcin V wysłał do Polski kard. Zeno jako legata, który rozpoczął nowy proces, ale tylko świadków polskich zdołał przesłuchać, bo K-cy swoich nie przysłali. Proces ten z r. 1423 był niejako dalszym ciągiem sprawy, na soborze konstancyjskim rozpoczętej i przez papieża odłożonej, zwłaszcza w kwestyi Fal-i kenberga. Teraz Marcin V potwierdził wyrok soboru odnośnie do pamfletu Falkeuberga (1424 r.).—Przez lat kilka panował pokój. W wyprawie Witolda na Psków towarzyszyli rycerze k-cy W. księciu (Witold znowu popadł I w nieporozumienia z Jagiełłą i życzliwość dla

Jest to zmiana gruntowna w ustroju państwa, ' przed swoje forum spór k-cko-polski, ale w r. rezultat także pogromu grunwaldzkiego. Na | 1420 we Wrocławiu wydał wyrok taki, że sa-konstancyjskim soborze, 11 maja 1415, wy- mi K-cy za niesprawiedliwy go uznali (przybrano komisyę, której przewodniczył kard. Za- znał na wieczyste czasy K-om Pomorze, ziemię barella. K-cy powoływali się na przywileje chełmińską i Żmudź za 25 000 dukatów). Wy-i darowizny papieży i cesarzy, a zwłaszcza na bullę Grzegorza IX z 1234 r., która im nadawała wszystkie ziemie, które na poganach zdobędą. Twierdzili, że Żmudź jest jeszcze pogańską. Na te wywody odpowiedział rektor wszechnicy krakowskiej, Paweł Włodkowic, w traktacie soborowi przedłożonym 5 lipca 1415 p. n. „De potestate papae et imperatoris respectu infidelium". Zbija w nim zasadę, jakoby godziło się mieczem nawracać pogan, że poganie nie mają prawa do życia, a ich ziemie są bezpańskie i każdy chrześcianin może je zabierać. „Wiara nie ma być z przymusu"—twierdzi Paweł Włodkowic. Na zarzut o pogaństwie Żmudzi odpowiedział Jagiełło poselstwem 60 Żmudzinów z końcem listopada 1415 r., które przybyło zaświadczyć soborowi o swem chrześciaństwie i prosić o zorganizowanie kościoła na Żmudzi. Sobór wysłał na Żmudź komisyę od siebie z kardyn. Janem Do-menici na czele, która potwierdziła prawdziwość słów deputacyi żmudzkiej. Tymczasem w spór ten, w którym K-ów obrońcą był Zygmunt luks., wmieszała się inna sprawa, która mocno wzburzyła umysły delegatów polskich. Była to sprawa Jana Falkeuberga, dominikanina, który, za poduszczeniein K-ów, napisał pamflet na Jagiełłę i Polaków. Pamflet ten, jak i druga jego broszura o władzy papieskiej i cesarskiej, zostały potępione przez komisyę soborową, ale sobór In plena na o-statnich swoich posiedzeniach nie uznał tego pamfletu za heretycki, a jego autora za heretyka. Tego bowiem domagali się ostro Polacy i gwałtowną opozycyą zaburzyli ostatnie posiedzenia soboru. Uzyskali tylko powtórne uwięzienie autora i odroczenie na później śledztwa.

Polski młyna Lubicza). Zjeżdżano się kilkakrotnie w Wielonie, Gniewkowie i indziej, tak w celu wymiany dokumentów do pokoju mel-neńskiego, których wydanie odwlekał wciąż W. mistrz Paweł v. Russdorf, jak i w sprawie o-wego młyna. Były to jednak drobne waśni i intrygi dyplomatyczne (bliższe szczegóły: Prohaska „Ostatnie lata Witolda").

I u siebie

Sobór nie rozstrzygnął ostatecznie sporu k-cko- J Zakonu okazywał, obiecując im uzyskauie od polskiego, ale sam spór i dotycząca go literatura, w czasie trwania soboru powstała, były także klęską dla K-ów, moralną mianowicie, bo zachwiały w wysokim stopniu ich stanowiskiem w opinii Europy; K. w nieszczególnem świetle przedstawili siebie i swe czyny wobec soboru, tak że kard. Jan Domenie! domagał się udzielenia im nagany publicznej. Tylko wpływ

miał W. mistrz sporo trudności do zwalczenia, dorf, ale pod naporem swoich poddanych mu-a między innemi spór z b-pem kujawskim, j siał w rozejmie łęczyckim porzucić Świdry-do którego dyecezyi należały niektóre okręgi w państwie k-ckiem, i z duńskim Erykiem, przez co znacznej przeszkody i strat doznał handel morski: na Bałtyku znowu grasowali korsarze. Wielkie klęski żywiołów (wylewy Wisły w 1427 r.) zniewoliły W. mistrza do u-regulowania stosunków prawnych ludności u-boższej, zwłaszcza rzemieślniczej. W 1428 wypowiadanie wojny, której ciężary ponosić bierze Zakon udział w wojnie duńsko-hanzea-tyckiej, ale później wycofuje się i neutralne zajmuje stanowisko. Tymczasem wybucha burza z powodu koronacyi Witolda, na zjeździe łuckim w 1429 r. biorąc swój początek, a do tej sprawy mięszają się K-cy. Nową jednak walkę z Polską wywołuje powstanie Świdrygiełły w 1430. -Zaraz po śmierci Witolda, niespokojny i burzliwy Świdrygiełło (ob.) opano- j z państwem polsko-litewskiein: Zakon oddawał wał godność książęcą na Litwie i podniósł o-ręż przeciw Polsce, pragnąc utworzyć sobie niezależne państwo. Cała Ruś, należąca do Litwy, oświadczyła się za nim; wspierał go ces. Zygmunt, hospodar multariski; nie pozostał bezczynnym i W. mistrz Paweł Russdorf i w czerwcu 1431 w Skirtymoniu (Christine-mel) zawarł ze Świdrygiełłą przymierze. Rozpoczęła się więc znowu wojna Polski ze Świdrygiełłą i Zakonem. Położenie Polski było z początku krytyczne, a część Litwy spustoszona przez wojska k-ckie. Ale rząd polski przeciwstawił Świdrygielle rodzonego brata Witolda, Zygmunta Kiejstutowica (ob.), jako W. księcia, łagodząc w ten sposób separacyjne dążności Litwinów. Oprócz tego zwerbowali Polacy zastępy husytów czeskich, którzy pospieszyli z pomocą. Litwa oświadczyła się zupełnie za Zygmuntem, tylko w ziemiach ruskich miał jeszcze Świdrygiełło stronników.

giełłę i zgodzić się, iż, w razie złamania tego ro-zejmu, poddani mają prawo wypowiedzieć mu posłuszeństwo. Stany państwa k-ckiego uzyskiwały wpływ na rządy: zostają dopuszczone do udziału w sprawach polityki zewnętrznej, a przez to samo ograniczoną zostaje władza W. mistrza i rządu k-go i swobodne jak dotąd

musieli poddani.—Pozostał jeszcze pod bronią Zakon inflancki. Ale w r. 1435 pod Wilko-mierzem nad rz. Świętą wojska Świdrygiełły i Zakonu inflanckiego zostały najzupełniej rozbite— był to Grunwald dla Zakonu inflanckiego. Skutkiem tego Paweł Russdorf zawiera 31 grudnia 1435 r. (w 4 miesiące po klęsce pod Wilkomierzem) w Brześciu „wieczysty“ pokój

Nieszawę z okolicznemi posiadłościami, płacił 9 500 dukatów węgierskich jako odszkodowanie za złamanie pokoju (melneńskiego), przyjmował ów artykuł z rozejmu łęczyckiego o gwa-rancyi stanów co do pokoju, zobowiązując się w przyszłości nie dopomagać żadnemu księciu litewskiemu przeciw Polsce. Zakon został teraz złamany nietylko moralnie, a Polska dopiero obecnie osiągła korzyści, jakie dawał jej był Grunwald. Ograniczony wpływem stanów i we własnein państwie zagrożony, Zakon wobec Polski musi teraz przejść do polityki odpornej. Sprawa bowiem z Polską nie skończyła się jeszcze: Pomorze i brzegi Bałtyku ciągle są w rękach Zakonu.—Ale na tem nie koniec. Pokój brzeski wywołał wielką burzę w państwie zakonnem. Wzniecił ją mistrz niemiecki (Deutschmeister), Eberhard v. Sauns-heim. Oburzył się on na „haniebny⁴¹ pokój, w Brześciu zawarty, i wraz z urzędnikami kom-turyi niemieckich odmówił swego zatwierdzenia pokojowi. Podobne stanowisko zajął nowy mistrz inflancki, Henryk v. Bokenvordo (bo Kersdorf, jego poprzednik, padł w bitwie nad rz. Świętą). Powołując się na statuta W. mistrza Wernera v. Orselen z 1329 r., które dawały kontrolę nad W. mistrzem i prawo pociągania do odpowiedzialności laudmistrzom niemieckim, Eberhard Saunsheim oskarża Russdor-fa o złe sprawowanie rządów w państwie i nad Zakonem, a w końcu zwołuje na 27 kwietnia 1437 wielką kapitułę do Mergentheim i wzywa tu Russdorfa dla usprawiedliwienia się. Gdy W. mistrz nie przybył, nie uznając wogóle praw Saunsheim’a, kapituła złożyła go z godności. Russdorf utrzymał się jednak, choć niektórzy z dostojników k-kieh w Prusiech i następca Bokenvorde’go w Inflantach, Fink v. Overberg, oświadczyli się za Saunsheimem, a ten wszedł z nimi nawet w porozumienie, jak obalić W. mistrza, który taki pokój był zawarł. Odtąd też słabnie znacznie zależność i cały

Ale i tu ich wkrótce stracił: Rusini odstąpili jego sprawy, otrzymawszy w 1432 r. wielki przywilej, nadający im te same prawa, co katolikom Litwinom. A tymczasem wojska hu-syckie, pod dowództwem Jana Czapki, wtargnęły do Nowej Marchii, gdzie prawie żadnego oporu nie doznały, poczem rozlały się po ziemi pomorskiej w r. 1433. Czapka zdobył i spalił Tczew, klasztory w Pelplinie i Oliwie, zagroził Gdańskowi, dotarł aż do wybrzeży m.

Bałtyckiego. Przerażenie zapanowało w państwie k-ckim, nikt nie śmiał wystąpić zbrojno przeciw Husytom, a W. mistrz z Malborga stał na wszystkie strony błagalne listy o pomoc.

W takich warunkach i pod naciskiem rosnącego w państwie niezadowolenia stanął dwunastoletni rozejm w Łęczycy (grudzień 1433), zwłaszcza, że i Świdrygielle coraz gorzej się wiodło. Domagali się Polacy w czasie rokowań, aby odtąd ani cesarz, ani papież nie mieli prawa mieszać się w spory polsko-k-ckie.

Opierał się tym warunkom, niesłychanym w ówczesnym świecie chrześciańskim, Paweł Russ- I stosunek wogóle Zakonu inflanckiego do K-ów

Związek pruski szybkie tymczasem

pruskich. Russdorf zaś składa swoją godność dopiero w 144J r. — Wrzało bowiem i w Pru-siech samych. Stany pruskie, zwłaszcza szlachta chełmińska i mieszczaństwo, coraz niechętnie] znosiły jarzmo Zakonu, ucisk fiskalny i nadużycia urzędników. I z samym W. mistrzem trwały spory. Gdy Russdorf wbrew rozejmowi łęczyckiemu z 1432 r. nakazał gotowość wojenną, chcąc nieść pomoc Swidry-gielle, sprzeciwiły się temu stany, a na ich czele stanął burmistrz chełmiński, Jan Stercz. Uwięzienie go przez W. mistrza pogorszyło sprawę, w ziemi chełmińskiej groziła rewolu-cya. Stercz został uwolniony, ale nieukonten-towanie mimo zawarcia pokoju brzeskiego trwało dalej; w r. 1439 zjechała się szlachta chełmińska z delegatami miast w Chełmie i tu wśród narzekań na bezprawia i gwałty rozwiązłych rycerzy przyrzeczono sobie pomoc wzajemną. Hasło to znalazło oddźwięk i w innych ziemiach, poczęto wbrew zakazom W. mistrza zjeżdżać się na narady, aż wreszcie 14 lutego 1440 zarządzono zjazd ogólny w Kwidzynie. Tu powstał Związek pruski, obejmujący ziemię chełmińską, ostródzką, obwody dzierz-goński, prabucki, gniewski, elblącki i tczewski i kilkanaście (21) najważniejszych miast: wszyscy podpisali statut Związku (14 marca 1440 r.), którego celem była wzajemna obrona praw i wolności kraju i własnego bezpieczeństwa. Hans v. Baysen z Gdańska (Bażeński) był duszą Związku, który Russdorf musiał o-statecznie uznać i potwierdzić. Stany pruskie zyskiwały coraz większy wpływ, a senat pruski, złożony z delegatów Zakonu, rycerstwa, miast i b-pów ujął w swe ręce rządy. Rada ta obradowała w Elblągu (20 delegatów szlachty i 27 miast) i bez jej wiedzy nie wolno było uchwalać podatków.—Uspokoiło się w Pru-siech, gdy po Russdorfie został W. mistrzem Konrad v. Erlichshausen (1441 — 1449). Przyjął on statuta Wernera v. Orseln, uznał land-mistrzem (od 1438) inflanckim Finka Overber-g’a, a przez to skończył się spór mistrzów niemieckiego i inflanckiego z W. mistrzem. Erlichshausen chciał osłabić siłę Związku pruskiego i jego jedność przez wybieranie t. zw. funtcoln, który tylko wielkie miasta pruskie dotykał, ale gdy to okazało się bezskuteczne i na wielki opór napotkało, pogodził się i dochodem z cła morskiego podzielił się z wielkiemi miastami. Erlichshausen przestrzegał pokoju w stosunkach dyplomatycznych z państwami sąsiedniemi, a karności i dobrych obyczajów w łonie Zakonu. Wzburzone ostatniemi walkami państwo zakonne mogło lat kilka odetchnąć. — b) Wojna 1 3-1 e t n i a. Ale zmieniło się to wkrótce, tj. gdy, wbrew upomnieniom Erlichshausena, kapituła obrała W. mistrzem jego synowca, Ludwika Erlichshausena (1449 — 1467), człowieka uległego wpływom otoczenia. Spór ze Związkiem pruskim odnowił się, bo

Wip!ka Kacyki 111 astr. Ser. I Tom LXI. Zesz. 325b

członkowie Zakonu pragnęli odzyskania dawnej nieodpowiedzialnej władzy bez wtrącania się stanów. Sprawę oddano papieżowi, ale kary, nałożone na Związek przez legata, nie zostały wykonane. A niezadowolenie w kraju rosło: Związek Jaszczurczy połączył się ze Związkiem pruskim, stany poczęły skierowywać swe oczy na Polskę i gotować do walki. Spór tymczasem dostał się przed forum ces. Fryderyka III. Związek pruski zgodził się bowiem na to i wysłał delegatów swoich do Wiednia. W drodze napadł na nich w Morawii niejaki Miltitz, zrabował pieniądze i papiery, a samych pomordował (lipiec 1453). Nie stało się to bez udziału Zakonu. A w dodatku i wyrok cesarski potępił Związek pruski i nakazał mu się rozwiązać, orzekając, że mieszkańcy państwa k-ckiego, niegdyś poganie, mieczem są podbici i dlatego są niewolnikami Zakonu. W takich warunkach Związek pruski w imieniu stanów wypowiada 4 lut. 1454 posłuszeństwo W. mistrzowi i poddaje się Polsce. Wybucha t. zw. 13-1 et ni a wojna.—Już w r. 1452 porozumiewał się Gabryel Bażeński i Tylman v. We-ge z Kazimierzem Jagiellończykiem. Znalazłszy u króla gotowość popierania buntu i przyjęcia w poddaństwo ziem pruskich, Związek zaczął uzbrajać się. Czynili to i K-cy, ale przy stanie ówczesnym skarbu zakonnego to uzbrajanie zamków nie było dostateczne. Gdy wreszcie Związek wypowiedział posłuszeństwo, wybuchł przygotowany bunt, zdobyto zamek toruński, oblężono zamki w Gołubiu, Grudziądzu, Kowalewie itd., a do Polski wyprawiono uroczyste poselstwo. Na jego czele stał Jan Bażeński z bratem Gabryelem, Szewiński i M. Wulkowski. Dn. 18 lutego 1454 stanęła depu-tacya w Krakowie przed królem i senatem, prosząc o objęcie panowania nad Prusami. Po uroczystej mowie Jana Bażeńskiego, cały senat, oprócz kard. Zbigniewa Oleśnickiego, u-chwalił jednogłośnie przyjęcie w poddaństwo i przyłączenie do Polski ziem pruskich i wypowiedzenie Zakonowi wojny. Nieprzewidy-wał nikt, że lat trzynaście (1454—1466) trwać ona będzie. Król zastrzegł osobne prawa i autonomię ziemiom pruskim, zachowując ich odrębność.

robił postępy. Zajął 56 grodów, tak że Zakonowi pozostał tylko Malborg, Sztum i Chojnice. Kazimierz Jagiell. z żoną i matką przybył do Prus, odebrał w Toruniu hołd od mieszczaństwa i szlachty, w Elblągu od b-pów pruskich, Jana Bażeńskiego mianował gubernatorem Prus. K-cy tymczasem werbowali w Niemczech wojska najemne, w Polsce obwołano pospolite ruszenie. Zebrana szlachta pod Cerekwicą i 0-pokami zamiast iść do boju, jęła domagać się od króla swobód i wymusiła na nim Statuta nieszawskie. A w trzy dni potem (18 paźdz. 1454) to pospolite ruszenie poniosło klęskę haniebną od wojsk k-ckich pod Chojui-cami i małej forteczki Daszyna nie potrafiło zdobyć. Niepomyślnie więc zapowiadała się wojna, szlachta rozeszła się do domów, nic nie sprawiwszy. Ale i K-om nie wiodło się lepiej, chociaż nawet duński Krystyan I wypowiedział wojuę Polsce, co jednak było zupełnie bez znaczenia, bo zajęty w Szwecyi nie mógł nieść K-om pomocy. K-cy walczyli wojskiem zaciężnem, ale pieniądze na nie czerpali wyłącznie, skutkiem buntu poddanych, ze skarbca malborskiego; prędko zaś poczęła wyczerpywać się gotówka i musieli zastawami się ratować. Przez to stracił Zakon Nową Marchię, zastawioną w 1455 r. elektorom brandenburskim — pozostawała ona w rękach K-ów od 1402 r., — podobnież Drezdenko. A tymczasem Kazimierz Jagiellończyk dzięki poparciu sejmu, który uchwalił olbrzymi podatek, pozyskał dla siebie najważniejszego dowódzcę zaciężnych wojsk k-ckich, Ulryka Czerwonkę. W. mistrz nie wypłacił należnego mu żołdu dla braku pieniędzy, Czerwonka przeszedł na stronę polską, wydał Malborg i 21 zamków, i 8 czerw. 1457 wjechał Kazimierz Jagiell. do stolicy K-ów. W. mistrz przeniósł się już był do Królewca, bo tylko drobna część komturyj wschodnich pozostała w rękach Zakonu. 148 lat rezydowali dumni W. mistrzowie w niezdobytym Malborgu. Ale szlachta nie chciała pokoju. Toczyła się więc wojna dalej ze zmieniłem szczęściem, odniesiono kilka zwycięstw ze strony polskiej, zdobyto Gniew, ale Zakon powoli odzyskiwał równowagę i zachwiane stanowisko w Prusiech wschodnich i utrwalał je coraz bardziej, tak, że wojskom polskim wypadałaby konieczność zdobywania ich napowrót. W r. 1466 padły wreszcie Chojnice, ostatni zamek, który w Prusiech zachodnich posiadał Zakon. Oba walczące państwa były znużone wojną tyloletnią; szlachta to, czego przede-wszystkiem pragnęła, tj. Pomorze gdańskie i ziemię chełmińską, miała już w swych rękach, a zdobycie Prus wschodnich wymagałoby dalszych ofiar i długiej jeszcze walki. Gdy więc sami K-cy o pokój prosili, Kazimierz zgodził się i rozpoczął rokowania. W ciągu tych właśnie rokowań wpadły Chojnice w ręce polskie. Rokowania trwały długo i 19 paźdz. 1466 zawarto w Toruniu pokój. Zakon zrzekał się w nim Pomorza, ziemi chełmińskiej i michałowskiej, Warmii, Malborga i Elbląga, czyli całych t. zwT. Prus królewskich, podzielonych odtąd na trzy województwa: pomorskie, chełmińskie i malborskie, oraz warmińskie księstwo biskupie. Resztę zatrzymywał pod nazwą Prus zakonnych z Królewcem jako stolicą. Ale musiał się uznać z tych ziem lennikiem Polski: każdorazowy W. mistrz musiał składać królowi polskiemu hołd i przysięgę na wierność, dostarczać zasiłków na każdą wojnę, nie mógł prowadzić samodzielnej polityki zagranicznej. W. mistrzów i komturów uznano za dostojników w państwie pols., policzono w poczet senatu, mieli w nim prawo głosu. Ale za to do grona Zakonu musieli K-cy przyjmować i Polaków. Zastrzeżono jednak, że pokój ten toruński potwierdzić musi papież, bo jakkolwiek przy jego zawarciu był obecny legat papieski, nie miał on tego pełnomocnictwa. Ta klauzula stała się źródłem licznych sporów. Pokój toruński zgnębił i złamał zakon, ale go nie usunął; jeszcze mieli K-cy państwo swoje, choć o połowę mniejsze i choć byli lennikami Polski, Zwycięstwo Polski było połowiczne. Odzyskiwała ona po 1 ^-wiekowej walce swoje kraje, jak Pomorze i ziemię chełmińską, zyskiwała wybrzeża morza Bałtyckiego, tak bardzo upragnione i potrzebne dla dalszego rozwoju, ale pozostawiając K-ów we wschodnich częściach Prus, stwierdzała wielką siłą odporną Zakonu. Widmo Zakonu pozostało i nadal. — 6') Po wojnie 13-letniej. Wojna 13-letnia zniszczyła K-ów. Położenie ludności było rozpaczliwe, kraj jedną pustynią;

, jak daleko okiem sięgnąć — mówi świadek współczesny—nie dojrzy ni drzewa, ni krzaku, do któregoby można było krowę przywiązać⁴*. A w dodatku zaraza czyniła wielkie spustoszenia. Uznając to wyczerpanie, Kazimierz Jagiellończyk uwolnił K-ów na lat 20 od obowiązków dostarczania posiłków wojennych; zbyt wielka to była wspaniałomyślność, a miała na celu dać Zakonowi możność podniesienia się po klęsce. Jakoż wraca Zakon powoli do sił i przez lat kilkanaście chowa wiernie pokój z Polską, uznaje króla polskiego za jedynego, obok papieża, swojego zwierzchnika, a W. mistrzowie, lubo z niechęcią, składają hołd monarchom polskim. Całem dążeniem następnych po Erlichshausenie (f 1467) mistrzów, jak Henryka Reuss v. Plauen, który w ostatnich latach wojny 13-letniej był duszą rządu, jak bardziej jeszcze Henryka Richten-berga (1470—1477), było podźwiguięeie kraju z głębokiego upadku, uregulowanie finansów, podniesienie moralności wśród rycerzy zakonnych. A rozprzęgała się karność zakonna coraz bardziej. Uinoralnić Zakon nie udało się W. mistrzowi, ale w każdym razie państwo zakonne, do którego należały tylko Sam-landya, Natangia, Galindya, Nadrawia, Szala-wia .Sudawia, wróciło do równowagi. Ale K-cy myśleli zawsze o zerwaniu pokoju toruńskiego. W. mistrz Marcin Truchsess v. Wetzhausen (1477 — 1489) odmawia hołdu Kazimierzowi Jagiell. Wybuchł był właśnie spór o b-stwo warmińskie. Tworzyło ono jakby odrębne państwo, dlatego też król chciał mieć zawsze b-pem Polaka lub Polsce oddanego człowieka; po-wtóre Kazimierz Jagiell. dążył do złamania wolnej elekcyi kapituł (spór o bisk. krakowskie w 1460—1463). Kapituła warmińska wybrała b-em Tungena, podczas gdy król mianował Wincentego Kiełbasę. Stąd powstał spór,

do którego i papież się wmieszał. Korzystając wcale ochoty i nie może tego zrobić, bo prze-z tego, jak niemniej z toczącej się właśnie cie najwyższym jego zwierzchnikiem jest pa-wojny z Maciejem Korwinem, Truchsess za- pież i cesarz, a Zakon jest członkiem Rzeszy, warł przymierze z Tungenem i poddał się Kor- Należy więc Zakon ratować i o tę pomoc wzy-winowi. K-cy rozpoczęli wojnę w 1478 r., za- wa okólnik, proponując równocześnie, aby ko-jęli Brodnicę, Chełmno i Starogród. Zawiedli I rzystając ze sposobności, że właśnie umarł land-się wszakże na Macieju. Król węgierski bo- mistrz niemiecki, nie obierać nowego, ale go-wiem pogodzi! się z Władysławem Jagiell., dności W. mistrza i niemieckiego połączyć królem czeskim, i zawarł z nim pokój w Oło- w jednej osobie. Plan ten odrzuciła kapituła muńcu, który przyjął i polski Kazimierz. Tun- i obrała nowego landmistrza. A tymczasem Jan gen i Truchsess zostali osamotnieni. Wobec tego złożył W. mistrz królowi polskiemu hołd,

Olbracht coraz bardziej stanowczą przybierał postawę i, domagając się złożenia hołdu, nakazał zbrojenia w Prusiech zakonnych. Nawet snuł on inny plan wobec Zakonu: K-cy nad Bałtykiem nie mieli już co robić, ale za to na południu Zakon miałby racyę istnienia i wobec Turków i Tatarów mógł by wypełniać przepisy statutu, być obrońcą chrześciaństwa. Podole chciał Olbracht nadać K-om w lenno i tu ich osiedlić, a przez to zapewnić Polsce i Europie pokój i odzyskanie wybrzeży morza Czarnego. Myśl tę odrzucili K-cy. Olbracht, nie mogąc wymódz hołdu, gotował się siłą oręża zmusić do tego K-ów i ich W. mistrza, blisko zresztą spowinowaconego z królem polskim. Zanosiło się na wojnę, bo i Habsburgowie stanęli po stronie Zakonu, mianowicie ces. Maksymilian, który odtąd przez długie lata snuć będzie intrygi przeciw Jagiellonom, podburzać na Polskę ks. moskiewskiego, buntować K-ów, aby tylko Jagiellonowie odstąpili Habsburgom tronu Czech i Węgier. Olbracht wybrał się do Torunia, aby objąć dowództwo nad wojskiem, ale nagła jego tutaj śmierć w 1501 r. ocaliła Zakon. Wstąpił na tron Aleksander, a panowanie jego zajęły wojny z Moskwą, Woloszą, Tatarami, wewnątrz państwa również niezadowolenie się ujawniało i rosła niechęć szlachty do niedołężnych rządów senatu w Koronie, podczas gdy król bawił na Litwie. Skutkiem tego sprawa K-ków i hołd mistrza pozostały w zawieszeniu. A tymczasem K-cy zbliżyli się na nowo do Zakonu inflanckiego, z którym od pokoju brzeskiego w 1435 w przyjaźniej szych nie pozostawali stosunkach, mistrz inflancki Walter Plattenberg, zrażony do Aleksandra Jagiell., że w walce z Iwanem III Groźnym nie dostarczył mu pomocy, zbliża się do Fryderyka saskiego. Fryderyk, jako W. mistrz, zwrócił i na sprawy wewnętrzne swego Zakonu uwagę. Zaprowadził nowe urzędy i dworowi swojemu w Królewcu nadał formy dworu monarszego. Ocknął się spór, gdy Zygmunt Stary w 1506 r. zostaje królem. Fryderyk odmawia hołdu, a sprawa k-cka staje się znowu sprawą europejską, łączy się z intrygami dyplomatycznemi, które snują we Włoszech, Turcyi, wobec Francyi, Czech i Węgier, papieże i ces. Maksymilian. Stanowisko papieży wobec sporu jest chwiejne, i zależne od ułożenia stosunków na półwyspie apenińskim i zachowania się wobec nich cesarza. We Wło-

Rozpoczynają się Fryderyk

Kazimierz Jagiell. mu przebaczył. Był to błąd z jego strony. Truchsess bardzo gorliwie pracował nad moralnością swojego Zakonu, starał się utrzymać w państwie ład i w skarbie porządek. Następca jego, Jan Tieffen (1489--97J, był najwierniejszym Polsce z pośród wszystkich W. mistrzów. 1 on nie mniej o dobro swego państwa pilnie się starał, ale te wysiłki nie przyniosły prawie rezultatów. Zgodnie z warunkami pokoju toruńskiego pośpieszył osobiście na czele 1 Vg tysiąca zbrojnych do Polski, by wziąść udział w wołoskiej wyprawie Olbrachta, i w czasie tej wojny umarł we Lwowie w 1497 r. Oprócz tych stosunków z Polską, zasługuje jeszcze na wzmiankę spór z ks. że-gańskim Wacławem i Janem w latach 1482—3 o sumę pieniężną, który to dług wypłacił wreszcie W. mistrz. W tych latach także Zakon przeradzać się poczyna w „szpital szlachty niemieckiej", bo zubożałe rycerstwo niemieckie oddaje teraz najchętniej synów swoich do Zakonu, przez to zapewniając im dostatnie i spokojne życie i zabezpieczając los swoich dzieci. Ta okoliczność jest powodem, że K. cieszą się ogromną popularnością w społeczeństwie niemieckiem. Warunek pokoju toruńskiego, aby połowa przynajmniej członków Zakonu była Polakami, nie został nigdy wypełniony. Ze śmiercią Tieffena podnosi głowę stronnictwo, wrogo usposobione względem Polski. Zakon jest za słaby do walki, trzeba więc szukać sprzymierzeńców potężnych do obalenia pokoju toruńskiego. Powstaje myśl, aby za W. mistrza obrać nie kogoś z pośród braci zakonnych, ale z pośród dynastpw niemieckich, który wybrany przez kapitułę wstąpiłby równocześnie do Zako-Pierwszym W. mistrzem wybranym z poza łona Zakonu był Fryderyk saski, landgraf turyń-ski, syn Albrechta, praojca albertyńskiej linii elektorów. Fryderykowi postawiono za warunek, aby pokoju toruńskiego nie uznawał i hołdu Polsce nie składał, też na nowo spory z Polską.

(1498 —1510) istotnie odmawia złożenia hołdu, a popiera go w tem brat, Jerzy saski, który właśnie zredagował okólnik do książąt i stanów niemieckich, przedstawiając smutne położenie Zakonu, zależnego od Polski, od której grozi mu wielkie niebezpieczeństwo, jeżeli W. mistrz nie złoży hołdu. A nie ma on do tego ¹ szech bowiem począł się wyprawą w 1498 r.

króla francuskiego, Karola VIII, okres kilkunastoletnich wojen włoskich, które później wpływają ogromnie na ułożenie stosunków międzypaństwowych w Europie na długie wieki i dają początek wielkiej rywalizacyi Francyi z domem habsburskim. Papież Juliusz II, wielki patryota włoski, kładzie sobie za cel, obok re-stauracyi świeckiej władzy papieskiej, także oswobodzenie Włoch od „barbarzyńców*⁴, tj.

wych obradach zjazd rozszedł się na niczem (o nim Liske „Zjazd w Poznaniu w 1510 r.“ w „Rozpr. Akad. Umiej.“). Stosunki naprężyły się jeszcze bardziej: cesarz słał groźne listy do miast pruskich i książąt mazowieckich, K. niepokoili granice rozbojami, a Zygmunt zbroił się i wzmacniał załogi. A tymczasem w grudniu 1510 r. zmarł w Niemczech Fryderyk saski, który tutaj bawił bez przerwy od 1507, i r. tj. od pierwszego energiczniejszego wystąpienia Zygmunta. Zbliżał się wybór nowego mistrza. Król polski słał do K-ów upomnienie, aby wybrali powolniejszą koronie polskiej osobistość, robił w tym względzie przedstawienia cesarzowi i bratu Władysławowi, czesko-węgier-skiemu królowi. Wybór padł na człowieka z dy-nastyi książęcej w Niemczech, bardzo młodego, a siostrzeńca Zygmunta, syna Fryderyka margrabiego brandenburskiego, z domu Hohenzollernów. d) Ostatnie chwile Zakonu. Albrecht, ostatni W. mistrz Cl510—1525), miał dopiero lat 20 i niebardzo chętnie przyjmował

Francuzów; do tego celu pozyskać się stara cesarza, a to pociąga za sobą nieprzychylne Polsce stanowisko w sporze z K-mi. A do papieża właśnie odwołują się K-cy i Zygmunt Stary. Jeszcze w r. 1505 Juliusz II przyrzekł był dołożyć starań, by W. mistrz złożył hołd królowi. Teraz, w 1509 r. popiera stanowisko opozycyjne W. mistrza i osobnem pismem zakazuje mu składać hołdu aż do dalszych rozkazów. A w te stosunki wplata się i inna sprawa, a mianowicie myśl, pielęgnowana od dawna przez papieży, wielkiej na Turków krucyaty,

radził był umierający Fryderyk saski, nie stała się krzywda, Łaski gotów był ustąpić mu swojej godności. Śmiały ten projekt dążył do polonizacyi K-ów i wcielenia Prus zakonnych. Projekt Łaskiego nie został przyjęty. Po długich wreszcie sporach, protekcyach i listach, ustąpił Zygmunt i pozwolił Albrechtowi udać się do Prus bez uprzedniego złożenia hołdu.

pił w ślady swojego poprzednika i o złożeniu hołdu nie myślał wcale. I stan taki zawieszenia, niepewności ciągnie się długie lata. Zygmunt coraz nowe stawia terminy złożenia hołdu, a Albrecht tymczasem intryguje na wszystkie strony i podburza przeciw Polsce Moskwę, z którą zawiera ścisłe przymierze. Nie zmienia się to nawet po kongresie wiedeńskim w 1515 r., kiedy ces. Maksymilian sojusz z Jagiellonami zawiera i nietylko porzuca Albrechta, ale nawet obowiązuje się dołożyć starań,

1 Juliusz JI marzy o tem i dla myśli tej chce pozyskać Zygmunta Starego. Ze względu napo- j godność, oświadczając, że wolałby być w Pru-łożeuie geograficzne Polski, oraz na to, że na ] siech świeckim księciem i ślubów zakonnych Węgrzech panuje brat polskiego monarchy, nie składać. Spodziewano się powszechnie, że jest stanowisko Polski wobec ewentualnej z Tur- Zygmunt Stary dla Albrechta, jako siostrzeńca kami wojny znaczenia pierwszorzędnego. Rozu- swojego, będzie pobłażliwszym. Ale król polski mie to Juliusz II i nie może sobie zrażać Zyg- wcale niechętnie przyjął wiadomość o obiorze munta, ale także i Maksymiliana; stąd więc Albrechta i stał twardo przy swoich prawach, w sprawie k-ej zajmuje niewyraźne stanowi- Nie chciał go przepuścić przez ziemie polskie sko. W takich okolicznościach staje się kwe- do Prus, póki Albrecht pierwej nie złoży mu stya k-cka europejską. A cesarz broni ciągle W. hołdu. Sprawa wlokła się dość długo, w gru-mistrza, zakazuje mu uznawać pokój toruński, dniu 1511 r. zjechała wreszcie komisya do Tonie potwierdzony przez papieża (na to powołu- runią, w której uczestniczył prymas Łaski. Wyją się zawsze K-cy) i bezprawny, bo przecie Za- stąpił on wówczas z oryginalnym projektem, na kon jest członkiem Rzeszy, i on, cesarz, jego wzorze hiszpańskim opartym: oto król polski zwierzchnikiem, a bez wiedzy cesarskiej pokój miał być każdorazowym W. mistrzem k-im z wy-zawarto. Wysyła wreszcie Maksymilian posłów ! łączeniem jednak obowiązku składania ślubów do Polski i proponuje zjazd w Poznaniu, na j zakonnych, za dyspensą papieską. Aby zaś który przybędą komisarze papiescy, cesarscy, Albrechtowi, który przynosił K-om nowe a sil-polscy, węgierscy i k-ccy. Przystał wreszcie na ne poparcie w sporach z Polską i którego obrać to Zygmunt, jakkolwiek rokowania między Pol- j ską a Zakonem toczyły się ciągle i Polska wojną groziła, ale wojna z moskiewskim Wasylem Iwanowiczem i bunt Michała Glińskiego stały na przeszkodzie energicznej akcyi wobec Zakonu. D. 24 czerw. 1510 zjechała się w Poznaniu komisya. Tworzyli ją delegaci cesarscy, k-ccy (b-p sambijski), węgierscy (Jan Turro, b-p wrocławski) i polscy z prymasem Janem Ale nie zakończyło to sprawy. Albrecht wstą-Łaskim na czele. Legat papieski Achilles de Grassis umyślnie spóźnił się na ten zjazd i przybył po jego rozejściu w myśl niezdecydowanej polityki kuryi rzymskiej. Żądania K-ów tchnęły bezczelnością: żądali zwrotu Pomorza i wybrzeży Ualtyku, zniesienia hołdu lenniczego wraz z obowiązkiem dostarczania pomocy zbrojnej Polakom, wreszcie owego warunku w pokoju toruńskim, by połowa członków Zakonu z Polaków się składała. Ten ostatni punkt, z którego nigdy w Polsce nie korzystano, ze śmiechem przyjęli delegaci polscy. Po 7-tygodnio- aby W. mistrz wypełnił warunki pokoju toruń-

skiego i hołd lenny złożył. Albrecht zbroi się nie powrócić: zarząd zaś kraju powierza b-wi gwałtownie, robi zaciągi żołnierskie w Niem- sainbijskiemu, Jerzemu Polentzowi. Ten wyjazd czech, gdzie jednak brak już dawnego zapału Albrechta do Niemiec ma wielkie znaczenie, dla K-ów, sprzymierza się z Danią i Moskwą i, mimo niechęci landmistrza niemieckiego i inflanckiego (Plettenberga) a pustek w skarbie, prze gwałtownie i niecierpliwie do wojny z wujem. Jakoż Zygmunt, uprzedzając siostrzeńca, wypowiada mu walkę w 1519 r., poniekąd pod naciskiem opinii publicznej. I jeszcze raz, w tej ostatniej już wojnie, okazała się dezor-ganizacya zrujnowanego finansowo i militarnie państwa k-ego. W Polsce panował zapał do tej wojny, na sejmach uchwalano wysokie podatki na wojsko zaciężne, sam król, wysławszy przodem hetmana Mik. Firleja i Jana Kościele-ckiego, wyruszył do Bydgoszczy, rychło całe prawie Prusy znalazły się w rękach polskich,

W ciągu 4-letniej nieobecności zaszła gruntowna zmiana w Albrechcie. Przybywszy z Wiednia na sejm Rzeszy w Norymbergii, zapoznał się poraź pierwszy z nauką protestancką. Działający w Norymberdze Andrzej Osiander wzbudził wątpliwości w umyśle W. mistrza. A dwukrotna wizyta Albrechta w W⁷ittenberdze, zapoznanie się osobiste z Lutrem, jego rady i wskazówki dokonały reszty. Jeszcze przedtem pisał był Luter rodzaj odezwy do K-ów, namawiając do porzucenia ślubów zakonnych i uważając to za najlepszą reformę upadłego moralnie Zakonu. I Albrechtowi, na jego prośbę o radę dla podniesienia moralności Zakonu, nie innej udzielił, dodając by sam wstąpił w związki małżeńskie i ogłosił się księciem świeckim. Albrecht został luteraninem. A i w Prusiech reformacya podatny znalazła grunt. Polentz sam stanął na jej czele, a Albrecht słał mu predykantów dla szerzenia nauki, polecając działać ostrożnie, by nie wzbudzać zawczasu podejrzeń. Był on teraz w sytuacyi bardzo niepewnej. Co na jego krok powie Karol V, papież, a przedewszy-stkiem gorliwy katolik Zygmunt Stary? Działa więc ostrożnie. Powstaje myśl, aby za wiedzą i zezwoleniem króla polskiego wypełnić radę Lutrową i jako świecki książę uznać go zwierzchnikiem. W królu węgierskim, Ludwiku Jagiellończyku, znajduje Albrecht pomoc, i przez niego prowadzi rokowania, za jego pośrednictwem porozumiewa się z Polską. Jakoż Zygmunt Stary, który właśnie poróżnił się z cesarzem i przeciw niemu zawarł w 1524 przymierze z Francyą, godzi się wreszcie na projekt Albrechta. Sekularyzacya Zakonu przynosi bowiem Polsce bądź co bądź korzyści. Kończy ową sprawę pruską, niweczy istnienie przeżytego Zakonu. Albrecht z konieczności musi się trzymać Polski i być jej wiernym, bo ina-¹ czej wrogi mu teraz cesarz zdławi go zupełnie. Sekularyzacya Prus była też manifestacyą przeciw Karolowi V zawsze niechętnemu Folsce i kuryi papieskiej, działającej wobec Polski nieszczerze. Co się zaś tyczy strony religijnej—ta nowa nauka, to pewno tylko stan przejściowy — w najbliższym czasie zbierze się sobór powszechny i wątpliwości rozstrzygnie. W takich więc warunkach zgodził się Zygmunt na warunki Albrechta w układach potajemnie prowadzonych. Niespodzianką one były dla narodu; 4-letni ro-zejm kończył się, szlachta spodziewała się wojny i gotowała do niej z zapałem, tymczasem zamiast wici wojennych otrzymała t. z w. pokój krakowski czyli Sek ularyzacyę Prus. Dn. 10 kwiet. 1525 Albrecht wśród uroczystych ce-remonij złożył Zygmuntowi hołd, jako świecki

Firlej stanął pod murami Królewca, siła atrakcyjna Polski zwycięża znowu, bo b-p pomezański Hiob, v. Dobeneck, poddał się Zygmuntowi Staremu. Położenie Albrechta stało się rozpaczliwe, opuścili go wszyscy, landmistrz inflancki Plettenberg odmówił dalszej pomocy.

Uratował Albrechta podstęp: obiecał złożyć hołd, byle rozpocząć układy. Przystał na to król mimo niechęci otoczenia w Toruniu, zaczęto rokowania. Ale gdy tylko doszła wieść o zbliżaniu się posiłków zaciężnych niemieckich pod wodzą Szomberga, Albrecht zerwał układy i Toruń opuścił. Szomberg obiegł Gdańsk, Albrecht zdobył parę grodów, ale niebezpieczeństwo dla Polski minęło szybko, Kaszubi rozbili zupełnie Szomberga, wodzowie polscy odzyskali straty, a W. mistrz znów został osamotniony.

Mimo to wszystko chwila pomyślna wcielenia Prus do Polski minęła bezpowrotnie. Wdali się pośrednicy papiescy, węgierscy, cesarscy, a Soli-man Wspaniały zagrażał Węgrom, zdobywszy Belgrad. Ustąpił Zygmunt i zawarł w 1521 ro-zejm czteroletni. Po jego upływie miało nastąpić ostateczne rozstrzygnięcie sprawy. Dwuletnia więc wojna, „uboga w wydarzenia, ludzi wielkich i czyny, ale bogata w rabunki i spustoszenia", nie załatwiła sporu. Ale z drugiej strony wyczerpała zasoby kraju i spotęgowała nienawiść do Zakonu wśród jego poddanych.

Albrecht i teraz mimo wyczerpania sił, niepewnej pomocy od sprzymierzeńców i pustek w skarbie, nie myślał uledz: owszem po latach czterech znowu chciał chwycić za oręż.

Ale do tej nowej walki trzeba się zawczasu przygotować, zebrać gotówkę, wojsko. Zbliża się ostatni akt tragedyi, zakończonej wszelako tak, jak nikt, nawet sami twórcy, nie przypuszczali. Widząc się w trudnych okolicznościach wobec zobojętnienia sympatyi niemieckich dla Zakonu, Albrecht za poradą najbliższych powierników, postanawia osobiście udać się do Niemiec, by wykołatać tam pomoc. Snując pla- książę Prus, książęcemi odtąd zwanych. Wa-ny awanturnicze, opuszcza Królewiec w 1521 runki traktatu krakowskiego wiązały te Prusy W. mistrz, by już w tej godności nigdy doń daleko ściślej z Polską, niż pokój toruński.

Książę pruski miał być dziedzicz uym, ale tyl- heim, wcielił Napoleon do królestwa wirtem-ko Albrecht i jego bracia trzej wraz z potom- berskiego, i K-om pozostały tylko szczu-stwem byli do tego lenna dopuszczeni: poczem płe posiadłości w Illyryi, Tyrolu i komturya Prusy książęce wracają do Polski. Książę pru- we Frankfurcie nad Menem. Dziś K. istnieją ski obowiązany jest do dostarczania posiłków tylko w Austryi, od 1834 r. uznani są jako „sa-w razie wojny i dla wzajemnego handlu po- modzielna duchowno-wojskowa instytucya", poczyni wszelkie ułatwienia. W razie sporów zostająca pod protektoratem ces. austryackiego. między księciem a stanami, które ten trak- W. mistrzem jest zawsze członek rodziny ce-tat mają potwierdzić, rozstrzyga król poi- sarskiej, cały zaś Zakon składa się z 15 ski, i do    niego także    idzie interpelacya we    członków    służących w    wojsku austryackiem.

wszelkich    innych sprawach. Sekularyzacya Prus    3) Wykaz    W. mistrzów.    I) W Acce: 1) Hen-

przynosiła Polsce istotnie korzyści, zwłaszcza ryk Walpot v. Bassenheim (1191) 1195 — 1200; w ówczesnych stosunkach politycznych, w sto- 2) Otto v. Kerpen 1200 — 1206; 3) Herman sunku do Karola V; rozwiązywała Zygmuntowi Bart 1206 — 1210; 4) Herman v. Salza pierwszy ręce w Prusiech wobec burz, zbierających się przybiera tytuł Wielkiego (mistrza) 1210 —1239; nad Węgrami, ale z tern wszystkiem były to 5) Konrad, landgraf Turyngii, 1239 —1240; 6) korzyści    chwilowe, a    cały ten akt odsuwał    Gerard Malberg 1241 — 1244;    7) Henryk hr.

znowu w    dalekie czasy    możliwą anueksyę Prus,    Hohenlohe    1244 — 1249;    8) Giiuther hr. Szwarz-

dawał im księcia świeckiego, dziedzicznego; burg 1249 — 1253; 9) Poppo v. Osterna 1253— w miejsce słabego, znienawidzonego powszech- 1257; 10) Hanno v. Sangerhausen 1257 — 1274; nie, obumierającego wprost Zakonu, sadowiła 11) Hartmann v. Heldrungen 1274 —1283; 12) się pod bokiem Polski silna dynastya Hohen- Burhard v. Schwenden 1284—1290; 13) Kon-zollernów, która, przy sympatyi mieszkańców, rad v. Feuchtwangen 1290 — 1297, przenosi mogła tam sobie utrwalić niezwalczone stano- w 1291 stolicę swoją do Weuecyi. II) W W e-wisko i dla Polski stać się jeszcze groźniej- necyi: 14) Gottfried v. Hohenlohe 1297 — szą. Trzeba więc uznać sekularyzacyę Prus za 1303, mieszka właściwie w Marburgu; 15) Sieg-błąd polityki polskiej, tembardziej, że naród frid v. Feuchtwangen 1303 —1311, w 1309 po upływie rozejmu spodziewał się wojny, pra- przenosi stolicę W. mistrzów do Malborga. 111) gnąłjej i do niej się zbroił. Co rząd polski skło-    W Malborgu:    16) Karol Beffart z    Trewiru

niło do tego szkodliwego w następstwach kro-    1311 —1324; 17)    Werner v.    Orseln (znany au-

ku, zresztą bądź co bądź wymagającego tor statutów zakonnych, a raczej ich uzupeł-energii i śmiałości, jest dotąd zagadką nie- nienia) 1324—1330; 18) Ludger, Us. bruuszwi-rozwiązauą. Ale łączność tej sprawy z przy- j cki, 1331 — 1335; 19) Dytryk, burgrabia alten-mierzem polsko-francuzkiem z 1524 r. jest bar- j burski, 1335 —1341; 20) Ludolf Kónig v. Weit-dzo prawdopodobną. Sekularyzacyę Prus przy- zau 1342 —1345; 21) Henryk Tusrner v. Arf-jęli mieszkańcy Prus z radością powszechną, berg 1345 — 1351; 22) Winrych v. Kniprode Bo reformaeya poczyniła tutaj znaczne po- 1351— 1382, jego rządy uchodzą za wiek złoty stępy dzięki gorliwości Polentz’a i apostołów w dziejach K-ów; 23) Konrad Zollner v. Ro-czystego „słowa Bożego", powtóre, że kończyła thenstein 1382 —1390; 24) Konrad v. Wallenrod panowanie znienawidzonego Zakonu, ten ucisk    1391—1393; 25)    Konrad v.    .Tungingen    1393 —

i zamęt, jaki panował w ostatnich czasach.    1407; 26) Ulrich    (Ulryk) v.    Jungingen    1407 —

Część tylko członków Zakonu uznała traktat 1410, brat poprzedniego, ginie pod Grunwaldem, krakowski, reszta założyła protest i, przeniósł- 27) Henryk v. Plauen 1410 — 1413, pozbawiony szy się do Mergentheim, we Frakonii, nowego . godności; 28) Michał Kuchmeister v. Sternberg mistrza sobie wybrała w osobie Waltera v. 1414—1422; 29) Paweł Russdorf 1422— 1441, Kronberg. Protestował i papież, naturalnie i ce- składa dobrowolnie swą godność; 30) Konrad sarz, jako zwierzchni pan Zakonu, Albrechta v. Erlichshausen 1441 — 1449; 31) Ludwik v. pozwał przed najwyższy sąd Rzeszy i rożka- Erlichshausen 1450 — 1467; od 1466 r. rezydu-zał aby Zakonowi zwrócił nowe księstwo je w Królewcu, dzięki wojnie 13-letniej. IV) pruskie. Albrecht zgodnie z rozkazem Zygmun- W Królewcu: 32) Henryk Reuss v. Plauen ta nie stawił się, a wówczas wyrzeezono nad i 1467 —1470; 33) Henryk Reffle v. Richtenberg nim banicyę zaoczną i cały traktat unieważ- 1470—1477; 34) Marcin Truchsess v. Wetzhau-niono. K-cy nie wrócili już nigdy do państwa sen 1477 — 1489;    35) Jan v. Tieffen 1489 —

swego. Żyli w Niemczech i tu mieli swoje po- 1497; 36) Fryderyk ks. saski 1488 —1510, 37) siadłości, ale żadnego znaczenia politycznego. Albrecht brandenburski 1511 — 1525, sekulary-Dzieje Prus inną potoczyły się drogą. K-cy żuje Prusy. Z mistrzów rezydujących we Fran-niemieccy występują w wojnie 30-letniej, wal- konii w Mergentheim wspomnieć należy: Walcząc przeciw protestantom, potem po stronie ter v. Kronberg 1526 —1543; Wolfgang Schutz-Maryi Teresy przeciw Fryderykowi II W. W epo- bar 1543 — 1566; Jerzy Hund v. Wenkheim ce napoleońskiej pokój preszburski w 1805 r. 1566 —1572; Henryk v. Bobenhausen, za nich zagroził ich bytowi, uratowanemu przez ces. ciągle robiono usiłowania powrotu do Prus, Franciszka II. W 1809 r. stolicę K-ów, Mergent- a Kronberg nosił tylko tytuł, „administratora

W. mistrzowstwa". Potem W. mistrzami zosta- j nieznany, a współczesny świadek zupełnie oso-ją arcyksiążęta austryaccy, a czasami palaty- J bną kronikę „Geschichten von wegen eines nowie z Neuberga (dwukrotnie), raz ks. bawar- Bundes von Landen und Steten wider den Orski i lotaryriski. 9) Kroniki krzyżackie. Jest den“, — właściwie rodzaj dziennika 1440—1462, ich ilość znaczna i zawierają pierwszorzędny nieprzychylnego dla Związku. Z dziejami woj-materyał źródłowy. Pod względem chronolo- ny trzynastoletniej związana jest jeszcze „Hi-gicznym musi jednak Zakon pruski ustąpić    storia de Ordiue Theutonicorum" kanonika

pierwszeństwa inflanckiemu, bo tu już w XIII warmińskiego, Wawrzyńca Blumenau’a (f 1484 w. dwóch kronikarzy ułożyło swe dzieła: Hen-    r.). Z późniejszych podnieść należy kroniki

ryk Letten i Ditleb v. Alnpeke w rymowanej    Krzysztofa Falka i Szymona Grunau’a z Tolke-

forrnie z końcem w. XIII. W Prusiech nato-    mit. Są to już kronikarze XVI w., właściwie

miast pierwsza kronika powstaje dopiero w XIV    nie k-cey; bo Grunau, niechętnie oceniany przez

w., w drugiej jego ćwierci; autorem jest Piotr    niemieckich historyków", jest Gdańszczaninem,

Dusburg. Ale wpierw wspomnieć należy o in-    Falk pochodzi z Elbląga. Kroniki ich też nie

nem źródle. Jest to t. zw. „Narratio de pri-    dotyczą wyłącznie K-ów, jakkolwiek dużo po-

mordiis ordinis Theutonicorum, 1198“ napi-    święcają im miejsca i sekularyzacyę Prus szero-

sane przez członka Zakonu w lat. 1204 — 1211    ko opisują. Bardziej już k-ckiemi są tzw. króle-

(a według innych, koło połowy XII w.) („Nar-    wieckie kroniki, wszystkie dziejów Albrechta

ratio“ znajduje się w rękopisie biblioteki wa-    dotyczące: Paweł Pole, Jan Freiberg, Kasper

tykańskiej, mieszczącym ponadto statuta i pra- Platner, kontynuator Beler’a. Kasper Schiitz wa Zakonu). Pierwszym kronikarzem K-ów jest    jest właściwie historykiem pruskim, a nie

Piotr Dusburg, (ob.). Dzieło obejmuje dzieje    kronikarzem—żyje w XVI w. (ob.). Wszy-

K-ów od założenia Zakonu (1190) do 1326 r. Naj-    stkie te kroniki i inne jeszcze pomniejsze wy-

znakomitszy to pomnik dziejopisarstwa k-ego.    dali zbiorowemi siłami Toeppen, Strehlke i T.

Kronikę Dusburga przełożył na język niemie-    Hirscli w pięciotomowej publikacyi: „Scripto-

cki około 1341 r. kapłan k-cki, Mikołaj Jero-    res rerum Prussicarum" (Lipsk 1861—1874); nie-

schin, dając jej w przekładzie formę poetycką.    które, np. kroniki oliwskie, W. Kętrzyński („Fon-

Współczesną Jeroschinowi, a najpóźniej w 1349    tes 01ivienses“) w Bielowrskiego „Mon. Polo-

r. ukończoną, jest t. zw. „Starsza kronika oliw-    niae" t. VI, Sz. Grunau’a—osobno Perlbach,

ska“, „De prima fundatione monasterii 01iviae“    Gansa i Freiberg’a — Meckelburg pt. „Die Kó-

i obejmuje czas od założenia klasztoru 1170    nigsberger Chroniken“ (Kónigsberg 1865). Hi-

do jego pożaru w 1350 r., ułożoua prawdopo-    storyografii krzyżackiej osobne studyum poświę-

dobuie przez opata oliwskiego, Stanisława. Jest    cił M. Toeppen „Geschichte der preuss. Histo-

bardzo ważuem źródłem do dziejów XIII i XIV    riographie" (Berlin 1853). Bliższe szczegó-

w. Do tych czasów należą „Annales canonici    ły o kronikach i ich autorach: Lorenz

Sambiensis" (Epitome gestorum Prussiae). Na    „Deutschlands Geschichtsąuelleu im Mittelal-

czasy świetności Zakonu w drugiej połowie    ter" Bd. II i Potthast „Biblioth. liist. medii

XIV w. przypadają dwie wielkie kroniki, W i-    aevi“ t. I-II (Berlin 1896),—podano literaturę,

gauda (ob.) z Marburga i Jana Possilgego    wydania i miejsce, gdzie się rękopis ka-

i,ob.). Po śmierci Possilge’go prawdopodobnie Jan    żdej z tych kronik znajduje. 19) Inne wy-

Rymanu, kanonik, a potem b-p pomezański,    dawnictwa źródłowe. Oprócz wspomnianych port więc także świadek poważny, przełożył    przednio (Toeppen’a „Akten der Standetage

wybornie tę kronikę na język niemiecki i cią-    Preussen’s t. I-V, Perlbach’a „Die Statuten des

gnął ją aż do r. 1419 Rękopis tej kroni-    Deutschen Ordens" i „Scriptores rerum Prussica-

ki (oryginał łaciński zaginął) znajduje się w Ber-    rum“) do liczby wydawnictw źródłowych należą

linie Współczesnym Possilgemu jest inny cen-    dokumenty :Voigt Johann „Codex diplomaticus

uy kronikarz, Franciszkanin z Torunia, stąd Au-    Prussicus" t. I-VI (Kónigsberg 1836 — 1861).

nalistą toruńskim zwany. Jego „Annales Prus- j    „Codex“ Voigt’a, jako wydany przed kilkudzie-

sici“ (po łacinie) zaczynają się 941 r. i do-    sięciu laty, nie odpowiada dzisiejszym wymo-

chodzą do bitwy grunwaldzkiej. Wartość ich    gom naukowym, mimo to ma wartość niepo-

jest znaczna dla bardzo dokładnej chronologii,    ślednią. Aby zaś dzisiejszej nauce historycznej

również cennemi są one wielce dla czasów au-    uczynić zadość, podjęto nowe wydanie kodeksu

torowi współczesnych, tj. dla drugiej połowy    pruskiego: „Preussisches Urkundenbuch, Politi-

XIV w., uzupełniają i kontrolują się wzajem-    sche Abtheilung“ t. I wydał Philippi und Wolnie z kroniką Possilgego. Do kronik wieku XV    ky (Kónigsberg 1882). Ale dotąd wyszedł tyl-

należą przedewszystkiem t. zw. „Kroniki W. mi-    ko pierwszy tom od 1140 do 1257, „Codex“

strzów" (ob.): jedna, „St arsz a“, „Chronica Pru-    Voigt’a utrzymuje się dalej więc w użyciu. Ale

tenorum", „Chronicon Samulianum" (Zamelsche    i on nie jest kompletny; obejmuje bowiem lata

Chronik), od nazwiska właściciela rękopisów    1148- 1404 r; dla w. XV brak zupełnie zbio-

Druga nazywa się „inłodszą“ (ob.) (może-    ru k-go, musi się więc uzupełniać polskiemi:

my tu studyować różne poglądy na Zwią-    Prohaska „Codex epistolaris Vitoldi “, zawiera-

zek pruski). Temuż Związkowi poświęcił jakiś    jący ogromną ilość listów z kancelaryi k-kiej,

i Szujski-Sokołowski „Codex epistolaris sae-culi XV“ t. I; Lewicki A. „Codex epist. saec. XV“ t. II—III i tegoż „Index actorum⁴⁴. To najważniejsze źródła w. XV., a „Acta Tomiciana“ t. I-X dla w. XVI. Do dziejów reformacyi i se-kularyzacyi Prus ważne są zbiory niemieckie: Joachim E. „Die Politik des letzten Hochmei-sters“ t. I-III i P. Tschackert „Urkundenbuch zur Reformationsgeschicbte des Herzogtliums Preussens“ 2 t. (obie publikacye mieszczą się w zbiorze „Publicationen aus den preuss. Staats-archiven“ i zawierają, obok rozpraw, znaczną ilość materyałów). Joachim nie podaje wprawdzie wszystkich listów i dokumentów, a Tschackert znowu prawie wyłącznie w regestach— są jednak te dzieła niezbędne obok „Tomicianów“ do dziejów Albrechta. Z innych zbiorów do ważniejszych należą: Perlbach „Preus-sische Regesten⁴⁴ (Konigsberg 1875—6); Strehlke E. „Tabulae ordinis Theutonici“ (Berlin 1869), „Acta Borussica ecclesiastica, civilia, litteraria“, cdiditLilienthal (Kónigsberg-Leipzig 1730—1732

t.    I-III); „Neues preussisches Urkundenbuch⁴¹, West. preus. Theil: I Woelky: Urkundenbuch des BisthunFs Culm⁴⁴ (Danzig 1884—87, t. 2); II „Ur-kunden des Bisthum Samland⁴⁴, hrsg. von Woelky

u.    Mendsthal (Leipzig 1891—98); Hennes „Co-dex diplora. Ordinis sanctae Mariae Theuton.44 t. 2 (Mainz 1845); Petteneg „Die Urkunden des Deutsch - Ordens Centralarchivs zu Wien44 (Prag u. Leipzig 1887, wyłącznie regesta); (Dzia-łyński) „Lites ac res gestae inter Polonos ordi-nernąue Cruciferorum⁴⁴ (wyd. II Poznań 1890 — 1892 2 t.; akta procesów polsko-k-kich z r. 1320, 1339 i 1412, a jako dodatek po kilkadziesiąt dokumentów); Woelky-Saage: „Codex dipl. Varmiensis“ t. 3 (Mainz 1860 —1874); Perlbach „Quellen-Beitrage zur Gesch. der Siadt Konigsberg⁴⁴ (Gottingen 1878) i tegoż „Kónig-sberger Regesten⁴⁴ (1256—1524), w „Altpreuss. Monatssch.⁴⁴ 1881. Szczególniejszej doniosłości dla historyi K-ów są kodeksa: Bunge: „Liv-Est-und Gurlandisches Urkundenbuch⁴⁴ (Re-val 1853—1896, t. I-X); Napiersky „Index corporis diplora. Livoniae, Curoniae, Estho-niae⁴⁴ t. 2 (Riga 1833 — 35, wyłącznie krótkie regesta); Hasselbach-Kosegarten „Codex dipl. Pomeraniae⁴⁴ (do 1253 r.) (Greifswald 1862); Klempin - Priimers „Pommersches Urkundenbuch⁴⁴ (do 1300) t. 3; Perlbach „Pomerelli-sches Urkundenbuch⁴⁴ (do 1315, Danzig 1882); Riedel „Codex Brandenburgensis⁴⁴ t. 25 (Berlin 1838—1865); (Zakrzewski Ign.) „Kodeks dypl. Wielkopolski⁴⁴ (do 1400) (Poznań 1877— 1881); Dogiel „Codex dipl. regni Poloniae⁴⁴ t. I, IV—V (Vilnae 1758 — 1759); Rzyszczewski-Muczkowski (Bartoszewicz) „Codex dipl. Poloniae⁴⁴ t. I-IV (Warszawa 1847—87); Raczyński „Codex dipl. Lithuaniae⁴⁴ (1253 — 1433) Wrocław 1845), i tegoż ,,Codex dipl. Maioris Poloniae⁴⁴ (1136—1513) (Poznań 1840); Theiner A. „ Vetera monumentu Poloniae et Lithuaniae⁴⁴1217—

1775⁴⁴, t. 4 (Romae 1860—1864); te dwa ostatnie mają już znaczenie podrzędniejsze; Ulanowski „Dokumenty kujawskie i mazowieckie⁴⁴ w „Arcli. komisyi histor.⁴⁴ t. IV i Lubomirski T. J. „Kodeks dypl. ks. mazowieckiego⁴* (do 1506) (Warszawa 1862). — U) Monografie i opracowania. a) Z wydawnictw peryodycznych, w przeważnej części dziejom Prus (K-ków) poświęconych, zanotować należy: „Altpreus. Monatsschrift44 (Królewiec od 1864); „Zeitsch. des westpreus. Geschichtsyereins⁴⁴ (Gdańsk od 1880); „For-schungen zur Brandenburg, u. preuss. Gesch.44 (Lipsk od 1888); „Zeitsch. fur die preuss. Ge-schichte u. Landeskunde⁴⁴ hrsg. von Foss, Has-sel, Muller, Rossler (Berlin od 1864); „Allg. Arch. fur die Geschichtskunde des preuss. Sta-ates⁴⁴ hrsg. von L. v. Ledebur (Berlin od 1830); „Bałt. Studien⁴⁴ (Szczecin od 1832); „Zeits. fur Geschichte und Altherthumskunde Ermlands*4 (Braunsberg od 1858); „Beitrage z. Kunde Preussens".—Rautenberg „Ost—und Westpreus-sen, ein Wegweiser durcli die Zeitschriftenlite-ratur⁴⁴ (Lipsk 1897); Werner „Gesammelte Nachrichten zu preuss. poln. Geschichte⁴⁴; Faber „Preuss. Archiv“ (t. I—III, Królewiec 1809 — 1810); Tóppen „Historischcomparative Geographie von Preussen⁴⁴ (Gotha 1858); Weber Lothar „Preussen vor 500 Jahren in cul-turhistor., statist. u. militar. Beziehung nebst Special-Geograpbie (Danzig 1 878). —b) D z i e ł a ogólne: Sehutz Kasper i Lucas Dawid (f 1583) są pierwszymi, którzy próbują pisać hi-storyę K-ów. Lucas obejmuje dzieje do roku 1410 i wydany został w Królewcu 1812 —1817. Dalszy krok postępu na tem polu robi God-fried Lengnich (f 1774) w „Gesch. der preuss. Lande⁴⁴ (Danzig 1755); Duelli „Historia ordinis eąuitum theutonicorum⁴⁴ (Viennae 1727); de Wal „Histoire de 1’ordre theutoniąue⁴⁴ (Pa-ris, Rheims 1784—87); Wagner „Gesch. von Preussen⁴⁴ (Allg. Weltgeschichte t. 47 — 49, Bninu 1788); Baczko „Gesch. Preussens⁴⁴ (Konigsberg 1792); Kotzebue „Preussens altere Geschichte⁴⁴ t. 4 ( Riga 1808); Lanzizolle „Gesch. der Bildung des preuss. Staats⁴⁴ (Berlin —Stet-lin 1828); Stenzel „Gesch. des preuss. Sta-ates⁴⁴ t. 5 (Hamburg 1830 — 1854). Voigt Johanu „Geschichte Preussens⁴⁴ (t. I—IX, do 1525 r., Konigsberg 1827—1839),—jest to właściwie pierwsza naukowa historya państwa k-ckiego. mająca jeszcze do dziś dnia znaczną wartość, dzięki przedewszystkiem licznym cytatom z dokumentów archiwum królewskiego, którego autor był dyrektorem. Voigt ma zasługę zreformowania historyografii krzyżackiej. Jest on także autorem 3-tomowej historyi p. n. „Hand-buch der Gesch. Preussens bis zur Reforma-tion⁴⁴ (Konigsberg 1841 — 43) i „Gesch. des deutschen Ritterordens in seinen 12 Balleien in Deutschland⁴⁴ (t. 2, Berlin 1857 — 1859); Lohmeyer „Gesch. von Ost-und Westpreu-! ssen⁴⁴ (t. 2, Gotha 1880 — 1881); Rogalski L.

1657“ („Preuss. Proyinzblatter" 1834) i tegoż „Des DO. Verhaltnisse zu Polen von 1466“ (Ledebur’a „Archiv“ 1833); Brock „De contro-versiis, quae post pacem Thorunensem secun-dam inter Casimiruin IV regem Poloniae et terras Prussiae exortae sunt“ (Inaug. Diss., Vra-tislaviae 1871); (Caro „Gesch. Polens" t. V, do wojny 13-letniej); Thiel „Das Verhaltniss des „Die Eroberung Preussens durch die Bischofs Lucas v. Watzelrode zum DO.“ („Zeits.

f. Gesch. Ermlands“ t. I); Koneczuy F. „Walter v. Plettenberg wobec Zakonu niem., Litwy i Moskwy 1500—1525“'; Szajnocha „Brody krzyżackie" (Szkice histor. t. 1); Hirschberg „Dzie-(Kónigsberg 1892); Kętrzyński W. „O powoła- sięć pierwszych lat panowania Zygmunta Staniu K-ów przez ks. Konrada" (Kraków 1903, rego“ („Przew. Nauk. i liter“. 1874); Liske Ks. po polsku i po niemiecku); Romanowski J. N. i „Zjazd w Poznaniu w 1510“ („Rozpr. Akad. „De Conradi, ducis Masoviae atąue Ord. Cruci- i Umiej." t. III, 1874); Lohmeyer „Herzog Al-ferorum" (Posnaniae 1857);Zakrzewski Stan. „O nadaniach na rzecz biskupa Chrystyana" (Kraków 1902); Richter J. W. O. „Geschichteu aus der Zeit d. preuss Ordensstaates" (Hano-ver 1893, t. 2); Goli Jar. „Cechy a Prusy ve sredoveku* (Praha 1897); Koch A. „Herman von Salza" (Lipsk 1885); Prohaska A. „Stosunki K-ów z Gedyminem i Łokietkiem"

(,,Kwart. hist." 1896); tegoż „Ostatnie lata Witolda" (Warsz. 1882)

z XV w.a (Kraków-Warszawa 1884) i „Spór o mitrę i pastorał w Rydze" („Kwart. hist." 1895);

Szujski J. „Warunki traktatu kaliskiego 1343 r.“; Koueczny F. „Polityka Zakonu niemieckiego w latach 1389 i 1390"; Szajnocha „Jadwiga i Jagiełło"; Sattler „Handelsrechnuugen des DO. in Preussen zur Zeit seiner Bliite" i „Der Staat des DO. in Preussen zur Zeit seiner Blu-

„Dzieje Krzyżaków“    (2 t., Warszawa 1846,

rzecz bez wartości); S. (Stanisław Kaczkowski) „K. i Polska" (Poznań 1845); Rankę L. „Zwólf Biicłier preuss. Geschichte" (Werke, t. 25—29; t. I, Leipzig 1878); Droysen „Gesch. der preuss. Politik" (Berlin 1868); Anderson „Der deutsche Ordeu iu Hessen bis 1 300“ (Konigs-berg 1891, Diss. Inaug.); Millauer „Der Deutsche Orden in Bóhmen“ (Prag 1832); Stettler „Gesch. des DO. iu Kanton Bern“ (Bern 1842); Hopf K. „Der DO. in Griechenland" (Wiedeń 1859); Roeppel—Caro „Geschichte Polens“ t. 1 —5. —c) Dzieła szczegółowe. Niemożliwą jest rzeczą wymienić wszystkie monografie i rozprawy do poszczególnych epok czy faktów, podamy więc tylko najważniejsze. Do takich należą w pierwszym rzędzie: Peribach „Preussisch-polnische Studien“ (Halle 1886), dotyczą głównie przybycia K-ów i zdobycia przez nich Prus. Koło tej samej sprawy grupują się: Watterich „Die Griinduug des deut-schen Ordensstaates in Preussen" (Lipsk 1857); Ewald

Deutschen" (2 t. Halle 1872—1884); Reth-wisch „Die Berufung des DO. gegen die Preus-sen“ (Berlin 1868); Lentz „Die Beziehungen des DO. zum Bischof Christian von Preussen"

„Szkice historyczue

te" (,.Histor. Zeitschr.“ Sybel’a); Joachim „Das Marienburger Tresslerbuch" (1399 — 1409); Ma-lotka „Beitrage zur Gesch. Preussens in XV Jahrh." (Inaug. Dissert., Kónigsberg 1882); Bujack „Der DO. u. Herzog Witold v. Litau-en" (Kónigsberg 1869); Kętrzyński W. „O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyż."; Goyski M. „Sprawa zastawu ziemi dobrzyńskiej" („Przegl. histor.'¹ 1906); tegoż „Wzajemne stosunki Polski, Litwy i Zakonu w latach 1399 — 1404" („Przew. nauk. i liter." 1906); Thumert „Der grosse Krieg zwischen Polen u. DO. 1410—1411“ (Inaug.—Diss., Drezno 1886);

Wielka, lincykl. Ilustr. Ser. I. Tom ILI. Zesz. 325b.

Bienemaun „Die Kolonialpolitik des DO.“ („Zeits. fur Kulturgesch." 1895); Faber „Der Hochm. Heinrich v. Plauen“ („Beitrage zur Kunde Preussens" 1818); Lampe „Beitrage zur Gesch. Heinrichs v. Plauen" (Inaug. Diss., Ko-nigsberg 1889); Krumbholtz „Die Finanzen des DO. unter dem Einfluss der preuss. Politik des Hoch. Mich. Kiichmeister“ („Deuts. Zeits. fiir Geschichtswiss.“ 1892); Voigt „Die Eidechsenge-sellschaft in Preussen" („Beitr. zur Kunde Preuss.“ 1882); Toeppen „Der DRO. u. die Stan-de Preussens"; Lewicki „Powstanie Świdrygieł-ły" (Kraków 1892); Witt „Die Lehensverhalt-nisse zwischen Preussen u. Polen 1466 — brecht vou Preussen" (Drezno 1890); (Joachim „Die Politik" i Tschackert „Urkundenbuch", cytowane wyżej); Joachim E. „Des Hochm. Albrecht v. Brandenburg erster Versuch einer Annaherung an Luter" („Ztschr. f. Kirchen-gescb." 1890); Goyski M. „Luter i Albrecht pruski przed sekularyzacyą Prus" („Bibl. warsz." 1906); Voigt „Franz von Sickingen und der DO." („Beitr. zur Kunde Preussens" 1819) i tegoż „Gesch. des Bauernaufruhrs in Preussen im 1525"; Fijałek „Stanowisko episkopatu polskiego wobec sekularyzacyi Prus" (Kraków

1887) ; Fischer R. „Briefe u. Actenstucke aus der Zeit der preuss. Herzóge Albrecht u. Albrecht Friedrich 1517 — 1609 (Kónigsberg

1888) ; (do w. XV jeszcze): Voigt J. „Die Er-werbung der Neumark" (Berlin 1863); Kujot St. ks. „Kto założył parafie w dzisiejszej dye-cezyi chełmińskiej" (t. 2, Toruń 1905/6); Semkowicz A. „Krytyczny rozbiór Dziejów polskich Jana Długosza do r. 1384“ (Kraków 1887); Toeppen „Aulsatze zur Gesch. Preussens" (Drezno 1866). Bliższe szczegóły historyczne i wiadomości bibliograficzne ob. pod poszczególnemu artykułami Encyklopedyi, a także Finkel „Bibliografia liistoryi polskiej"; (Reicke - Meyer) „Altpr. Bibliographie" (dodatek do „Altpreuss. Monatschr."); Dahlmann—Waitz „Quellenkunde zur deutsclien Geschichte" i in. bibliografie (np. Kaiserhi, Heinsius’a i Schlagwort - Katalog Georga, ogólne, i chronologicznie lub rzeczowo,

jak ostatnia, ułożone), Koser’a „Umschau auf nie ukąszeniem. Zapłodniona samiczka (po spół-dem Gebiete der Brandenburgisch — Preussiscben kowaniu zabija samca) składa we wrześniu lub Geschichtsforschung (Leipzig 1888) („Forschun- październiku około 100 żółtych jajek i pilnuje gen zur brandenb. u. preuss. Gesch.“ 1 — 50) i Kletke „Quellenkunde der Gescli. des preuss.

P-r M. G-y.

Krzyżak, herb polski z nadania. Na tarczy ściętej — w polu górnem błękitnem między dwiema złotemi sześciopromiennemi gwiazdami — krzyż równoramienny czerwony, w dolnem złotem—podkowa czarna barkiem do góry. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pomiędzy dwo

Staats“ (Berlin 1858).

V‘

y^oi

je do końca życia, jajka zimują i w początku maja rodzą się małe, z głową prawie przezroczystą, odwłokieu żółto-czerwouego koloru; kilka dni pozostają zbite w kłębek, rozszerzający się i kurczący naprze mian, po kilkakrotnych lenieniach rozłączają się i każdy oddzielnie zaczyna przęść pajęczynę swą. Ukąszenie K-ą jest jadowite, chociaż nie niebezpieczne. Należy tylko pilnować dzieci, gdyż ukąszenie warg sprowadza często przykre następstwa. Wyciąg z ciał K-ów zawiera arachnolyzinę— substancyę, należącą do grupy hemolizyuów, rozpuszczających ciałka krwi czerwone.

Krzyżak, Kaczak, taniec ludowy w Cieszy ńskiem. Tańcują go cztery pary, kłaniając się wzajemnie. Hoff B. „Lud Cieszyński" 61. Krzyżak, ob. Firletka.

Krzyżak, ob. Lis.

Krzyżaki: 1) Snopki, składane w gromadę, zwykle w kształcie krzyża ^ 3 ^

3

A. E.

i jeden na

Fig. 63. Krzyżak (herb).

wierzchu. 2) Kozły, przytwierdzające dach u szczytu a spojone w kształcie ^-krzyża. 3) Rzemień w lejcach idący od jednego konia do drugiego na krzyż. 4) Dwie deseczki na krzyż zbite, zawieszone na czterech sznurach za końce; kładzie się na nich sadło. 5) Na krzyż przybite zinocowanie wrotni. Por. J. Karłowicz „Słów. gwar pols.“

Krzyżanowska Halina (* w Paryżu około r. 1860), pianistka i kompozytorka. Naukę gry fortepianowej i kompozycyi studyowała w kon-serwatoryum paryskiem, które ukończyła z nagrodą. W r. 1889 objęła klasę fortepianu w kon-serwatoryum w Rennes. Utworzyła: symfonię, oratoryum, fantazyę na fortepian z towarzyszeniem orkiestry, dwie sonaty fortepianowe, pieśni, drobne utwory z dziedziny muzyki salo-

A.Pol.

ma skrzydłami w połowie i naprzemian czer-wono-złotemi, gwiazda złota. Labry z prawej strony czerwone, podszyte złotem, z lewej błękitne, podszyte srebrem. Nadany wraz z nobi-litacyą Ludwikowi Emich, b. sekretarzowi budowli koronnych, 9 stycz. 1841 przez Mikołaja I.—Źródło; Akta b. Heroldyi Kr. Polskiego D-Krzyżak, wyrazu tego wielu autorów dawniejszych, usiłujących spolszczać nazwy mineralogiczne, używało na oznaczenie albo minerału staurolitu, albo harmotomu, oba one bowiem mają kryształy bliźnięce na kształt krzyża prze- nowej itp. rosłe. Wobec nieścisłości i bałamuctwa, wyrazu tego dawno zarzucono.

Krzyżak (Epeira), rodzaj pająków, podrzę-du Orbitelariae, rodziny Epeiridac. Cztery pary oczu, umieszczonych w 3 grupach (2 pary średnie tworzą kształt litery V, 2 pozostałe umieszczone są po stronach). Szeroki owalny odwłok, dość grube odnóża. Istnieje w środkowej Europie około 20 gatunków, z nich najbardziej znany K., czyli kolosz pospolity (Eplina diadema), największy zarazem. Samica wielkości 15 — 18 cm., samiec tylko 10 cm. Tułów i odnóża rdzawo-czerwonego koloru, odwłok szarawy, z boków czarno marmurkowaty, z bia-łemi plamkami, po linii środkowej odwłoku budzące, dwie żółtawe plamy tworzą figurę krzyża (stąd nazwa). Żyje w ogrodach i gajach większej części Europy, przeważnie w pobliżu wody; przędzie pionowe, o kształcie koła pajęczyny, wT któ-    checką taka sama gałązka. Nadany wraz z norę chwyta drobne owady, zabijając je następ-    bilitacyą neofitom, Jakóbowi i Bazylemu Krzy-

Z. W.

L.K.

Krzyżanowska Natalia, od r. 1898 Kor-win-Szymanowska, powieściopisarka polska, pisząca pod pseudonimem Anatol Krzyżanowski. (* 1868 w Chełmskiem). Powieść „Dwa prądy" (Warsz. 1890) uzyskała nagrodę „Kuryera Warszawskiego". Nadto: „Za cudze winy" (1892); „Galatea", „Mimoza" (1894) „Pasierby" (1896); „Na strażnicy- (1903); „Ogniwa" (1903); „Rozbitek", „Odrodzenie" (1907). Zbiory wel „W więzach” (1897)-, „Przełom¹⁴ (1897); „Za chwilę szału”. K. porusza tematy bieżące, pragnie oświetlać najświeższe „prądy” społeczne. Usiłowania nie zawsze wieńczone pomyślnym skutkiem i szerszego zainteresowania nie

A. P.

no-

Krzyżanowski, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem—gałązka zielona dębowa z liszkami i żołędziami. Nad koroną szła-

żanowskim, 20 maja 1786. —Ź r ó dł a: Ks. kan- o sądzie przysięgłych w sprawach cywilnych clerska 45—49, f. -16; Kraushaar „Frank i według prawodawstwa ang.“ („Rozm. nank.

M . Iirt.

krak.“ 1829); „O granicach niepodległości sądownictwa i odpowiedzialności sędziego⁴⁴ (tamże 1837); „Zmiany ustawodawstwa krakows.44 (1843); „O prawnej subrogacyi przez spłacenie wierzyciela wyższy stopień mającego z art. 1251 ust. I k. c.“ (Kraków 1844); „O potrzebie gruntownej znajomości prawa rzymskiego, jako zasadniczej dla oddających się nauce praw obowiązujących⁴⁴.— Por. Hoszowski „Biografie 8 zgasłych członków T-stwa Nauk. Krak.⁴⁴ (Kraków 1869). — Podobizna u Kraus-haara „T-stwo przyjaciół nauk“.

Fig. 64. Krzyżanowski (herb).

Frankiści⁴⁴ t. I, str. 269 (mylnie nazywa on K-go Żołędzią).    D'

Krzyżanowski Hieronim, benedyktyn w Tyńcu, w końcu życia opat tego zakonu, kaznodzieja (f 1572). „Kazania¹⁴ (tytuł drobiazgowy, Estreicher XX) swoje, odznaczające się dobrą polszczyzną, wydał w r. 1566. Nadto napisał „Rozmowę o krzczeniu małych dziatek44 (pomiędzy dwoma ziemianami, 1567) oraz „Krześciańskie przyprawienie bez przyjmowania Ciała i Krwi Krystusowej⁴⁴ (1561). Tłó-

„Fidei

„Wyznanie wiary St.

Ked.

Krzyżanowski Adam Szymon Jan, prawnik polsKi (* 25 paźdz. 1785 z ojca Tomasza, generał, syndyka m. Krakowa, i Julianny z Licliockich—f 13 list. 1847, pochowany w Czulicach, majątku swym pod Krakowem, ma pomnik w kościele Maryackim w Krakowie). Studya prawnicze w Uniwers. krakowskim zakończył r. 1804 doktoratem; za spe-cyalnem zezwoleniem ces. Franciszka I, został mimo młodego wieku r. 1807 profesorem prawa handlów, i wekslow. w uniwers. krakowskim i adwokatem 1808.—Od r. 1810 wykładał prawo cywilne i handlowe, jako adwokat słynął z obron: prawnik bardzo zdolny, był obrany z grona Uniwersytetu na Sejm Rzpl. krakowskiej, oraz był człoukiem komitetu prawodawczego, delegowanego przez sejm nadzwyczajny prawodawczy. Kilkakrotnie dziekan wydziału prawniczego, zasiadał w Radzie Wielkiej Uniwersytetu jako zastępca ks. Radziwiłła, jednego z konserwatorów Uniwersytetu; dwa lata sprawował urząd rektorski, a tem samem przewodniczył T-twu Naukowemu ) studyów nad dziejami ojczystemi stanowi „Da-w Krakowie. Prace naukowe ważniejsze: „Po- j wna Polska ze stanowiska jej udziału w dzie-sitiones ex universo iure ques exantlatis prae- jach postępującej ludzkości" (1844), dzieło, które vie tribus rigorosis examinibus publice defen- przejrzane i życiorysem autora powiększone dendas suscepit⁴⁴ (Kraków 1804); „O różnicy przez H. Skimborowicza, wyszło w 2-giem wy-organizacyi władz sądowych, a w szczególności daniu (Warsz. 1857, 2 t.). Do tego zakresu

maczył Orzechowskiego (ob.) cathol. confessio⁴⁴ (p. n. Orzechowskiego⁴⁴ 1562).

Krzyżanowski A d r y a II, matematyk i pedagog (* 7 wrześ. 1788 w Dębowie w Augu-stowskiem—f 21 Sierp. 1852 w Warszawie). Po ukończeniu nauk w szkołach pijarskich w Łomży w r. 1805, rozpoczął praktykę nauczycielską w szkole pijarskiej na Żoliborzu (ob.), następnie w Rydzynie, w Poznańskiem. Po przedstawieniu Dyrekcyi Edukacyjnej rozprawy o wykładzie geometryi (ogłoszonej w „Fam. Umiejętności" p n. ,,0 trudnościach zachodzących przy wykładzie geometryi elementarnej⁴⁴), został mianowany profesorem szkoły wojew. w Płocku, skąd kosztem Komissyi wyzn. rei. i ośw. wyjechał do Paryża na dalsze stu-dya. Po trzech latach pracy pod kierunkiem Binet’a, Lacroix’a, Biot’a, Gay Lussac’a, Arago i in., złożył Komisyi wyczerpujące sprawozdanie, oraz plan zamierzonych dzieł z geometryi analitycznej i rachunku różniczkowego. Mianowany w r. 1820 profesorem matematyki w szkole wojew. w Kielcach, w ciągu roku o-pracował i obronił rozprawę na stopień d-ra filozofii ,,0 sklepieniach elipsoidalnych, wznoszonych za pomocą rzutów wykreślnych4 4 (w jęz. łac.j, oraz jął się opracowania dzieła z geometryi analitycznej (wzorował się głównie na Binecie). W r. 1821 wezwano go do Warszawy dla objęcia opróżnionej po R. Skolimowskim katedry mechaniki analitycznej i algebry wyższej w uniwersytecie. Był nadto bardzo czynnym członkiem T-stwa do ksiąg elementarnych. W r. 1827 T-stwo przyjaciół Nauk powołało go do swego grona. Po zwinięciu uniwersytetu (1831) oddał się nauczaniu prywatnemu, oraz badaniu dziejów ojczystych. — Najważniejsza jego praca „Geometrya analityczna linij i powierzchni 2-go stopnia" (J 822), zawierająca, prócz wykładu, źródłowo opracowany rys historyczny tej umiejętności. Zamierzonej pracy o rachunku różniczkowym, pomimo gruntownie obmyślanego programu, nie przygotował do druku. Owoc długoletnich

A. Ł

Red.

należy mała rozprawka w programacie szkolnym kieleckim z r. 1821    ,,Z czyjej bardziej

winy: czy królów czy narodu Polska upadła¹'

(K. więcej winy widzi po stronie królów; rozprawa ta weszła do „Daw. P-i“). Zasługę K-go stanowiło zbieranie materyałów do życiorysu Kopernika. W tym zakresie ogłosił:

„O rodzinach spółczesuych i zażyłych w Krakowie z Kopernikami" („Bib. Warsz.“ 1841);

„Kopernik w Walhalli“ („Kur. Warsz." z d. 19 lutego 1843, oraz po niem. w Roczniku literatur słowiańskich Jordana, t. r.); „Wspomnienie jubileuszowe Kopernika" („Kalendarz" Nie-zabitowskiego 1844, oraz w „Dawnej Polsce");

„M. Kopernik i J. Śniadecki, astronomowie"

(kal. Strąbskiego 1852). Na uroczystość odsłonięcia pomnika Kopernika w Warszawie w r.

1830, przygotował broszurkę „Kopernik", rozdawaną obecnym. Jeszcze podczas pobytu w Paryżu na rozprawę Śniadeckiego o Koperniku zwrócił uwagę Browna, którego zachęcił do przełożenia jej na język angielski, oraz nie cofnął się przed kosztami, by wycofać medale pamiątkowe z fałszywie podaną narodowością wielkiego astronoma. Prócz powyższych prac, ogłosił: „Teorya równań liczebnych" (1816);

„O życiu uczonem St. Solskiego" (1822), oraz moc artykułów z astronomii popularnej w kalendarzach Niezabitowskiego (1838 — 1846).

Wreszcie, co się tyczy „Algebry" Bourdona (Płock 1828, przekład W. Józefowicza), H. Skimborowicz przypisuje ten przekład A. K-mu.

(Por. art. S. Diksteina w „Encyklopedyi Wychów." T. VI, 407—411). Pisma tu niewspo-mniane patrz Estr. II 504 — 5.

Rękopisy K-go w archiwum Bibl. Szkoły Gł. (uniwersytetu) w Warszawie zajmują przeszło 30 n-rów. Prócz zasobów do „Dawnej Polski", rkpsów matematycznych, oraz „Materyałów do biografii Kopernika" (1009, 3 5/27 i 1047, 3 4/5) i Rkpsu „Kopernik i Jan Śniadecki" (1242, 7 3/10) jeszcze m. in.: „Mater. do życia i działaln. T. Czackiego" (1234,7 3/9),

„Wstęp do historyi polskiej" (por. „Dawna Polska", nr. 1236, 7 4/31); „Mater. do Kajetana Sołtyka" (1243,7 3/31), „Żydzi w Polsce"

(1255, 6 1/18); „O właściwem przeznaczeniu szkół wydziałowych", rozpr. z r. 1823 (1249,

7 3/37).

Krzyżanowski Jan Kanty, pedagog (*

1789—f 2 grud. 1854). K. uczył się w Krakowie i Wiedniu, jako stypendysta cesarski. Po ukończeniu nauk, zajmował zastępczo w Krakowie przed reformą kołłątajowską katedrę chemii przez dwa lata. Tam doktoryzował się.

W r. 1812 został profesorem fizyki i chemii w Lublinie, w szkole departamentowej. Pracował nadzwyczaj gorliwie i umiejętnie jako pedagog, wprowadzał pracę w laboratoryum che-micznem, które własnemi zabiegami z ofiar publicznych stwarzał. Dyrekcya Edukacyi publicznej zwróciła uwagę na K-iego i wysłała go na

, koszt rządu za granicę. Potocki, minister o-światy, zalecał mu, aby się rozpatrzył w jaki sposób urządzone są szkoły Bell-Lankastra, Staszic zaś układa marszrutę tej podróży naukowej. W 1814 K. wyjeżdża, ale zamiast do Paryża, jak pierwotnie zamierzał, zmuszony jest, w skutek okoliczności politycznych, udać się do Anglii, gdzie zapoznaje się z urządzeniem szkół wzajemnego nauczania, wreszcie jedzie do Paryża, gdzie studyuje fizykę i chemię. Zwiedza później Włochy^A^Szwajcaryę, \ Niemcy, przybywa wreszcie do Krakowa i zakłada tam szkołę według typu Bell-Lankastra, za co Dozór główny szkół składa mu podziękowanie. Wraca do Lublina jako profesor chemii i fizyki, które wykłada według własnych kursów. Ministeryum, tym razem Grabowskiego, oceniając jego zdolności i wiedzę powołuje K-kiego do Warszawy do T-stwa Elementarnego w r. 1823. Lublinianie publicznie składają hołd jego zasługom obywatelskim, ofiarowując mu 30 maja 1823 adres. W Warszawie K. wykładał chemię w szkole wojskowej aplikacyjnej i szkole zimowej dla oficerów i podoficerów artyleryi; jednocześnie zaś pracuje ciągle i wciąż do nowych obowiązków jest powoływany. Jego podręczniki polskie fizyki i chemii przez długi czas były w ciągiem wzięciu w szkołach; bierze żywy udział w założeniu szkoły politechnicznej warszawskiej, egzaminuje kandydatów na profesorów, koresponduje z nimi. W r. 1829 zostaje generalnym inspektorem Uniwersytetu; w r. 1831

K. wyjeżdża do Krakowa i tam pozostaje aż do upadku rewolucyi. Na wezwanie rządu tymczasowego K. powraca do Warszawy i zostaje * członkiem Rady wychowania powstałej na miejsce zniesionego T-stwa do ksiąg elementarnych i prezesem komitetu egzaminacyjnego. Na tern stanowisku pracuje bardzo, w wielu kierunkach: pisze memoryały o potrzebach szkolnictwa, zakłada szkoły niedzielno-rzemieśłnicze, organizuje kursa dodatkowe (w r. 1836), których zostaje dyrektorem. Z chwilą utworzenia warszawskiego okręgu naukowego, wychodzi do emerytury, nie usuwając się jednak od pracy obywatelskiej i piastując wiele urzędów honorowych. Pochowany na Powązkach (patrz; „Enc. Wychów.", Wójcicki „Cmentarz powązkowski", Rodkiewicz „Pierwsza politechnika Polska"). Napisał „Krótki rys sposobu u-czenia według Lankastra", („Popis publiczny Szkoły Lubelskiej w roku 1818“); „Uwagi nad instytutami pedagog. Pestalloziego i Fe-kenberga, tudzież metodem (!) Bell-Lankastrow-skim" (Lublin 1819); „O potrzebie i sposobie porówmywania edukacyi podług M. A. Juliena" (Lublin 1822); „Początki chemii" (Warszawa 1827); „Wykład fizyki dla użytku szkół wojew. zastosow." (Warsz. 1825); „Fizyki wykład do użytku szkół wojew. pisany" (Warsz.); „Oddzielne zdanie w przedmiocie poleconego przez

radę wychowania publicznego projektu poprawy teraźniejszej ustawy szkolnej" (Warsz.

osobnych obustronnych deputatów. K. odmówił podpisania umowy, dając zgodę ustną jedynie na kilka poruszonych punktów, tłóma-czył się brakiem upoważnienia do jakichkolwiek kategorycznych zobowiązań, odmówił u-dzielenia szczegółów o związkach polskich, a co do ewentualnego zamachu na życie W. ks. Konstantego oświadczył, że „nigdy Polak nie zmazał ręki krwią monarchów swoich". Poleciwszy Gródeckiemu utrzymywanie dalszych stosunków z Bestużewem, z którym go był zapoznał, odjechał do Warszawy, zalecając odtąd komitetowi Towarzystwa Patryotycznego w stosunkach ze związkowcami rossyjskimi „ostrożność i jak najgłębszą przezorność". Gdy po wybuchu rewolucyi dekabrystów w Petersburgu w czasie śledztwa wyszły na jaw stosunki spiskowców rossyjskich z Polakami, i z powodu zeznań Ant. Jabłonowskiego, uczestnika następnej w r. 1825 konterencyi polsko-rossyj-skiej, nastąpiły w Warszawie aresztowania członków i przywódców Towarzystwa Patryotycznego, K. wbrew radom oficerów swego pułku, by bądź uciekał, bądź rozpoczynał powstanie, odrzucił nalegania i prośby i oświadczył, iż wobec nieudanego wybuchu w Petersburgu nie może „narażać kraju na największe niebezpieczeństwo, woli więc sam cierpieć, niż puszczać ojczyznę na zgubę". Odepchnął też, jak i jego współtowarzysze, propozycyę ucieczki, do której wszystko było przygotowane, i wraz z innymi został uwięziony na początku roku 1826. Poddany indagacyi konstytucyjnej komi-syi śledczej polsko-rossyjskiej, przyznał się, że jeździł do Kijowa na konferencye ze spiskowcami rossyjskiemi. Zdołał jednak osłonić całkowicie armię Królestwa, kategorycznie oświadczając, iż nie miał w niej żadnych wspólników, co też zostało formalnie stwierdzone w raporcie komisyi, „jakoby armia pozostała zupełnie obcą jego knowaniom". Wraz z siedmioma współ-oskarżonymi K. po całorocznem więzieniu oddany został pod Sąd Sejmowy (ob. Królestwo Polskie XIII) pod zarzutem zbrodni stanu, mianowicie „należenia do Towarzystwa Patryotycznego i wpływania w charakterze członka Towarzystwa Patryotycznego do zbrodni przez konspiracyę rossyjską popełnionej". K-go w toku sprawy skonfrontowano z więźniami stanu rossyjskimi, umyślnie w tym celu sprowadzonymi do Warszawy. Przed sądem K., broniony przez mecenasa Krzywoszewskiego, sam przemawiać miał „po wojskowemu, krótko i wyniośle". Uwolniony od zarzutu zbrodni stanu pierwszego stopnia, grożącego karą śmierci, wyrokiem Sądu Sejmowego (24—30 maja, datowanym na instrumencie prawnym 19 czerwca 1828 r., potwierdzonym przez ces. Mikołaja dopiero d. 8 marca 1829), za należenie do Towarzystwa tajnego skazany został na 6-letnie uwięzienie, z zaliczeniem uwięzienia prewencyj-

1833); „Historyczny obraz instytutów naukowych pośrednich we Francyi" („Bibl. Warsz."

1842).

J. G. G.

Krzyżanowski Seweryn (* w Parcha-nówce w gub. kijowskiej 1789 r.—f w Tobol-sku 1 lipca 1839); s^n Tadeusza i Maryi z Szer-nelów, podpułkownik strzelców konnych gwar-dyi w wojsku Królestwa Kongresowego, więzień stanu, patryota polski. Zawód wojskowy rozpoczął w Księstwie Warszawskiem, jako porucznik 9-go pułku piechoty; dzielił los pułków polskich w Hiszpanii; w r, 1810 został kapitanem majorem, w wojsku Królestwa służył od r. 1815. Wraz z Prądzyńskim, Kołaczkowskim, Jabłonowskim, należał do wolnomu-larskiej loży Tarczy Północnej; a po zawiązaniu się t. z w. Towarzystwa Patryotycznego, objął w nim przewodnictwo jednej z „prowincyj" i miał sobie powierzone szerzenie związku w kawaleryi wojska polskiego, w którein służył jako kapitan strzelców konnych gwardyi, następnie podpułkownik, faktycznie samodzielnie dowodzący swym pułkiem. Zdobył sobie niebawem wielkie poważanie i wpływ w wojsku. Po uwięzieniu Łukasińskiego, na niego spadł główny ciężar prowadzenia dalej, wespół z Plichtą i Grzymałą, Towarzystwa Patryotycznego, w którem odtąd zachowywano większą ostrożność w przyjmowaniu nowych członków i zwiększono atrybucye władzy centralnej. K. prócz tego zastąpił Łukasińskiego w przewodnictwie nad „prowincyą wojskową"

Towarzystwa. K., „porywczego temperamentu", miewał „uderzające" pomysły, nieraz za trudne do wykonania, miarkowane zazwyczaj przez starszego wiekiem Plichtę. Władzę centralną nad Towarzystwem Patryotycznem objął niebawem nowy komitet pod zwierzchnictwem Soł-tyka (K. Plichta, Grzymała, G. Małachowski,

Ant. Jabłonowski, ks. Dembek). Porozumienie się pomiędzy Bestużewem-Riuminem, a Aleksandrem Chodkiewiczem w r. 1823, doprowadziło do nawiązania stosunków pomiędzy tajne-mi stowarzyszeniami rossyjskiemi a polskiem Towarzystwem Patryotycznem, zapoczątkowanych trzykrotnem spotkaniem w styczniu 1824 w Kijowie pomiędzy K-im a Bestużewem i Mu-rawiewem Apostołem. K. zachował w konferen-cyach z nimi rozwagę, powściągliwość i ostrożność, tem niezbędniejszą, iż już podówczas był w toku i zbliżał się do końca proces Łukasińskiego. Żądano wtedy od niego zobowiązania, że Polacy przedsięwezmą w razie rewo-lucyi rossyjskiej wszelkie środki, bez względu na ich rodzaj, aby W. ks. Konstanty nie mógł powrócić do Rossyi, urządzą powstanie, udzielą niezbędnej pomocy rewolucyi rossyjskiej, uznają zwierzchność Towarzystwa rossyjskiego, przyjmą republikańską formę rządu; porozumiewać się będą z Towarzystwem rossyjskiem przez nego. Odrazu, przed zatwierdzeniem jeszcze wy-

roku sądowego, wywieziono go wraz ze współ-skazanymi do twierdzy Petropawłowskiej pod pozorem konfrontacyi ze spiskowcami rossyj-skimi, a po upływie terminu kary, jako urodzony w cesarstwie wywieziony został na Syberyę.

Przebywał w Berezowie i w Tobolsku. Ewa Felińska podczas swego pobytu w r. 1839 w Tobolsku odwiedziła K-go mocno schorzałego, pozbawionego prawie całkowicie władz fizycznych i umysłowych. Mochnacki M. „Powstanie Narodu Polskiego¹¹ t. I.; Barzykowski A. „Historya Powstania listopadowego"; Aske-nazy Sż.: „Rossya i Polska" (Warszawa 1907);    252).

Wojciechowski Ant. „Skarga Prokuratora generalnego przy Sądzie Sejmowym" (Warszawa [1828 r.]); Krzywoszewski: „Obrona Seweryna K-ego“; Felińska Ewa: „Wspomnienia z podróży po Syberyi, pobyt w Berezowie i Saratowie" (Wilno 1852). Taż „Pamiętniki z życia"

(Wilno 1856, 1860, 5 tom.).

Krzyżanowski Paweł, astronom (brak co do niego bliższych szczegółów^ Napisał „No-nullae animadversiones nexum elementorum potissimum arithmeticorum concernentes" (ogł. w czas. „Miscellanea Cracoviensia“ 1815); „Zamiana czasu prawdziwego słonecznego na czas średni za pomocą przyłączonych poprawek, dla dokładnego regulowania zegarków kieszonkowych i ściennych" (1815); „Gnomouika uważana jako wstęp do astronomii, z zastosowaniem rozbioru i objaśnieniem na przykładach ojczystych" 1820 (przedmowa prof. Józ. Łęskiego, którego uczniem był K.).

Krzyżanowski Hi er o nim, prawnik (* 1819 we wsi Kolombrodzie w Bialskiem—f 15 wrześ.

1875). Nauki pobierał w Petersburgu, tam także urzędował i wykładał w uniwersytecie, następnie był dyrektorem wydziału wyznań w Warszawie, a w końcu członkiem senatu.

Po rossyjsku napisał „Wzglijad na sowrjemjeu-noje grażdanskoje zakonodatjelstwo wo Fran-ciji" (,,Żurn. mjinjist. Nar. Prosw." 1858, oraz odbitka). Po polsku „O liypotecznem prawie"

(Petersburg 1855); „Zbiór przepisów o fabrykach kościelnych i dozorach kościelnymi, oraz utrzymania cmentarzy" (Warsz. 1863, z upoważnienia Kom. Wyznań), oraz „Dodatek" do tych przepisów, obejmujący ukaz o kolato-ryach 26 lipca 1864 i taksę za spełnianie obrzędów religijnych (Warsz. 1865)- „Zasady postępowania sądowego cywilnego" (Warsz. 1864);

„O błędnem użyciu wyrażeń: kodeks cywilny, prawo cywilne" („Bibl. Warsz." 1863).

Krzyżanowski Leopold (*w Przeczycy [Galicya] w r. 1822 —f w Lublinie d. 28 lipca r. 1871), lekarz. Po ukończeniu gimnazyum w Tarnowie, zapisał się w poczet uczniów wydziału lekarskiego w Krakowie, a w r. 1845, po otrzymaniu dyplomu, udał się do Wiednia, gdzie kształcił się dalej pod przewodnictwem Hyrtla i Rokitańskiego (ob. to nazw.).

Powróciwszy do Krakowa w r. 1849 został

J. B.

Red.

A. Pol.

R-d.

mianowany prosektorem przy katedrze anato-tomii opisowej uniwersytetu Jagiellońskiego. Stanowisko to zajmował do r. 1851, w którym przeniósł się do Lublina, aby zająć się wykonawstwem lekarskiem i doszedł tam szybko do wziętości nielada. Działalność jego przerwała na lat kilka przed śmiercią choroba mózgowa. Oprócz kilku prac pomniejszych, ogłoszonych w „Tygodniku lekarskim" i w „Rocznikach Tow, lek. par.", wydał „Auatomię patologiczną miąższu płuc" (Kraków 1850), —Por. S. Ko-śmińskiego „Słownik lekarzów pols." (str.

Dr j. p.

Krzyżanowski Ignacy (* 1826 r. w Opatowie—f 10 lutego r. 1905 w Warszawie), pianista i kompozytor muzyczny. Po ukończeniu uniwersytetu krakowskiego, grę fortepianową oraz kompozycyę studyował w konserwato-ryum paryskiem. W r. 1850 osiadł w Warszawie, gdzie zajmował się głównie pedagogią. Napisał: koncert fortepianowy, sonatę na fortepian, wiele pieśni na głos pojedyńczy, nokturnów, krakowiaków, romansów itd.

Krzyżanowski Stanisław Filip Jakób. syn' Michała, archeolog, członek wielu towarzystw naukowych (* 12 maja 1841 w Petersburgu—f 1881 w Warszawie). W r. 1852 wstąpił do gimnazyum w Niemirowie; w 1858 na uniwersytet w Kijowie, w r. 1861 na filozofię w Krakowie (doktoryzował się tamże r. 1870 ogłaszając rozprawę „De Simone Okolscii vita et scriptisliistoricis"). Podróż z ojcem po Europie r. 1857 i zwiedzanie muzeów zachęciło młodzieńca do studyów starożytniczych, którym później oddał się całkowicie. W r. 1861 wydał w Humaniu pismo zbiorowe „Równiankę", w Krakowie ogłosił „Roczniki dla archeologów, numizmatyków i bibliografów polskich" (1869 i 1870). Wydał ,,Silva rerum" ks. Sz. Krzysztofowicza (Odessa 1864), nadto parę monografii dotyczących rodu K-wskich herbu Dębno (z nich „Wiadomość o rodzie K-ch herbu Dębno" część I Kraków 1873, II Lwów 1875). Pracował głównie nad Bracławszczyzną i pozostawił w rękopisie 6-to-mową monografię tego województwa (wydał jedynie „Skorowidz miejscowości" Kraków 1869). Prace K-ego są bardzo drobnych rozmiarów: „Pamiątki polskie w Muzeum hi story i i archeologii w Odessie" (Kijów 1862); „Kościół N. P. Maryi w Mohylewie nad Dniestrem" (Kraków 1867); „Słownik heraldyczny" (t-że 1870); „Tul-czyn¹* („Czas" 1864 i odb). Nadto „Zbieracze starożytności w Polsce i ich zbiory naukowe¹' (,,Rocz. dla arch.“ i odb. Kraków 1872);    ,,Eu

stachy Tyszkiewicz*' (Lwów 1874). Inne prace patrz Estreicher. W Krakowie K. posiadał piękną bibliotekę, galeryę obrazów oraz zbiory starożytności. Por. art. St. Kunasiewicz.

Krzyżanowski Stanisław, profesor uniwersytetu krakowskiego (* 5 maja 1865 w Kątach w Galicyi). Uczęszczał na uniwersytet w Krakowie (1882—1886) na prawo i admi-

M. Han.

nistraeyę. W tym czasie pracował w seminaryum historycznem Smolki i przygotował niedru-gowany referat p. t. „Kronika W-polska a Rocznik W-polski“, następnie brał udział w zajęciach znakomicie przez Bobrzyńskiego prowadzonego seminaryum z historyi prawa polskiego. Tu odczytał swoją później przerobioną pracę o Andrzeju Ciesielskim. W 1886 — 7 bierze udział w ekspedycyi naukowej Smolki do Rzymu, która miała na celu zebranie materyałów do procesu Muskaty, oraz aktów, dotyczących nuncyatury z czasów Batorego. Praktycznie zaznajomiony z paleografią, . gdyż w czasie stu-dyów uniwersyteckich jako aplikant pracował w archiwum krajów ein aktów grodzkich i ziemskich, K, w Rzymie wstępuje do „Scuola di paleografia e critica storicaA Po przejściu stu-dyów pod kierunkiem monsigucra I. Cariniego w r. 1887 otrzymał dyplom paleografa archiwisty stolicy papieskiej. Po powrocie w r. 1887 dostał tytuł doktora praw, w 1888 doktora filozofii, w Krakowie. Lata 1887 — 8 i 1888 — 9 spędza na studyach w Instytucie dla historyi austryackiej, w której pod kierunkiem Teodora Sickela, Muhlbachera, Zeissberga i Wickhoffa, ostatecznie specyalizuje się w paleografii. Następnie puszcza się w podróż dla zwiedzenia archiwów na ziemiach polskich. W r. 1891 zostaje mianowany docentem nauk pomocniczych historycznych, w 1898 profesorem nadzwyczajnym nauk pomocniczych historycznych i historyi średniowiecznej, wreszcie w r. 1905 zwyczajnym. Odr. 1890 K. pracował jakoarchi-waryusz archiwum aktów dawnych m. Krako-wra, przy otrzymaniu katedry został dyrektorem tegoż archiwum. W r. 1902 powołano go na członka korespondenta Akademii Umiejętności w Krakowie, w r. 1907 został mianowany konserwatorem zabytków archiwalnych w W. księstwie Krakowskiem. Założyciel Towarzystwa miłośników historyi i zabytków Krakowa od początku istnienia tego towarzystwa jest jego wiceprezesem (od r, 1897); w r. 1900 obrany prezesem, jest jednocześnie wydawcą „Roczników krakowskich" (tomy I—X prócz szóstego). Jest ponadto członkiem koresp. T-stwa przyjaciół nauk w Poznaniu. K. położył wielkie zasługi jako nauczyciel, tworząc w Krakowie szkołę ścisłych i sumiennych ba-daczów Wieków Średnich. Dzięki jego staraniom powstał i rozwinął się gabinet paleogra-ficzny, który od roku posiada osobny lokal na zbiory. K. wydał w r. 1907 „Album Paleogra-phicum", złożone z XXXI tablic dokumentów łacińskich, przeznaczone specyalnie dla studentów uniwersytetu. Jego seminaryum, w którem ogromna wiedza, duży talent pedagogiczny i osobiste zalety kierownika umieją zespalać uczniów w jedną całość, jest poważną uczelnią. Jako uczony, K. jest świetnym znawcą paleografii i dyplomatyki polskiej, utrzymując w badaniach swych najściślejsze stosunki z nau-

ką zachodnio-europejską. Dowodzi on istnienia ścisłej łączności urządzeń kancelaryjnych i form dyplomatycznych polskich i zagranicznych. Z prac najważniejsze: „Andrzej Ciesielski studyum z literatury polit. XVI w." („Pam. słuchaczów Uniw. krak." 1886); „Początki Wołoszczyzny" (rozprawa doktorska, „Rozp. Akad. Umiejęt“. 1889 t. 24;; „O zadaniach paleografii i dyplomatyki wobec historyi polskiej i historyi prawa polskiego" („Pamięt. II zjazdu hist. polsk." Lwów. 1890); „Dyplomy Bolesława Wstydliwego dla katedry krakowskiej," „Dyplomy i kancelarya Przemysława" (obie drukowane w „Pamięt. Ak. Um. wydz. hist. filoz." VIII, 1890) —świetne studyum nad organizacyą kaucelaryi książęcej z końca XIII w.; „Początki dyplomatyki polskiej" („Kwart. hist." 1892, w tymże tomie polemika z Kętrzyńskim, zwalcza teoryę Kętrzyńskiego o samoistnem pochodzeniu dyplomów polskich); „Wielka własność gruntowa i jej wpływ na organizacyę społeczną i polityczną Wieków Średnich" („Pamięt. III zjazdu hist." 1900); „Poselstwo Kazimierza W. do Avinionu i pierwsze uniwersyteckie przywileje" („Roczn. krak." 1900 t. IV), rola Janka z Czarnkowa specyalnie uwypuklona, praca zawiera podobizny dyplomów; „Najstarsze karty metryki uniwersyteckiej" („Przegl. polski" 1900 t. II); „Przywileje szczyrzyckie" („Kwart, hist." 1902); „Album Paleograpliicuin" i wspaniałe „Monumen-ta Poloniae Paleogrcphica" (1907), na podobieństwo „Kaiserurkunden in Abbildungen", dotychczas złożone z kart XXVII, obliczone na wielkie rozmiary wydawnictwo. K. ma już zebranych do tego iście pomnikowego dzieła 1 000 fotograficznych odbić dyplomów do końca XIII wieku. Historyą Krakowa zajmują się „Słowo o dziejach Krakowa" (1890 i 1900); „Morsztynowie w XV wieku" („Roczn. krak." I 1897). „O sejmikowaniu mieszczaństwa krakowskiego" („Roczn. krak." 1898 II). Z wielkich wydawnictw: „Księgi ławnicze krakowskie (1365 1376, 1391 — 1397); 1904 „Katalog archiwum aktów dawnych m. Krakowa. I. Dyplomy pergaminowe" 1907 (wzorowy katalog) i „Prawa i przywileje m. Krakowa" (w druku, kontynua-cya Piekosińskiego). Ponadto drobne recenzye w „Przegl. polskim", „Kwart, historycznym" (np. z Piekosińskiego „Praw i przywilejów" 1892, „Tek konserwatorskich" 1896) i in.

Krzyżanowski A d a m, ekonomista i publicysta (* 19 stycz. 1873 w Krakowie). Doktór praw uniw. Jagiellońskiego (1894). Uzupełniał swoje studya w Berlinie (Sering, Schmol-ler) i Lipsku (Buclier, Hassę, Miaskowski). — W 1. 1896—1904 zajmował stanowisko sekretarza krak. T-stwa rolniczego, obecnie jest redaktorem organu t-stwa „Tygodnik Rolniczy". Członek zastępca państwowej Rady Rolniczej, profesor ekonomii (od 1896 r.) w Wyższej Szkole Handlowej i na kursach Baranieckiego w Krakowie (od r. 1906); członek komisyi dla rzą-

szyte srebrem. Odmiana herbu Juńczyk (ob.), powstała prawdopodobnie w w. XVI a używana przez rodzinę K-ch, w Poznańskiem zamieszkałą. Źródła: Niesiecki; Siebmacher III, 2 271. D-Krzyże (anat.). Z dawien dawna, opierając „Studya agrarne⁴⁴ (Kraków się przytem na podobieństwie niejakiem, nazywano u nas pospolicie kręgi lędźwne (\erte-brae lumbales; ob. Kręgosłup) K-ami, darząc równocześnie mianem tern samem i całą tę o-kolicę ciała ludzkiego, w której środku mieszczą się te kręgi; nazywano ją także w 1. p. Krzyżem. Stąd też poszła nazwa przypadłości, zwanej krzyżów boleniem (ob.), albo bólem krzyża. Więc słusznie anatomowie nasi dawniejsi mianowali kręgi lędźwne krzyżowemi, albo po prostu K-ami; późniejsi wszakże, widocznie pod wpływem nazwy niem. Kreuzbein, kość Kupro wą (ob.) przezwali krzyżową albo krzyżem, czyniąc to zgoła niesłusznie, gdyż i nazwa niemiecka Kreuz nie dotyczy bynajmniej wyłącznie okolicy kości kuprowej, lecz przeciwnie w użyciu ogól-nem oznacza okolicę lędźwi, tak samo jak miano nasze K. —Ogół nasz wykształcony, niewątpliwie pod wpływem lekarzów, coraz częściej także okolicy kości kuprowej zaczyna nadawać nazwę niewłaściwą K-ów albo krzyża, gdy tymczasem lud dotąd wiernie zachowuje nazwę dawną, stosując ją wyłącznie do okolicy lędźwi.—Ob. Krzyżów bolenie.

dowych egzaminów politycznych na wydziale prawnym Uniw. Jag. (od 1907 r.).—Ważniejsze prace: „Die Grundbesitzverteilung in Galizien“ („Schmoller’s Jahrb.⁴⁴ 1895); „Zakładka na sprzężaj w Pabianicach¹⁴ („Rozpr. liist. fil. Akad.44 t. XXXIV 1897);

1900, tom I), których pierwsza część poświęcona jest ostrej krytyce działalności T-stwa kółek Rolniczych (Główną część wypełnia praca „Sejm a Rolnictwo⁴⁴, dająca przejrzysty zarys obrad i ustaw sejmu galicyjskiego w zakresie spraw rolnictwa od początku sejmu aż do roku 1899). Konferencya agrarna z r. 1897 dała K-rau sposobność do wypowiedzenia w tej pracy jego konserwatywnych poglądów na program dalszej akcyi w zakresie rolnictwa. Nadto:    „Rolnictwo wobec polityki handlowej*

(„Przegl. Powsz.⁴⁴ 1901 i odbitka); ,,Polska literatura agrarna w XX w.⁴‘ (,,Przeg. Powsz.⁴⁴ 1904—5); „Socyalizm i anarchizm w świetle najnowszej literatury polskiej-4 („Przegl. Polski⁴⁴ 1905);    ,,Związki Rolników⁴⁴

(„Roczn. Nauk Rolniczych⁴⁴ t. II 1905 - przegląd stowarzyszeń i związków rolniczych w Europie); „Umiejętność zrzeszania się“ („Przegl. Polski⁴⁴ 1905); „Subwencya⁴⁴ („Nauki Rolu.44 I, 3, 1907). Działalność naukowa K-go pozostaje pod wpływem jego działalności praktycznej, jako sekretarza T-stwa Roln. Obecnie, jako profesor ekonomii, przechodzi wyraźnie do

Fr. Buj.

Dr. J. P.

studyów teoretycznych.

Krzyżanowski Konrad, współczesny utalentowany malarz polski (* 1872 w Krukowie, gub. Fołtawskiej). K. kształcił się początkowo, od r. 1892, w petersburskiej Akademii Sztuk pięknych, poczem w 1897 wyjechał do Monachium, gdzie wstąpił do szkoły znanego mała- Si Kształtka, rza węgierskiego, Szymona Holoszego, cieszącej się wówczas wśród wielu młodych artystów, przybywających do Monachium dla studyów, dużem uznaniem. W 1901 K. osiadł w Warszawie i z chwilą otwarcia Szkoły Sztuk Pięknych przez organizatora tejże, K. Stabrow-s k i e g o, powołany został na stanowisko profesora. Specyalnością jego są portrety, które maluje K. z brawurą i silną charakterystyką portretowanych postaci. Z pośród nich wyszczególnić należy portret Berenta (ojciec powieścio-pisarza), Dagny Przybyszewskiej, hr. ordyn.

Krasińskiej. K. robił nadto rysunki dla „Chimery⁴⁴, w T-stwie zaś Zachęty wystawiał szereg studyów krajobrazowych z Rybiniszek.

W czasach ostatnich wykonał kilka projektów witrażowych dla kościołów w Brześciu Kujawskim i Głuchowie (pow. Skierniewicki), odznaczających się dużemi zaletami rysunkowemi szystej, w obrębie Tatr nowotarskich, rozpościera się dosyć znaczna płasienka, najmniej 260 Krzyżański, herb polski. Na tarczy w po- ¹ kroków wszerz i wzdłuż mająca, od którego lu czerwonem—kotwica srebrna uchem do gó- ■ to położenia, t. j. krzyżowania się trzech grzbie-ry, trzy razy przekrzyżowana. Nad hełmem \ tów górskich, nosi miano K-go. Leży ona w koronie szlacheckiej pięć piór strusich; dwa ! w grzbiecie wychodzącym od głównego grzbie-białe między czerwonemi. Labry czerwone, pod- | tu Tatr, od szczytu Swinnicy, naprzód na wschód

Krzyżeń synonim mineralogiczny. Łabęcki używa go na oznaczenie minerału staurolitu, Drzewiński—harmotomu. W jednym i drugim razie aluzya do kryształów bliźuięcych na podobieństwo krzyża zbudowanych.

Krzyżka (rurowa) lub Krzyżak, ob.

Krzyżmo fyptop,a maść od gr. %pi(o nacieram), oliwa zmieszana z balsamem, poświęcoua przez b-pa w Wielki Czwartek i używana do namaszczenia przy chrzcie, do bierzmowania, do konsekracyi biskupów, kościołów, ołtarzy, kielichów. Poświęcenie K-a odbywa się jednocześnie z poświęceniem oliwy katechumenów {oleum catechumenorum) i chorych (oleum in firmo -rum). W K-e oliwa oznacza, iż sakrament bierzmowania udziela łaskę Ducha św., usposabiającą człowieka do pełnienia przykazań Boskich i do tego potrzebnej mocy dodaje; a balsam—miłą woń wszystkich cnót, którą bierzmowany około siebie roztaczać powinien. O święceniu K-ma, wraz z innemi olejami, ob. Oleje święte. („Enc. Więk.⁴⁴)

Krzyżne: 1). Na zetknięciu się 3 grzbietów górskich: Wołoszyna, Buczynowych turni i Ko-

i kompozycyjnemi.

z w.

K. i.

przez Zawrat ku Koziemu Wierchowi, stąd zaś , ściej w lasach iglastych; żywią się nasionami wprost na pin. po Granaty, i znowu na wschód | drzew iglastych: lęgą się w każdej porze ropo Krzyżne. Odległość Koziego wierchu od ku, nawet w zimie. — Rodzaj ten liczy 7 ga-Swinnicy wzdłuż linii grzbietnej 2 060 m., od K. W. do Granatów 900; od nich po K. 1 110

m. K. tworzy narożnik między dolinami Pań-szczycą i Waksmundzką od płn., a Roztoką od płd. Na zach. od K-go wznoszą się dumne Granaty, na które z K. przejścia niema. Od K. ku płn. bieży potężne ramię górskie, między dolinami Pańszozycą (od zach.) i Waksmundzką (od wsch.): Koszysta Wielka (2 192 m.), na którą od K-ego dogodne jest wyjście. Na pm.-wsch. wybiega od K-go drugie ramię górskie, Wołoszyn. Szczęśliwe położenie K-ego nadało mu rozgłos sławnego widoku do wnętrza Tatr. Stąd uwydatnia się widzowi cała potęga czarów przyrody górskiej. 2) K. Liptowskie, u Ko-rzistki Krzyżny, szczyt w Tatrach Liptowskich, w ścianie granicznej między dolinami Cichej (od zach.) a Koprowej (od wsch.;. Wznosi się 2 040 m. (szt. gen.). Zowie się ten szczyt Wielką Koprową 3) K. także Wielką Kry-ż n ą zwany, szczyt w zach. części Niźnich Tatr, tworzący węzeł między Niźniemi Tatrami a Fatrą, na granicy hrabstw: turczauskiego, liptowskiego i zwoleńskiego. Wzniesienie 1 578 m. („Slow. Geogr.“).

tunków, z których 3 krajowe. —K. sosnowy (Loxia pityopsittaeus), rozpowszechniony w północnej i środkowej Europie: dziób gruby, prawie tak wysoki jak długi; wierzchołki górnej i dolnej połowy dzioba zaledwie krzyżują się; skrzydła bez poprzecznych białych pręg; wierzchołek skrzydła wystaje poza górne pióra pokrywowe ogona; długość ciała 20 cm., skrzydeł—11 cm., ogona—7 cm.—K. świerkowy (Loxia curvirostra), znany w Europie i Azyi północnej: długi dziób; wierzchołek dolnej połowy dzioba wystaje wyraźnie ponad górną połowę; skrzydła bez poprzecznych białych pręg; wierzchołek skrzydła nie wystaje poza górne pióra pokrywowe ogona; długość ciała 17 cm., długość skrzydeł—9 cm., ogona—6 cm Trzyma się nietylko lasów iglastych (świerkowych), lecz także zarośli klonowych i ogrodów. — K. dwu pręgo wy (L. bifasciata) różni się od dwóch poprzednich gatunków tern, że ma na skrzydłach po dwie białe poprzeczne pręgi; długość ciała—16 cm., skrzydeł —9 cm., ogona—6 cm. Gatunek ten zamieszkuje Europę wschodnią, Syberyę i Amerykę północną.

Krzyżoplam, termin mineralogiczny, przez Łabęckiego użyty na oznaczenie minerału chia-stolitu; aluzya do tego, że kryształy minerału tego zawierają regularnie ułożone inkluzye,

które na przekroju poprzecznym dają figurę

z. w

Cz. St.

Krzyżnia (kolejnictwo) zwykła powstaje, gdy się dwa tory krzyżują w jednym poziomie, a zwie się także: skrzyżowaniem torów (ob. t. XXXVII str. 39 i lig. 40 na str. 38).

KrzyŻorÓŻ, herb polski z nadania. Na tarczy dwudzielnej w polu prawem, czerwonem,

Kilka torów, krzyżujących się tak, iż ich osie krzyżową, przechodzą przez jeden punkt, tworzy K-ę wielokrotną, czyli wielokrzyżnię, która zwie się prawidłową lub gwiazdą torów, gdy wszystkie    krzyż kawalerski duży, w lewem, błękitnem,

kąty, utworzone przez każde dwie sąsiednie osie    trzy pięciolistne róże srebrne jedna nad dru-

torów, są sobie równe. Połączenie szyn w śród-    gą. Nad hełmem bez korony trzy pączki róż

-U

pg

lii

kowej części wielokrzyżni byłoby zbyt trudne i niebezpieczne, dla tego też stosuje się wielokrzyżnię zawsze w ten sposób, iż w jej środku znajduje się obrotnica (tarcza obrotowa), a na niej tylko jeden tor, obracający się wraz z obrotnicą. Wagon lub parowóz aibo przejeżdża przez obrotnicę, pozostając na tymsamym torze, albo wjeżdża z jednego toru na obrotnicę, a po jej okręceniu wyjeżdża na inny tor wielokrzyżni. Skrzyżowanie się poszczególnych toków torowych, czyli skrzyżowanie się szyu, wytwarzamy z oddzielnych krzyżownic (ob.

B. O.

Krzyżownica).

Fig. 65. Krzyzoróż (herb).

w wachlarz. Labry z prawej strony czerwone, z lewej błękitne, podszyte srebrem. Nadany wraz z nobilitacyą Antoniemu Hoffmann, podporucz. w korpusie artyleryi kor. przez Stanisława Augusta, 24 grud. 1791. — Źródło: Ks. kanclerska 100, f. 173.

Krzyżostrzał, herb polski. Na tarczy w po-

D.

Krzyżodziób albo krzywodziób (Loxia), rodzaj ptaków wróblowatych (Passeres) z rodziny łuszczakó w (Fringillidae). Dość długi dziób o wygiętym wierzchołku; wierzchołki górnej i dolnej połowy dzioba krzyżują się wzajemnie; skrzydła zaostrzone; pierwsza lotka najdłuższa; ogon krótki, zlekka widlasty; boczne palce jednakowej długości. Ubarwienie młodych i samic żółte, zielone lub szaro-zielo-ue, u starych zaś samców czerwone. Wszystkie gatunki tego rodzaju leśne żyją najeżę- i lu błękitnem strzała srebrna, żeleźcem do gó-

Wielka Encykl. IUustr. Sei. I. Tom XLI. Zesz. 326a.

o.

ry, bez opierzenia, przekrzyżowana, z lewem ramieniem krzyża na dół prosto w kształcie nosa załamanem. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pięć piór strusich białych. Stary

Eig. 66. Krzyżostrzał (herb).

herb ruski, spotykany już w XV w. na pieczęciach rodziny Proskurów-Suszczańskich, w Kijowskiem.—Żró dł a: Ostrowski: Księga herbowa rodów polskich t. 1, zeszyt VII, str. 169.

Krzyżowa droga (Via crucis), droga boleśna, którą Chrystus przechodził od domu Piłata aż na górę Kalwaryę, dźwigając krzyż, na którym miał umrzeć. Na tę pamiątkę ustanowiono nabożeństwo D-gi K-wej, sięgające początków Kościoła. Liczni wierni, ze wszystkich części świata, szli do Jeruzalem i odbywali drogę krzyżową, a papieże nadawali odpusty przedsiębiorącym pielgrzymkę. Ale nie każdy mógł ją odbywać, tem bardziej, kiedy miejsca święte wpadły w ręce niewiernych. Wówczas Kościół pozwolił w obrazach przedstawiać te miejsca i nawiedzającym te znaki symboliczne nadał też-sarne odpusty, r których dostępowano pielgrzymką do Ziemi Św. Taki jest początek teraźniejszej D-gi K-wej, mającej czternaście stacyj, wyobrażanych przez tyleż krzyżów lub obrazów. Może być urządzaną we wszystkich kościołach, w kaplicach publicznych i domowych, a nawet, mocą szczególnego upoważnienia Piusa VI, w mieszkaniach prywatnych. Franciszkanom i innym zakonnikom reguły św. Franciszka służy prawo zakładania D-gi K ej; tudzież innym kapłanom, do tego szczególnie upoważnionym, na mocy władzy udzielonej przez Stolicę Apostolską. Wszystkie odpusty, przywiązane do powyższej Drogi, służą nietylko odbywającym ją, ale mogą być stosowane, czyli aplikowane, do dusz w czyścu cierpiących. Aby dostąpić odpustów, trzeba znajdować się w stanie łaski i rzeczywiście odbywać stacye, przechodząc od jednego obrazu do drugiego, ze skruchą i pobożnością zatrzymywać się przed każdym obrazem i zajmować się pobożnie przedmiotem na nim wyobrażonym. Oto są tytuły czternastu stacyj: I Chrystus na śmierć okrutną skazany; II bierze krzyż na zbite ramiona swoje; III o-indlały pierwszy raz upada pod krzyżem; IV spotyka się z N. Panną, matką swoją; V Chrystusowi krzyż ciężki pomaga nieść Szymon Cyrenej-czyk; VI Chrystusowi twarz ociera św. Weronika; VII Chrystus drugi raz upada pod krzyżem; VIII naucza płaczące nad nim niewiasty; IX trzeci raz upada pod krzyżem; X z szat obnażony, octem z mirrą i żółcią napojony; XI Jezus okrutnie do krzyża przybity; XII umiera na krzyżu; XIII z krzyża zdjęty, złożony na łonie N. Panny Maryi; XIV do grobu złożony. W takim porządku ułożył stacye błogosławiony Leonard de Port Maurice, gdy około 1740 r. zaprowadził w Rzymie D-gę K-wą. („Enc. Org.“ w.).

Krzyżowa kość ob. Kuprowa kość.

Krzyżowa sztuka w bitwie na krzywe szable nie dlatego tak się zwała (jak to sądzi „Encyklopedya Orgel.“ większa), że rębacze robili przed pojedynkiem znak krzyża św. na ziemi lub w powietrżu, ale z powodu, że cięcia i zasłony krzyż stanowiły. Polacy doszli do tak nadzwyczajnej biegłości w robieniu krzywą szablą. Dziś tradycya nawet k-wej sztuki, którą znali jeszcze dobrze wojskowi polscy za Ks. Warszawskiego, już zaginęła. („Enc. Starop.“).

Krzyżowanie (u roślin). Ze względu na znacze-poszukiwań Mendla i in. botaników nad K-iem roślin dla całej sprawy K-a zatrzymamy się prawie wyłącznie nad roślinami. 1) Pojęcie. W najogólniejszem znaczeniu jest to zapłodnienie jednej rośliny przez drugą, do odmiennej kategoryi systematycznej (a więc do innego rodzaju, gatunku, rasy czy odmiany) należącą. W odniesieniu do kwiatowych będzie zapłodnienie zalążków danej rośliny pyłkiem osobnika innej grupy systematycznej. Potomkowie, powstający z tego rodzaju zapłodnienia, zowią się mieszańcami, hybrydami, bękartami czyli bastardami. Niektórzy do potomstwa pochodzących ze skrzyżowania odmian, czyli ras, stosują nazwę metysa, ograniczając nazwę hybryda lub bastarda do połączeń 2 gatunków lub rodzajów, oraz jako nazwę ogólną. Rzadko kiedy mieszańcom nadaje się nazwę osobną (wtedy tylko, gdy nie znamy typów, które mu dały początek). Po większej części oznaczamy mieszańców przez zestawienie form rodzicielskich, połączonych znakiem -f- lub X (nasam-przód piszemy nazwę matki, potem ojca): mieszaniec więc z wierzby witwy (Salix viminalis), zapylonej pyłkiem wierzby szarej (S. cinerea) bywa oznaczany: S. viminalis X & cinerea lub S. riminalis S. cinerea; a przy zapyleniu wierzby szarej przez wierzbę witwę: S. cinerea X viminalis lub S. cinerea -f- S. riminalis. Naturalnie, że najlepiej zbadano mieszańców u kwiatowych. Pierwszego mie-

szańca w tej grupie otrzymał na początku w.

i Silene, Rhododendron i Azalea, Azalea i Rhodora, trawami Aegdops i Triticum oraz kaktusami Echinocactus, Cereus i Phylloeac-tus. W ogólności, im bliżej dwie rośliuy są spokrewnione, tein łatwiej dają się krzyżować, i odwrotnie. Co do 2-o, tj. do specyficznej zdolności tworzenia mieszańców, to bywa ona w różnych grupach systematycznych (rodzinach, rodzajach) bardzo rozmaita. Tak np. bardzo pospolitem zjawiskiem są mieszańce w rodzinach: Rosaceae (różowate', Ranuncu-laceae (jaskrowate), Geraniaceae (bodziszkowa-te), Caryophyllaceae (gwoździkowate), Cacta-ceae (kaktusy), Liliaceae (liliowate), Salicaceae (wierzby) i t. d. Do liczby wyjątków należą mieszańce wśród rodzin: Papilionaceae (motylkowe), Labiatae (wargowe), Drticaceae (pokrzy-wowate), Gramineae (trawy), Cruciferae (krzyżowe), Papareraceae (mąko watę), różnice istnieją i w rodzajach. Np. u gwoździ-kowatych gatunki Bianthus łatwo krzyżują się ze sobą, gatunki zaś rodzaju Silene wcale nie dają mieszańców. W rodzinie psiankowatych (Solanaceae) znamy mieszańców między gatunkami z rodzaju Nicotiana (tytoń) luh Batura (dęderewa). Gatunki zaś z rodzajów Sola,nam, Physalis, Nicandra nie krzyżują się wcale. Słowem, zdolność hybrydyzacyi niezawsze idzie w parze z pokrewieństwem systematycznem roślin. Często nawet bardzo podobne gatunki roślin nie dają się skrzyżować, a tymczasem przy mniej podobnych to się udaje. Tak np. różniące się jedynie kolorem kwiatów gatunki kurzyśladu (Anagalis arrensis i coerulea) nie dają się skrzyżować, jak również nie znamy mieszańców między gruszą i jabłonią, oraz między bardzo podobnemi gatunkami pierwiosnków: Primida officinulis i Pr. elatior. Niekiedy znowu pewien gatunek A może być zapylony przez gatunek B, lecz nie odwrotnie (np. łatwo otrzymać mieszańca Mirabilis Jalappa -j-Mirabilis longiflora, lecz nie M. longiflora -j-M. Jalappa). W podobnych wypadkach przypuszcza się, że przeniesiony na obce znamię pyłek nie może rozwinąć tak długiej łagiewki, aby dosięgła komórki jajowej zalążka, lub, że ciecz wydzielana przez znamię słupkowe uniemożliwia kiełkowanie ziaren pyłkowych obcego pochodzenia, działając na nie niekiedy trująco. Taki właśnie, atu wspomniany, wypadek zachodzi prawdopodobnie zawsze, skoro na znamię dostaje się pyłek zbyt mało spokrewnionej rośliny; pierwszy zaś wypadek mamy przy zapyleniu M. longiflora pyłkiem M. Jalappa. Są i takie wypadki, gdzie należy przypuszczać, że zapłodnienie zalążków nastąpiło, przynajmniej rozwijają się one dalej w nasienie, ale nasienie nie kiełkuje, nie zawiera bowiem zarodka lub zarodek jest niedokształcony. W wypadku tym, jak i wtedy, gdy nasiona, choć kiełkują, ale wykształcają się w małej ilości i dają ro-

Podobne

XVIII Tomasz Fairchild przez skrzyżowanie 2 gatunków gwoździków: Bianthus cargophylleus i B. barbatus. Pierwszy dokładny opis mieszańca tytoniu (Nicotiana rustica -j- N. pa-niadata) dał Koelreuter w 1761 r. Odtąd i-lość mieszańców, zarówuie sztucznie otrzymanych jak i odnalezionych w naturze, wzrosła niepomiernie, a wśród kwiatowych stała się prawie niezliczoną. U zarodnikowych poznano mieszańców dopiero w połowie w. XIX: Thu-ret otrzymał mieszańce wodorostów, zapładnia-jąc jajka Fucus resicidosus plemnikami T. serratus, u mchów zaś i paproci pierwszy opisał mieszańców Al. Braun. W każdym razie jedynie mieszańców u kwiatowych zbadano dokładniej, i dlatego wszystkie dalsze szczegóły do nicią przeważnie odnosić się będą. Ze względu na pochodzenie rozróżnia się mieszańców sztucznych i naturalnych. Pierwsze powstają w naturze bez udziału człowieka, skoro wiatr lub owady przeniosą na znamię pyłek obcej rośliny, drugie zawdzięczają swój początek człowiekowi, który świadomie w celach naukowych lub praktycznych dokonywa procesu k-nia. 2) Sposoby sztuczne K-ania. Do sztucznej hybrydyzacyi uciekają się zawsze rolnicy i ogrodnicy, gdy idzie o wynalezienie nowej, szlachetniejszej odmiany.

Szczególniej K. bywa często stosowane w dziale roślin ozdobnych, gdzie zmienna moda stawia coraz nowe wymagania. Sama sprawa sztucznego zapylenia odbywa się w sposób następujący: kwiaty danej odmiany, które chcemy zapylić pyłkiem obcym, obwijamy, zanim się otworzą, muślinem lub gazą, a to, aby u-chronić je od zaniesienia pyłku tejsamej odmiany przez owady. Rośliny wiatropylne, jeżeli w pobliżu znajdują się osobniki tegosame-go typu systematycznego, należy umieścić w przestrzeni zamkniętej. Jeżeli roślina posiada kwiaty obupłciowe, trzeba ją wykastrować, tj. ostrożnie wyciąć pręciki, jeszcze zanim zdążą wysypać swój pyłek. Skoro kwiaty otworzą się, zbieramy suchym pędzelkiem pyłek z odmiany, którą przeznaczyliśmy na ojca, i przenosimy na znamię rośliny, która ma być matką. Po dokonanem zapyleniu, które winno być wykonane podczas suchej jasnej pogody, pozostawiamy dokoła kwiatów przez dni kilka muślin, aż póki nie upewnimy się po zgrubieniu zalążni, że zapłodnienie nastąpiło. 3)

Zdolność roślin do

Zdolności do K-nia.

tworzenia mieszańców zależy: 1) od bliższego lub dalszego systematycznego ich pokrewieństwa, 2) od przyczyn indywidualnych, niezawsze zbadanych dokładnie. Co do l-o, najłatwiej tworzą się mieszańce wśród ras i odmian, daleko trudniej wśród gatunków jednego rodzaju, a mieszańce między osobnikami odrębnych rodzajów należą do rzadkości. Istnieją jednak takie mieszańce: np. pomiędzy Lychnis ślinki słabo rosnące i mało odporne na wpły-

odbywa się jednostronnie, tj. wszystkie lub znaczną ilość cech otrzymuje mieszaniec po ojcu lub matce, przez co staje się b. podobnym a nawet prawie identycznym z jednem ze swoich rodziców, jak się to zdarza u mieszańców truskawek według Millardet’a. We wszystkich tych wypadkach niema w mieszańcach cech nowych, a nawet należy przypuszczać, że takie cechy nie zdarzają się nigdy, tam zaś, gdzie się to pozornie przytrafia, raczej cach. We wszystkich wypadkach wymienionych j wydobywają się na jaw ukryte cechy rodzi-wpływ ten pochodzi oczywiście z połączenia J cielskie lub też powstaje tylko nowa kombi-się drugiego jądra męskiego łagiewki pyłko- ¹ nacya właściwości, które istniały już u rodzi-wej z jądrem woreczka zarodkowego zalążka ców, a nie wytworzenie się czegoś nowego, (ob. Zapłodnienie u roślin oraz Żalą-    całkiem odrębnego. Tak np. gat. Datura lae-

wy zewnętrzne, hybrydyzacya pociągnęła widocznie osłabienie żywotności przyszłego pokolenia. Skutki K-nia zjawiają się zazwyczaj dopiero w cechach potomstwa. Niekiedy jednak stają się widocznemi już na roślinie macierzystej w postaci, barwie i innych cechach owocu. Np. nasiona mieszańców kukurydzy bielmem swem przypominają ojca; przy k-niu dwu odmian jabłoni, pomarańczy i cytryny wpływ ze strony ojca ujawnia się również już w owo- !

żek). W olbrzymiej jednak większości wypad-    ris i D. ferox posiadały białe kwiaty i zielo-

ków wpływ obcego zapłodnienia ujawnia się ne pędy, mieszańce zaś ich wyróżniają się dopiero w pokoleniu następnem. Cechy rnie- fioletowo-nabiegłemi pędami i fioletową ko-szańców w ogólności znajdują się stale w zwią- roną. Zdawałoby się, że zjawiła się tu nowa zku z cechami rodziców, jednak mogą wy- cecha (fioletowy barwik), którego braknie rodzi-stąpić i cechy całkiem odrębne. 4) Fizyoto- com. W rzeczywistości nastąpiło tylko uwi-giczne zdolności mieszańców. Zasługuje na docznienie się cechy istniejącej u rodziców uwagę słaby rozwój mieszańców, oraz nie- w stanie utajonym, albowiem oba te gatunki, płodność szczególniej przy K-niu typów sto- jak to stwierdzono, pochodzą od typu o kwia-sunkowo mało pokrewnych, np. gatunków lub tach i pędach fioletowych. 6) Teorya Men-rodzajów. Przy K-niu postaci bliskich, np. dla. Oto wszystko co wiedziano o mieszań-odmian lub ras, zjawiska tego nie widzimy, cach do 1900 r. Zdawało się, że pojawianiem Mieszańce odmian wyróżniają się, przeciwnie, się nowych postaci, coraz-to zmienniejszych, silnym i bujnym Wzrostem, obfitością i wielko- przy dalszem K-niu mieszańców między sobą ścią liści i kwiatów, podlegają daleko mniej nie rządzą żadne prawa, a przynajmniej trudno chorobom niż ich rodzice i żyją znacznie dłu- było przypuścić, aby nauka mogła kiedyś żej (nr. mieszańce odmian rocznych stają dopatrzyć się jakiejkolwiek prawidłowości. W r. się d .^uletniemi, dwuletnich zaś—wieloletnie- 1875 Naudin nazywał zjawiska K-nia une rami' Silniejszy rozwój wegetacyjny pociąga riation desordonnee, a Focke w 1881 oznaczał jednak obniżenie i u takich mieszańców zdol- je jako eine jeder Berecimung sieli entziehende ności rozrodczych. Kwiaty, choć tworzą się Bildsamkeit. A jednak już w 1866 r. Grze-obficie, lecz z przekształconemi całkiem lub gorz Mendel (ob.), opat klasztoru Augustya-częściowo słupkami i pręcikami w płatki koro- nów w Bernie Morawskiem, po przeprowadzonym ny. Słowem, kwiaty są półpełue lub pełne, w ciągu 8 lat całym szeregu K-wań z różne-Pełne kwiaty, oczywiście, nasion nie wyksztal- mi odmianami grochu i jastrzębców (Hieracium), cają i mieszańce takie dalej mnożą się jedy- sformułował prawa, pozwalające przewidzieć Die drogą wegetacyjną. Wszystkie mieszańce ilość i rodzaj typów co do mieszańców, a tak-wyróżuiają się większą zmiennością oraz dale- i że oznaczyć które z nich będą dalej się zmie-ko łatwiej krzyżują się z innemi odmianami niały, a które zachowają swe cechy stałemi. lub gatunkami aniżeli ich rodzice. 5) Morfolo- Badania te poszły w zapomnienie. Dopiero giczne własności mieszańców. Można wśród mie- w 1900 r. de Vries i Correns, a wkrótce szańców wyróżnić następujące typy, występjące Tschermak wydobyli je z niepamięci, a jedno-

b. często równocześnie w temsamem poko- cześnie uzupełnili i rozszerzyli. Wyniki tych leniu: a) cechy mieszańców przedstawiają mniej badań wykazały, że K-nie mieszańców między lub więcej dokładnie ś re dni ą arytmety cz- sobą daje zawsze (nieraz już w drugiem poko-n ą cech ojca i matki. Dotyczy to wielkości leniu) ogromną rozmaitość postaci, to całkiem liści, pędów, długości płatków korony, barwy nowych, to mniej lub więcej zbliżonych do ty-kwiatów i t. p. Np. ze Sk-nia osobników o pów rodzicielskich lub też wykazujących cechy kwiatach białych i czerwonych powstają oso- i atawistyczne. Cała ta, na pozór bezładna, mie-bniki o kwiatach różowych, b) Jedne cechy szauina rozmaitych postaci ulega bardzo ściśle mieszaniec dziedziczy po ojcu, inne po matce, trzem prawom zasadniczym (zasady Mendla): skutkiem czego przedstawia mechaniczne a) Prawo niezależności cech. Każda pa-połączenie cech obu rodziców. Np. kwiaty ra cech względem pozostałych zachowuje się mieszańców typów biało- i czerwono-kwiato- zupełnie niezależnie. Pod parą cech rozu-wego będą biały w czerwone paski lub na tym- mierny dwie cechy jednorodne, ale wyłączające samym osobniku obok kwiatów całkiem białych się wzajemnie, z których jedna jest właściwa istnieją czysto-czerwone. c) Dziedziczenie cech jednemu, druga drugiemu typowi rodzicielskie-

Osobniki typu Aa

mu (np. barwna korona ojca i bezbarwna [biała] matki; owłosione pędy ojca i gołe matki i t, p.). Wskutek tego nad każdą parą cech można czynić osobne doświadczenia, nie obawiając się, aby obecność innych cech oddziaływała w ten lub inny sposób na nasze wyniki. b) Prawo przewagi cech (Prava-lenzregel Corrensa, prawo wartości cech, Maasiuerthigheit der Merkmale Tschermaka). W każdej parze cech jedna przeważa nad drugą całkowicie lub częściowo, pojawiając się mniej lub więcej wyraźnie w potomstwie. Druga zaś pozostaje ukrytą, zamaskowaną, w na-stępnem pokoleniu niewidoczną. Pierwszą cechę zowiemy dominującą, czyli panującą, drugą ustępującą czyli recessyjną (recesswes Merkmal). Tak np. przy K-niu odmiany grochu o czerwonych kwiatach i żółtem nasieniu z odmianą o kwiatach białych i zie-lonem aasieniu, otrzymywał Mendel mieszańca o kwiatach czerwonych i zielonem nasieniu. A więc czerwona barwa korony i zielona—nasienia były cechami przeważającemi, biała zaś barwa kwiatu i żółta nasienia—ustępującemi. ć) Prawo rozszczepiania się cech (Spaltimgsregel). W komórkach wegetacyjnych mieszańca mieszczą się stale cechy rodziców, ale jedne z nich pozostają zawsze w ukryciu jako recessyjDe. Dopiero w komórkach płciowych mieszańca następuje rozłączenie się mechaniczne tych cech: jedne komórki płciowe zawierają cechę ojca, drugie — matki. Przy łączeniu się tych komórek przez zapłodnienie (naturalnie, przy wyłączeniu obcego pyłku), następują rozmaite kombinacye cech rodzicielskich: powstaje pasmo typów, z których jedne całkiem podobne do rodziców, inne zaś całkiem nowe, jedne, zachowywujące w dalszych pokoleniach stałość cech, inne są zmienne. Stosunek między ilością osobników wszystkich tych kategoryi zależy od ilości par cech, któ-remi różnią się typy rodzicielskie i dają się z góry matematycznie obliczyć. W najprostszym wypadku (tj. gdy mieszaniec pochodzi od rodziców, różniących się tylko jedną cechą, np. długością kłosów u traw) komórki mieszańca rozrodcze na zasadzie tego prawa będą zawierały albo tylko cechę ojcowską A, lub tylko macierzystą a. Pierwsza z nich będzie dominującą, druga ustępującą. Przy zapłodnie-

i niu jednakowo możliwe są kombinacye AA, | Aa, aA, aa. Osobniki typu AA będą po-( siadały tylko cechę ojca, i to dominującą, cecha ta występować będzie w dalszych ich pokoleniach jako stała. Tosamo dotyczy osobników typu aa, gdzie cecha macierzysta z powodu braku cechy ojcowskiej stanie się widoczną i w dalszych pokoleniach występować już będzie bez zmiany: ilość więc osobników typu ojcowskiego i macierzystego będzie jednakową, i aA będą jednakowe i przytem będą podobnież odtworzeniem typu ojcowskiego, jak grupa AA, ponieważ cecha a, jako recessywna, pozostanie ukrytą. Lecz następne ich pokolenie nie będzie już jednorodne, albowiem skutkiem rozszczepiania się cech, część ich powróci do typu ojcowskiego, część do macierzystego. Tak więc osobniki obu typów aA i Aa, | będąc w wegetacyjnym rozwoju jednakowemi, ' dadzą różnorodne potomstwo. Zowiemy tego rodzaju mieszańce wielorodnemi (schiza-gon) w przeciwstawieniu do jednorodnych (ho-. mologon) typów AA i aa, o cechach stałych < w pokoleniach następnych. Oczywiście, że typ wielorodny obejmuje dwa razy tyle osobników co ojczysty lub macierzysty. Stosunek więc i-lościowy obu tych typów będzie 1:2:1 czyli 25$ : 50$ : 25$. Stosunek zaś osobników o cesze ojcowskiej (typy AA-f-AaĄ-aA) do osobników o cesze macierzystej będzie: 3 : 1 czyli 75$ : 25 $ . W wypadku tym, tj. przy jednej parze cech, nie otrzymaliśmy wcale nowych postaci. Ale jest to przykład czysto teoretyczny. Już przy dwóch parach cech otrzymujemy nowe postaci. W samej rzeczy niech będą dwa osobniki o cechach Ab i Ba, gdzie a i b są cechami ustępującemi. Pokolenie 1-sze wyrazi się wówczas formułą Ab\aB lub odwrotnie. Następne zaś, tj. drugie, skutkiem rozszczepienia się cech pokolenia pierwszego i późniejszego połączenia ich w różnych kombinacyach podczas zapłodnienia, da już całą moc typów, między któremi będą postaci całkiem nowe. Ta rozmaitość typów pochodzić będzie i stąd, że cechy, które w typach rodzicielskich były re-cessyjnemi, mogą tu albo pozostać takiemi albo ujawnić się, jak to wskazuje schemat, uwidaczniający zarazem procentowy stosunek typów:

12l/s % b

25 $ ,4^ 12 * / v"/<jB{b)y^bOi,A{a) 25$JB(6)X^0 $ A(a) 12¹/₂°/₀/A^)

«74%*

(typ Ab), oraz kombinacye aB i AB(b) (ty p. aB). Dodawszy typy podobne, otrzymamy 4 główne typy w następującym stosunku procentowym;

«74%*

61/4%^

(Cechy utajone w nawiasach). Ponieważ cechy A i B są dominującemi, przeto kombi-nacye AB, AB(a), AB{b), A(a) B(b) będą jednakowe. Oznaczmy je jako typ AB. Taksa-mo będą identycznemi kombinacye Ab i A(a)b

tvp AB— 56l/₄ % og. liczby osobników

Ab —18³/₄ % dB —18³/₄ %

ab — 6 V₄ %

Oczywiście, że tylko typy I i IV przedstawiają postaci nowe, pozostałe zaś są mniej lub więcej dokładnem odbiciem typu rodzicielskiego. Ta grupa będzie w obu swych cechach ustaloną, z pierwszej zaś tylko część osobników (7, ogólnej liczby). Pozostałe typy będą się dalej rozszczepiały, a rozszczepieniu również ulegną i dwa środkowe. Podobnież łatwo obliczyć ilość typów, ich naturę i stosunek procentowy dla mieszańców postaci różniących się więcej niż dwiema parami cech. Przy 3 cechach będzie w drugiem pokoleniu 8 koin-binacyj cech (w tern 6 postaci nowych), w których każda będzie ustaloną w stosunku l/₆₄ do ilości wszystkich osobników drugiego pokolenia (około J .5 $). Matematycznie można dowieść, że przy n parach cech ogólna liczba kombi-nacyi w 2-em pokoleniach będzie wynosiła 2 B, ilość zaś form nowych będzie równą 2“ — 2. Wśród tych form ilość osobników o cechach u-stalouych równać się będzie 7*/ wszystkich osobników danego pokolenia. Np. przy 4 parach cech, ilość kombiuacyi będzie 2⁴—2= 16—2=14; ilość zaś osobników ustalonych l/‘2⁸=l/256, przy 5 parach cech otrzymamy liczby: 2⁵—2=30 i ³/₉¹⁰ =1/1024 i t. d. Słowem widoki otrzymania nowej stałej tormy tern szybciej się zmniejszają, im większą ilość cech bierzemy pod uwagę. To też powstauie nowej postaci tą drogą w naturze przedstawia bardzo mało prawdopodobieństwa. W praktyce hodowlanej jednak, gdy chodzi o utrwalenie jednej lub co najwyżej dwóch cech, sprawa przedstawia się łatwiej. Wszystkie przytoczone dane, wyprowadzone drogą teoretyczną, stwierdził Mendel i jego następcy doświadczalnie: otrzymywano zawsze liczby bardzo zbliżone do teoretycznych. Przy jednej parze cech (barwa kwiatów grochu) otrzymał Mendel na 74.7°/o roślin o kwiatach czerwonych, 25.3% ⁰ kwiatach białych. Stosunek ten bardzo blizko podchodzi do teoretycznego 75 :25. Należy jeszcze zauważyć, że prawo rozszczepiania się w znaczeniu wyżej wyłożonem występuje nie-zawsze. Np. przy mieszańcach kukurydzy Cor-rens znalazł, że w pierwszej generacyi zamiast form zbliżonych do typów rodzicielskich ukazuje się typ pośredni; tosamo się powtarza i w pokoleniach następnych. Stosunki jednak ilościowe nie ulegają zmianie: kukurydza więc przedstawia nowy typ mieszańca (typ Zea), odmienny nieco od typu grochu (typ Pisum). Do ostatniego typu stosuje się większość mieszańców zbadanych dotąd. Dla typu Zea niewiele mamy dotąd przykładów. (Między inne-mi mieszaniec dwóch odmian pszenicy: pszenica jara, gołka, o kłosie białym rozciągniętym, z odmianą pszenicy jarej o kłosie zbitym czerwonym, Ble carre de Sidle, otrzymany przez K. Miczyńskiego w Dublanach). Nie wszystkie wszakże mieszańce ulegają prawom Mendla. Zdarza się to mianowicie wtedy, gdy łączymy dwa typy o cechach niedających się przeciwstawić. Takie nieprzeciwstawne nowe, o-drębne cechy odziedziczają się u wszystkich osobników danej pary rodziców, tylko wyrazistość ich ulega w różnych stopniach osłabieniu. Powstaje skutkiem tego szereg nowych postaci, będących w stosunku do tych cech o-gniskami pTzejściowemi między typami pierwotnemu Nowe te postaci okazują się przytem odrazu stałemi. Wypadki takie, zresztą bardzo rzadkie, obserwował już Mendel na mieszańcach Hieracium. Inne przykłady tego rodzaju: lucerna średnia (Medicago media), będąca mieszańcem M. sativa i M. falcata; trawa Aegilops speltaeformis, pochodząca ze skrzyżowania Aegilops ovata X Triticum vul-gare\ otrzymany przez prof. E. Janczewskiego w Krakowie w 1889 r.; mieszaniec Anemone silvestris X -4. magellanica. Mieszańce te przedstawiają postaci pośrednie i przytem odrazu we wszystkich cechach ustalone — objaw powstawania gatunku drogą hybrydyzacyi. Jak widzimy, ostatnie badania nad K-niem znacznie pogłębiły naszą znajomość tego procesu. Przyczyniły się one zarazem w wysokim stopniu do rozjaśnienia zawiłych zjawisk dziedziczności. Wysoce bowiem prawdopodobna, że prawa Mendla występują nietylko u mieszańców, lecz wogóle wszędzie tam, gdzie nowe pokolenie powstaje drogą rozmnażania się płciowego. Stwierdzenie tych praw dla rodziców, należących do jednego typu systematycznego, z powodu bardzo małych różnic jest daleko trudniejsze. W ostatnich czasach próbowano nawet uzależnić prawa Mendla od zjawisk cytologicznych, występujących podczas zapłodnienia w jądrach męskiej i żeńskiej komórki (różnorodność pętlic chromatynowych komórek płciowych, t. zw. zjawiska dojrzewania elementów płciowych—ob. zapłodnienie). 7) Zastosowanie teoryi Mendla. Prawa Mendla stwierdzono i dla zwierząt (Batesou nad kurami, A. Lang nad ślimakami, Cuenot, Darbishir, Castle, Allen i in. nad drobnemi ssakami). Dają one nam nić przewodnią przy otrzymywaniu nowych odmian drogą krzyżowania dla celów praktycznych: dla rolnictwa i ogrodnictwa przedstawiają bardzo wielką doniosłość. Zrozumiano to dobrze w Stanach Zjednoczonych, gdzie na Long Island powstał zakład przeznaczony do doświadczeń tego rodzaju na wielką skalę. Prawdopodobnie i w Europie niezadługo powstaną tego rodzaju zakłady specyalne. Mogą one przynieść zdumiewające rezultaty wobec tegtf, że większość obecnych odmian naszych roślin hodowlanych powstała na drodze K-nia dokonanego zupełnie przypadkowo, a nawet bez żadnego udziału człowieka. W wielu

wypadkach nie znamy nawet typów, które im dokładne zestawienie dawniejszej literatury; dały początek, i tylko z podobieństwa gatunków Gr. Mendel „Versuche iiber Fflanzenhybriden, dzikich snujemy wnioski o ich pochodzeniu, zwei Abhandlungen“ (w rozpr. T-stwa Przy-Dotyczy to np. rodowodu jabłoni i grusz, rodniczego w Bernie Morawskiem 1865 i 1869, W innych razach znamy wprawdzie pochodzenie t. IV i VIII; ponownie wydane w 1901 w Ost-rośliny hodowanej, lecz jej prarodziców nikt nie walda „Klassiken der exacten Wissenschaf-hoduje więcej. Tak np. wszystkie odmiany pe- ten" J\s 121, 3); de Vries „Die Mutationstheo-tunii, które ogrodnicy oznaczają zbiorową na- rie“ (T. II „Elementare Bastardlehre" 1903); zwą Petunia hybrida Hort, pochodzą ze skrzy- Tschermak „iiber Ziichtung neuer Getreide-żowania dwóch płd.-europejskich gatunków: P. rassen mittels kiinstlicher Kreuzung" (Zeits. riolacea Lin dl. i P. nictaginiflora L.; nasze f. d. Landw. Versuchswesen iu Oesterreich bratki, według dochodzeń Wittrock’a, z połączenia gatunków V. tricolor (dziki bratek), pospolitego wszędzie na polach, V. altaica z Sy-beryi i V. lutea—rosnącego na górach Europy Środkowej. Oprócz mieszańców zwykłych i-stnieją także mieszańce przez szczepienie {Pfropf-hybrideri), powstające przez zaszczepienie gałązki lub oczka rośliny innego gatunku lub odmiany aniżeli podkładka. Mieszańce takie posiadają podobnie jedne cechy wspólne z podkładką, drugie z rośliną, z której pochodzą Krzyżowanie się fal (Int erfe r e ncy a), zrazy. Najdawniejszym i do ostatnich czasów Gdy w jakiemś środowisku elastycznem w róż-jedynym mieszańcem tego rodzaju byi Gytisus nych jego punktach powstają jednocześnie dwa Adami, otrzymany przypadkowo przez szcze- rodzaje fal i każda z nich' odchyla cząstki pienie C. purpureus na C. Laburnum i odtąd w kierunku linii prostej, wtenczas fale mo-mnożony drogą bezpłciową. Ponieważ powtór- gą wzajemnie wzmagać się lub osłabiać, zależne otrzymanie go drogą szczepienia nikomu nie ₀d tego, czy odchylają ową cząstkę w tym-nie powiodło się, przeto zaczęto powątpiewać samym kierunku, czy też w kierunku przeciw-czy co do pochodzenia C. Adami nie zaszła nym. Odchylenie wypadkowe równać się bę-pomyłka i czy wogóle skrzyżowanie przez dzie summie odchylań składowych, póki kieru-szczepienie jest możliwe. W ostatnich czasach nek ich będzie zgodny, w przeciwnym wypadku — wszakże (doświadczenia Koehnego nad szcze- J różnicy odchyleń. Jeśli odchylenia mają kie-pieniem Mespilus na Crataegus) przekonano I runki przeciwne i są równe co do wielkości, się o możliwości podobnych mieszańców. Powstawanie ich zresztą bardzo łatwo objaśnić

1901); Artykuły Corrensa („Ber. der deutsch. botan. Gesells." w „Botan. Zeitung" t. XVII, XVIII, XIX, 1900, 901 i 903 i w „Bibl. bo-tanica" 1901). W języku polskim: prof. E. Janczewski praca nad zawilcami (Anemone) („Rozpr. Akad. Um. w Krakowie" 4 części) oraz K. Miczyński „O powstawaniu nowych cech drogą krzyżowania" („Kosmos" 1905, praca ta ma na celu stwierdzenie teoryi Men-

Dr. J. Trz.

dla).

wtenczas odchylenie wypadkowe jest zero. Zjawisko współdziałaniania fal takiego rodzaju nasię daje wpływem plazmy podkładki na plazmę Zy wamy interferencyą (ob. Falowyruch). szczepka, szczególniej wobec faktu, wykrytego Aby dokładnie uprzytomnić sobie to zjawisko, przez Edw. Strasburgera, że w miejscu zro- weźmiemy dwie fale A i B, postępujące w tym-śnięcia się szczepka i podkładki komórki ich samym kierunku o równych fazach i amplitu-lączą się z sobą przy pomocy plazmatycznych dach, lecz źródła powstawania ich są oddalone wyrostków.—L it er a tura. Popularny wykład ₀d siebie o , długości fali. Ponieważ wiadomo, nauki o mieszańcach znaleźć można w każdym ze w ruchu drgającym prostym każda faza po obszerniejszym podręczniku botaniki lub fizyo- upływie połowy okresu zamienia się na prze-logii roślin. Najnowsze odkrycia w tej dziedzinie znajdujemy w Josta „Vorlesungen iiber Pflanzenphysiologie" (1904). Obszerniej wyniki streścił Correns w odczycie „Die Verer-bungsprocesse" (1905), bardzo szczegółowy zaś wykład prac Mendla, de Vriesa, Corrensa, Tschermaka mieści się w dziele Lotsy’ego „Vorlesungen iiber Descendenzfragen mit be-sonderer Beriicksichtigung der botanischen )

Seite der Frage" (Część I 1906). W obu o- I statnich dziełach mamy także zestawienie całej literatury przedmiotu. Próby wytłómacze-nia praw Mendla zmianami zachodzącemi w komórkach płciowych, patrz w odczycie Heidera dnakowych amplitudach będą się znosiły, gdy „Vererburg und Chromosen" (1906), stanowią- źródła powstawania ich będą oddalone od cym naturalne dopełnienie odczytu Corrensa. siebie o }/₂, l'/₂ itd. czyli o nieparzystą wie-Do szczegółowego zajęcia się przedmiotem służą lokrotność połowy okresu. Jeśli fale mają niedziela: Focke „Die Pflanzenmischlinge" (1881: jednakowe amplitudy, wypadkowa fala ma arn-

ciwną, więc grzbiet fali B i dolina fali A dosięgną jednocześnie maksymalnego odchylenia i wzajemnie się zniosą (fig. 67). Wogóle fale o je-

Fig. 67.

do krzyżów. Litanie do Wszystkich Św., śpiewane podczas procesyi, sprostowaue zostały przez św. Piusa V, i niewolno nic do nich dodawać bez wyraźnego przyzwolenia Stolicy Apostolskiej; podczas procesyi duchowieństwo nosi birety, wyjąwszy asystującego celebrującemu i kleryków prowadzących procesyę, którzy iść powinni z odkrytą głową. W czasie mszy stacyjnej można grać na organach, gdzie zwyczaj ten istnieje. Dni k-we są dniami pokuty. Post nie ' jest przepisany, ponieważ nie pości się w cza-? sie wielkanocnym, ale zabroniono w te dni jeść z mięsem. Wiele soborów wydało w tym przedmiocie wyraźne postanowienia, i to się zachowuje dotąd w wielu kościołach. W Medyo-spotykają się. Jako rezultat spotkania tego ro- lanie poszczą w trzy dni K-we, ale uroczystość dzaju powstaje fala stojąca o podwójnej obchodzoną tam bywa dopiero po Wniebowstą-amplitudzie np. przy całkowitem odbiciu fal ) pieniu. Św. Mamert pierwszy zaprowadził o ścianę. Główną cechą fal stojących jest to, i ustanowił uroczystość Dni K-ch. „Uroczystość

plitudę równą różnicy (fig. 68). W tym zaś wypadku, gdy fale różnią się o cały okres drgania, fala ma tęsamą fazę, lecz amplitudę równą summie składowych (fig. 69). Na szczególną uwagę zasługuje wypadek interferencyi fal, gdy fale o jednakowych fazach i amplitudach

Fig. 68.

//

J\

rB

Fig. 69.

że ruch postępowy, charakteryzujący zwyczajne fale, zanika. Grzbiety i doliny fal nie po- . rozszerzyła się wkrótce w całej Europie. Pro-suwają się naprzód, lecz tworzą falę stojącą j wincyę wienneńską trapiły rozmaite klęski;

j były to częste pożary, trzęsienia ziemi, zjawi-! ska pokazujące się śród ciemności nocnych,

dzisiejsza, która wzięła początek we Francyi,.

Ksp.

na jednym miejscu.

Krzyżówce, chorw. Kriżevci, niem.

Kreuz, węg. Kor os, królewskie wolue m-to, j głosy nadzwyczajne, słyszeć się tam dające w komitacie bielowarskim — krzyżowieckim, na i niejako grożące światu całemu zniszczeniem pid. stoku Kalnika, w Chorwacyi, 144 m. npm., bliskiem. Zwierzęta drapieżne opuszczały swe stacya kolei Zagrzeb-Żakań i K.-Bielowar, sie- legowiska i, wchodząc do miast, napełniały dziba grecko-katol. b-stwa, kapituły katedral- przestrachem serca mieszkańców. Klęsk tych nej; 2 kościoły gr.-kat. i rz.-kat., piękny pa- nie można było tłómaczyć inaczej, jak przez łac biskupi, seminaryum duchowne, szkolą le- zemstę nieba rozgniewanego. Lękano się, żeby śna i gospod.-rolnicza; biskupi instytut dla u- się nie wznowił straszny los Sodomy. Nadcho-bogich. B-pstwo grecko-katolickie erygowano dziła uroczystość Zmartwychwstania Pańskiego, r. 1777 z tytularnego biskupstwa w Świtnicy, W nocy poprzedzającej ją, wielki kościół, poło-od r. 1852 jako sufraganat zagrzebski; 4 408 żony na najwyniosłejszem miejscu, gdy w nim m-ców przeważnie serbów (1900, w tej liczbie byli zgromadzeni wierni, opanował gwałtowny 4 067 rz.-kat.). Niegdyś K. było głównem mia- pożar. Każdy uciekał, lękając się, iżby własny stem komitatu k-ckiego, który w r. 1886 zniesio- dom jego nie stał się pastwą płomieni. B-p no. W pobliżu wieś Apatovac z alkaliczną św. Mamert, sam tylko pozostał nieustraszony

szczawą.

Krzyżowe kręgi, ob. Krzyże.

Krzyżowe rośliny, ob. Cruciferae.

Krzyżowe, ob. Cruciferae.

Krzyżowe dni. Trzy dni, poprzedzające Wniebowstąpienie (JJies rogationum, z powodu modlitw, rogationes, które odbywają się uroczy- j myśl ustanowienia dni k-wy cli. Procesye ście w czasie trzydniowej procesyi). W Polsce i odbywały się wtedy przez trzy dni. To nabo-dni te zowią się K-mi, dlatego, że w nie, po ; żeństwo, przeszedłszy z kościoła w Vienne do wsiach i m-kach, zwykła się odbywać procesya | niższej Owernii, a ztąd do wszystkich kościo-

Br- a ! u podnóża ołtarzy, a gorąeemi modlitwami i łzami wyjednał u Boga, że ogień się zatrzymał i nie naruszył kościoła. Na wieść o tern, lud tłumnie wrócił do świątyni, nie było tu już innego ognia prócz pochodni poświęconych (św. Awitus)“. Tejżesamej nocy b-p Mamert powziął

łów Gallii, przyjęte później zostało przez Kościół. Leon III postanowił je w Rzymie r. 816, a że proeesya szła do kościoła Panny Maryi „mniejszej", który potem został kościołem św.

haziego i Sokmana, synów wodza turkomań-skiego Ortoka (f 1091). Kalifat bagdadzki nie mógł skutecznie stawić czoła Krzyżowcom. 2) Wyprawa pierwsza. Pap. Urban II, zręczny polityk, naglony przez ces. Aleksego Kom-nena, postanowił w myśl Grzegorza VII ogłosić wyprawę k-wą. Na soborze w Clermont, otwartym 18 list. 1095, a nawiedzonym przez liczne zastępy, wygłosił on mowę płomienną, nawołującą do wyprawy. „Bóg tego chce“—odrzekły tłumy, i wyprawa została postanowiona. B-p z Puy, Adhemar de Monteil, zobowiązał się do wzięcia w niej udziału; za jego przykładem poszli inni. Nim znaczniejsi rycerze zdołali przygotować się, tłumy ludowe, porwane przez duchowieństwo, wyruszyły pod wodzą zakonnika Piotra z Amiens i rycerza Gautier’a „bez mienia* (przeważnie z Francyi płn,-wschodniej, Lotaryngii i okolic Renu Dolnego). Bez uzbrojenia i zapasów żywuośei, mordując po drodze Żydów i rabując mieszkańców, posuwały się przez Węgry. Część znaczną wytępili Węgrzy i Bułgarzy, reszta w Azyi zginęła w starciu z Seldżukami koło Nicei (1096). Właściwe zastępy K-ców wyruszyły później, podzielone na 4 grupy: Prowensalczycy i Włosi, pod wodzą legata Adhemara de Monteil i Rajmunda IV hr. Tuluzy, tworzyli grupę przednią; Niemcy i Francuzi północni pod Godfrydem de Bouillon— drugą; trzecią—Normandowie i Włosi południowi z Boemunden z Tarentu i siostrzeńcem jego Tankredem na czele; wreszcie Czwartą—Francuzi z północy pod wodzą Roberta normandzkie-go, Hugona, brata królewskiego, Roberta z Flau-dryi, Stefana de Blois, i in. Wodza wspólnego uczestnicy nie posiadali: każdy senior samodzielnie przywodził swemu rycerstwu. Po przybyciu różnemi drogami do Konstantynopola poczęli domagać się przeprawienia do Azyi. Grecy zdziwieni byli barbarzyństwem i wyniosłością K-ców. Ces. Aleksy wymógł na nich przysięgę lenną i zapewnienie, że zwrócą mu ziemie odebrane mahometanom, które przedtem znaj-

Franciszki, nazwano ją litaniami mniej-szemi. (,,Enc. Org. Więk.“).

Krzyżowe wojny, wyprawy podejmowane przez ludy chrz. XI —XIII w. dla wyzwolenia Palestyny z rąk niewiernych (a wogóle walki prowadzone z upoważnienia i błogosławieństwa papieskiego przeciw heretykom np. Albigensom, oraz poganom np. Prusakom), 1) Warunki dziejowe. Brak ziemi, dążenie do zdobycia nowych przestrzeni pod księstwa niezależne — z jednej strony, chęć wejścia w bezpośrednie stosunki handlowe z bogatemi krainami Wschodu—z drugiej: oto czynniki, które przygotowały podłoże do podjęcia w XI w. wypraw k-wych. Trzeba było pobudki, aby je w ruch wprowadzić. Walki z muzułmanami toczono wtedy na całej niemal przestrzeni wybrzeży in. Śródziemnego; walka papieża z cesarstwem, reforma kościelna, entuzyazm duchowieństwa świeckiego i zakonnego podnosiły nastrój religijny, a temsa-mem torowały drogę do podjęcia hasła walki o grób Chrystusa. Gdy cesarstwo bizantyjskie, nie mając sił do obrony przed mahometanami, zwróciło się o pomoc do Europy zachodniej, papieże postanowili użyć swej powagi dla pchnięcia zastępów chrześciańskich w tym kierunku za cenę połączenia Kościoła wschodniego z Rzymem. Myśl tę pielęgnował Grzegorz VII, lecz pochłonięty sporem z ces. Henrykiem IV musiał zamiaru zaniechać. Ale nie o wiele później idea ta przybrała kształty realne. Powodzeniu wypraw sprzyjały także stosunki na Wschodzie. W Azyi istniał naówczas kalifat bagdadzki, w Afryce kairski, wzmacniane dopływami z odległego Wschodu; kalifowie wszakże byli tylko pozornymi panami, rządy sprawowali przywódcy wojsk.

Na dworze bagdadzkim zagarnęli władzę potomkowie Seldżuka, a wśród nich do szczególnego znaczenia doszedł Togrul-Beg (f 1063), fanatyk religijny. Następcy jego rozszerzyli dowały się w rękach Cesarstwa Wschodniego, granice kalifatu w walkach z Fatymidami kair- W kwietniu 1097 wojska K-ców przeprawiły skimi, oraz cesarstwem bizantyjskiem. „Lew się przez Bosfor, 20 czerwca zdobyły przy po-odważny“, Alp Arslan, zmusił Syryę i Pale- mocy floty greckiej Niceę i oddały ją Grekom, stynę do uznania zwierzchnictwa kalifa bag- Seldżukowie próbowali pod wodzą Kilidż Arsla-dadzkiego. W r. 1071 zagarnęli Seldżukowie na stawić czoło na drodze przez Frygię przy Aleppo i Jerozolimę. Ces. bizantyjski Romanos Doryleuin, lecz zostali pobici (1 lipea 1097). IV wstrzymywał ataki mahometan; zwyciężony Krzyżowcy w Cylicyi otrzymali pomoc od Ar-26 sierp. 1071 pod Mancykertą w Azyi, dostał się meńczyków. Tankred, siostrzeniec Boemunda, do niewoli. Po śmierci Arslaua (r. 1072) objął próbował ustalić się w Tarsie, wypędził go je-rządy syn jego Melikszach (1092), a wtedy dnak stamtąd Baldwin, brat Godfryda de Bouil-Seldżucy zdobyli Niceę, Iconium i Damaszek, lon, któiy zagarnął był Edessę i dążył do założe-W r. 1084 utracili Grecy Antyochię. Po śmier- nia księstwa niezależnego. Udało się spór zała-ci Melik-szacha władza sułtana bagdadzkiego godzić i wojska przystąpiły do oblężenia Au-osłabła, sułtanaty rządziły się samodzielnie, tyochii (zdobyto ją 2 czerw. 1098). W Antyo-prowadząc częste, walki między sobą. Obok po- chii wbrew Rajmundowi prowansaJskiemu, do-tężnego sułtanatu w Mossulu istniały pomniej- magającemu się oddania miasta cesarzowi bi-sze: w Antyochii, Damaszku, Aleppo, Trypoli- zantyjskiemu, utrzymał się Boemund. Niezgoda sie i in. Jerozolima znalazła się w rękach Ig- wśród seniorów przybierała rozmiary coraz

Wielka Encykl. Illuttr. Ser. I Tom I.il. Zesz. 32Ga.

znaczniejsze; każdy możniejszy dążył do usadowienia się jako wiadca niezależny; wybuchła zaraza, a ofiarą jej padł legat Adhemar. Część rycerstwa, zniecierpliwiona, domagała się pochodu na Jerozolimę, która właśnie dostała się w ręce kalifa kairskiego, i wreszcie d. 15 lip-ca 1099 po 1 Yj-dziennym boju wdarli się K-cy do Jerozolimy. Powstał spór komu oddać gród święty. Po tygodniu zgodzono się na God-fryda de Bouillou, wyróżniającego się rycer- < skością i bezinteresownością. Godfryd przybrał tytuł „Obrońcy Grobu Świętego*'. Nim zdążyli K-cy spocząć, trzeba było rozprawić się ze zbliżającym się z Egiptu wojskiem pod wodzą El-Afdala: d. 12 sierp. 1099 Godfryd pobił je pod Askalonem. W następstwie wyprawy pierwszej powstały księstwa: Baldwina w Edessie,

miecki); zamieniły się z czasem w organizacye rycerskie, słynące z bogactw i wpływów. 3) Wyprawa druga. Pobudkę do drugiej wyprawy dało zdobycie Edessy r. 1144 przez Imad-ed Din-Zenki, atabeka (ob.) z Mossulu, panującego w zastępstwie małoletniego seldżuk Alp Arslana. Król francuski Ludwik VII, znajdujący się pod klątwą papieską, przyobiecał udać się na wyprawę k-wą. Pap. Eugeniusz III przyrzekł odpuszczenie grzechów uczestnikom wyprawy; jednocześnie wysłał Bernarda de Clairvaux, dla zachęcania do wojny. Gorące przemówienie Bernarda w Vezelay (Wielkanoc r. 1146) porwało rycerzy; niemniejsze powodzenie osiągnął mówca na sejmie w Spirze, gdzie ces. Konrada III skłonił do oświadczenia się za wyprawą. W kwietniu r. 1147 rycerstwo niemieckie zgromadziło się w liczbie 70 tys. w Ratysbonie, aby przez Węgry ruszyć do Konstantynopola. W dwa miesiące potem tą-sama drogą udał się Ludwik VII. Ces. Manuel przyjął zrazu łaskawie K-ów, lecz gdy królowie odmówili przysięgi, że zwrócą cesarzowi, po zdobyciu miasta, które były ongi w posiadaniu Bi-zaneyum, niechętne zajął stanowisko. Obawa, że K-cy mogą połączyć się z groźnym wrogiem Bizancyum — Normandami (o czem napomykali Francuzi), przyczyniła się do zwiększenia nieufności. Rycerze znów, zwłaszcza ces. Konrada, gwałtami i nadużyciami obrażali Greków. Ostatecznie Konrad, nie doczekawszy się przybycia Francuzów, przeprawił się w czerwcu r. 1147 do Azyi Mniejszej. Tam zastał bramy miast greckich zamknięte przed sobą; wojsku brakło żywności, przewodnicy wskazywali błędnie drogi. Główne siły ruszyły ku Antyoehii, lecz po drodze uległy wytępieniu przez Turków; resztki, z rannym Konradem, przybyły do Nicei. Nie-

Boemunda w Antyoehii, Rajmunda w Trypolisie, Godfryda w Jerozolimie, bez pomocy z Zachodu nie zdolne istnieć. W Jerozolimie było zaledwie 200 rycerzy. Wenecyanie obiecali pomoc pod warunkiem, że w miastach zdobytych z ich pomocą otrzymają trzecią część terytoryum. W r. 1100 zmarł Godfryd; miejsce jego zajął brat Baldwin (1100 —1118),' założyciel państwa jerozolimskiego. Przybywszy z Edessy z garstką rycerstwa, przy pomocy We-necyan odparł armie egipskie i zagarnął miasta okoliczne (Arsaf, Cezareę, Saint Jean-d’Acre,

Sydon i in.). Władca Antyoehii, Boemund, dostał się do niewoli tureckiej w drodze powrotnej z pod Aleppo, które bezowocnie zdobyć usiłował; miejsce jego zajął Tankred, któremu udało się odeprzeć Turków atakujących An-tyochię. W tym czasie (r. 1101) stanęła w Azyi wyprawa, złożona z Włochów, Francuzów i Bawarów (arcyb-p medyolański Anzelm, ks. Bur-gundzki, hr. de Nevers, Wolf Bawarski, ks. !

Tymczasem Manuel rozgłosił o zdobyciu Ico-nium przez Konrada i w ten sposób skłonił wojska francuskie do niezwłocznego wyruszenia. Koło Nicei spotkały one niedobitków wyprawy niemieckiej. Po połączeniu udali się obaj królowie ku Smyrnie i Efezowi. Manuel, obawiając się porozumienia wodzów, tern więcej, że Ludwik nawiązał był stosunki z Normandami, zaprosił Konrada do Konstantynopola, niby dla wypoczęcia po trudach wyprawy. Konrad zaproszenie przyjął, a Ludwik, pozostawiony sam sobie, ruszył przez Laodiceę ku At-talii; po drodze wojsko jego dostało się w zasadzkę, znaczna część zginęła. Reszta chciała udać się do Antyoehii, lecz brak wypoczynku i głód zdziesiątkowały szeregi. W marcu wylądował w Ptolemaidzie Konrad, i w kwietniu stanął w Jerozolimie. Ludwik poszedł jego śla-

Akwitanii, Josselin de Courtenay, arcyb-p salz- j lepiej powiodło się drugiej części wojska nie-burski, margrabina Ida austryacka). Podzielo- mieckiego pod wodzą Ottona z Freysingen. na na 3 odłamy, wyprawa ta została wytępiona przez Turków w starej Kappadocyi; resztki schroniły się do Antyoehii. Księstwa chrześciań-skie trzymały się przez czas dłuższy, tocząc walki z Turkami i między sobą, nieraz nawet sprzymierzając się z Turkami. — Obok rycerzy było wielu kupców, przedewszystkiem włoskich, ciągnących zyski z obrotów handlowych. Rycerze otrzymali w lenno majątki ziemskie. Ustrój wzorował się na urządzeniach zachodnio-europejskich i przedstawiał typ wykończony urządzeń feudalnych. W w. XII na podstawie wyroków, wydanych w różnych okolicznościach, zredagowano Assizy Jerozolimskie, określające stanowisko rycerstwa i mieszczaństwa; są one znakomitym pomnikiem prawa feudalnego (redakcyę ich błędnie przypisywano ongi Godfrydowi de Bouillou). W tym czasie powstały w Palestynie zakony dla pielęgnowania darni. W lipcu r. 1148 postanowiono wyprawę chorych pielgrzymów oraz udzielania opieki przeciw Damaszkowi; na wieść wszakże o zbli-podczas wędrówki do Ziemi Św. (szpitalnicy żaniu się atabeka mosulskiego Nur-ed-Dina ry-czyli Joannici, Templaryusze, oraz Zakon Nie- cerze jerozolimscy uznali, że korzystniej jest

pozostawić Damaszek w rękach emira niż kańcami, Filip TI August wyruszył dalej i mierzyć się z potęgą atabeka. Oblężenie po- 13 kwiet. 1191 przybył pod Akkę, oble-rzucono i obaj królowie wrócili do Europy, ganą przez K-ców, którzy wcześniej przeprawili Pozostawione własnym siłom państwa chrze- się do Azyi z miast włoskich, ściańskie w Syryi nie skupiły się przeciw wylądował również Ryszard Lwie Serce, zdo-wzrastającej potędze tureckiej. Jedno miasto by wszy po drodze Cypr, należący do Izaaka po drugiem przechodziło do rąk mahometan. W r. Komnena, w odwet za krzywdy wyrządzone 1171 kurd Yusuf, zwany Sa lady nem, opano- wyrzuconym przez burzę na Cypr K-com, wśród wał kalifat kairski, po śmierci zaś Nur-ed-Dina których były matka jego i narzeczona. Z Ry-w r. 1177 został sułtanem Syryi i Mezopotamii, szardem stanęli pod Akką król jerozolimski Gwi-i niebawem, ogłosiwszy wojnę świętą przeciw do, książęta Trypolisu i ADtyochii i mistrz Tem-chTześcianora, pobił ich d. 4 i 5 lipca r:1187 plaryuszów. D. 12 lipca 1191 Akka poddała pod Hittin (kr. jerozolimski Gwido dostał się się. Zaraz po zdobyciu miasta wszczęto spory do niewoli); d. 3 paźdz. 1187 zajął Jerozolimę, o łupy wojenne, oraz o to, kto ma zostać kró-a mimo rzezi dokonanej ongi przez chrześcian lem jerozolimskim. Ostatecznie za dożywotnie-w r. 1099, obszedł się łaskawie z mieszkań- go króla uznano Gwidona. Wkrótce Filip cami. 4) Wyprawa trzecia. Wieść o utrą- August powrócił do kraju pod pozorem, że Szkocie Jerozolimy poruszyła świat chrześciański: dzi mu klimat azyatycki; w Rzymie zwolniono ces Fryderyk 1 stanął na czele „trzeciej" wy- go ze ślubu pielgrzymki do Jerozolimy; Ryszard prawy. Henryk angielski II, oraz Filip II Au- pozostał jedynym wodzem wyprawy. Rycerstwo gust francuski wybierali się również, i dlatego nie rade było porzucać Akkę, część jednak zaprzestali wojny między sobą: ściągali nawet udało się Ryszardowi pociągnąć za sobą; pod t. zw. dziesięcinę Saladyna na rzecz wy- Arsufem zwyciężył Turków i zajął Jaffę. Sala-prawy; ostatecznie jednak zaczęli się bić nanowo. dyn niszczył miasta i pustoszył okolice, przez Fryderyk I Rudobrody na wiosnę r. 1189 ru- które mieli przechodzić K-cy. Po przybyciu do szył z Ratysbony, posuwając się ostrożnie Beitnubah, o jeden dzień drogi od Jerozolimy, wzdłuż Dunaju, oraz unikając starć z mieszkań- Ryszard zapowiedział oblężenie miasta św., cami ziem, przez które przechodził. Ces. bi- lecz musiał cofnąć się do Askalonu i zajął zantyjski, Izaak Angelus, utrudniał przeprawę, się utrwaleniem komunikacyi z Akką; ks. i K-cy zmuszeni byli siłą torować sobie drogę do Leopold austryacki opuścił Ryszarda tutaj wsku-Konstantynopola; wreszcie zmusili Izaaka, który tek obrazy. Na wiosnę po zdobyciu twierdzy nawiązał był stosunki z Saladynem, doprzepra- Darun zdecydował się Ryszard po raz drugi wienia ich do Azyi oraz zaopatrzenia w ży- na wyprawę przeciw Jerozolimie. Saladyn znaj-wność (w marcu r. 1190). Wojsko posuwało dował się w złych bardzo warunkach. Urato-się w Azyi M. po drodze górzystej, w Laodicei wały go jednak waśni chrześcian, oraz brak doznało życzliwego przyjęcia od sułtana ikonij- stanowczości ze strony Ryszarda. Hugo Burskiego, choć w drodze dalszej napadały je drobne gundzki, wódz Francuzów, podejrzewany przez oddziały mahometan,z któremi wszakże sułtan wy- Ryszarda o stosunki z Saladynem, opuścił Angli-pierał się stosunków. Na Zielone Świątki stanął ków. Ryszard zaniechał po raz drugi zamiaru Fryderyk koło Phiiomelium w obliczu znacz- oblegania Jerozolimy i nawiązał rokowania nych sił Saladyna i Seldżuków. Krzyżowcy, | z Saladynem. Saladyn żądał zburzenia Askalo-wycieńczeni brakiem żywności, dotarli do Ico- nu, Ryszard gotował się w Acce do odjazdu, nium, i tu w bitwie d. 18 maja 1190 zwycię- lecz na wieść o oblężeniu Askalonu przez Sa-stwo pozostało przy Fryderyku. Po krótkim ladyna powrócił i pobił mahometan pod Jaffą, wypoczynku udano się dalej w drogę; przez poczem 1 wrześ. 1192 zawarto pokój. Wybrze-Taurus i Cylicyę zbliżał się Fryderyk do Se- że od Jałfy do Tyru, oraz inne miejscowości, leucyi, gdzie oczekiwał nań król armeński Leon. pozostały przy chrześcianach; Saladyn ze-Wyprawie wróżono powodzenie, gdy 9 czerw, zwolił na nabożeństwa chrześciańskie w Je-1190 r. Fryderyk zmarł, kąpiąc się w rz. Se-leph (Kalykadnos). Wojsko powiódł syn Fryderyka, Fryderyk, do Antyochii. Przerzucone od trudów wojennych do przepychu, wojsko wymierało tłumnie; część wróciła; na czele reszty udał się Fryderyk pod Ptoleinaidę (Akkę), gdzie spotkał zastępy francuskie i angielskie, zajęte zdobywaniem miasta, ale tu wkrótce zmarł (20 stycz. 1191 r.). Królowie Francyi i Anglii, Fil. August i Ryszard, już po śmierci Fryderyka I, udali się byli na wyprawę, kierując się z Marsylii i Genui drogą morską do Mes- prowadzenia walki w odległych krainach. Przy syny, a po 6-miesięcznym pobycie na Sycylii,    ówczesnem ukształtowaniu transportów itd. wy-

Pod Akką

rozolimie, oraz na wędrówki pielgrzymów do Ziemi św. i Grobu Chrystusa, w ciągu trzech lat; wzamian mury Askalonu miały być wspól-nemi siłami zburzone. — Trzy pierwsze wyprawy k-owe dosadnie wykazały, że Bizaucyum nie może liczyć na pomoc bezinteresowną Zachodu, oraz, że rycerstwo feudalne niezdolne jest do założenia mocarstwa, któreby zdołało stawić czoło wzmacnianym przez nieustanne dopływy ze Wschodu muzułmanom, wreszcie, że nawet najpotężniejsi monarchowie są zbyt słabi do

spędzonym na rozrywkach i walkach z miesz-    konanie planu inicyatorów wypraw było nie-

możliwe, K-cy porzucali swe zamiary pier- nieco dorosłych. Po przybyciu do ^Marsylii, wotne. 5) Założenie cesarstwa łacińskiego, w liczbie 30 000, siadły pacholęta na okręty, zo-wyprawy dzieci i czwarta wyprawa, stały przewiezione do Egiptu i zaprzedane w nie-Cesarz Henryk VI przygotowywał się do wolę. W Niemczech również około 20 000 dzieci, wyprawy krzyżowej, gdy śmierć przeszkodziła je- v pod wodzą uiejakiego Mikołaja, chciało przejść Algo planom. Papież Innocenty III podjął myśl jego. j py, lecz b-p z Brindisi zabronił przepuszczenia W adwencie r. 1199 zjawili się na turnieju z . ich przez góry, dzięki czemu uratowano je od krzyżami hr. Thibaut (Teobald) Szampański i Lu- ] zguby. Dopiero po śmierci Innocentego III (16 dwik de Blois. W 1200 r. wielu rycerzy fran- | lipca 1216) udało się następcy jego, Honoryu-cuskich, flamandzkich i włoskich przyobiecało szowi III, skłonić węgierskiego Andrzeja II do swój udział. Wyprawiono poselstwo do Wene-cyi z hr. Godfrydem de Villehardouin na czele, dla umówienia się o przeprawę K-ców. Na zebraniu w Soissons obrano wodzem margrabiego Bonifacego de Montferrat z Włoch północnych i zawarto układ, że ziemie zdobyte podzielone zostaną między Włochów i Francuzów.

wyprawy k-wej. Wyruszyli z Andrzejem Leopold VI Austryacki, Otto z Meranu i in. Przybywszy do Akki, połączył się król węgierski z siłami króla jerozolimskiego Jana de Brienne, Hugona z Cypru, oraz ks. Boemunda. Po 3 wyprawach w głąb’ Syryi powrócił Andrzej w styczniu r. 1218 do ojczyzny. Luki wśród K-ców zapełnili rycerze fryzyjscy, flamandzcy, północno-niemieccy i skandynawscy, przybyli w tymsamym roku pod wodzą hrabiów Hollandyi i Wied. Z pod Akki ruszyły wojska pod wodzą króla jerozolimskiego Jana do Egiptu, gdzie obiegły Damiettę. Na pomoc miastu wyruszył namiestnik Egiptu al-Kamil. Oblężenie Dainietty ciągnęło się długo, wreszcie d. 5 listopada 1219 r. zdobyli ją chrze-ścianie po przybyciu posiłków z legatem papieskim Pelagiuszem Galvani na czele, który wraz z Włochami i zakonami rycerskiemi wbrew Janowi jerozolimskiemu, Niemcom i Francuzom wpłynął na odrzucenie propozycyi al-Kainila, obiecującego wzamian za zaniechanie zdoby-bywania Damietty ustąpić Jerozolimę z ziemiami okolicznemi. Po zdobyciu Damietty wzmocnili się na duchu Krzyżowcy. Ces. Fryderyk II zapowiedział swe przybycie. Gdy jednak zajęty sprawami sycylijskiemi zwlekał, K-cy, nagleni przez legata Pelagiusza, postanowili rozpocząć kroki zaczepne przeciw sułtanowi, zbrojącemu się w Mansurah. Sułtan zaproponował ponownie pokój na poprzednich warunkach; K-cy go odrzucili. Właśnie była to chwila wylewu Nilu; wojska egipskie odcięły K-om powrót do Damietty i postawiły ich w położeniu bez wyjścia. Sułtan jedynie z obawy przed zemstą późniejszą nie wytępił rycerstwa, i za zwrot Damietty, oraz pokój 8-letni, pozwolił powrócić do ojczyzny i oddał drzewo Krzyża św. D. 8 grud. 1221 Egipcyanie wkroczyli do Damietty. Papież i cesarz obwiniali się wzajemnie o nieszczęśliwy wynik wyprawy.

// ces. niemieckiego. Papież nie porzucał myśli o odebraniu Jerozolimy. W marcu r. 1223 w Ferentino stanął układ między Honoryuszem III a Fryderykiem II, że cesarz uda się na wyprawę k-wą w ciągu 2 lat; Fryderyk miał poślubić dziedziczkę królestwa jerozolimskiego, Jolantę. D. 9 list. 1225 odbył się ślub, z wyprawą jednak zwlekano, nie znajdowała bowiem oddźwięku wśród rycerstwa. Dopiero w r. 1228 wyruszył Fryderyk II, d. 7 września t. r. wylądował w Acce. Znajdował się był wówczas

Wiosną r. 1202 stanęli K-cy w Wenecyi; z Niemiec przybył arcyb-p halbersztadzki, napłynęło rycerstwo z Alzacyi i Szwajcaryi. Zwlekano z powodu braku pieniędzy i K-cy chętnie zgodzili się na propozycyę doży Heuryka Daudoio: zdobycia Żary w Dalmacyi, pozostającej pod opieką króla węgierskiego. Papież protestował, mimo to Zara zdobytą została. Wenecyanie, chcąc odciągnąć wzrok K-ców od Egiptu ze względu na swe interesy handlowe, zaproponowali udanie się na pomoc ks. Aleksemu Ange-lusowi, szwagrowi króla niemieckiego Filipa, celem przywrócenia mu tronu bizantyjskiego, na którym zasiadł był stryj jego również Aleksy, strąciwszy i oślepiwszy brata, Izaaka. Ks.

Aleksy zobowiązał się popierać wyprawę k-wą i połączyć kościół wschodni z rzymskim. Mimo ponownego protestu papieża d. 23 czerw.

1203 stanęli K-wcy pod Konstantynopolem.

Ces. Aleksy III uciekł, Izaaka ogłoszono cesarzem. K-wcy rozłożyli się w Galacie i na Pera.

Ale wybuchły nieporozumienia między Grekami a rycerstwem, Izaak i Aleksy zostali zdradliwie usunięci przez Aleksego Dukasa Muzzuphlo-sa, poczem K-cy po 2-miesięczuem oblężeniu miasta zdobyli Konstantynopol (12 kwiet. 1204).

6) Wyprawa Fryderyka

D. 16 maja r. 1204 obrano cesarzem hr. Flan-dryi Baldwina, co dało początek t. zw. Ce-stwuŁacińskiemu. Papież pogodził się z faktem dokonanym i przyjął protektorat nad no-wem cesarstwem. Wenecya, której interesy handlowe odwróciły K-ców od wyprawy, otrzymała liczne ziemie. K-cy, już w małej liczbie, wierni ślubowi, wylądowali koło Akki, lecz władcy chrześciańscy w Azyi nie zdecydowali się na walkę z muzułmanami. Wyprawa więc w zupełności chybiła celu. Nie zraziło to Innocentego III: myślał o nowej wyprawie; nie udało mu się jej jednak zorganizować.

Natomiast rozpoczął się ruch wśród dzieci, a rezultatem jego były t. zw. wyprawy dziecięce z r. 1212. Młody pastuszek Stefan (z wioski koło Vendóme), oświadczył, że przeznaczono mu poprowadzić lud do Ziemi św. Skupiło się dokoła niego mnóstwo dzieci, przyłączyło się pod klątwą papieża Grzegorza IX za powrót wskutek choroby z wyprawy, rozpoczętej w sierpniu r. 1227. Warunki nader szczęśliwie ułożyły się dla Fryderyka II. Sułtan al-Kamil walczył z braćmi swymi i dążył do przymierza z Fryderykiem II. D. 18 lut. r. 1229 stanął układ, mocą którego Jerozolima, Betleem i in- szacha. Chrześcianie posunęli się pod Mansu-ne zdobycze Saladyna przeszły do rąk Fryderyka II. D. 17 marca wszedł Fryderyk do Jerozolimy, w najbliższą niedzielę ukoronował się.

lądowali chrześcianie pod Damiettą, która poddała się. Długo namyślano się, czy uderzyć na Kair, czy ua Aleksandryę. D. 22 list. zmarł Ejub po zaproponowaniu dogodnych dla chrześcian warunków. Egipcyanie ukryli śmierć jego w oczekiwaniu przybycia syna Ejuba, Turan-

rah; tu otoczeni zewsząd nie mieli sił, aby torować sobie drogę dalszą. Egipcyanie proponowali Jerozolimę za Damiettę; chrześcianie nie przystali na to. Ostatecznie, wyczerpani, próbowali K-cy cofnąć się do Damietty, lecz po drodze pouieśłi porażkę. Król dostał się do niewoli. Zawarto pokój 10-letni; chrześcianie zobo-

B-p z Cezarei rzucił interdykt na Jerozolimę, angielski dominikanin odnowił klątwę, ciążącą na Fryderyku. To skrępowało działalność jego; nie odbudowawszy murów Jerozolimy, wrócił do Akki; gdy tu przeszkodził patryarsze po- , wiązali się do zapłacenia miliona złotych du-eiągnąć K-ców do nowych walk, patryarcha katów bizantyjskich, oraz opuszczenia Damietty. zawiesił interdykt i nad Akką; wreszcie, D. 7 maja 1250 zwrócili chrześcianie Damiettę. wskutek wieści niepokojących z Sycylii, o- Pokój utrzymywał się mimo zamordowania Tu-puścił Fryderyk Azyę, zdawszy królestwo ran-szacha. Ludwik IX udał się do Akki i oświad-jerozolimskie Baliamowi z Sydonu i Alzatczy- czył, że tu pozostanie aż do chwili uwolnienia kowi Wernerowi z Egisheimu. Wskutek niezgo- ;■ wszystkich rycerzy z rąk Egipcyan. Gdy jeden z

dy między władzą świecką i kościelną nietylko nie wyzyskano szczęśliwie składających się okoliczności, lecz osłabiono siły chrześcian. Papież Grzegorz IX nie dotrzymał zawartego przez Fryderyka z sułtanem pokoju 10-letniego. Już w r. 1231, a następnie w latach 1234—1237 powoływał pod broń rycerstwo. Po śmierci al-Kamila, gdy synowie prowadzili walkę między sobą, na wiosnę r. 1239 wyruszył na wyprawę k-wą Teobald Szampański. Papież wypowiedział się przeciw tej wyprawie z obawy, aby nie wypadła na korzyść Fryderyka, na którego klątwę ponowną rzucił. Teobald nie zważał na to i ruszył w drogę, lecz pobity pod Gazą powrócił. W październiku r. 1240 wylądował pod Akką hr. Ryszard z Kornwalii, brat angielskiego Henryka III, również wbrew woli papieża. Drogą pokojową udało mu się odzyskać Jerozolimę, którą zdobył był Daud, ks. Keraku i Szanbaku, poczem przystąpił do obwarowania Askalonu. Ale waśni nie pozwoliły chrześcianom utrzymać się przy Jerozolimie. Gdy Templaryusze sprzymierzyli się z wrogami sułtana Ejuba egipskiego, Izmaelem damasceńskim oraz Nazirem z Keraku, Ejub powołał na pomoc barbarzyńców, którzy zdobyli Jerozolimę. Wojska chrześciańsko-mahometańskie d. 17 paźdz. 1244 poniosły klęskę. W r. 1245 Ejub zdobył Damaszek, w r. 1247 Trypolis i Askalon, łącząc w swych rękach prawie całe państwo Saladyna. Innocenty IV więcej troszczył się o złamanie Stauffów niż o odebranie Palestyny. Zapał do wojen k-ycli osłabł. 7) Wyprawy Ludwika św. Mimo to znalazł się monarcha, który próbował jeszcze

pretendentów do opanowania Syryi, prawnuk Saladyna, zajął Haleb (Aleppo) i zaproponował przymierze, Ludwikowi udało się wywrzeć nacisk na Egipcyan i wymódz zrzeczenie się niezapłaconej części okupu, oraz uwolnienie reszty jeńców. Ludwik nie chciał rozstać się z myślą dalszej wyprawy i żądał pomocy z kraju, ta 1 jednak nie przybywała. Przeciw wyprawom zapanowało zniechęcenie, We Flandryi węgierski mnich z zakonu Cystersów, Jakób, w r. 1251 twierdził, że Jerozolima może być zdobyta przez maluczkich, ponieważ Boga obraża wyniosłość rycerzy: występowały tedy tłumy przeciw hierarchii kościelnej, odrzucały władzę papieża, kazały, błogosławiły i rozwiązywały małżeństwa; po śmierci Jakóba rozproszyły się, część pewna tylko dotarła do Akki. Ludwik nakazał odbudowanie murów Cezarei, Jaffy i Sydonu, wyczekując pomocy. Po śmierci matki zmuszony był w kwietniu r. 1254 powrócić do ojczyzny. Po cofnięciu się Ludwika IX chrześcianie znaleźli się w ciężkiem położeniu. Ratowały ich walki wewnętrzne wśród mahometan, wskutek których Damaszek i Egipt zaofiarowały pokój 10-letni (1255). Nie wyzyskali go wszakże chrześcianie. W r. 1260 wtargnęli do Syryi Mongołowie i zdobyli Aleppo. Odparł ich wprawdzie sułtan egipski Kotus; lecz sam zwrócił się przeciw Damaszkowi, Aleppo i innym miastom, mszcząc się za pomoc okazaną przez chrześcian Mongołom. Kotusa zamordował Bi-bars (1260), który ogłosił się sułtanem Egiptu. W 1261—1268 podjął wyprawę do Syryi: zdobył Cezareę, Arsuf i Safed, walcząc jednocześnie z królem Armenii i Mongołami. W r. 1258 raz podjąć walkę o Jerozolimę: francuski zagarnął Jaffę i Antyochię. Syryę północną Ludwik IX. Wypełniając ślub, zrobiony pod- utracili chrześcianie nazawsze. Zagrażał Bibars czas choroby, mimo ostrzeżeń braci i ma- Trypolisowi i Acce, lecz wieść o wyprawie gnatów, wyruszył on z 50 000 rycerzy na J a k ó b a (Jayme) aragońskiego powstrzymała go. Cypr, a ztamtąd w d. 15 maja 1249 do Wyprawa Jakóba nie powiodła się, część Egiptu, na siódmą wyprawę. D. 5 czerw, wy- floty zniszczyły burze, reszta rycerstwa ponio-

St. Ehr.

D.

sła porażkę pod Akką. Tymczasem Ludwik IX przygotował nową wyprawę, której celem miał być Egipt lub Syrya. Towarzyszyli Ludwikowi brat Alfons, synowie, ks. angielscy Edward i Edmund; Fryzyjczycy tym razem wzięli liczny udział w wyprawie. D. 2 lipca 1270 wyruszył Ludwik IX z Aigues-Mortes, W Ca-gliari zmieniono plany i udano się do Tunisu, aby zmusić emira do posłuszeństwa Karolowi Andegaweńskiemu. Emir obiecywał przyjąć chrześciaństwo i uczestniczyć w wyprawie. Ale Karol nie przybył, emir wzmógł się na siłach. W obozie chrześciańskim wybuchły choroby, umarł Ludwik IX. Dowództwo objął Karol Andegaweński, przybyły wkrótce po śmierci Ludwika IX. Emir został zmuszony do okupu. Już po zawarciu umowy zjawili się książęta angielscy. Fryzyjczycy pociągnęli do Syryi, Włosi, Francuzi i Anglicy na Sycylię, aby stamtąd wyruszyć na wyprawę. Wskutek burz i choroby Filipa III francuskiego odłożouo wyprawę na 3 lata. Książęta angielscy popłynęli jednak do Syryi. Na wieść o przybyciu Anglików zawarł Bibars przymierze na lat 10. Ks. Edward w r. 1272 powrócił do kraju. Po śmierci Bi-barsa (1277) znów walki wewnętrzne osłabiły mahometan, ale i w święcie chrześciańskim panowała niezgoda. Emir Kilawun w r. 1285 zdobył Markab, w r. 1289 Trypolis, syn zaś jego d. 18 maja 1291 Ptolemaidę, poczem poddały się pozostałe twierdze. Z państw ehrze-ściańskich na Wschodzie utrzymały się tylko Armenia i Cypr. 8) Skutki wypraw k-wych. Mimo niepowodzenia, myśl o wyprawach nie zagasła; papieże, cesarze i królowie marzyli o nich jeszcze w w. XV. Osoby świeckie i duchowne ogłaszały plany, które miały wskazać drogę do Ziemi św. Do czynu jednak nie doszło. Wojny k-we zaostrzyły fanatyzm religijny, lecz jednocześnie przyczyniły się do zbliżenia pierwiastków świata clirześciańskiego i mahometańskiego, zaznajomiły Zachód ze Wschodem. Europejczycy nauczyli się cenić kulturę Arabów i Bizancyum. Otwarto nowe drogi handlowe, co wpłynęło dodatnio na rozwój miast, w pierwszym rzędzie włoskich. Zgnębienie mahometan w Hiszpanii, założenie przez Krzyżaków państwa u ujścia Wisły, wreszcie wzrost potęgi politycznej papieża, pozostają w związku z wojnami k-ini. Wojny te powieść się nie mogły wobec różnic między narodami i stanami społecznemi, oraz sprzeczności interesów ich uczestników. Z żywiołów tak sprzecznych i różnorodnych trudno było stworzyć organizacyę dość silną do prowadzenia walki owocnej z otaczającym ją zewsząd wrogiem. — Literatura. Wilken „Gesch. der Kreuzzuge⁴⁴ (7 tomów, Lipsk 1807 —1832); Kugler „Gesch. der Kreuzziige44 (1880, 2 wyd. 1891, zbiór Onckena). H. Prutz „Kulturgesch. der Kreuzziige⁴⁴ (Berlin 1883); Michaud „Hist. des croisades⁴⁴ (3 tomy 1812 — 1817); Michaud „Biblioth. des croisades“, (4 to

my 1830); Riant „Inventaire critiąue des lettres historiąues descroisades. Expeditions et peleri-nages des Scandinaves en Terre Sainte" (1865); H. v. Sybel „Gesch. des I-en Kreuzzuges⁴⁴ (wyd. 1-e 1841, 2-e 1881); Hagenmeier „Le vrai et le faux sur Pierre 1’Ermite⁴⁴ (1879); Roehricht „Beitr, zur Gesch. der Kreuzziige⁴⁴ (2 tomy 1874—1878); Prutz „Kaiser Friedrich 1“ (3 tomy, 1871 — 1874); Wallou „Saint Louis et son temps⁴⁴ (2 tom., 1875); „Forschungen zur deutsch. Gesch.¹⁴ (1870, 1876, 1886, 1879); „Delaville le Rouix „La France en Orient au XIV s.“ (1886); Heyd „Gesch. des Levantehandels im Mittel-alter⁴⁴ f2 tom, 1879); Heeren „Essai zur l’in-fluence des croisades⁴⁴ (1 821); Henne am Rhyn „Die Kreuzzuge und die Kultur ihrer Zeit⁴⁴ (2-e wyd. 1885). Ważne rozprawy, wydawane przez „la Soc. de 1’Orient latin.⁴⁴; Roehricht „Regesta regni hierosolymitani 1097—1291“ (1893).

Krzyżowiec, herb polski z nadania. Na tarczy ściętej w polu górnem, błękitnem—między dwiema sześciopromiennemi gwiazdami zło-temi, półksiężyc złoty; w doluem. złotem —krzyż

if

Fig. 70. Krzyżowiec (herb).

równoramienny czerwony. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Nadany wraz z nobilitacyą Mikołajowi Rouget o-koło r. 1840 przez Mikołaja I. — Źródło: 0-strowski: księga herbowa rodów polskich t. 1, str. 169.

Krzyżów bolenie, ból krzyża albo w krzyżu, wąsad (z czeskiego usad), postrzał albo u strzał (z niemieckiego Hexen-schuss) po łac. Lumbago rheumatica. Jest to cierpienie gośćcowe, czyli reumatyczne (por. Gościec) części dolnej grzbietu, czyli, mówiąc ściślej, mięśni lędźwi (ob.) i powięzi lędźwno-grzbietowej.—Przypadłość ta, niemiła, napada zawsze nagle i niespodzianie, odznaczając się przytem bolesnością nieznośną. Napadnięci, którzy jeszcze przed chwilą byli zdolni wykonywać ruchy wszelkie najswobodniej, cdrazu nie mogą powstać z krzesełka,

albo podnieść się z łóżka, gdyż każdy ruch jak rysunku głównego. Tor kolejowy składa ku temu dążący wywołuje u nich ból bardzo | się ż dwóch toków, t. j. dwóch szeregów szyn silny w krzyżach (ob.), zmuszając cierpiące- za sobą ułożonych, po których toczą się koła go często do podejmowania ruchów niezwy- pociągu; w danym przypadku tokiem jest i ta kłych, nieraz wyglądających śmiesznie. Stan część odlewu, która ową szynę zastępuje; tok zdrowia ogólny przytem nie jest zgoła naru- przeciwległy jest drugim tokiem tegosamego szony, a wszelkie ruchy inne, pozostawiające toru. Właściwą K-ę dwudzióbową stanowią w spokoju odcinek dolny kr ęgosłupa(ob.), od- widoczne w środku rysunku dwa toki, kończą-bywać się mogą bez przeszkód wszelkich.—

Przypadłość ta, aczkolwiek bardzo przykra i dokuczliwa, nie grozi niebezpieczeństwem ża-dnem i zazwyczaj nie trwa długo, kończąc się najczęściej dobrowolnie po dniach kilku: więc też leczenie jej bywa zbyteczne. Ulgę cierpiącym niosą: łaźnie parowe lub rzymskie, mie-sienie (massage), wcieranie tłuszczu, maści jakiejkolwiek, spirytusu mrówczanego i t. p.; przytem jest rzeczą dość obojętną, co się wciera, ponieważ czynnikiem działającym skutecznie w tym razie jest właściwie tylko samo tarcie.

z. w.

Krzyżowy ogień. Nazwę tę noszą strzały z broni ręcznej lub też z dział, padające z dwu lub kilku stanowisk, ale do jednego celu skierowane w ten sposób, że drogi pocisków przecinają się wzajemnie, zwykle pod kątem ostrym. Im więcej kąt ten zbliża się do prostego, tern skuteczniejszym staje się K. o., bo wtedy najtrudniej zasłonić się od niego można. W twier-przedstawiono K-ę dwudzióbową dla rozjazdu    dzach obrońca stara się zwykle ustawiać arty-

krzyżnego, odlaną ze stali w jednej sztuce    leryę swą tak, aby oblegającego, o ile tylko

wraz z kawałkami toków, należących do krzy-    można, na każdem miejscu przed twierdzą mógł

wych torów rozjazdu, przyczem wy miarka    obrzucać K-ym o-m; ogień ten z broni ręcznej

przekroi c—d i e—f jest dwa razy tak wielka \ najskuteczniej też zagradza dostęp do rowów

!<•

B. O.

L. K

Dr. J. P.

Krzyżówki, krzyżowe drogi, ob. Rozstajne drogi. Także karczmy na rozdrożu.

Krzyżownica (Kolejnictwo). K. ostra lub jednodzióbowa, ob. Tom XXXVII strv 38 — 40. K-ę dwudzióbową, zwaną także tępą lub angielską, stosuje się wyłącznie w krzyżniach i w rozjazdach, które leżą w krzyżniach. W krzyżni ukośnej znajdują się w dwóch narożnikach przeciwległych, a bardziej nawzajem od siebie oddalonych, K-e jednodzióbowe, a w dwóch drugich dwudzióbowe. Na fig. 71

Przekrój c—d

Przekrój e—f

<|

m/MA

I*

Fig. 71. Krzyżownica dwudzióbową.

ce się dziobami, które swemi śpicami są ku sobie skierowane, jakoteż z jednej strony (w fig. tuż powyżej) dziobów tępy narożnik tokowy, a naprzeciwko niego, z drugiej strony dziobów, prowadnica kształtem do powyższego narożnika podobna. Wreszcie dwa skrajne toki, będące przedłużeniami dwóch skrajnych szyn przekroju e—/, należą już do krzywych torów rozjazdu i, chociaż w danym przykładzie są oddane w jednej sztuce z K-ą, właściwie do niej nie należą. Kierunki, w jakich się pociągi poruszają poprzez tę K-ę, łatwo znaleść, porówny-wając fig. powyższą z rozkładem ogólnym rozjazdu (ob.) krzyżnego. Przerwa toków w K-ach dwudzióbowych jest znaczna, np. około 0.5 intr. przy skosie 1 : 10, a prawidłowe toczenie się kół taboru poprzez tę przerwę zapewniają prowadnice (zwane nieraz kierownicami), znajdujące się przy toku przeciwległym. Zaznaczyć jeszcze należy, iż dziób K-y jedno-dzióbowej jest narożnikiem tokowym, czyli składa się z dwócli odcinków tokowych, dziób K-y dwudzióbowej natomiast jest końcem odcinka tokowego przy bardzo ostrym skosie, a przy skosie mniej ostrym jest on narożnikiem złożonym z jednego odcinka tokowego i krótkiej prowadnicy (zwanej także skrzydłem). — K. prostokątna ma narożnik tokowy (odpowiadający dziobowi K-y jednodzióbowej) prostokątny, przyczem i oba odcinki tokowe tworzą z prowadnicami (skrzydłami) kąty proste

Krzyżównica. Drabinki wozu składają się z drągowi gęstych szczeblów poprzecznie w nich osadzonych, a ściągniętych K-ą. Por. J. Karłowicz „Słów. gwar pols.“

Krzyżownik, ob. Crucianella. Krzyżowńik, ob. Krążownik.

Krzyżownik (żelazo walcowane), ob. Kształtownik.

Krzyżowy kamień, synonim minerału har-motomu.

i wałów twierdzy. W polu otwartem, podczas    więc naprzód i wstecz, razem    z K-em i tło-

bitwy, K-wy o-ń artyleryi stać się może bar-    czyskiem, przyczem korbowód i    tłoczysko two-

dzo zgubnym dla oddziałów większych nieprzy-    rzą kąt ustawicznie się zmieniający. Pod tym

jacielskich, gdy przesuwać się muszą przez    kątem przechodzi więc siła z    korbowocu na

mosty, lub inne przejścia zacieśnione, a także    tłoczysko (lub odwrotnie) za    pośrednictwem

K-a, który musi przejąć składową siłę, działającą prostopadle do tłoczyska, i przenieść ją na prowadnice osadzone nieruczomo, t. j. na tę część ustroju, po której płozy P P (Fig. 72 i 73) K-a ślizgają się naprzód i wstecz. — Dawniej stosowano prawie wyłącznie ustrój K-ów, kształtu pudła K (Fig. 73), w którem o-sadzono czop T, obecnie zaś coraz częściej u-strój odwrotny, osadzając panewkę w K-cu K (Fig. 72). — Płozy PV (Fig. 72 i 73) mają powierzchnie zewnętrzne dobrze wygładzone i ślizgają się w prowadnicach w wygładzonych, kształtem dostosowanych do łoz. — Jeżeli K. ma tylko jedną płozę, np. u pdołu, to prowa dnica obchwytuje ją po bokach i nieco górą. aby zapobiedz nieprawidłowym ruchom K-a. Przyrząd oznaczony literami Ono (Fig. 73) służy do smarowania (zaolejania). — Ob. Korbowód, Korbowy napęd.

Krzyżulec. Drzewo budulcowe, ob. Tom I XXVII, str. 174.

Krzyżyk w muzyce (niem. Kreuz, włos. diesis, franc. dese), jest znakiem służącym dó podwyższenia nuty, przed którą jest położony, o pół tonu; K. podwójny, podwyższa dany dźwięk o cały ton.

Ks... wyrazy tu uiezamieszczone, ob. pod X. Ksantoarsenit, minerał, wodny zasadowy arsenian manganawy Mu.{(As0₄)₂.3Mn(0H).2₂H₂0, zbite skupienia żółtego koloru w kopalni Sjo (Norwegia).

Ksantofil (X ant ho p h y 11), żółty barwnik zwiędłych liści jesiennych otrzymany przez Ber-zeliusa w stanie nieczystym przez ekstrakcyę alkoholem. Późniejsze badania (Arnaudi Tschirch) wykazały, że w skład surowej mieszaniny barwników uietylko zwiędłych, lecz i zielonych liści wchodzą dwa żółte barwniki: Karotyna (znajdująca się w marchwi dancus carotea) i K., ostat-niemi czasy bliżej zbadany przez Willstattera i Miega. Okazało sie, że Karotyna jest czerwonym węglowodorem C,₀H₅₆ Optp 167,5 — 168ur ksantofil zaś C₁₀Hr)60₂ Optp 172° jego brunatno-czerwonym tlenkiem. K. krystalizuje się łatwa ¹ w pięknych ciemno-czerwonych płytkach, prze-

dla jazdy napadającej, której również K. o. z broni ręcznej szkody zabójcze wyrządzać może. Każdy oddział wojska większy, dostawszy się w szczerem polu pod K. o. byłby narażony na zgubę niechybną, gdyby chciał stać w miejscu nieruchomo, więc w razach takich musi albo cofnąć się, aby wyjść po za linię strzałów zabójczych, albo też rzucić się bardzo szybko naprzód, licząc na to, że zanim baterye przeciwnika zdążą zmienić kierunek strzałów swych, już dopadnie do jego stanowisk i zepchnie go z nich. K. o. w bitwie jest zwłaszcza bardzo niebezpieczny dla oddziałów odpartych, zmuszonych do cofania się przed o-guiem takim. Dla wojska walczącego w rozsypce K. o. jest mniej szkodliwy, więc też obecnie, gdy właśnie taki sposób walki przeważa, stracił nie mało na znaczeniu swem dawniej-szem, przynajmniej wobec piechoty, ale dla artyleryi i konnicy pozostał równie zgubnym jak dawniej. Wejścia do portów zazwyczaj bronione bywają ogniem takim, bardzo skutecznym przeciwko statkom nieprzyjacielskim.

Krzyżtopór Adam, pseudonim Tomasza Potockiego.

Krzyżulec (część maszyn) jest przegibnem połączeniem tłoczyska (up. pompy, silnika parowego) z korbowodem, a służy uietylko do przenoszenia siły z korbowodu na tłoczysko (lub odwrotnie), ale i do prowadzenia tłoczyska po linii prostej. K. łączy się z tłoczyskiem nieruchomo, można więc powiedzieć, iż tworzy jego koniec. Podczas gdy jeden koniec korbowodu opisuje koło, musi drugi jego koniec przystosować się do ruchu tłoka, posuwa się

Dr J. P.

B. O.

B. O

A. Pol.

Z. W.

-ciu

Fig. 72. Krzyżulec dwupłozowy z panewką.

-X'

----m i

/V

~r=*i

Fig. 73.

Krzyżulec dwupłozowy z czopem.

Dr. A J G.

Dr. A .1. G.

S. Drz,

swiecających żółto i łatwo rozpuszczalnych w acetonie i ciepłym alkoholu.

Ksantofilit albo wałujewit, minerał występujący w okolicach Achmatowska na Uralu, do grupy chlorytów należący; tworzy kryształy tabliczkowate lub krótko-pryzmatyczne, jedno-skośne, żółte, zielone, brunatne, albo też skupienia blaszkowate o łupliwości doskonałej, równoległej do ściany podstawowej; skład jego chwiejny, wykazuje zawartość krzemianu H₂CaMg₄S]'30₁₂ i glinianu H₂CaMgAlb0₁₂ w stosunkach niestałych.    zw

Ksantogenowy kwas (także ks ant o wy), etylodwutiokarbonowy C₃ Hfi OS₂, o budowie CS(OC₂H₅)SH, tworzy się jako sól potasowa (Ksantogenian potasu), w żółtych, jedwabistych igłach, przez wlanie siarczku węgla do alkoho-licznego ługu potasowego. Po dodaniu rozcieńczonego kwasu siarkowego do ksantogenianu potasu wypada wolny kwas K. w postaci żółtego oleju o przenikliwym ostrym zapachu i palącym smaku, nierozpuszczalny w wodzie, a już przy 24° C rozpadający się na alkohol i siarczek węgla. Sól potasowa kwasu ksantogeno-wego posiada charakterystyczny zapach i smak właściwy związkom siarkowym, jest łatwo rozpuszczalna w wodzie, zabarwia skórę rąk na żółto i przy ogrzewaniu w roztworze wodnym rozkłada się na kwas węglowy, siarkowodór i alkohol. Ksantogenian potajru jest odczynnikiem na kwas azotowy i mieaź (używanym do ilościowego oznaczenia) i na ciała białkowe; znajduje on techniczne zastosowanie przy drukowaniu na indygowych wyfarbowaniach i do nasycenia ziarna w celu ochrony od szkodliwych owadów. Ksantogenian potasu, zmieszany z węglem i saletrą, daje proch strzelniczy, t. zw. Ksantosowy. Z roztworu wodnego swej soli potasowej kwas ksantogenowy osadza się solami tlenku miedzi, jako żółty Ksantogenian miedzi, co zjednało mu jego nazwę.

Ksantopikryna, berberyna, jamaicyna, C₂₀H₁₇NO₄, alkaloid znajdujący się prawie we wszystkich częściach szczególnie zaś w korzeniach krzewu berberis vulgaris (berberysu) i innych z tej rodziny, w korzeniu kolombi (Sate-rhisa Columba) i w kilku in. roślinach. K. otrzymuje się z alkoholowego wyciągu naskórka (kory) korzenia berberysu przez gotowanie z wapnem, zakwaszenie odsączu nadmiarem kwasu solnego, odfiltrowanie i rozłożenie kry- ! stalizującego chlorowodorku berberyny wodorotlenkiem ołowiu. K. jest, jako taka, i w roztworze żółto zabarwiona (jako jeden z niewielu zabarwionych alkaloidów). Krystalizuje się w igłach, nie posiada zapachu, a smak ma gorzki, w zimnej wodzie jest trudno rozpuszczalna, łatwiej w gorącej i w alkoholu, natomiast w eterze się nie rozpuszcza. Odczyn K-y jest obojętny, a żółte jej sole krystalizują się dobrze. Na zwierzęta K. działa trująco, na ludzi jednak w nieznacznym tylko stopniu. Znajduje ona za-

Wlelka Eneykl. Illustr. Ser. I. Tom XI,I. Zesz 326a.

stosowanie lecznicze przy zaburzeniach trawienia.    Dr A.J. o.

Ksantos, grec. Eayfi-oę (dosłownie płowy, jasuo-żółty): 1) Grecki poeta liryczny, |j.eXo7toióę, tworzył, równie jak nieco młodszy od niego Stezychoros (ob.), na tle epickich legend o Heraklesie i Orestesie pieśni liryczne. 2) K. Syn Ty-na, filozof, (ob.). 3) K. Lidyjczyk o AoSóę, syn Kandaulesa, rodem z Sardes Lidyjskich, grecki logograf, żył, według Suidasa, około 67-ej olimpiady, t. j. około r. 500 przed Chr., jednakże dopiero za Artakserksesa I (465—4*25) napisał w dyalekcie jońskim dzieło historyczne AoSca/a (=Dzieje Lidyjskie) w 4 księgach, z którego Herodot w części historyi swej, traktującej dzieje Lidyjczyków, skrzętnie korzystał. Dzieło owo przechodziło w czasach późniejszych zmienne koleje. Najpierw poczynił z niego obszerne ekscerpta Me nipp os (ob.), i to z wielu do-wolnemi zmianami; później, jak poświadcza gramatyk pergameński Artemon, przerobił je zupełnie Dionysios, który nosił przydomek Skytobra-chion (TI w. przed Chr.), i w tej nowej formie publikował pod imieniem oryginalnego autora. Frag-menta, jakie się zwłaszcza w dziełach Strabo-na i Ateneusza dochowały, odnieść należy do tej późniejszej, sfałszowanej przeróbki. Korzystał z niej też pilnie Mikołaj z Damaszku (ob.). Dyonizyusz z Halikarnasu, który również z dzieła podrobionego czerpał, nie przeczuwał że padł ofiarą oszustwa literackiego. Dwa inne dzieła: O czarodziejstwach (Ma^ixd) i O filozofii Erapedoklesa, które Klemens Aleksandryjczyk i Diogeues Laert. jako utwory K-a wspominają, są z pewnością także fałszerstwami czasów późniejszych. —Por. Weli-ker „Kleine Schriften" (t. I str. 431—450). Sczątki historycznego dzieła K-a wydali: Creu-zer w „Historicorum Graec. fragm.“ (Heidelberg 1806); Muller C. w „Histor. Graec. fragm.⁻, tom I str. 34—44, t. II str. 623—628; ostatnie wydanie uzupełnił i objaśnił Gutschmid w „Klei-ne Schriften“, t. II str. 307 i nast.

Ksantos: 1) największe m-sto w Licyi, 60— 70 stadyów od ujścia rzeki tosamo noszącej miano; zburzone po raz pierwszy w r. 545 przed Chr. przez Persów, a potem w r. 43 przed Chr. przez Rzymian pod wodzą Brutusa, przyczem mieszkańcy, po bohaterskiej obronie, resztki mienia swego dobrowolnie spaliwszy, po większej części sami sobie śmierć mieczami zadawali. Po ostatniej katastrofie K. dawnej świetności już nigdy nie odzyskało. Osobliwości jego stanowiły świątynie Sarpedona i Licyjskie-go Apollina, a w odległości 10 stadyów od ujścia rz. K. stała świątynia Latony, Ay]twov, tworząca punkt centralny Ligi miast licyjskich. Wspaniałe ruiny K-u, dopiero w nowszych czasach odkryte, znajdują się w pobliżu dzisiejszego Gynik albo Kynik. Pomiędzy niemi zasługuje na szczególuą uwagę wytworne w posągi, bogato zdobne, w jońskim stylu wybudowane

Heroon, tak zwany pomnik Nereidów, przed- , fei na zaś trójmetylową. Obiedwie otrzymać mo-stawiający zapewne grobowiec licyjskiego króla Peryklesa, który około r. 370 przed Chr. zdobył miasto Telinessos. Część owych rzeźb przepysznych przywiózł Fellow do Londynu, gdzie pod nazwą „Xanthian Marbles“ cenną ozdobę Brytyjskiego Muzeum stanowią. —Por. Benn-dorf O. „Vorlaiifiger Berichtii. zwei oesterr. Expe-ditionen nach Kleinasien“ (Wiedeń 1883); Benn-dorf O. i Niemanu G. „Reisen im siidwestl.

Kleinasien“ (t. I Wiedeń 1884); Kiepert H. „Lykia" (Wiedeń 1884, z doskonalą kartą geograficzną); Fellow Cli. „Excursion in Asia minor.; Diseoveries in Lycia“ (Londyn 1841); oba dzieła przetłómaczył na niemiecki Zenker, Lipsk 1853; Schmidt M. „Lycian In-scriptionsu (Jena 1868); Spratt i Forbes „Tra-vels in Lycia, Milyas and the Cibynatis" (Londyn 1847 t. I); Braun E. „Die Marmorwerke von X. in Lykien“ (w „Rhein. Mus.“, Neue Folgę, t. Ili str. 481 - 503).    2) przez Homera

(Iliada, 2, 877 i 5, 479) wspominana, duża rzeka Azyi Mniejszej, której starodawne miano (Strabon 14, 665), brzmiało Sirbes; ponieważ Zirbaw arab. i fen. języku oznacza „czerwo-nożółty": jak się zdaje, grecka jej nazwa jest tłómaczeniem owego rodzimego miana. Źródła swe miał K. w górach Tauros, na granicy Łi-cyi i Pisydyi i przepływał jako spławna rzeka w płd. zach. kierunku, w samym środku Licyi, obok gór Kragos, rozległą równinę (tó Edvthov 7re§tov zwaną), na której Harpagos w r.

544 przed Chr. Licyjczyków pobił, i wpadał w odległości 60 — 70 stadyów od m-a Ksantos do morza. Dzisiaj Etszen albo Essemde.—Por.

Kiepert „Lykia“.

Ksantosyderyt, minerał, jest to jedna z tak zwanych ochr, albo ugrów, tj. pulchnych żółtawo-brunatnych skupień wodorotlenków żelazowych, towarzyszących zwykle wszelkim li-monitom w ilościach niewielkich, każdy bowiem limonit w subtelnem rozdrobnieniu przybiera pozór ochrzany. Stąd K. dawniej miany za wo-dnian Fe₂0₃.2H₂0 okazuje się minerałem tego samego składu co limonit, tj. 2Fe₂0₃.3H₂0.

Ksantyas, grec. Eavłrćaę, imię niewolników, często w dziełach komedyopisarzy greckich zachodzące.

Ksantyna, ob. Ksantynowe ciała.

Ksantynowe ciała (związki). K-mi ciałami są związki pokrewne kwasowi moczowemu a będące przejściowemi produktami przy tworzeniu się tegoż przez rozkład ciał białkowych. Z pomiędzy nich ksantyna znajduje się we wszystkich tkankach zwierzęcych, w moczu, krwi i pewnych kamieniach moczowych, w wyciągu z herbaty i t. p., otrzymuje się ją też sztucznie, działając kwasem azotowym na guaninę.

Ksantyna jest bezbarwna i bezkształtna, rozpuszcza się nieco we wrzącej wodzie i łączy się zarówno z zasadami jak z kwasami. Teobromina jest dwumetylową ksantyną, Kaf-

żna przez metylowanie ksantyny. Pod działaniem chloranu potasu i kwasu solnego ksantyna daje alloksan i mocznik. Hypoksantyna (Sarki-na) C₅H₄N₄0 występuje prawie zawsze razem z ksantyną, od której różni się trudniej rozpuszczalną solą chlorowodową. Krystalizuje się ona w igłach, jest w wodzie trudno rozpuszczalna, natomiast rozpuszcza się łatwo w alkaliach i kwasach. Guanina pod działaniem kwasu azotowego daje ksantynę, a d e m i n a natomiast typoksantynę. Podobnie otrzymujemy tę ostatnią zatleniając K aminę. Budowę ciał ksantynowych uwidoczniają następujące udowodnione przez Emila Fischera wzory:

_/8\

co

a

te

/N(CH₃)—ch

Kaffeina

\8/

S. I‘rz.

z. w.

S. llrz.

no-(£ho)x/

C—N(CH,)\

NH--C—N

Teobromina

/°\

a

/NH—CH

NH- C=N

Ksantyna

\.8/

w zestawieniu z wzorem kwasu moczowego NH-CO

C -NH

CO

NH — C-NH

Dr. A. J (}

S. Drz,

i z ręki załogi okrętowej, poduszczonej do zbro-■ dni przez Kartagińczyków.    s- Drz-

Ksantyt, minerał, jest to odmiana wezu-wiann (ob. Idokraz) wrosła w postaci ziarn i kryształów w wapieniach należących do łupków krystalicznych.

Ksar (liczba mnoga K s o u r). Wyraz napotykany często w toponymii (ob.) krajów berberyj-skich; oznacza miejsce ufortyfikowane. Przytoczyć tu można parę miejscowości więcej znanych : 1) K.-Said, pałac Beya Tunisu, w którym został podpisany traktat 21 maja 1881 oddający Tunetanię pod protektorat Francyi. 2) Ks.-el-Kebir albo Al-Kazar (wielki zamek) w Marokko o 90 kil. na płd. od Tangeru. Najważniejsza, względnie jedyna stacya na drodze z Tangeru do Fezu i do Meknas. K. zbudowane zostało przeważnie ze zwalisk starożytnych, pozostałych ze stacyi rzymskiej Op-pidmn novum na drodze Antoniusza. Febry nieustanne, po wodę trzeba udawać się z sakwami do odległej o pół godziny rz. Lukkos. ło 5—6 tys. m-ców (1000 izraelitów). 3) K.-Es-Sevir (Mały Zamek), zwaliska opanowane przez piaski i krzewy. W Wiekach Średnich K. było miejscem najważniejszein południowego brzegu Gibraltaru, gdzie budowano okręty handlowe i uzbrajano wyprawy książąt maurytauskich przeciw Hiszpanom. K. leży o 24 kil. na wschód od Tangeru.

Ksatrowie. grec. Eafl-pot, bitny lud, w płc zach. części Indyi, na płc. brzegu rz. Akesine-su; według Schlegela, Bohlena i Rittera jest to jakoby lud, zwany w innych źródłach Ka-taj czy cy, xx9-aióc, po indyjsku Kszatryas (ob.) (=kasta wojowników), mieszkający nad środkowym brzegiem rz. Indus.

Ksawery Franciszek, królewicz polski, drugi syn Augusta III i Maryi Józefy z Habsburgów (* w Dreźnie 25 sierp. 1730 r.). Od dzieciństwa okazywał więcej pociągu do szpady i siodła niż do książek. Sportsman i fechtmistrz, krzepki i żwawy, nieco twardy i porywczy, odziedziczył część temperamentu po dziadku, Auguście Mocnym; najczulej kochany przez matkę, nie cieszył się względami ojca, którego martwił krnąbrnością i lenistwem. Przypisywano mu zdolności do inżynieryi. Umysł naogół bystry i poważny; wrodzonym tym zaletom, jeżeli istniały, nie dali się należycie rozwinąć wychowawcy: ochmistrz hr. Bellegarde i nauczyciele francuzi. Dziesięcioletniemu chłopcu pochlebcy wróżyli wielką przyszłość, układając przy okazyi jakiegoś sukcesu strzeleckiego życzenie Rex vivas z przestawionych liter jego imienia. Umiał jako tako po polsku, ale nie okazywał uroszczeń przedwczesnych do żadnej purpury, chociaż choroba starszego brata, Fryderyka Chrystyana, kazała dworakom i dyplomatom upatrywać w K-ym następcę Augusta nietylko w Saksonii, ale i w Polsce, a już co-najmniej kandydata do tronu kurlandzkiego.

Ksantyppa—nazwa 3 56-ej planetoidy.

Ksantyppe, grec. SaytKrncY]. Żona Sokratesa, j którą zwyczajnie jako złośliwą, wiecznie zrzę- . dzącą, niecierpliwą i chciwą kobietę opisują, f była z pewnością lepszą, aniżeli opinia potomna przyznać jej to chciała. Była bowiem rządną gospodynią i troskliwą matką, która nieraz z pewnością miała zadosyć powodów do wyrzekania na męża, gdy ten, nie okazując zbyt wielkiej dla swej małżonki czułości, wcale o gospodarstwo i rodzinę się nie troszczył. Sokrates sam ze spokojem stoickim zrzędzenie jej znosił, nie szczędząc jej należytego uznania, mimo że raz przy sposobności powiedział, iż dlatego się z K-ą ożenił, ponieważ był tego przekonania iż, jeśli z nią nawet będzie mógł wyżyć, z łatwością natenczas do wszystkich innych ludzi zastosować się potrafi. Złą reputacyą K-y na pół w humorystyczny sposób, na pół seryo salwować chciał Zeller w „Vortraege and Abhand-lungen“, Lipsk 1877. — Por. Xenophon, Memor.

2, 2, 1 i nast.; Diogenes Laert., 2, 37; Cicero, Tuscul. disput. 3, 15 31; Gellius, 1, 17.

Ksantyppos, grec. Eavłh7C7ro!;: 1) Heros, czczony w Daulis, w ziemi Focyjskiej. 2) Rodem z Aten, syp Aryfrona, ojciec Peryklesa, ze znakomitego rodu Alkmajonidów, popierał żarliwie reformy Klisteaesa w Atenach, a po jego śmierci stanął razem z Arystydesem u steru rządów. Zająwszy tak wybitne stanowisko, był jednym z głównych oskarżycieli Miltyadesa po nieszczęśliwej wyprawie przeciw w. Paros, następnie objął po Temistoklesie dowództwo nad flotą ateńską, na której czele walczył w bitwie pod Mykale i razem ze spartańskim kr. Leotychide-sem odniósł w sierpniu r. 479 przed Chr. walne zwycięstwo nad perską flotą i armią lądową, poczem podjął wyprawę do Tracyi, gdzie po dłuższem oblężeniu zdobył miasto Sestos. Na Akropolu postawili mu Ateńczycy posąg. Żoną jego była Agariste, wnuczka Klistenesa.

3) Starszy syn Peryklesa, noszący, według zwyczaju greckiego, miano dziadka, obyczajów rozwiązłych; oskarżył nawet ojca o zakazany stosunek z własną synową, poczem opuścił dom rodzicielski. 4) Lacedemończyk, doświadczywszy zdolności swych wojeunych w walkach Dyado-chów w Azyi, przybył podczas pierwszej wojny punickiej jako dowódzca spartańskich hufców zaciężnych do Kartaginy. Wykazawszy Karta-gińczykom, że wszelkie klęski, o jakie rzymski wódz Regulus ich przyprawił, przypisać należy niezdolności dowódzców dotychczasowych, objął w r. 255 przed Chr. z woli ludu dowództwo naczelne, a wyćwiczywszy słonie w obrotach wojennych, stanął do boju pod Tunes, w którym Rzymian na głowę pobił i samego Regu-lusa w niewolę pojmał. Wszakże niebawem, kiedy takiem szczęściem wojennem ściągnął na siebie zawiść możnych nieprzyjaciół, opuścił Kartaginę, a podczas powrotu do Sparty poniósł śmierć

z.w.

Oko-

S. Drz.

Wiedziano przytem, że sprzyja mu i życzy naj- • Udział w sekrecie delfiny nie zbliżył Ksawe-wyższyeh dostojeństw siostra rówieśniczka, Marya rego do purpury, a popsuł niewielkie przy je-Józefa, od r. 1747 żona delfina francuskego. W r. go zdolnościach widoki karyery wojskowej. Na 1751—2, gdy August III zamierzał przeprowa- czele korpusu, dochodzącego niekiedy do 30 dzić w Polsce obiór następcy przy poparciu tys. z pomocą Francuzów księcia Broglie, Austryi, Rosyi i Anglii, a za zgodą Francyi, wśród częstych odjazdów do Wersalu, Ks. zaj-K-go w cichości popierali dyplomaci sascy, jak Briihl i Karol Flemming, z których pierwszy zwłaszcza niewiele dobrego obiecywał sobie w razie następstwa Fryderyka Chrystyana. Projektowano wyswatać K-mu najstarszą arcyksię-żniczkę i tem pośrednio zmusić Maryę Teresę do zajęcia się jego losem; zbrojną pomoc (przeciwko Prusom) myślano wytargować w zamian za poparcie elekcyi rzymskiej Józefa II, za korpus posiłkowy, oddany do dyspozycyi Anglii.

muje 31 lipca 1760 Kassel; świeci nieobecnością w porażce pod Langensalza (15 lutego 1761), zdobywa Wolfenbiittel (10 paźdz.), daje się odpędzić z pod oblężonego Brunświku, kończy popisy w drugiej nieszczęśliwej bitwie pod Lutterbergiem 23 lipca 1762. W chwili śmierci August III stosunki polityczne ułożyły się fatalnie dla ambitnych zamiarów Ksawerego. Zbliżenie rossyjsko-pruskie zapewniło przewagę na ostatniej elekcyi polskiej kandydatom „Familii"; Czartoryscy, przed 4 laty gotowi popierać zabiegi obcego książęcia, byle bez posiadłości dziedzicznych i utalentowanego, teraz zdecydowali się na swoją kandydaturę piastowską. Jako pretendent do tronu polskiegowystąpił urzę-downie najstarszy z braci Fryd. Chrystyan; najwięcej zwolenników zdążył sobie zaskarbić wyrugowany z Kurlaudyi, śmiały obrońca praw Rzplitej w Mitawie, królewicz Karol. Ks. mógł na szczupłe środki korupcyjne

nii przy małoletnim Fryderyku Auguście (1750 — 1827) po śmierci starszego brata (f w grudniu 1763) nie zapewniło mu uznania w obozie hetmańskim. Dopiero w razie zwycięstwa piasta-republikanta J. KI. Branickiego i po jego śmierci, można było nadal aspirować do korony; z tą rachubą wiążą się szkodliwe konszachty rządu elektorskiego z Podoskim, Wesslem, Mniszchem i innymi rozbitkami dawnej partyi dworskiej w pierwszych latach panowania Stanisława Augusta, intrygi knowane już w interesie raczej Karola albo Alberta ks. cieszyńskiego, niż ks. administratora. Doznawszy nowego zawodu w staraniach o mistrzowstwo teutońskie, Ks. zajmował się sumiennie i nie bez zapału leczeniem Saksonii z ran, zadanych jej przez wojnę siedmioletnią; płacił długi skarbowe, reformo,vał wojsko, wspierał przemysł i handel, przez ostrożność, pomimo podszeptów francuskich, hamował próby wciągnięcia elektoratu w zawieruchę barską. Pod wpływem atoli faworytów, przeważnie cudzoziemców, popadł w zatargi z elektorową-wdową Maryą Antonią i zrzekł się administracyi na 3 miesiące przed upływem terminu opieki. Zastrzegłszy sobie 70 000 tal. renty dożywotniej spędzał resztę życia bezczynnie w podróżach, głównie po Włoszech, albo w Paryżu, gdzie jeszcze po śmierci delfiny cieszył się pewną popularnością, jako „le cornte de Lusace". Kupował i sprzedawał dobra, zaglądał jeszcze do armii, aż rewolucya zmusiła go do emigracyi — nad! Tyber, i jako emigranta wywłaszczyła z całego

Lecz Marya Teresa miała osobiste powody, dla których nie życzyła sobie zięcia w osobie K-go, miała racye państwowe przeciwko utwierdzaniu dynastyi wettyńskiej w Polsce i najpoważniejsze powody do dogadzania interesom rossyjskim, elekcyi vivente rege wręcz przeciwnym. Za jej staraniem projekt rozbił się odrazu o opór kanclerza ros., Bestużewa-Riumina. W r. 1756 królewicz towarzyszył ojcu do obozu pod Strup-pen, w następnym służył w wojsku austrya- I liczyć tylko ackiem pod chorągwiami Dauna. Po zawarciu ₍ i na bezsilne westchnienia delfiny. Nawet wy-przez Augusta III traktatu o subsydya z Frań- I niesienie na stanowisko administratora Sakso-cyą (11 marca 1758), stanął na czele 10 000 Sasów, walczących z Ferdynandem bruuświ-ekim na żołdzie francuskim przy armii Conta-des’a, odznaczył się w pomyślnem starciu pod Lutterberg (10 października); potem zasiedziawszy się w Paryżu i Wersalu, przez niedbalstwo spóźnił się na zwycięstwo pod Bergen (13 kwiet. 1759). Klęska pod Minden, zadana Francuzom i Sasom przez Ferdynanda 1 sierpnia t. r., nabawiła K-ego nielada przykrości.

Wszystkie bagaże i korespondeneya jego dostały się w ręce Hessów; najniebezpieczniejsze papiery zabrano do Londynu. Wyszedł na jaw t. zw. „sekret delfiny", zawarty w memoryale niejakiego wicehr. de Martange, towarzysza przygód wojennych królewicza. Martange, pozazdrościwszy snąć grosza i laurów Bruhlowi, zachęcał wtem piśmie (sporządzonem w r. 1758), protektora do zabiegów o koronę polską z pomocą Francyi, wbrew zachłannym tendeneyom Rossy i, i to jeszcze za życia ojca, którego za abdykacyę wynagrodzonoby tytułem królewskim saskim i zwiększeniem elektoratu- wyrażał się w sposób drastyczny o Elżbiecie Piotrównie, odsłaniał ukrytą sprzeczność interesów koalicyi wersalskiej. Gabinet angielski przez posterunek petersburski podsunął memoryał Elżbiecie i Maryi Teresie, przez lorda Stormonta w Polsce—

Czartoryskim, na których wieść o współzawodniku do tronu już wtedy musiała zrobić wrażenie.

Sprzymierzeńców nie udało się pokłócić, ale na K-go spadły gromy gniewu ojcowskiego; gdy królewicz niezręcznie spróbował obrócić rzecz w żart, jeszcze bardziej zraził sobie starego króla, i nieruchomego majątku. Umarł Ks. 21 czerwca 1806 r. w zamku Zabelitz na łonie Saksonii, przeżywszy jedynego syna, poległego w pojedynku oficera rossyjskiego, którym go obdarzyła urodziwa małżonka Włoszka, hr. Klara Spinucci, zaślubiona potajemnie 9 marca 1765 r.— Ob.

, gdzie zjednał sobie względy ces. Augusta; z dzieł jego nic się nie przechowało.

Ksenelazya, gr. ££vy]Xacua (wypędzanie obcych z ££voę—obcy, sXaóveiv, na—i wypędzać), instytu-cya właściwa Kreteńczykom i Appoloniatom epi-rockim, szczególnie zaś Spartańczykom. Surowe dekreta takie, przez eforów wydawane, miały na celu utrzymanie w plemieniu doryckiem ojczystych zwyczajów w niepokalanej czystości. Niegościnnych Spartańczyków spotykała często ze strony innych plemion greckich ostra nagana. Liczne jednak szczegóły, naprz. wielki napływ obcych w Sparcie podczas pewnych uroczystości, jak Gymnopedye, albo gościnne przyjmowanie znakomitości zagranicznych, dalej często wspominane proksenie (ob.) Spartańczyków, każą słusznie przypuszczać, że środka owego banicyjnego nie stosowano z surowością systematyczną względem wszystkich obcych, lecz jedynie wobec osób takich, których pobyt w obrębie państwa zagrażał wpływem dla obywateli szkodliwym, jak np. muzyków Frynisa i Timotheosa, albo sofistów, których krytyka podkopywała poszanowanie praw krajowych. Raz jeden, jak wiarogodne źródło podaje, wydalono ze Sparty wszystkich obcych dla panującej drożyzny.—Por. Nauze „Mem. de 1’Acad. des inscr." t. XII, str. 159 i nast.; Hetzer J. C. „De Lacedaemoniorum X. seu vigore ad-versus peregrinos" (Lipsk 1671); Muller Otfr. „Die Dorier" t. II str. 3 i nast.

Kseniades, gr. E^tadrję. Bogaty Korynt-czyk, który, gdy Dyogenesa z Synopy (ob.), tak zwanego cynika, na targu jako niewolnika chciał kupić, a na zapytanie, jakąby sztukę umiał, w odpowiedzi usłyszał, że nad wolnymi ludźmi panować potrafi, tak sobie w nim upodobał, iż Dyogenesa bez targu kupił, zaraz wyzwolił i wychowanie synów swych jako też zarząd całego majątku w ręce jego oddał. — Por. Diogenes Laert, 6, 30, 74.

Ksenion, gr. Esvćcov, pisarz grecki, napisał dwa dzieła: Hepo Kp^rrję (O wyspie Krecie), z którego Stephauus Byzant. bardzo pilnie korzystał, i TtaXi%a (Historya Italii).

Ksenion, grec. £śvtov (od £śvoę = obcy; gościnny). 1) Dary, wspominane już przez Homera, które Grecy, szczególnie zaś Rzymianie, przy ucztach gościom swym jako dowody szczerej gościnności razem z serwetą, ofiarowywali. Zwyczaj ten przedostał się także do igrzysk publicznych, podczas których wyprawiający uroczystości dobrodziejom swym i przyjaciołom małe upominki dnia świątecznego dawał. K-mi zwano także prezenta, które mieszkańcy pro-wincyi namiestnisowi, celem zjednania sobie jego względów, klienci adwokatom źa ich zabiegi, albo przyjaciele sobie wzajem przy szczególnych sposobnościach dawali. Podarunek, którym grzeczność nakazywała się odwzajemnić, zwał

S. Orz.

Allg. Deutsche Biographie; Pajol „Les guer-res sous Louis XV"; Schuster und Francke „Geseh. der Sachs. Armee"; Flathe „Gesch. des Kgrchs Sachsen" (Gotha 1870). „Cor-respondance inedite" Ks-go, ogłoszona p. A. The-venota w r. 1874 zawiera tylko krótki wyciąg z wielkiego archiwum w Troyes (dep. Aube); wydawca szczegółowego inwentarza „Archives departamentales" dep. Aube (Troyes, od r. 1903),

Vernier cytuje „Un episode de la vie du pce Franęois X. de Saxe comte de Lusace: sa candidature au tróne de Pologne“ („Mem. de la Soc. Acad. de l’Aube“, t. 64). Por. też Brearda „La correspondance de Martauge";

Wł. Kon.

Stryjeńskiego „La móre des trois derniers Bourbons"; Konopczyńskiego „Sejm Grodzieński 1752 r." („Kwart. hist.** 1907). Memoryał Martan-ge’a znajduje się wraz z większą częścią papierów Ks. dotyczących Polski w Bibliot. Polskiej w Paryżu.

Ksebka, taniec ludowy (tj. ku sobie), zwany także o d si b ką, nazwa obertasa. K ol b ę rg „Kujawy" II 204, „Mazowsze" V 207, „Poznańskie" II 282. Ob. Kujawiak. L-K-

S. Drz.

S. Drz.

Ksenagoras, gr. Esya-jfópaę, historyk grecki; napisał Xpóvot (=Czasy) i flepi vyjacov (=0 wyspach), z których Pliniusz, Harpokration, Ste-phanus Byzan. i autorowie Etymologicon Magnum pilnie korzystali; szczątki dzieł zebrał Mueller „Fragm. histor. Graec.", t. IV.

S. Drz.

S. Drz.

Ksenagorasa Wyspy, gr. E£vayópoo Nyjooi, grupa małych wysp, których według Pliniusza („Nat. Hist." 5. 31, 35) miało być ośm, położonych w odległości 60 stadyów na wsch. od Patary, w pobliżu wybrzeża Licyi, w zatoce dzisiaj Kalamaki zwanej.

S. Drz.

Ksenagowie, gr. £svayoi (£śvoę—obcy, aystv —prowadzić), zwali się nietylko dowódzcy hufców zaciężnych, łac. mercenarii, lecz także wodzowie, których Spartańczycy za czasów swej hegemonii mianowali nad wrojskami państw

sprzymierzonych.

S. Drz.

S. Drz.

Ksenaios, gr. Eevatoę, sławny architekt, który za panowania Seleukosa I zarządzał budową miasta Antyochii.

Ksenarchos, Simpy^oę: 1) Poeta, zaliczany do średniej Komedyi Attyckiej, z którego dzieł Athenaeus kilkanaście urywków przytacza, smak dobry i gładkość języka poświadczających; wydał je Meineke „Fragm. comic. Graec.", t III str. 614—625, str. 811 — 815 mniejszego wydania; Koch „Comic. Graec. fragm.", t. II str.

467 i nast. 2) Rodem z Seleucyi, nauczyciel Strabona, liczący się do filozoficznej szkoły Pe- ,

rypatetyków, której zasady wykładał w mieście I się apophoretum. Spis takich drobnostek, rodzinuem, w Aleksandryi, w Atenach i Rzymie, I po większej części wiktuałów (drobiu, jaj, owo-

S. Dr/..

S. Brz.

ców i przeróżnych łakoci), razem z odpowie-dniemi dewizami, ujętemi w dowcipny dystychon, obejmuje XIII księga utworów poety Marcya-lisa (ob.), zwana stąd Xenia. Podobne dewizy, zwane lemmata, przesyłano też sobie jako pozdrowienie uprzejme, bez dodawania osobnego prezentu. 2) Obrazy rodzajowe, przedstawiające dziczyznę, drób, ryby, owoce, a więc właśnie przedmioty, jakie uprzejmy gospodarz gościom swym w prezencie zwykł dawać.

Ksenios, Eśvioę, przydomek Zeusa jako o-piekuna gościnności i prawa gościnnego; w Spar-cie stał posąg jego obok posągu Ateny na placu, gdzie się publiczne uczty obywatelskie, ooaoćua, odbywały; Rzymianie czcili Jowisza swego w tymsamym charakterze pod mianem Jupiter Hospitalis.

Ksenofanes (gr. Ssvo<pav7)ę), poeta i filozof grecki, rodem z Kolo fontu (ob.), założyciel szkoły Eleatów (ob.); żył spółcześnie z Pitagorasem i Anaximandrem, którego rzekomo był uczniem. K. był wędrującym poetą-rapsodystą. Dlaczego i kiedy opuścił miasto rodzinne—nie wiadomo. Przewędrowawszy Helladę, Sycylię i Italię płd., osiadł wreszcie około r. 536 przed Chr. w Ele i (ob.), gdzie zmarł w bardzo podeszłym wieku. K. ułożył mnóstwo wierszy, z których zaledwie nieliczne urywki doszły nas w utworach różnych pisarzy, zwłaszcza doxo-grafów (ob.), W poezyach swych K. walczył z antropomorfizmem i politeizmem Greków, szerzonym przez Homera i Hezyoda, usiłując przeprowadzić ideę jedności wszystkiego, co istnieje (sv to 7rav — jednem [jest] wszystko), oraz tożsamości tej jedności z bóstwem. K. pociągała teologia i fizyka; są w nim liczne niedomówienia; trudno wreszcie oddzielić K-a poetę od K-a filozofa. Zdawało się już niewzruszonem twierdzenie, że K. jest monoteistą, przyczem monoteizm jego zbliżał się do poglądów pantei-stycznych; ale wbrew temu Freudenthal (Uber die Theologie desX.“) zwrócił uwagę na to, że K. mówi o „największym Bogu pośród inuyeh“, czyli, że nie wyrzekł się co najmniej henoteizmu. Według jednych źródeł uczył o nieskończoności wszechświata i dlatego odrzucał jego ruch wirowy; wedle innych K. uważał wszechświat jako ograniczony w przestrzeni. K. twierdził, że ziemia i woda są elementami (ob.) wszystkiego, co istnieje. Teorye fizyczne K-a nie miały wpływu na dalszy rozwój wiedzy, gdyż zbyt mało odpowiadały doświadczeniu: K. twierdził, np., że widziane przez nas ciała niebieskie nie są tesame, lecz że codziennie poprzednie ciała są zastępowane nowemi. Trudność rozumienia K-a polega na tern, że główne źródło do poznania jego filozofii—traktat pseudo-arystotelesowski „De Melisso, Xenopliane et Gorgia"—zawiera nieścisłe dane. Urywki z poematu dydaktycznego K-a o naturze podali: Brandis w „Commentationes eleaticae" (Altona 1818) i Karsten w „Philosophorum Graecorum veterum reliquiae“ (Bruksella 1830).—Bibl.

V.    Cousin „Nouveau fragment philosophique“

(Paryż 1828); E. Reinhold „De genuina X-is diseiplina* (Jena 1847); Freudenthal „Ueber die Theologie des X.“ (Wrocław 1886). Por. także tutaj art. Eleaci i Filozofia (tom XXI, str. 506, 507.    Hr

Ksenofantos, gr. Ssvócpavroę. Najsławniejszy fletnista swego czasu, który grą swą umiał niezmiernie na muzykę wrażliwego Aleksandra

W.    do chwycenia za oręż przeciw Persom pobudzić; tego artystę późniejszemi czasy wybrano jako najgodniejszego, aby pobożną pieśń pogrzebową na flecie zaintonował, kiedy złotą urnę, w której spoczywały popioły Deme • tryusza P ol i o rketes a (ob.) miano przewieźć do Grecyi. 2) Syn Charesa, rodem z wyspy Thasos, sławny grecki topnik fgiser); z polecenia Tazyjczyków odlał ze spiżu posąg rzymskiego ces. Hadryaua, przeznaczony do Aten. s-Drz

Ksenofon (dopełń.-on ta), gr. 3svo<fu>v-(*>VToę: 1) znakomity historyk grecki w. IV przed Chr. Wiadomości o nim są aż do 30-go roku życia K-a szczupłe (* w przybliżeniu około 435 roku przed Chr. — f ok. 355). Ojcem jego był Ateńczyk Gryllos, należący do stanu rycerskiego i pochodzący z gminy Er-cheja, matką Diodora. Jako chłopiec odznaczał się K. nadzwyczajną urodą i skromnością. Przymioty te obudziły w Sokratesie chęć bliższego poznania malca. K. został uczniem Sokratesa, a w latach późniejszych najwierniejszym jego przyjacielem (to, że Sokrates K-owi w bitwie pod Delion życie ocalił, jest podaniem niewiarogodnem); jako jeniec wojenny w Beo-cyi miał sposobność słuchania wykładów sofisty Prodikosa. Ponieważ później K. jest ściśle zaprzyjaźniony z Beotczykiem Prokseno-s e m (ob.), łatwo przypuścić, że właśnie podczas niewoli znajomość zawarł. Gdy Prokse-nos w r. 401 jako dowódzca zaciężnych w służbę młodszego Cyrusa wstąpił, zawezwał także K-a, aby udał się z nim do Azyi Mniejszej. K. przyjął to zaproszenie i wziął udział, jako ochotnik, w słynnej wyprawie, którą Cyrus podjął przeciw bratu swemu Artakserksesowi perskiemu. Kiedy Cyrus w bitwie pod Kunaksą zginął, a nieco później pięciu najznakomitszych wodzów greckich, pomiędzy nimi Proksenosa, podczas układów pokojowych z Persami przez podstęp satrapy Tyssafernesa zamordowano, wybrało wojsko pomiędzy nowymi wodzami na miejsce Proksenosa K-a, i jego-to szczególnie rzadkiej przytomności umysłu i energii powiodło się najpierw greckie hufce zaciężne z wnętrza państwa perskiego przez krainy dzikie, nieznane, wśród ciągłych bojów, na wybrzeże m. Czarnego szczęśliwie doprowadzić, a stąd i dalszego odwrotu już do Hellespontu pomyślnie dokonać. Szczegóły owego odwrotu opisuje K. obszernie w swej „Anabasis“. Kiedy hufce owe aż do Pergamos przybyły, przejął je wódz spartański Tybron, który, celem wyswobodzenia Greków mało-azyatyckich z pod jarzma niewoli, toczył właśnie wojnę z Persami, pod swą komendę i wcielił do swej armii. Pozostał K. dowódzcą zaciężnych i walczył razem z nimi w Azyi Mniejszej nietylko pod Tybronem, lecz także pod następcami jego: Derkylidasem i Agezylauszem (ob.). Kiedy zaś Agezylausza odwołali w r. 394 Spartańczycy do Grecyi, udał się za nim i K. Ponieważ już poprzednio Ateny skazały go były za zbrodnię stanu na wygnanie, chociaż niewiadomo dokładnie, czy za udział jego w wyprawie Cyrusa, czy też za skłonność samą do spartańskiego sposobu życia, zniechęcił się K. w końcu zupełnie do własnych ziomków, zwłaszcza że nauczyciela jego, Sokratesa, Ateńczycy na śmierć byli skazali. K. w bitwie pod Koroneą (394), stanął w szeregach Spartańczyków przeciw wojsku sprzymierzonemu, w którem także wielu jego ziomków ateńskich walczyło. Poświęcenie K-a wynagrodzili Spartańczycy hojnie, ponieważ mianowali go „gościem miasta" (ob. Proksenie), a około r. 387 obdarzyli go włością, pod in. Skillus. Tutaj, w sielskiem zaciszu, przeżył K. blizko 17 lat, oddany rodzinie i ulubionym zajęciom swym, jak łowom, hodowaniu koni i gospodarstwu; tutaj też większą część dzieł swych napisał. Kiedy się K. ożenił, niewiadomo. Z żony Filezyi miał dwóch synów, Dyodorosa i Gryllosa, którzy za sprawą Agezylausza w Sparcie wychowanie otrzymali, później jednak przy rodzicach w Skillus żyli. Gdy po bitwie pod Leuktrą w r. 371 Elej-czycy znowu Skillus wraz z całym obwodem zajęli, musiał K. ze swej włości uchodzić i schronił się najpierw do miasta Lepre-on, w Arkadyi Tryfylskiej, a później do Koryntu. Mimo że naonczas, około r. 369, Ateńczycy banicyjny dekret na K-a znieśli, nie wrócił K. do ojczyzny; natomiast posłał obu synów swych, aby w wojnie, którą Ateńczycy, sprzymierzeni ze Spartańczykami, wiedli przeciw Te-bom, udział wzięli. W potyczce, którą konnica pod Mantyneą krótko przed walną bitwą stoczyła, zginął Gryllos, ulubieniec ojca. Na wieść żałobną, która doszła K-a właśnie, kiedy ofiarę bogom miał składać, zdjął zaraz wieniec z głowy. Gdy jednak usłyszał jak chlubną śmierć poniósł Gryllos, uwieńczył znowu głowę i wyrzekł: „Wiedziałem, że śmiertelnego spłodziłem". Umarł K. w bardzo podeszłym wieku w Koryncie około r. 355. Syn Diodo-ros przeżył ojca.—K. łączył w sobie niezwykłą urodę ciała z zaletami duszy, pod wpływem Sokratesa w całej pełni rozwiniętami; może on uchodzić za godnego w swej osobie reprezentanta owej przez Greków sławionej xaXoxaY<xiKa. Um^sł jego praktyczny nie troszczył się o spe-kulacye filozoficzne. Ciemną plamą w jego życiu pozostanie brak miłości ojczyzny (wstręt jego ku demokratycznej konstytucyi Ateńczy-ków i nadzwyczajną predylekcyą do Spartań-czyków dzielił z nim Platon i inni uczniowie Sokratesa). Niebuhr („Kleine Schriften" t. I str. 467) mieni go najwyrodniejszym synem, jakiego kiedykolwiek ziemia ojczysta wyprzeć się musiała. W sprawach religijnych okazywał K. dziwny konserwatyzm: wierzył święcie w skuteczność ofiar i we wróżbitów, a to z całą zabobonnośeią ludową. To właśnie w czasach już rzymskich, kiedy mistycyzm przejmował umysły, uświęciło powagę K-a. Jako pisarz nie dosięgnął pod względem bogactwa myśli i głębokiego pojmowania rzeczy mistrzów takich, jak Tucydydes i Platon. Braknie mu w przedstawieniu faktów historycznych szerokiego poglądu, ponieważ na wszelkie zawikłania polityczne zapatruje się ze stanowiska moralisty i stratega. Wszelako zawdzięcza K. najwyższe uznanie czarującemu wdziękowi swego języka, który uchodzi za najpiękniejszy kwiat attycy-zmu, mimo że K. w wyborze wyrazów, często od innych pisarzy attyckich się różni. Nazywano go „pszczołą attycką, muchą attycką" i opowiadano, że na ustach jego bogini Peitho ( = namowa, przekonanie) królowała. Na szczególną pochwałę zasługuje artystyczne zaokrąglenie i przezroczystość konstrukcyi jego pe-ryodów, w których cała trzeźwość umysłu się przebija, nadając mu ową jucunditas inaffec-tata, którą Kwintylian (10,1,82) słusznie w jego stylu podziwia. — Z dzieł K-a około 40 ksiąg dostało się nam w spuściźnie. Jako najgłówniejsze wymienić pomiędzy niemi wypada: I. Historyczno-polityczne dzieła. 1) Kópoo avś[3aatę, 7 księgach (tytuł od pierwszej części, obejmującej tylko pierwsze 6 rozdziałów I-ej księgi, w której opisuje autor wyprawę Cyrusa od wybrz. morskiego w głąb’ wyżej położonej Azyi). Główną treść dzieła stanowi odwrót 10 000 Greków po bitwie pod Kunaksą, którym K. dowodził. Jak z ustępu w innem jego dziele (Hellenika, 3, 1, 2) wynika, ogłosił K. ten utwór pod pseudonimem Syrakuzańczyka Temistogenesa.—2) łEXXy)-vtxa, „Historia Graeca", w 7 księgach. Utwór ten zamierza być dalszym ciągiem dzieła Tu-cydydesa, gdyż bezpośrednio z zakończeniem jego się wiąże (411 - 404). Opowiadanie oschłe, w stylu nierówne, w kilku tylko ustępach, jak w o-pisie procesu arginuskiego, nabiera silniejszej werwy. Wszędzie przebija predylekcyą K-a ku Sparcie i szczególna antypatya kuTebom.—

3) Kópoo rcaiSeia, „Institutio Cyri", Cyropedya w 8 księgach, napisana w rodzaju romansu tendencyjnego, w którym przedstawiony jest żywot starszego Cyrusa, króla Persów, jako ideał dobrego władzcy. Całość uważać można raczej za panegiryk na cześć monarchii absolutnej.—4) AY7]atXaoę, „Agesilaus", panegiryk, wielbiący Agezylauszall (ob.), stanowi niejako uzupełnienie Dziejów Greckich, które K. głównie niemal poświęcił pochwałom tego

5) ‘Iśpcov, „Hiero",

Wielki nieład, który kilku

CD i—*

króla spartańskiego, mniejsza rozprawa, ujęta w formę dyalogu pomiędzy poetą Symonidesem a starszym Hie-ronem, tyranem syrakuzańskim, rozprawiającymi o zaletach, jakiemi się wyróżnia życie zwyczajnego obywatela od jedynowładzcy, tyrana, i o środkach, jakiemi władzca taki kraj swój uszczęśliwić może.—6) AcoteSatp/mow 7roXtTs(a, „De republica Lacedaemoniorum", broszura polityczna, napisana w duchu Cyropedyi, z wyraźną intencyą idealizowania konstytucyi spartańskiej.—7) ’Ai>y]vaĆGt)v 7coXrcsta, „De republica Atheniensium", odpowiednik do poprzedniego dzieła. Według nowszych badań powstała ta rozprawa, mylnie K-owi przypisywana, prawdopodobnie w r. 424 przed Chr., a z wszelką pewnością przed r. 413. Autora jej domyślają się uczeni w Krytyasie (ob.) albo też we Frynichosie (ob.). — 8) Hópot 7cspi tipooó<5(*)v, „De reditibus",O dochodach, dziełko, zawierające program reformy finansowej w Atenach, który się na należytem wyzyskaniu rządowych kopalni srebra w Laurion zasadza.—II. Filozoficzne dzieła K-a: 1)

’A7roXoY(aS(oxpaTooę, „ApologiaSocratis", Obrona Sokratesa, referat z mów, w których Sokrates sędziom i przyjaciołom niewinności swej dowodził. — 2) ’A7ro[jLVY][jLovsó[iara Ecoxpd-Tooę, „Memorabilia Socratis", Wspomnienia Sokratesa, w 4 księgach, dzieło, które z praktycznego stanowiska opisuje, ile Sokrates jako wychowawca zdziałał, jak przykładem swym i naukami wszechstronnie innym dobro tylko świadczył. Zamiarem K-a, wyraźnie w przeciwstawieniu do Platona, jest wierne zdanie sprawy z tego, co i jak Sokrates w i-stocie uczył, nowszych uczonych pobudził nawet do zaprzeczenia autentyczności tego dzieła, niezawodnie w taki sposób tłómaczyć należy, że autor dochowany do naszych czasów tekst publikował w Koryncie, jak się zdaje, po raz drugi, z uzupełnieniami bardzo dowolnemi. — 3) Oixovop,ixóę, „Oeconomicus", drobny, udatny u-twór, uzupełniający Wspomnienia Sokratesa, zawiera w formie rozmowy Sokratesa z Kry-tobulosem rady, w jaki sposób gospodarstwo domowe, ze szczególnem uwzględnieniem agronomii, którą K. matką i żywicielką wszystkich sztuk pięknych zowie, prowadzić należy. Cicero przetłómaczył to dziełko na łacinę. — 4) Sop,7cóo'ov :piXoaó<p(ov, „Convivium philosophorum", Biesiada filozofów, opis biesiady w domu bogatego Ateńczyka, Kalliasa, podczas której obecne osoby, także Sokrates, nad rozmaitemi tematami dyskutują.—III. Literackim owocem ulubionych sportów K-a są pisma: 1) ‘l7C7cap-ytxóę, „Hipparchicus", dziełko, przeznaczone dla dowódzcy konnicy; bardzo trafne uwagi, w jaki sposób można zreformować konnicę ateńską — 2) IlepŁ t7mx^ę, „De re eąuestri", praktyczne wskazówki dla zwyczajnego kawale-rzysty względem kupna i tresowania konia, o-raz wyekwipowania jeźdźca. — 3) KtmjTfetotóę, „Cynegeticus", mieści obok wymownej pochwały myśliwstwa wiele doskonałych uwag co do tresowania psów łowczych.—Wydania dzieł K - a: a) w s z y s t k i c h: „Editio princeps“ wszystkich dzieł jego, z przedmową F. Melauchtona (Schwabisch Hall 1540, 31.); nast. wydania wyszły w Bazylei r. 1545 (z łacin, tłom.) i r. 1555; wydali je także: Stephanus H. (Paryż 1561 i 1581); Loe-wenklau I. (z łacin, tłómaczeniem, Bazylea 1569, 1572, Frankfurt 1594); Weis Ed. (Oksford 1793, 5 t.); Thieme K. A. (Lipsk 763 i nast., 4 t., i 1798 i nast., 6 t., z kom nta-rzem B. Weiskego); Schneider I. G. (Lipsk 1790 -1815, 6 t.); Kiihner i Breitenbacb (w Ja-cobsa i Rosta „Bibliotheca Graeca", Gotha 1828--1847, 4 t.); Gaił I. B. (Paryż 1797 — 1814, 7 t. z atlasem, z franc. i łac. tłómaczeniem); Didot E. (Paryż 1838, z łac. tłómaczeniem); Sauppe G. (Lipsk 1867 —1870, 5 t.); Schenkl (Berlin 1869 i nast.). b) „Expeditio Cy-ri“ wydali: Hutchinson T. i Morus S. F. (Lipsk 1775); Zeune I. C. (Lipsk 1785); Diudorf L. (Lipsk 1824, 1825, 1826); Kruger C. W. (Hal-la 1826, 7-e wyd, Lipsk 1888; Berlin 1845, 1850); Poppo E. (Lipsk 1827); Bothe F. H. (Lipsk 1844); Hertlein F. K. (Lipsk 1849; 3-e wyd. 1855); Hug (Lipsk 1878); Cobet (Leyda 1859, 1881); Vollbrecht (8-e wyd., Lipsk 1887); Reh-dantz i Carnuth (6-e wyd. Berlin 1888); Gemok (Lipsk 1899, wydanie krytyczne). —c) „Historia Graeca" wydali: Morus S. F. (Lipsk 1778), Bothe F. H. (Lipsk 1823); Dindorf L. (Lipsk 1824); Cobet (Amsterdam 1862, 1880); Kurz E. Monachium (1874); Biichsenschutz (6-e wyd. łapsk 1880- 1891); Breitenbach (2 e wyd. Berlin 1874 —1884); Zurborg i Grosser (2-e wyd. Gotha 1882 — 1903); Gilbert (Lipsk 1889); Keller O., (Lipsk 1890, wydanie krytyczne). — d) „Institutio Cyri" wydali: Hutchinson T. i Morus S. F. (Lipsk 1774, 1784); Zeune I. C. (Lipsk 1780); Poppo E. (Lipsk 1821); Dindorf S. (Lipsk 1824); Bornemaun F. A. (Lipsk 1840); Kuinoel Ch. T. (Lipsk 1803, z komentarzem Fischera); Hertlein i Nitsche (4-e wyd. Berlin 1876 —1886); Breitenbach (3-e wyd. Lipsk 1875 i nast.); Hug (Lipsk 1878, wyd. krytyczne z podobizną kodeksu paryskiego nr. 1640). e) „Agesilausa" wydali: Sauppe G. A. (Helmstaedt 1841); Heiland C. G. (Lipsk 1841). f) „Hierona“ wydał Sauppe (Helmstłidt 1841). g) „De republica Lacedaemo-niorum" wyd. Haase (Berlin 1833). h) „De republica Atheniensium wydali: Kirchhoff (Berlin 1874; 1878; 1881); Wachsmuth (Getynga 1874); Schmidt M. (Jena 1876); Rettig (Wiedeń 1877); Miiller-Striibing (Getynga 1880); Belot (Paryż 1880); Lange L. (Lipsk 1882). i) „De reditibus" wydał Zurborg (Berlin 1876). j) Apologię Sokratesa wydali: Bornemann (Lipsk 1824); Herbst G. A. (Halla 1830). k) „Memorabilia" wydali: Er-nesti I. A. (Lipsk 1772); Zeune i Schneider 2.

G. (Lipsk 1790); Dindorf W. (Lipsk 1824);

comis amoribus“. Układ i treść romansu tego przypominają żywo parę wiernych kochanków, Abradatesa i Panteę, z Cyropedyi Ksenofon-t a (ob.), a zarazem i niektóre szczegóły z 0-dyssei Homera. Dwoje kochanków, Abrokomes i Anthia, która, podobnie jak Penelope, wszelkim pokusom się oparła, opowiadają sobie,

Herbst G. A. (Halla 1827); Schneider Z. G.

(Lipsk 1816); Bornemann F. A. (Lipsk 1829);

(Lipsk 1824); Lange (Halla 1825); Herbst (Halla 1830); Hanow (Halla 1835); Sauppe G. A. (Helmstaedt 1841); Meliler (Leyda 1850). —

m)    „Hipparchicus" wydali: Couyier (Paryż 1818 z franc. tłómaczeniem); Jacobs F. (Gotha 1825, z niem. tłómaczeniem); Cerocchi (Berlin 1901).

n)    „De re eąuestri" wydali: Couvier i Jacobs z poprzedzającem dziełem; Tommazini (Berlin 1902). —o) „Cynegeticus" wydał Pierleoni (Berlin 1902). —Słowniki do dzieł K-a wydali: Sturz, Lexicou Xenophonteum (Lipsk 1801—1804, 4 t.); Sauppe G., Lexilogus Xenophonteus (Lipsk 1868). Na polski język przełożyli następujące dzieła: Mrongowiusz „Anabasis" (Gdańsk 1831); Bronikowski A.: O dochodach Ateńskich („Czas", dodatek lipiec 1858); tenże: Cynegetyk czyli łowiectwo (dod. do „Czasu", styczeń 1860); tenże: Ekonomik (Poznań 1857). Por. Estr. — Na niemiecki język tłómaczyli K-ta: Walz, Campe, Hertlein, Finike (Stuttgart 1854 i nast.); Forbiger (Stuttgart 1879 i nast.). — Literatura. Boeckh Aug. „De simultate, quae Platoni cum X-e intercessisse fertur" (Berlin 1811); Kruger „De X-tis vita“ (Halla 1822); Nobbe C. F. i. „Vita X-tis e Diogeue Laert. additis annotationibus" (Lipsk 1826); Bornemann „Ad X-tis Cyrop." (Gotha 1828); Delbruck Fr. „X., eine Rettung seiner von Niebuhr gefahrdeten Ehre“ (Bonn 1829); Rankę „De X-tis vita et scriptis" (Berlin 1851); Croiset ,,X., son cara-ctere et son talent“ (Paryż 1873); Roquette „De X-tis vita“ (Królewiec 1884); Hartmann „Analecta X-tea" (Leyda 1887); tegoż „Ana-lecta nova“ (1889).—Względem wyprawy K-a por. jeszcze: Moltke „Briefe aus dem Orient" (Berlin 1858); Koch (Lipsk 1850); Herzberg (Halla 1861, 2-e wyd. 1870); Strecker i Kiepert (Berlin 1870); Robion „itineraire des Dix-mil-le“ (Paryż 1873); Strecker (Berlin 1886); Treu-

S. Drz.

Sauppe G. A. (Lipsk 1834); Kiihner R. (Gotha 1841; 4-e wyd. Lipsk 1882); Seyffert M. (Brandenburg 1842; 4-e wyd. Lipsk 1883); Breiten-bach (6-e wyd. Berlin 1889); Gilbert (Lipsk 1888). 1) „Oeconomicus" wydali: Zeune I. C. kiedy po długich błąkaniach spotkali się na w. (Lipsk 1778, 1782); Herbst E. (Lipsk 1840); Rhodos, wszystkie doznane przygody. Na wzór Breitenbach (Gotha 1841); Holden (Londyn Odyssei wtrąca K. liczne epizody do opowie-1895). ł) „Convivium philos.“ wydali: Bornemann ści, niekiedy zbyt urywanej, w ogóle potoczystym językiem napisanej. — Wydali utwór ten: Coechi A. ^Londyn 1726); Lucca (1781, z łac. tłómaczeniem); Mitscherlich (Dwamosty 1794, w ,,Scriptores erotici“, tom III); Locella A. M. (Wiedeń 1796); Peerlkamp (Harlem 1818, z łac. przekładem); Passow Fr. w ,,Corpus scriptorum eroticorum Graecorum" (tom II, Lipsk 1832). Na niemiecki język przełożył dzieło to i kry-tycznemi uwagami opatrzył Krabiuger F. G. (Monachium 1791).—Por. Schnepf „De imita-tionis ratione inter Heliodorum et Xenophontem Ephesium“ (Kempten 1887); Chassang „Histoi-re du roman dans l’antiquite“ (Paryż 1862); Nicolai „Entstehung und Wesen des griechi-schen Romans" (Berlin 1867); Rohde „Der griechische Roman und seine Vorlaufer“ (Lipsk 1876); Schwartz „Fiinf Vortrage iiber den grie-chischen Roman" (Berlin 1896).—3) K., rodem z Aten, syn poety Eurypidesa, był w r. 429 przed Chr. jednym z ateńskich dowódzców pod Potydają, która się im poddać musiała; mniej szczęśliwą była jego następna wyprawa, przeciw Chalcydyjczykom i Beotczykom podjęta.— Por. Thucydydes, 2, 70; 79.— i) K., rodem z Aj-gejon, w Achai, należał do poselstwa szlachetnych Achajczyków, którzy na podstawie umiarkowanych warunków pokój pomiędzy Filipem III, królem Macedońskim a Rzymianami do skutku przyprowadzić zamierzali.—5) K., znakomity rzeźbiarz i topnik (giser), który dla miasta Megalopolis razem z Kefisodotosem posąg Zeusa, królującego na tronie, a dla świątyni w Tebach posąg bogini Tyche, piastującej młodego Plutosa, razem z Kallistonikosem z bronzu odlał. — Por. Pausanias, 8, 30; 5;

9, 16, 1.

Ksenokles, gr. EevoxX7j<;: i) Architekt, rodem z m-sta Liudos, który według epigramatu, mylnie Symonidesowi przypisywanego, wybudował most przez rzeczkę Kephissos wiodący, przez który pielgrzymi zdążali do Eleusis; on też dokończył budowy kaplicy, TsXsonrjpiov, w Eleusis, którą Koroibos był rozpoczął. 2) Syn Sofoklesa. 3) K., syn Kar ki nosa (ob.), z którego żarłoczności i lichego uzdolnienia do pisania tragedyi szydzili bezlitośnie spółcześni ko-medyopisarze Platon i Arystofanes. W r. 415 przed Chr. dostał on w konkursie dramatycznym za

S. Drz.

enfeld (Naumburg 1890).

Ksenofon. Pod tem nazwiskiem Starożytność znała prócz powyższego pisarza i wodza jeszcze: 1) Gajus Stertinius Xeno-phon, z wyspy Kos, lekarz przyboczny ces. Klaudyusza, którego otruł z rozkazu Agryppiny.—Por. Tacitus, Annal. 12, 21; 67.—

2) K. rodem z Efezu, grecki romansopi-sarz, żył prawdopodobnie w III w. po Chr., swątetralogią(0'.<5i7rooę, Aoxdcov, Bdx/ai, 'AD-d^aę) napisał 'Ecpsoooota, Epliesiaca, albo Ta xara pierwszą nagrodę, ku wielkiemu a j słusznemu AviK&v xai ’A[3poxóp,'/jv, ,,De Anthiae et Abro- I oburzeniu przyjaciół Eurypidesa, równocześnie

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. I. Tom XLI. Z#sz. 326a

z nim o prym się ubiegającego. Źródła wspo- kryjską. Ponieważ pisał on także poemata minają jeszcze jego sztukę Moeę ( = Myszy). osnowie heroicznej, zowią go też poetą dyty-Z dzieł tych nieznaczne tylko szczątki się do- rambicznym. 2) Rodem z wyspy Rhodos, napi-chowały. Niektórzy krytycy twierdzą, że dwóch sał epigramat na Lizydykę, ogłoszony w Anal. było tragików, imię K. noszących, z których 2, 256; 2, 213 wyd. lipskiego. 3) Grecki grama-jeden miał być ojcem Karkinosa. —Por. Meine- tyk, pochodzący z wyspy Kos, objaśniał pierw-ke „Hist. crit. comic. Graec.“, str. 505 — 517; szy wyrażenia zachodzące w dziełach Hip-Welcker „Die griech. Tragoedie", str. 1016— pokratesa; dzieło to, bardzo chwalone, nie prze-1024; Kayser „Hist. crit. tragic. Graec.“, str. chowało się.

na

S. Orz.

84—105; Wagner F. W. „Fragm. trag. Graec.“ Ksenon, gr. Sśvoov: 1) Poeta nowszej koine-t. III str. 95).    4) Wysoko przez Agesylaosa, dyi Attyckiej; por. Meineke „Hist. crit. comic.

podczas wyprawy jego, w r. 398 przed Chr. do Azyi Mniejszej, ceniony dowódzca konnicy lacedemońskiej. 5) Podskarbi Aleksandra, za którego pośrednictwem Patrokles (ob.) otrzymał obszerny opis krajów podczas wojennych wy praw króla zwiedzanych, a szczególnie Indyi. 6) Krasomówca ateński, którego zbytkowną biesiadę poeta Matron (ob.) sparodyo-wał.

Graec.“ (t. I str. 500); drobne szczątki dzieł jego zebrał Meineke we „Fragm. comic. Graec.“ (t. IV str. 516; str. 1184 mniejszego wydania). 2) Gramatyk Aleksandryjski, który razem z Hellanikosem (ob.) twierdził, że Homera Iliada i Odyssea są utworami dwóch różnych poetów; zwano stąd obu gramatyków %idpitov-isę ( — dzielący, rozdzielający). 3) Malarz gre-

7) Rodem z Adramyttium, w Myzyi, je- cki, rodem z Sycyonu, uczeń Neoklesa; żył za den z najznakomitszych krasomówców, z któ- czasów Aratosa; Pliniusz („Nat. Hist.“ 35, 11, rymi Cicero podczas pobytu swego w Azyi    40) zalicza go pomiędzy sławniejszych arty-

S. Drz.

Ksenotym, minerał, tetragonalny fosforan itru YP0₄, twardość4—5., ć. wł. 4.5.; czerwony, żółty, w połysku tłusty, optycznie dodatni. Hi-teroe (Norwegia), Ytterby (Szwecya).

Kserodermia (z grec. fropóę — suchy i tó Sśp|jia—skóra), czyli skóra pergaminowata, barwikowa, jest chorobą rozpoczynającą się zazwyczaj od dzieciństwa — częściej u dziewcząt niż u chłopców, drogą dziedziczenia. Choroba ta może istnieć lata całe na jednem miejscu lub też przechodzić na części sąsiednie, wywoływać powstawanie nabłoniaków i raków i być ostateczną przyczyną śmierci. Zwykle na początku w miejscach, gdzie się znajduje skóra nieprzykryta, zjawiają się na niej miejsca suche, pokryte obficie barwikiem żółtym, przypominającym piegi, lub ciemnym, a nawet czarnym. Obok miejsc zabarwionych występują miejsca skóry pozbawione barwika—białe, zanikowe. Również wyraźnie występuje rozszerzenie naczyń i liczne brodawki różnej wielkości, z których mogą powstać nabłoniaki i raki. Najsilniej zajęte bywają twarz, szyja i powierzchnia grzbietowa dłoni. Skóra ulega zanikowi i silnie obciąga części pod nią leżące, przyczem nabiera połysku mocnego. Wskutek obciągania się skóry otwory nosa i ust zmniejszają się. W kątach ust zjawiają się nadżarki, powieki ulegają wywróceniu, a cała twarz zeszpecą się. Nabłoniaki i raki, powstające następczo, ulegają rozpadowi i tworzą owrzodzenia. Czasem K. obejmuje piersi i całe ciało. Niektórzy badacze porównywają ją ze starością przedwczesną; zanik skóry, zabarwienie i rozrost nabłonka następują w niej podobnie jak u starców. Przyczyną choroby jest zapalenie skóry przewlekłe, prowadzące do jej zaniku i odkładania się barwika. Oprócz K-i barwikowej istnieje także K. zanikowa rozlana.

w r. 78 przed Chr. przestawał.    s,T1rz    stów).

z. w.

Ksenokrates: 1) (grec. Eevoxpanję), filozof grecki (* 396—f 314 przed Chr.), rodem z Chalcedonu (ob.), uczeń i od r. 339 następca (po Steusipposie [ob,]) Platona (ob.) w Starszej Akademii, na której czele stał do samej śmierci. Uczniami K-a byli Polemon, Krantor i Zenon. Dla prawości jego charakteru Ateńczy-cy niejednokrotnie używali go do misyj dyplomatycznych. K. opracował wszystkie działy filozofii, a także arytmetykę, geometryę i astronomię, doszły nas wszakże jeno niewielkie fragmenty jego prac. Platoński podział filozofii na dyalektykę, fizykę i etykę K. pierwszy wyraźnie przeprowadził. K. utożsamia idee z liczbami i na podstawie nauki o liczbach buduje swoistą teologię mistyczną, usiłując naukę Platona w ostatecznej jej formie ująć w zamknięty system, przyczem chętnie posługiwał się wymienionym podziałem filozofii na 3 części. O K-m: R. Heinze „Xenokrates, Darstel-lung der Lehre und Sammlung der Fragmentem (Lipsk 1892). 2) K., lekarz z Afrodisias, żył spółcześnie z Galenusem; w I w. po Chr. napisał rzecz o spożywaniu zwierząt, z której zachował się wyjątek o jadalnych zwierzętach wodnych, zawierający wszystkie ówczesne wiadomości o rybach i mięczakach (wydał Ideler:

Hr.

„Physici et medici graeei minores“ Berlin 1841.)

Ksenokrytos, gr. Eevóxpitoę: 1) Poeta grecki, rodem z miasta Lokri, od urodzenia niewidomy. Plutarch (De musie. 9; 10) zalicza go razem z Taletasem i Ksenodamosem do starszych poetów, tworzących peany (ob.), mieniąc ich z tego względu założycielami drugiej epoki muzykalnej w Sparcie. Wielkiego znaczenia K. dla muzyki greckiej dowodzi fakt, że Grecy do teoryi swej muzyki przyjęli na podstawie pieśni jego tak zwaną harmonię lo-

pada całemi warstwami.

wstąpił po śmierci

W chorobie tej, od biodra do podeszwy, lub od ramienia do dłoni, skóra jest lśniąca i silnie naciągnięta, blada i łuszcząca się. Naskórek od-

I»r L. W.

Kserkses, gr. Eśpfrrję,' łac. Xerxes, także Xerses, po staropersku Ks.2ajars.2a i Chsza-jarsza, w transskrypcyi angielskiej Kshayarsha i Khshayarsha (=potężny mąż), po egipsku Chszyarsz,    Chrzerysz: 1) K. I, król Per

sów, syn Daryusza i Atossy, córki Cyrusa, ur. około 519 przed Chr , ojca w r. 485 na tron, nie bez zwyczajnych w owej dynastyi intryg haremowych. Podbiwszy, z pomocą brata swego Ach ijmenesa, Egipt i Ba-bylonię, które się z pod jarzma perskiego wyzwoliły były, rozpoczął za poduszczeniem dzie-wierza swego Mardoniusza, jako też członków wypędzonych z kraju rodzin tyranów greckich, jak Alenadów i Pizystratydów (znęcony wróżbami przeróżneini i marami senuemi,, mimo ostrzeżeń wuja swego Artabanosa) zbrojenia przeciwko Grecyi, które kilka lat trwały. Celem równoczesnego podbicia Greków sycylijskich zawarł z Kartagińczykami przymierze osobne. Według świadectwa Ktezyasza wynosiła armia lądowa w Azyi 800 000 pieszego wojownika, a prócz tego 80 000 konnicy; flota liczyła 1200 okrętów wojennych. Herodot tymczasem, opierając się na mylnych przypuszczeniach, liczy przeszło dwa miliony wojska na lądzie i na okrętach, pomijając nieprzejrzane tłumy taboru ogromnego. Krytyka nowożytna znacznie obniża i liczby Ktezyasza, który już sam z siebie nie był nigdy powściągliwym w swych przekazach historycznych. Z punktu zbornego, pod Kri-falla, w ziemi Kappadockiej, wyruszyła armia do Sardes, a ztąd na wiosnę r. 480 pod wodzą K-a przez dwa mosty, na Hellesponcie pomiędzy Abydos i Sestos pobudowane, do Grecyi. Kiedy pierwsze mosty na Hellesponcie burze zerwały, rozkazał król budowniczych mostów ściąć, morzu zaś 300 chłost za jego krnąbrność wymierzyć i kajdany w otchłanie morskie wrzucić. Dla floty, która armii wzdłuż wybrzeża towarzyszyła, rozkazał K. na najwyższein miejscu przylądka Athos, pomiędzy zatoką Stry-mońską a Syngittijską, wykopać kanał na 80 stóp szeroki. Bez napotkania oporu przybyła armia lądowa przez Tracyę i Macedonię do Tessalii. Dopiero w Wąwozach Termopylskich, stawili Grecy pod wodzą Leonidasa (ob.) Persom czoło po bohatersku. Tegosamego dnia potykała się także flota grecka z perskiemi okrętami około przyl. Artemision, bitwa ta była nierostrzygniętą. Skoro Persowie przez zdradę Efialtesa (ob ) Termopyle zdobyli, w szybkim pochodzie wtargnęli aż do Attyki, gdzie zdobyli i zburzyli bezbronne Ateny, szczególnie na świątyniach bogów okropną zemstę wywierając. Wślad za flotą grecką, która do Saroń-skiej zatoki pod Salaminę się cofnęła, popłynęła armada perska. D. 23 wrześ. r. 480 starły się tutaj w wązkiej cieśninie obie floty; Grecy stanowcze odnieśli zwycięstwo. Rozparty na tronie, na lądzie pobudowanym, był K. świadkiem naocznym straszliwego pogromu. Za sprawą przebiegłego Temistoklesa (ob.) pośpieszył zaraz z odwrotem z resztą floty do Sestos, a z wojskiem do Sardes. W Grecyi pozostawił Mardoniusza na czele 300 000 żołnierza, aby wojnę na lądzie dalej toczył. Kiedy układy pokojowe skutku nie osiągnęły, nastąpiła 25 wrześ. r. 479 podPlatajami (Plateje) walna bitwa, w której Grecy Persów na głowę pcbili. Mardoniusz padł na placu boju. Zwycięstwo to świetne wyzwoliło Greków ostatecznie z pod perskiej nawały. Kiedy zaś tegosamego duia także w Azyi Mniejszej pod Mykale perska armia lądowa i flota klęskę poniosły, mogli odtąd barbarzyńcy toczyć tylko wojnę odporną (od r. 479—449 przed Chr.). Na wieść o bitwach, przegranych pod Platajami i Mykale, powrócił K., przekonawszy się że o podbiciu Grecyi ani marzyć nie może, śpiesznie do Suzy, zburzywszy jeszcze poprzednio dla ukojenia zemsty wspaniałe świątynie w Babylouie. Od tego czasu chyli się ogrom państwa perskiego wyraźnie ku upadkowi, chociaż przepyszne budowle, wznoszone natenczas w stolicach państwa, Persepolis i Suzie, jako też śmiała wyprawa zamorska, podjęta z rozkazu K-a w celu opły-nięcia Afryki, świadczą o wielkich króla pomysłach. Więcej aniżeli poprzednio odda vszy się teraz zmysłowym chuciom, dożył jeszcze K. straszliwej klęski nad Eurymedontem, którą armii lądowej i flocie perskiej Cymon zadał w jesieni r. 466, aż wreszcie w lipcu albo w sierpniu r. 465 padł sam, równie jak najstarszy syn jego, Daryusz, ofiarą sprzysiężenia, które przeciwko nim uknuli: Artabanos, dowódzca gwardyi przybocznej, i eunuch Mithridates. Wychowany w seraju, rozwiązły, okrutny, znęcający się chętnie nad świętemi obcych bogów przybytkami, przejęty niepowściągnioną dumą, „król królów¹*, jak się sam na inskrypcyach mieni, „pan niezmierzonych krajów, na które nieprzeliczone szczepy się składają, władca możny wielkiej tej ziemi aż po same jej krańce, syn króla Darayavusha (Daryusza), Achajmenida**, umiał w formalnym ceremoniale dworskim godność królewską reprezentować, jednak nie miał ani energii, ani tyle znajomości rzeczy, by na wzór ojca swego, mógł, sterem ogromnego państwa kierować.—Pismo Św. wspomina K-a w księgach Star. Testamentu pod nazwiskiem Ahasverusa (ob.), a opowieść o pięknej Esterze (ob.) zgadza się we wszystkich głównych szczegółach dokładnie z tradycyą starogrecką. — Por. Herodot, księga 7 i 8; Justinus, 2, 10 i nastg Nepos, Themistocles; Diodorus Siculus, II, 69. 2) K. II, jedyny do następstwa uprawniony syn Artakserksesa I, objął rządy państwa na początku r. 414 przed Chr., lecz już w półtora m-ca potem zamordował go brat przy

Dr J. P.

rodni Sekyndianos, zwany zwyczajnie Sogdia- i wne znaczenie króla, pana, władcy i przeszło nos, którego znowu po 7 miesiącach Daryusz j w termin, oznaczający pana duchownego II, przydomek Nothos noszący, ze świata zgła- i wogóle osobę duchowną. Tosamo z wyrazem dził. Według innej tradycyi zamordował K-a, Ksieni a Księżna.

kiedy był wstanie nietrzeźwym, rzezaniec Phar- Książ, m-ko w W. Ks. Poznauskiem, pow. nakyas.—Por. Diodorus Siculus, 12, 64; 71; Sremskim, wspomniane po raz pierwszy w dy-Herodot 3, 2. 3) K. III, zwany także Arses plomacie z r. 1234 (sędziowie polubowni nakazu-albo Oarses, zasiadał na perskim tronie 337— ją klasztorowi norbertańskiemu we Wrocławiu 336 przed Chr. z łaski B ago asa (ob.), który dać w posiadanie kościołowi św. Wawrzyńca króla Artakserksesa III, noszącego przydomek w Kaliszu wieś Książ). D. 31 stycz. 1298 r. Ochos, otruwszy pod pozorem dochowania wier- Andrzej, b-p poznański, dzieląc archidyakonat ności dynastyi Achemenidów, dbał tylko o wła- poznański na 3 archidyakonaty, przyłączył kościół sne cele; dlatego też kiedy młody król nieco samodzielności okazywać począł, nie zawahał się i jego trucizną z drogi uprzątnąć. 1) Książę, panujący w jednej części Armenii Większej, w rezydencyi Arsamosata, zyskał, oddawszy hołd syryjskiemu królowi Antyochowi III (ob.), od niego nietylko potwierdzenie swej władzy, lecz nadto w osobną nagrodę rękę siostry króla, Antiochis. 5) Jeden z pięciu synów Mitrydatesa VI, króla pontyjskiego, którzy jako jeńcy wojenni uświetnili tryumfalny wjazd Pom-

S. Drz.

Dr. S. K.

pejusza do Rzymu.

Kseroftalmus (łac. XeropJiihalmus, z gr. £/jpóę—suchy i ó ocpfiaAp-óę—oko), zeskórnienie spojówki i rogówki. Jest to choroba ciężka i nieuleczalna oka, polegająca na zmianach powstających w spojówce powiek i gałki ocznej, a dalej także i na rogówce. Odróżniamy dwa rodzaje cierpienia tego: l)zbliznowaeenie częściowe spojówki (Xerophthalmus gla-ber) i 2) zeskórnienie łuszczko watę spojówki i rogówki (X. sąuamosus). — Postać pierwsza zasadza się głównie na zwyrodnieniu bliznowatem spojówki powiek, przy-czem i spojówka gałki ocznej marszczy się promienisto dokoła rogówki. Równocześnie wydzielina wilgotna błony tej zmniejsza się znacznie, a chory odczuwa dotkliwie suchość oka. Rogówka oka dotkniętego mętnieje i staje się mniej lub więcej łuszczkowatą. Wskutek zmian tych powstaje utrudnienie ruchów gałki ocznej, oraz upośledzenie wzroku. Postać druga wiedzie do zbliznowacenia zupełnego całej spojówki, przez co powierzchnia jej kurczy się do tego stopnia, że ruchy gałki ocznej i powiek stają się nieomal niemożebnemi, a szczelina między powiekami ulega zacieśnieniu bardzo widocznemu, przytem wydzieliny ustają, a powierzchnię błony pokrywają łuszczące się nabłonki suche. Zmiany w rogówce są takie same jak w postaci pierwszej, ale występują znacznie silniej, wywołując oślepnienie zupełne. Przyczyną zmian tych bywa najczęściej jaglica (ob.), ale również sprowadzić je mogą różne cierpienia inne, zwłaszcza wszelkie zapalenia przewlekłe spojówki, lub uszkodzenia jej przez oparzenie, albo przez ciała żrące.

Ksiądz, słowo to pierwotnie oznaczało tosamo co książę (ob.), z którem ma wspólny źródłosłów. Z biegiem czasu straciło swe da-w K-u do średzkiego. Książ był już pono w w. XIII miastem jako stolica kasztelanii. Jako kasztelanów K-a wymienia Kod. Wielkopolski 1273 r. Wojsławm, 1287 r. Czesława, 1296 r. Borysława, od r. 1366 — 1383 Benjamina. Kasztelania ta przestała, zdaje się, istnieć w XV w. W XVI w. zbudowali luteranie w K-u kościół, w którym 1560 r. odprawili synod, W końcu XVIII w. był dziedzicem K-ża Ignacy Zakrzewski, poseł na sejm czteroletni, prezydent Warszawy, później nabyli K. Budzi-szewscy. W r. 1800 było domów 96, mieszkańców 707, z tych dziesiąta część żydów. D. 29 kwiet. 1848 r. Polacy pod Floryanem Dąbrowskim stawili zacięty opór pruskiemu pułkownikowi Brandtowi, który* wbrew konwencyi jaro-sławieckiej z przeważającemi siłami na nich uderzył. Po rozbiciu nielicznej jazdy polskiej pod miastem przez pruskich huzarów i ułanówT bronili się Polacy walecznie w K-żu z za wzniesionych naprędce barykad, w końcu, wparci na mały rynek, walczyli jeszcze czas niejakiś pod krzyżowym ogniem artyleryi i piechoty pruskiej, odpierając zewsząd cisnących się nieprzyjaciół. Sam Dąbrowski kosą powala kilku Prusaków, aż, rażony trzema kulami, pada. Mimo to kosynierzy chcą walczyć dalej, wołając: ,,Zginąć chcemy do ostatniego"!, ale pozostały jeden tylko z wyższych oficerów, Leon Smitkow-ski, widząc, że dalszy opór daremny, kapituluje i resztka Polaków składa broń. Wtedy-to Prusacy rzucają się na bezbronnych i wyprawiają straszną rzeź, nie oszczędzając nawet kobiet i dzieci. Dziś K., oddalony o 8 km. od stacyi kolei w Chociczy (Falkstatt), liczy 918 m-ców (593 katolików, po większej części Polaków, 234 ewangelików i 91 żydów). Poczta, telegraf, telefon, kasa oszczędności i kasa pożyczkowa, bank ludowy, kościoły katolicki i ewangelicki, synagoga. „Kodeks Wielkopolski" JM® 160, 770 itd. J. Moraczewski „Wypadki poznańskie z r. 1848", (Poznań 1850, st. 113—118).

Książ Wielki, osada (daw. m-ko) nad rz. Nidzicą, gm. i par. K. W., leży malowniczo na wzgórzu, przy drodze bitej z Miechowa do Jędrzejowa. K-ły: parafialny i poklasztorny, schronisko dla star. i kal., szkoła pocz., pałac ordynatów Myszkowskich. W r. 1906 było 2 605 m-ów (1304 m. i 1 301 k.); 1 052 katol. i 1 553 żyd. Osada starożytna. Stefan, w-da krak., przodek Tęczyń-

Hr.

skich (ok. 1120 r.), pisał się hrabią z K-a. , W r. 1381 Spytko, dziedzic K-a, zakłada klasztor augustyanów i nadaje mu plac pod budowę, a nadto, połowę młyna „wójtowskiego", folwark pod m-em z gruntem, jatkę rzeźniczą. Za Długosza K. posiadał k-ół murów, paraf.; był własnością Jana Rabsztyńskiego, her. Topór; w m-ście był kl-tor Augustyanów. zbudowany wraz z k-łem (murów., dachówką krytym) przez Jaśka z Mielsztyna, kaszt, krak., uposażony zaś hojnie przez syna tegoż, Spytka, i wdowę po nim. W czasie bezkrólewia 1383 r. Semko kazał zburzyć „Ksiądz". Kazimierz Jagiellończyk ustauawia w r. 1485 dwa jarmarki. Zygmunt I uwalnia 1511 miasto od podatków na rok jeden. Dobra K. W. pozostawały długo w rękach Tęczyń-skich i od nich w posagu przeszły do Bonarów. Różnowiercy znaleźli w K-u przytułek i opiekę dziedzica; w r. 1560 odbyli tu 17-y z rzędu synod, na którym licznie zebrana szlachta, wysłuchawszy przedłożonych przez Fr. Stankara zmian w wierze, naukę jego uznała za zgubną i odrzuciła. W tym jeszcze roku odbył się tu 21-y synod kalwiński, któremu przewodniczył Jerzy BI and rat a (ob.). Po śmierci Bonara nabył K. W. 1562 r. Stanisław Barzi, marsz, nadworny, gorliwy katolik, który wyrugował kalwinów i odebrał im k-ół. Od Barzich kupił dobra 1582 Piotr Myszkowski, bp krak., którego synowiec Piotr Myszkowski, w-da rawski, uczyniwszy 1601 z K-a i przyległych majętności or-dynacyę, darował ją bratu swemu Zygmuntowi. Ten przyłączył do niej Pińczów (ob.) i in. majątki i utworzył ordynacyę pińczowską, którą (1727) wzięli w spadku Wielopolscy. W r. 1841 dobra ordynacyi K. W, składały się z fol w. i zamku Mirów, m-sta K. W. i wsi: Głogowia-ny, Częstoszowice, Konarzówka, Wielka Wieś, Wolica, i Moczydło. K-ół par. z ciosu, niewiadomej erekcyi, który istniał już w 1381 r., w w. XVI zamieniony został na zbór kalwiński, wrócony katolikom, uległ w XVIII w. przekształceniom, które zatarły pierwotne formy (są w nim 3 nagrobki Barzich i Tęczyńskich, w kaplicy margrabiów jest grobowiec Piotra Myszkowskiego, b-pa krak.). K-ół przy klasztorze augustyanów, pierwotnie drewniany, w XVI w. zabrany przez kalwinów, w r. 1611 wrócony zakonnikom, którzy wznieśli k-ół murowany (zniszczony w części przez pożar w r. 1741, odbudowany z gruntu 1836 r.). Zamek dziedziców, wzniesiony za m-stem, w XVII w. bogato ozdobiony marmurami i przekształcony, stanowi główną siedzibę margrabiów ordynatów pińczowskich. („Słów. Geogr.")

Książek Władysław, ob. Łętowski Julian.

Książę. TerminK. jaki kniaź, ksiądz pochodzą od tegosamego źródłosłowu, co niem. Konig, tj. od starogerm. Kuning, chuning= król (Kuning powstał z Kunui = ród i dosłownie oznacza „rodowicza"). W języku naszym

K. oznaczał początkowo panującego dynastę i później obok niego, od imienia Karola (Wielkiego) ukazał się nowy termin—król. O stosunku wzajemnym K-a i króla ob. Polska (dzieje). Później za pomocą tego terminu tłómaczo-no tytuły zagraniczne (P r i n z, d u c, F ii r s t (ob. Tytuły w Polsce). Niekiedy obok nazwy K. używano Księdza: „my Zygmunt August z łaski Bożej król polski, wielki ksiądz litewski", ale wcześnie już ten drugi termin przeniesiono na osoby duchowne. Od tegosamego źródło-słowu pochodzi wyraz księżyc; powody ob. Kult (religijny). — Por. J. Karłowicz „Słów. wyraz. obc.“.

Książę, tytuł książęcy służył w dawnej Polsce i w ziemiach litewsko-ruskich jedynie panującym i ich potomkom, i żadna z rodzin pochodzenia niedynastycznego nie śmiała go przybierać. Pierwszy wyłom w obowiązującej tej zasadzie wydarzył się w w. XVI, kiedy dwa możne rody: Radziwiłłów, a nieco później Sapiehów podniesione zostały do godności książąt Św. Państwa Rzymskiego z „Bożęj łaski", który to tytuł zyskał zatwierdzenie przez Zygmunta Augusta. Ten przykład stał się niejako hasłem rozbudzającem ambicyę rodów magnackich. Podszywano się pod pochodzenie książęce, a nadto od końca w. XVI ustawicznie zabiegano w celu uzyskania od sąsiada raku-skiego tytułu książęcego. Zabiegi te wobec niechęci szlachty do wszelkich wogóle wyróżnień i tytułów z racyi równości szlacheckiej, musiały, oczywiście, być czynione ostrożnie; (ob. Ossoliński Jerzy), w r. 1638 tytuł książęcy od Ferdynanda III uzyskali Kouiec-polscy; w 1647 Łubomirscy; dawany też był królewiczom Sobieskim, jako synom króla. W w. XVIII liczba utytułowanych zwiększyła się jeszcze: w r. 1733 Maksymilian Ossoliński został księciem (duc) i parem francuskim, w 1744 — 1754 godność książąt Ś. P. Rzymskiego otrzymali Jabłonowscy i Aleksander Sułkowski, w r. 1764 Rzplta przyznała tytuł książęcy braciom Stanisława Augusta, w r. 1775 nadała go Po-nińskim, w 1780 — 1790 zatwierdziła wraz z in-dygienatem książętom Anhalt, de Ligne i de Nassau. Przybieranie tytułów przez rody nie-dynastyczne jednak było wyjątkiem; zasada pozostała zasadą: ani królom ani stanom niewol-no było szafować godnością książęcą, i ten tylko mógł używać tytułu, kto był pochodzenia książęcego. Nawet po upadku kraju stan rzeczy nie uległ pod tym względem żadnej zmianie: do r. 1831 dwie tylko osoby uzyskały tytuł książęcy: Joanna Grudzińska, żona w. ks. Konstantego, i Józef Zajączek, Namiestnik Królestwa Polskiego. (Tu nawiasem należy zaznaczyć, że to samo miało miejsce i w Rosyi, gdzie pomijając Piotra W., który zatwierdził tytuły książęce Menszykowowi, jako księciu S. P. Rzymskiego, i Kantemirowi, jako hospodarowi mołdawskiemu, pierwszych książąt, i to w bardzo ograniczonej liczbie, mianował dopiero ces. Paweł). Tytułu książęcego mogli używać w Polsce jedynie potomkowie rodzin panujących. W ziemiach koronnych po wygaśnieniu ostatnich Piastowiców mazowieckich potomków takich nie stało, natomiast w ziemiach litewsko-ruskich istniał liczpy. szereg rodów niegdyś niewątpliwych dynastów, ale przez zabory i wydziedziczenia stopniowo udzielności swej pozbawianych. Po podboju przez Litwę mnóstwa niezależnych księstewek, kniaziowie ich, podlegając zdobywcom, zachowali jednak pierwotnie swą niezależność. Pierwszy cios temu położeniu uprzywilejowanemu zadał W. ks. Zygmunt, karząc kniaziów, zwłaszcza litewskich, za sprzyjanie Swidrygielle i za dążności separatystyczno-ruskie. Wówczas potracili swe dzielnice kniaziowie Horodeccy, Pińscy, Kroszyńscy, Połubiń-scy i in., i odtąd już w dziejach Litwy zaczyna ujawniać się wyraźnie stały system ograniczania kniaziów w ich prawach udzielnych. Wydziedziczeni kniaziowie zaliczeni byli do stanu rycerskiego, stanowiąc jednak nominalnie klasę uprzywilejowaną przed innemi, gdyż początkowo w hierarchii państwowej szli zaraz za panującym, przed najwyższymi dygnitarzami (np. jako świadkowie dokumentów, wydawanych przez wielkiego księcia, podpisy swe kładli na pierwszem miejscu przed panami rady wielkoksiążęcej i senatorami). Kniaziów tych były dwie kategorye: litewskiego i ruskiego pochodzenia. Na pierwszych złożyły się dawne dynastye litewskie, panujące udzielnie przed Gedyminowiczami. Drugich zowią pospolicie Rurykowiczami; czy jednak wszyscy byli potomkami jednego protoplasty, wątpić należy dla zbyt wielkiej ich liczby. Prawdopodobnie potrzeba tu rozumieć Ruryka i przybyłych z nim krewnych i powinowatych, którzy wobec reszty drużyny i podbitego narodu odgrywali rolę uprzywilejowaną, tj, książąt. Potomkami udzielnych książąt litewskich, panujących do w. XIII włącznie, były rody: Borowskich h. Gozdawa (zarzucili tytuł—istnieją po dziś dzień), Dowgowdów v. Dowgoldów (zgaśli koło 1450 r.), Dubrowickich (gałąź Holszań-skich—zgaśli 1536 r.), Gedroyciów h. Poraj odm., przydomków Bortkowicz, Dowmont, Juszkowicz, Mickowiez, Pukelewicz, Szerejko i t. d.), Holszańskich h. Hippocentaurus (przydomków Algimuutowicz, Lebiedziowski i Trabski —zgaśli 1556 r.), Jamontowiczó w Pod bereski ch h. Hippocentaurus (zgaśli r. 1540), Jurahów h. Poraj odm. (gałąź Gedroyciów—zarzucili tytuł), Kroszyńskich h. wł. (zarzucili tytuł), Połubińskich h. Ja-strzębice (tytuł zarz.) i Ś w i r s k ic h h. Lis (tytuł zarzucili). Do tej grupy należeli prawdopodobnie również i Dorno, nt o wie — Moszeń-scy h. wł. (wygaśli koło 1600 r.). Do roduGe-dymina należały rodziny następujące: Bełzcy (zgaśli 1399 r.), Bielscy h. Pogoń (wyszli

do Moskwy około 1530 r.), Bur emscy h. Pogoń (gałąź Kurcewiczów —1610 r.), Chowań-scy h. Pogoń p. Groza (zarzucili tytuł), Czartoryscy h. Pogoń, Galicynowie h. Pogoń (wyszli do Moskwy w r. 1400), Hurkowi-cze-Lisi atyccy (zgaśli około 1480 r.), K o-bryńscy (zgaśli 1490 r.), Koreccy h. Pogoń (zgaśli 1651 r.), Kurce wieże h. wł. przyd. Koriatowicz i Bułylia (gałąź Pińskich), Mścisławscy h. wł. przyd. Lingweniewicz (zgaśli 1486), Mścisławscy h. Pogoń (gałąź Zaslawskich—wyszli koło 1525 r. do Moskwy, gdzie zgaśli w 1622    r.); Olelkowicze-

Słuccy h. Pogoń (zgaśli 1592    r.), Piń-

s c y-01 sz a n scy (zgaśli koło 1460 r. — używali również przydomków Nos i Byniski), Sanguszkowie li. Pogoń (przyd. Olgierdowicz, Koszerski i Kowelski), Stepańscy h. Pogoń (zgaśli około 1460 r.), Tr ubeccy h. Pogoń prz. Wigant (wyszli do Moskwy w r. 1657) i Z a sławscy h. Pogoń (zgaśli 1539). Potomkowie książąt ruskich (t. zw. Rurykowicze) dzielili się na cztery grupy: 1) połocko- witebską, 2) smoleńską, 3) czernichowską i 4) pińsko-turowską. a)Do pierwszej należały rody: B aliri-uowskich (gałąź Odyńcewiczów — zgaśli koło 1600 r.), Druckich h. wł. (przyd. Babicz, Bołobon, Kindir, Krosny, Putiata i t. d. Ród ten rozdzielił się z biegiem czasu na kilkanaście gałęzi, z których: Horscy zgaśli 1730 r., Oziereccy zgaśli 1607 r., Prychabscy zgaśli koło 1520 r., Zub rewie cy zgaśli 1432, Putiatycze zgaśli koło 1520 r., Tołoczyń-scy zgaśli 1546 r., K ono płowi e-S oko lińscy zgaśli w XVIII w.₅ Babicz e wyszli koło 1450 do Moskwy, a istnieją po dziś dzień jedynie L ubeccy), Łuk oms kich li. Jastrzębiec odm. (prz. Meleszkowski—tytuł zarzucili), Moszkowskich (zapewne gałąź Druckich— zgaśli koło 1500 r., Odyńcewiczów h. wł. (zgaśli 1566), Seńskich (zgaśli 1551) i To-ł oczko w-Buj ni ckich h. wł. (zgaśli 1506 r.). b) Grupę smoleńską stanowili: Czerteńscy, Dorohobużscy (oba rody wyszły około 1550 r. do Moskwy, gdzie w XVI w. wygasły), H ł a z y n o w i e-H łuszonkowie (zgaśli 1500), Korkodynowie (zgaśli 1690    r.), Kropo-

tko w ie-Jeło wic cy h. wł. (zgaśli 1560 r.), Ogińscy (gałąź Hłazynów), Puzynowie (gałąź Hłazynów), Porchowscy i Romanowscy (oba rody wyemigrowały koło 1550 r. do Moskwy), Sielechowscy (zgaśli koło 1605 r.), Soło mer eccy h. Rawicz p. Szach (zgaśli 1641 r.), Szach owicze (zgaśli koło 1520 r.), Wiazemscy (zgaśli w Polsce koło 1540 r.), Żylińscy (gałąź Wiazemskich zgaśli 1602) i Żyżemscy h. Lew (tytuł zarzucili), c) Do grupy czernichowskiej należały rodziny: Bielawskich h. Ś-ty Jerzy (gałąź Nowosilskich—tytuł zarzucili), B r a ń s k i c h (zgaśli koło 1440); Chotetowskih (gałąź Karaczewskich—zgaśli koło 1480 r.); Gowdyrewskich (gałąź

Mezeckich—zgaśli około 1510 r.); K o r a c z e w-skich (zgaśli 1415 r.); Kozielskich (gałąź Koraczewskich — wyszli do Moskwy, gdzie dali początek rodom Gorczakowych, Peremyszlskich, Jeleckich i Satinych); Kromskich (zgaśli 1510); Masalskich h. wł. (gałąź Koraczewskich); Mezeckichh. S-y Jerzy (zgaśli 1651); N owosilskich (wyszli w 1494 do Moskwy, gazie dali początek rodom Odojewskich, Woro-tyńskich i Bielewskich), Osowickich (zgaśli 1550); Prońskich h. wł. (zgaśli 1636) i Pu-tohińskich (wyszli w 1494 do Moskwy),

d) Do grupy wreszcie pińsko-turowskiej zaliczyć należy: Swiatopełk-Czetw ertyńskich h. Ś. Jerzy i wł.; Dolskich h. Kościesza odm. (zgaśli 1695 r.); H oło wni ó w-0strożeckich h. wł. (zgaśli 1585); Hor o deck ich h. wł. (zgaśli kolo 1450); Kapustów (zgaśli 1571); Kozików h. Zkrzyżłuk (tytuł zarzucili); N i e-świc kich h. wł. (tytuł zarzucili); Ostrog-skich h. wł. (zgaśli 1620); Po ryckich li. Korybut (gałąź Zbaraskich, zgaśli 1640); Prze-dzielnickich (gałąź Nieświckich—zgaśli koło 1500 r.); Rużyńskich h. wł. prz. Roho-wicki (zgaśli 1610); Sokolskich h Ś. Jerzy (gałąź Czetwertyńskich—zgaśli 1617 r.); We-lickich h. wł. (zgaśli koło 1600); W i-ś ni o wiec kich h. Korybut (gałąź Zbaraskich, zgaśli 1744    r.); Woronieckich

h. Korybut; Zbaraskich h. Korybut (gałąź Nieświckich — zgaśli 1631) i Zwia-helskich (zgaśli koło 1500). Będąc tylko potomkami panujących, kniaziowie ci stanowili stan zamknięty w sobie i zastępy kniaziów na Litwie i Rusi powiększali jedynie przybysze poclio-dzeuia dynastycznego z Moskwy i od Tatarów. Pierwsi niczem się nie różnili od miejscowych książąt, z którymi mieli wspólne pochodzenie. Do takich należeli: Boratyńscy h. Ostoja (przybyli koło 1512 r.—tytuł zarzucili); Ho-łowczyńscy h. Łabędź przyd. Mikitynicz i Rapałowski (przybyli koło 1500, zgaśli 1658), Jarosławicze h. Lew (przybyli 1456, zgaśli 1521); Kurbscy h. Lew, przyd. Jarosławski (przybyli 1564, zgaśli 1672); Łyków ie (przybyli 1600, zgaśli koło 1640); Możajscy-Starodubscy (przybyli 1454, zgaśli 1519); N eledyńscy (przybyli koło 1500, zgaśli 1572); Podhorscy h. wł. (przybyli koło 1560—tytuł zarzucili) i Szujscy h. Ś. Jerzy (przybyli 1534—tytuł zarzucili). Inaczej rzecz się miała z przybyszami z ziem tatarskich. Od czasów Witolda mnóstwo Tatarów przybywało na Litwę, a między nimi wielu ze krwi panujących chanów. Ci z nich, którzy przyjęli chrzest, zrównali się z resztą kniaziów. Do takich należeli: Berdiabiakowicze h. wł. (zgaśli koło 1500); Glińscy h. wł. przyd. Putywlski (tytuł zarzucili); Lichodziej ew scy h. Glińskich (tytuł zarzucili) i Pety horscy (zgaśli w XVII w.). Pozostali, nie będąc chrześcianami, stanowili wraz ze wszystkimi Tatarami osobny stan,

w łonie którego odgrywali względnie rolę tę-samą, co kniaziowie w stanie rycerskim, to jest tworzyli arystokracyę. Takimi byli: carewicze Puńscy, Ostry ń scy, kniaziowie Malik-b a szyce, Tymirczyce, Bajrasze, Ay-darowie, Kazkowicze, Mortuzowie, Szyryńscy, Osanczukowicz e, Paalk-sn i sowie i wiele in., przeważnie dziś już wygasłych rodzin. Kniaziami w tym czasie zwano również głowy osad, które na Rusi Czerwonej pozakładali wychodźcy z Wołoszczyzny. Jak we wsi niemieckiej głową był wójt, tak w wołoskiej „kniaź“. Kniaziów tatarskich (nie chrze-ścian) i kniaziów-wójtów wołoskich nie należy atoli mieszać z rzeczywistymi kniaziami, albowiem używali tytułu tego w innem znaczeniu. Z czasem kniaziowie wydziedziczeni i licznie i rozrodzeni podupadli, tytuł spowszedniał i po-i woli tracił na uroku. Już pierwsze wzmianki o tern znajdujemy pod r. 1507, a w r. 1528 po raz pierwszy w dokumentach urzędowych kniaziowie zaczynają ustępować pierwszeń ńwa. hierarchicznego dygnitarzom. Podniesienie możnego rodu Radziwiłłów do godności książąt S. P. Rzymskiego było hasłem dla potężniejszych z pomiędzy kniaziów do przyjęcia, celem wyróżnienia się od reszty, polskiej nazwy książąt. Tytuł ten przyjęty w końcu w. XVI wszystkie wielkie rody, jak: Czartoryscy, Ostrogscy, Słuccy, Sanguszkowie, Zasławscy, Zbarascy i t. d., ubożsi zaś kniaziowie, którzy pozostali przy dawnej nazwie, utonęli z czasem w tłumie szlachty, tembardziej, że na sejmie lubelskim 1569 r. ostatecznie zostali z nią zrównani. Na początku XVII w. większa część kniaziów zaniechała używania tytułu, poprzestając na nazwisku. Jednocześnie, wobec wyróżnienia się magnatów, zaczęło nabywać coraz większego uzuania mniemanie, że tytuł kniazia jest jakoby niższym od książęcego. To mniemanie dało nawet w ostatnich czasach powód do twierdzenia Bartoszewiczowi („Kniaź i książę"), że istotnie tak było, że kniaź niekoniecznie oznaczał k-cia, lecz tylko poprostu pana, i że wskutek tego liczbę kniaziów powiększały nowe rody, możniejsze. Twierdzenie to jest oczywiście błędne. Nikt na Litwie nie został kniaziem kto nim nie był z pochodzenia, a i pomiędzy stopniem dostojności obu nazw: k-ę i kniaź—.niema żadnej różnicy, czego najlepszym dowodem jest fakt, że jedne i tesame osobistości, w dokumentach ruskich mianowane kniaziami, w polskich stale były tytułowane k-mi. Wprawdzie u pisarzy naszych z XVII w. zauważyć niekiedy można pewne odstępstwo od zasady, ale ma ono na celu jedynie uwydatnienie narodowości i wyznania osób: księciem zawsze bywa nazywany Polak lub spolszczony i katolicki ród ruski, kniaziami—książęta moskiewscy i polscy wyznania greckiego, jak: Druccy, Ogińscy, Puzynowie i t. p. Tak zaś skrupulatnie rozróżniano I za pomocą tytułu wyznanie, że często w jednej

i tejsamej rodzinie np. Czetwertyńskich, Za- | gines jusqu’a nos jours“ (Paryż 1880); Geraud sławskich i t. p. członek-katolik stale mianowany bywa księciem, grek zaś—kniaziem. Na zakończenie podajemy dokładny spis istniejących obecnie rodzin książęcych polskich, które uzyskały zatwierdzenie swej dostojności w różnych państwach europejskich. Są niemi: Czartoryscy (zatw. w Rossyi, Austryi i Prusiech);

„Essai sur le livre dans Pantiąuite, particu-lierement chez les Romains“ (Paryż 1840); Lelewel „Bibliograficznych ksiąg dwoje" (Wilno 2 t. 1823 i 6); Wattenbach „D. Schriftwesen im Mittelalter" (wyd. 2-e Lipsk 1826); Wer-det E. „Hist. du livre en France“ (Paryż 1861 i nast. do r. 1864 5 tomów). W Paryżu od r. 1880 wychodzi miesięcznik „Le livre“. Obszerniejszy zarys przeszłości K-i od początku pisma w „Przeglądzie Bibliotecznym" str. 15 — 26 (Warsz. 1908); por. bibliografią przy Drukarstwie. Ob. Papier, Pergamin, Pi-

L. K.

Ksieni, ob. Ksiądz.

Ksieniec, nazwa dawaua niegdyś żołądkowi zwierząt przeżuwających, lub raczej tej części jego, którą dziś powszechnie nazywamy księgami (ob. Żo ł ądek); przeważnie jednak stosowano ją do żołądków rybich, nazywanych także kuchrami. Dawniej jadano u nas K-e, zwłaszcza szczupaka, a St. Czerniecki w „Compendium ferculorum" (Kraków 1682, str. 61) tak je przyrządzać uczy: „Weźmy Xień-ce z Szczupaków, ponakładay, odwarz, pokray w talerki Szczupaka oczesanego małego zkray we dzwonka, złóż to społem, wley oliwy, masła, Cebule drobno, y pietruszki drobno, smaż, przylawszy trochę rosołu, day Pieprzu y Gałki, przywarz, a day na Stół".

Ksi§cia Yorku w;spy (od 1885 r. Nowy Lauenburg), grupa 7 wysepek z arch. Bis-marka, położonych między półwyspem Gazel-li naNowej Brytanii a Nową Irlandyą (ob.). Są to wyspy koralowe, o żyznym wierzchnim pokładzie; 58 kim. □ przestrzeni; pod protektoratem niemieckim a pod zarządem kompanii N o wo-G w i n e j s k i ej (ob.). Na płn. brzegu w. Nowy Lauenburg doskonały port i ważny punkt handlowy Hunter.

Księga hypoteczna, ob. Hy po tek a. Księga rzemiosł we Francyi, ob. Rzemiosł księga.

Księga ziemiańska. W konstytucyi 1791 r. o sejmikach (ob. Konstytucya Trzeciego Maj a) postanowiono, że szlachta mająca prawo głosowania będzie wzywana według księgi, która się zwać będzie K-ą z-ką. żda ziemia lub powiat, posiadające osobny sejmik, winny posiadać taką księgę. W niej spisane były w alfabetycznym porządku wszystkie parafie, a w każdej parafii podane w osobnych działach nazwiska obywateli, ich posiadłości, gatunek posesyi, gatunek i wielkość podatków. Ułożyć księgi polecono specyalnym komisarzom; opuszczony w spisie może żądać od komisarzów włączenia swego nazwiska do księgi, wrazie odmowy „zapozwać osoby komplet składające do trybunału w Koronie z regestru poenalium, w Litwie z regestru officii“. Każdy może zaskarżyć komisyę o nieprawne wpisanie nieposesyonatów do K-i z-ej. Zapis w K-e

Czetwertyńscy (zatw. w Rossyi); Gedroyciowie (zatw. w Rossyi); Jabłonowscy (zatw. w Rossyi i Austryi); Koriatowicze-Kurcewicze (zatw. w Rossyi); Druccy-Lubeccy (zatw. w Rossyi); Lubo-mirscy (zatw. w Rossyi i Austryi); Massalscy (zatw. w Rossyi); Światopełk-Mirscy (zatw. w Ros- s m o. syi); Ogińscy (zatw. w Rossyi); Poniatowscy (zatw. we Włoszech); Ponińscy (zatw. w Austryi);

Puzynowie (zatw. w Rossyi i Austryi); Radziwiłłowie (zatw. w Rossyi i Prusiech); Sanguszkowie (zatw. w Rossyi i Austryi); Sapiehowie (zatw. w Rossyi i Austryi); Sułkowscy (zatw. w Austryi i Prusiech); Wiszniewscy h. Prus (zatw. we Włoszech); Woronieccy (zatw. w Rossyi i Austryi) i Żaglowie h. Trąby (zatw. w Rossyi).—Źródła: Stadnicki: Synowie Gedy-mina; Boniecki: Poczet Rodów i Herbarz;

Wolf: Kniaziowie litewsko-ruscy; Kosiński,

u.

Żychliński, Borkowski, Gritzner, Uru-ski, Rietstap.

Dr J. P.

Książka, Księga, wyraz polski, pochodzi od tegosamego źródłosłowu co czes. Kniha, ros.

Knjiga, lit. Knyga, węg. K ó n y v, ale pochodzenie tych wyrazów niewyjaśnione jest dotychczas. Wyprowadzano go nawet z chińskiego King (IDobrowski). J. Gebauer zbliża K-ę z wyr. k ni e j a, ale większość badaczy skłania się do zestawiania K-i ze skand. K e n n i n g=znak, głoska i przypuszcza, że ten wyraz istniał także u innych plemion germańskich. (Por. J. Karłowicz „Słów. wyr. obc.)“. Pochodzenie wyrazów oddających nasze pojęcie K-i, często w swoim źró-dłosłowie wykazuje rodowody jej i postać pierwotną. A więc termin łaciński liber (i pochodne terminy romańskie) oznaczał pierwotnie warstewkę w drzewie, znajdującą się pomiędzy korą a miąższem a oddzielaną za pomocą igiełki i używaną jako materyał do pisania. Niem.

Ka-

B u c h i pokrewne terminy w językach germań-sko-skandynawskich cofają nas do tych czasów, gdy pisano na korze buków (stąd ros. buk w a—litera). Takim materyałem jeszcze dzisiaj posługują się ludy barbarzyńskie (ob.

Papier). I greckie    oznaczało pierwotnie

łyko wiązu papierowego (ob. p a p y r u s), zanim zostało użyte dla oznaczenia K-i. Niekiedy, a mianowicie na wyższych szczeblach kultury, jako materyału używano skór (ob. Pergamin), niekiedy tkanin (lnianych) pokrytych woskiem (stąd libri lintei), lub takichże tabliczek drewnianych, płytek kruszcowych, wreszcie kamieni i muru (np. w Egipcie i Babylonii).—O K-e Birt. Th. „D. autike Buchwesen" (Berlin 1882); Egger E. „Hist. du łivre depuis ses ori-

2, 345.

z-ej służy za dowód prawny do głosowania. Wypisy z księgi są bezpłatne. Każdy, kto ma prawo wotowania, a nie został do księgi wniesiony (nowy dziedzic, zastawnik w razie zmiany kontraktu), winien osobiście lub przez plenipotenta stawić się przed komisyą w-wódzką lub powiatową z kontraktem i kwitem z podatku przez rok opłacanego, na dwa tygodnie przed zwołaniem sejmiku; w przeciwnym razie traci prawo głosowania na danym sejmiku pod karą na zmyślających posesye. Kara ta była następująca: _ktokolwiek za rewersem dałby komu dziedziczną lub zastawną posesyę, tracić ją wieczyście będzie, i sąd temu przyzna własność zarewersowanej posesyi, kto dowiedzie rewersu¹¹. „Vol. Leg.“ IX; Bibl. Uniw. 4, 18,

M. Han.

Księgarstwo: 1) Rozwój księgarstwa w liczbach. Ilość druków wyprodukowanych w Niemczech w w. XVI obliczają na 100 tys., w XVII — 200 tysięcy, w XVIII—500 000 (są to liczby maksymalnej. W ciągu tych trzech stuleci dokonywa się zasadniczy przewrót w stosunkach księgarskich. K. miejscowe, niemieckie usuwa z rynku księgarzy cudzoziemskich, zajmując ich miejsce, czemu sprzyja zmiana dokonywu-jąca się w sposobie pisania: łacina, język między narodowy,ustępuje miejsca rozwielmożniającej się niemczyźnie, książka unarodawia się, a wraz z nią i księgarstwo staje się narodowem.—We Fraucyi XVI w. jest okresem rozkwitu K-a (Paryż, Lyon). Kiedy w końcu XV stulecia pracuje w Paryżu 143 drukarzy, księgarzy, odlewaczy czcionek, liczą ich w XVI w. —1143. Zasłużony Robertus Stephanus i syn jego, Henricus St., podejmują olbrzymie wydawnictwo „Thesaurus grecae linguae". W drugiej połowie t. w. wysuwa się na czoło produkcyi księgarskiej Holandya, gdzie obok licznych a-tlasów, map geograficznych i widoków miast odbijanych w Antwerpii i Amsterdamie, Plan-tin (1624—1589) i rodzina Elzevierów (ob.) (1592—1681) w Amsterdamie i Leydzie położyli trwałe zasługi na polu starannego i artystycznego drukowania książek. We Fran-cyi i w Niemczech, w Anglii (do 1695 r.) panowała dotkliwa i wszechmożna cenzura. Wolna

Holandya była przytułkiem niezależnego słowa: tu też drukowali swoje wielkie dzieła ścigani na lądzie filozofowie XVII w. W. XVIII pchnął K. na nowe tory; wpłynęły na to liczne wynalazki, rozwój w zakresie maszyn i przyrządów, chemii i fotografii (wynalazek pośpiesznej prasy drukarskiej Kóniga, 1810). W XIX w. poszło drukarstwo w tym kierunku dalej, powiększając z roku na rok ilość, podnosząc jakość maszyn, przyrządów pomocniczych, ułatwiając i przyśpieszając drukowanie książek. Dzięki tym udogodnieniom zorganizować się mogła w ciągu w. XIX masowa produkcya książek, co wraz z wzrostem oświaty, z coraz wzrastającą potrzebą książki, z pożądaniem jej przez

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. I. Tom XLF. Zesz. 326b

, coraz szersze masy ludowe, nadało K-u piętno I zgoła odmienne. Książka w w. XVIII była • przedmiotem wyszukanego i rzadkiego zbytku, księgarz jak kupiec drogich kamieni istniał dla niewielu, książka musiała być drogą. W. XIX stworzył początki demokratyzacyi książki, a stulecia następne dokonają tej demokratyzacyi zupełnie i wszechświatowo. Ażeby zrozumieć warunki tego przewrotu, dość przyjrzeć się organizacyi K-a na jednem terytoryum. Środowiskiem K-a niemieckiego jest Lipsk, stolica handlu komisowego, antykwaryatu i mu-zykaliów. Tu wydawcy zewsząd przysyłają nakłady na skład stały; stąd komisyónerzy (jest ich przeszło 150) rozsyłają po świecie całym rozrzuconym sortymentystom książki do sprzedaży, z prawem zwrotu niesprzedauych egzem-j plarzy. Niemcy scentralizowali proces zamawiania książek (gwoli udogodnieniu i zmniejszeniu kosztów) w specyalnej instytucyi (Be-stellanstalt), dzięki której porozumiewają się ze sobą komisyonerzy; instytucya ta załatwia ok. 30 milionów obstalunków, cyrkularzy, rachunków (w części). Rachunki wzajemne załatwiają się też w Lipsku. Stowarzyszenie księgarzy niemieckich (Borsemerein) ma swoje siedlisko w Lipsku (od r. 1825). Należy do niego ok. 3 000 księgarzy (1905 r. 3293). Stowarzyszenie położyło olbrzymie zasługi na polu inicyatywy w zakresie prawodawstwa, urządzeń księgarskich i historyi K-a niemieckiego. Co rok zjeżdżają się członkowie stowarzyszenia w celu obrachunku (obcokrajowych księgarzy reprezentują komisyonerzy ok. 8 500 księgarzy,). Organ Stów. „Bórsenblatt fur den deut-schen Buchhandel“ wychodzi od r. 1835. — 0-bok tego stowarzyszenia istnieją: „Deutscher Verlegerverein“ (Frankfurt n. M. od r. 1886, 571 czł.); „Unterstiitzungsverein deutscher Buch-handler und Buchhandlungsgehilfen“ (Berlin od r. 1836, 1943 pryncypałów i 1146 pomocników), „AUgemeiner deutscher Buchhandlungs-Gehilfen Verbandu (od r. 1872), „Allgemęine Vereinigung deutscher Buchhandlungsgehilfen“ (od r 1895). Organizacye te służą różnym celom (samopomocy, ubezpieczeń na wypadek śmierci, kalectwa, starości itd.). Najważniejsza i najpotężniejsza z nich wszystkich jest organizacya „Bórsenverein“u. Należy do niej przeszło 3 000 księgarzy (wszystkie bez wyjątku poważniejsze księgarnie); ci, którzy nie należą— faktycznie solidaryzują się z jego taktyką, solidaryzują się z nią księgarze szwajcarscy i austro-węgierscy. Wszyscy uważają dla siebie za obowiązujące uchwały zjazdów Bórsen-verein’u—coraz bardziej dotkliwe dla odbiorców. W r. 1887 związek polecał ustępować odbiorcom 5 % rabatu, r. 1902—zniżył tę stopę do 3 % (z wyłączeniem czasopism, książek szkolnych i pomocy naukowych, na których wcale nie daje rabatu), instytucyom użyteczności publicznej polecił odliczać b%, a bibliotekom uni-

wersyteckim, zakupującym rocznie za summę Hickmann (Geogr.-stat. Darstellungen im d 10 000 marek—lll₂ %. Berlińscy i lipscy księ- Reiche, 1898) obliczył produkcyę książkową garze—mimo to ustępują obecnie h%, bawar- niemiecką za czas od r. 1856 — 1895 na scy nie uznają żadnego rabatu. Niewątpliwie, 542 351 dzieł, przyczem na pierwsze pięcio-powstające i mnożące się organizacye spożyw- lecie wypada—44 398—na ostatnie 109 788. ców książek (odbiorców) wpłyną na powięk- Produkcya wynosiła: szenie rabatu i podniesienie jego stopy do 10£.    lata

Obok Lipska najwięcej znaczenia na polu K-a w Niemczech posiadają Stuttgart i Berlin—drugi znich w szczególności na polu K-a sortymentowego (ok. 900 księgarń, waga sprzedanych w r. 1894 książek wynosiła l¹/₂ mii. kil.). Nie sposób jeszcze określić statystycznie produk-c y i literackiej świata. Próby w tym kierunku przedsiębrane (np. Róthlisbergera 1893) nie są zadawalające. Sposoby zbierania danych i ich opracowywania w różnych krajach nie są jednakowe, a stąd i wnioski nie mogą być pewne i umiejętne. Dobrze opracowana jest zazwyczaj tylko statystyka niemiecka, która zalicza do K-a niemieckiego ok. 10 000 księgarń (1906 r. —1 12 47 w Niemczech, Austryi i Szwajca-ryi). Rozwój zorganizowanego K-a dokładnie określa następująca tablica:

1870—10 108 1880—14 941 1889-17 986 1897—23 861 1901—25 331 1904 — 28 378

1905— 28 886

1906— 28 703

Według statystyki zawodowej niemieckiej pracowało w księgarstwie niemieckiem i związanych z niem zawodach (spis 1895)—297 741 osób w 40 373 urządzeniach (składach, pracowniach). Wywóz i przywóz książek do Niemiec i z Niemiec tłómaczy tablica:

(1896 r.)

Niemcy wywiozły wartość w milj. marek

do:

wwiozły z tychże krajów wartość w mil. m.

Niemcy Szwajcarya Austro-Węgry Pozost. Europa Ameryka

Inne części świata Ogółem

1887 r. 1897 r. 1908r. 5184    6 723    9 327

774

782

104

15

6 859

262

340

795

700

153

36

8 669    12 001

Według rodzaju handlu książkami dzielą się tu księgarnie jak następuje;

1887 r. 1897 r. 1908 r.

Ks. Nakładowe (książki)

Prod. artystyczna Muzyk al i a Ks. sortymentowe (powszechne, książki, reprod. sztuki)

Ks. sort., głównie zajmujące się sprzedażą repr. sztuki Kr. sortym. zajmujące się głównie sprzed, muzykaliów Antyk wary a ty Inne

1513

1 994

Austro-Węgier Szwaj caryi Stanów Zjedn.

1 044 Rosy i 1 018 Anglii 200 Holandyi 72 Francy i Belgii

Szwecyi-Norwegii Włoch

Danii

28

7.2

242

275

184

319

4 123

5 170

107

129

222

157

216

to <N (71

to cn

7.6

7.2

5.8

3.2

2.8

2.0

1.2

1.2

00 00

3.2

1.6

0.72

0.65

1.6

2.8

.-o

Ogółem

6 764    8 669

Ogółem

Wywóz tedy przewyższa import na summę 3 207    40 milionów marek. Ogólna produkcya ksią-

361 żek według Róthlisbergera (ob. wyżej) wy-458 nosiła: (ob. tablicę u dołu).

2) Handelk-skiKsiążka drukowana, zanim znajdzie sobie miejsce w bibliotece jest towarem. Oczywiście, jako towar posiada swoje cechy charak te-rystyczne. Jako towar książka nie różni s!ę jakościowo od innych, nie podlega też prawu konjunktury handlowej ze stanowiska nabywa-. jącego. Pod względem jakości (jako towar)

* jeden egzemplarz książki jest z konieczności ; podobny do drugiego i pozostaje takim bez j względu na to, czy jest nabyty u sortymenty-sty A czy B. Dalej, sortymentysta A i B mogą — I nabyć swoje książki, bez względu na talent kupiecki, tylko u jednego wydawcy. Wydawca

7 012

60.6

ok. 20

1886

1887

1888

1889

1890

Niemcy

16    253 15 972

Anglia St ZJedn. Francya 4 646 4 437 4631 4014 4 559

5 210

5    686

6    591 6 667 5 735

12 831

12    901 12973 14 402

13    643

Włochy 11 068 11 161 10 863 10 776 10 334

Ogółem 50 008 50 157

52    058

53    845 53 146

86 — 90

86 086    29 889    22 287

66 750

54 202    259 214

zaś jest—w myśl obowiązujących ustaw o własności literackiej—monopolistą. Prócz tych cech charakterystycznych posiada książka jako towar jedną jeszcze: nie znajduje sama odbiorcy, musi trafić do niego za pośrednictwem złożonego aparatu pośredników. Nie jest też książka (dotychczas) przedmiotem bezwzględnej i koniecznej potrzeby. Jeżeli uwzględnimy te cechy charakterystyczne — uważać możemy książkę za towar: jest ona produktem obliczonym na sprzedaż masową. Tylko jako taki produkt książka posiada wartość na rynku. Im większą jest ilość egzemplarzy dla rozprzeda-ży masowej, tern niższe będą koszty produkcyi oddzielnego egzemplarza. Ale obok tego produkcja i handel książkami kryją w sobie rozliczne przeciwieństwa, które utrudniają or-ganizacyę. Chęć nabycia jest indywidualną; nabycie jednego egzemplarza zadawala kupującego na czas długi, często na całe życie; ten jeden egzemplarz służyć może po kolei wielu konsumentom. Innemi słowy: jesteśmy świadkami ześrodkowanej produkcyi i rozpierzchłego spożycia. Dalej znowu, książka służy najprzeróżniejszym celom i służyć im może w sposób najróżnorodniejszy. Na jeden i tensam temat w poszczególnej dziedzinie wiedzy czy techniki można napisać i wydać kilkanaście czy kilkadziesiąt utworów o charakterze wyłącznym, indywidualnym. Zupełnie takiemsamem, indy-widualnem — jest żądanie spożywcy — a więc nowe przeciwieństwo: indywidualny charakter każdego dzieła śród różnorodnej produkcyi i nie mniej indywidualny charakter różnorodnie skombinowanych wymagań konsumentów. Stąd wynikają niepokonane trudności w organizowaniu K-wa (produkcyi i handlu książkami) w granicach niezorganizowane-go i zatomizowanego społeczeństwa. Wobec produkcyi masowej zdawałoby się, że książka jest przeznaczona do wielkiego handlu. Że jednak oddzielni konsumenci żądają oddzielnych egzemplarzy książki, a książka jest indywidu-alnem dziełem autora, dla którego śród niezliczonej rzeszy spożywców o tysiącznie różnorodnych wymaganiach indywidualnych należy wyszukać właściwego nabywcę—tedy K. z musu staje się handlem detalicznym, drobnym. Rozrzucone na daleką przestrzeń pożądanie książki musi być zgromadzane i zebrane, ześrodkowane w rękach pośredników. Wszystkie te czynniki razem wzięte składają się na zasadniczą cechę produkcyi k-skiej, na jej charakter przypadkowy, losowy, ryzykowny. Wszystkie łącznie z ostatnim — czynią skuteczną, racyonalną organizacyę K-a wprost wątpliwą w dzisiejszych warunkach współżycia społecznego; czynią ją też mało sprawiedliwą, jednostronnie uwzględniającą interesy handlu na niekorzyść spożywcy. Wydawca i olbrzymi sztab pośredników prowadzący go do właściwego spożywcy (tj. do nabywcy książki) zajmują wobec czytelnika i autora stanowisko dyktatorskie. Oni dyktują warunki, w myśl których autor sprzedaje swoje prace, a czytelnicy tę pracę nabywają. Polemika w ostatnich latach wszczęta przez organizacyę autorów i konsumentów książek (Akademischer Schutz-verein) w Lipsku i jej rzecznika prof. K. Bii-chera (ob. niżej Literat., wykaz tytułów książek ogłoszonych z okazyi tej polemiki) odsłoniła wiele ciemnych stron w organizacyi K-a niemieckiego: wyzysk i nadużycia wobec autorów, prowadzące do pozbawiania ich przywilejów zastrzeżonych przez „Ustawę o prawie au-torskiem“, wyzysk spożywców przez cały łańcuch pośredników, sztucznie i despotycznie o-kreślających ceny książek, pod karą bojkotu niepozwalających odstępować od cen oznaczonych (działalność „Borsenverein’u“ księgarzy niemieckich); powstanie kartelu księgarzy niemieckich (1888 r.), wywierających bezwzględny nacisk na sortymentystów krajowych w kierunku niedawania większego rabatu nad b% klientom prywatnym, 10£ bibliotekom, a sprzedającym za granicę książki z tak wysokim rabatem, że w Anglii i Ameryce można nabywać książki niemieckie w sprzedażą detalicznej z 15£ i 20£.— Książka dochodzi do odbiorcy dwojaką drogą. Księgarz wystawia ją na sprzedaż w swoim sklepie, bądź też wyszukuje dla niej odbiorcy poza sklepem. W pierwszym wypadku mamy do czynienia z K-ein sortymentowem, w drugim — z kolportażowem. Pierwszy rodzaj jest typowym, opartym na długotrwałej trądy cy i, bez której znajomości trudno niekiedy go zrozumieć. Sortymentysta nabywa u wydawcy książki bądź za gotówkę, bądź warunkowo (a condition). W ostatnim wypadku wydawca dostarcza książek pod warunkiem, że sprzedawca musi je zatrzymać, o ile ich w pewnym terminie nie zwróci (takie zwroty nazywają się w terminologii księgarskiej reinittendami). Ter-miuem tymjest 5-ty tydzień po wielkiejnocy (Kar,-tatewoche) roku następującego po dacie dostarczenia książki. W tym terminie zjeżdża się w Lipsku cały świat księgarski Niemiec. Tu odbywa się wymiana rachunków, załatwianie wzajemnych pretensyj. wyznaczanie kredytu, omawianie wspólnych spraw. Stanowisko centralne w jarmarku zajmuje stowai-zyszenie księgarzy niemieckich (Bórsenverein deutscher Bucb-handler), do którego należy przeważna ilość poważniejszych księgarzy niemieckich, utrzymujących księgarnie w Niemczech (i poza granicami Niemiec). Stowarzyszenie to posiada ordynacyę obowiązującą członków—a tem-samem cały świat korzystający w ten czy inny sposób z usług księgarstwa niemieckiego. Ordynacya ta zbudowana jest na zasadzie wa-runkowości (Conditionsgeschiift), a co za tem idzie, i kredytu: nie można płacić wcześniej zanim się jest dłużnym, a czy dług istnieje, o

Przesilenie, na

tein dowiedzieć się można znacznie później niż dostawa uskuteczniona została (zazwyczaj po u-pływie 15 miesięcy). K. w szczególności niemieckie rozwinęło się w ciągu XIX w. w sposób nadzwyczajny. Ilość księgarń sortymentowych wzrosła z 300 na początku w. do 5 000 w końcu wieku; w r. 1906 — 8752. Taksa-mo K. kolportażowe i wędrowne w zakresie rozpowszechnienia drukowanego słowa osiągnęło rezultaty znakomite, które skarżą się księgarze, jest chwilowem i źródła swe ma w brakach orgauizacyi księgarskiej, w niedostatecznem jeszcze przystosowaniu się do rzeczywistych potrzeb. K. rozwijać się będzie nadal w coraz szybszem, oczywiście, tempie, a gdy rozwój jego zależny jest od demokratyzacyi potrzeb naukowych, będzie się demokratyzowało. Droga książka niemiecka musi stać się tańszą, aby mogła służyć liczniejszym coraz rzeszom czytelniczym, i będzie nią. Monopolistyczny charakter K-a będzie złamany w sposób zupełnie naturalny przez współzawodnictwo; ociężały, na tradycyi i przywileju oparty sposób sprzedawania książek za pośrednictwem komisyonerów ustąpi miejsca bezpośredniemu porozumieniu wydawców z odbiorcami. Tak było z rzemiosłami w okresie cechów—tak będzie z jednym z ostatnich cechów, z K-em. Przyczyny rozkwitu K-a w o-statnich stu kilkudziesięciu latach mieszczą w sobie źródła demokratyzacyi, a co za tein idzie, rozkładu dzisiejszych stosunków i zapoczątkowania nowych. Oświata ludowa znajduje się w stosunku przyczynowym do K-a. Im ta jest poważniejsza i rozlewniejsza—tem bogat-szem i ruchliwszem jest K. Im głębsze ogarnia warstwy społeczeństwa, tem liczniejsze stwarza ogniska ciekawości naukowej i pragnienia poznania; tem więcej sprawia, że książka przestaje być przedmiotem zbytku, a staje się chlebem żywota. Wzrost przemysłu, skupianie się olbrzymich mas ludności po miastach, wzrost stopy życiowej, powstawanie coraz liczniejszych potrzeb kulturalnych, demo-kratyzacya urządzeń państwowych, powszechne nauczanie początkowe, udostępnienie wyższych pojęć naukowych dla szerokich warstw ludowych przez zakładanie uniwersytetów ludowych — wszystkie te momenty wpływają skutecznie na rozwój potrzeby czytania, potrzeby posiadania biblioteki, potrzeby uczęszczania do zdecentralizowanych, gęstych i łatwo dostępnych bibliotek publicznych. W Ameryce biblioteka publiczna jest już urządzeniem powszechnem i tak łatwo dostępnem, jak biuro pocztowe. Europa, co prawda, zwolna, wszakże pośpiesza za wzorem zamorskim. W Ameryce wydawca, drukując książkę, liczy się przedewszystkiem z potrzebą biblioteki publicznej (Free Library), która jest najliczniejszym i najpewniejszym odbiorcą. W r. 1903 było w Stanach Zjednoczonych na 80 mil. mieszkańców 9 111 biblio

tek publicznych wszelkiego rodzaju, a w nich 70 milionów książek. W ten sposób K. wydawnicze zdobywa pierwiastek regulujący, którego dotychczas było pozbawione na rzecz momentu przypadkowości i losu. Drożyzna książek nie w ostatnim stopniu była zależną od tego momentu. Ciągle wytrawny księgarz-wydawca mawiał: „K. to loterya; nikt nie wie nigdy, jaka książka pójdzie* i dlaczego.." kilkadziesiąt tysięcy bibliotek, jako stali odbiorcy, podważają charakter przypadku i szczęścia; mogą wpłynąć na zupełną zmianę stosunków: wydawcy zaczną wydawać tylko takie książki, które czytelnie kupować mogą. Jest to odwrotna strona medalu, niepozbawio-na niebezpieczeństwa dla produkcyi książek. Niebezpieczeństwo to jednak odległe: nie ma powodu pokolenie dzisie jsze oddawać się trosce z jego powodu; czas i życie lekarstwo znaleźć na nie potrafią. W tym rozkwicie K-a kolporter gra już dzisiaj rolę poważuą, grać będzie rolę pierwszorzędną. On jest formą demokratyczną K-a, nazywają go też K-em ludowym. Liczne wady, nieuczciwość kolporterów, ich słabe przygotowanie, przypadkowość ich zawodu przysłaniają zasługi kolporteryi, te zaś są oczywiste. Sortymentysta posiada sklep i w nim sprzedaje książki. Z biegiem lat wytwarza klientelę, dobrą obsługą przyciąga ją do siebie; przypadek jest tu wszechwładnym. Sortymentysta z natury swojego zawodu musi zachowywać się wyczekująco i biernie; inaczej kolporter: ten szuka klienta, budzi w nim potrzebę czytania czy posiadania książki, przełamuje jego inercyę; w przeciwstawieniu do sortymentysty jest inicyatorem, zapładnia, organizuje. Czyni to obecnie jeszcze źle, często szkodliwie;, jest jednak etapem koniecznym w rozwoju K-a, jest jakgdyby dalszym ciągiem, uzupełnieniem i demokratyzacyą sortymentu i będzie się rozwijał nieprzerwanie. Kolporter zanosi książkę do sfer, które nigdy do księgarni nie zachodzą; a i te nawet sfery, które, zdawałoby się, obsługuje sortymentysta— korzystają z usług kolportera. Odbiorcy owych 116000 egzemplarzy encyklopedyi (Konversa-tions Lexikon) Meyera dzielili się, jak następuje: 20 % urzędnicy kolejowi, 15$ wojskowi, 9% urzędnicy techniczni, 5$ właściciele ziemscy, 3% artyści, 2% restauratorzy, 1V₂% stu_ denci, 17% kupcy, 13% nauczyciele, 6% u-rzędnicy administracyi, 3% urzędnicy sądowi, l¹/₃% lekarze, 1% adwokaci i t. d. — a zdawałoby się, że zawody liberalne w zupełności zaspokojenie potrzeb książkowych znaleść mogą w sortymencie. A cóż dopiero mówić o najliczniejszych rzeszach odbiorców, o włościanach, o robotnikach, o rzemieślnikach, o tym odbiorcy przyszłości?—K. polskie wzorowane jest na niemieckiem (więksi księgarze, nasi pionierzy ruchu na polu wydawniczem w XIX w., byli pochodzenia niemieckiego). Taksamo K.

Austro-Węgier i Szwajcaryi (większość księgarzy w tych krajach należy do „Bórsenvereinu“ niemieckiego), Holandyi, Danii, Szwecyi i Norwegii. Jeżeli sprawom K-a niemieckiego poświęcamy najwięcej miejsca w wykładzie naszym, to raz dlatego, że rozwój jego, braki, potrzeby są dla nas typowe, po drugie dlatego, że organizacya K-a we F r a n c y i i Anglii jest zgoła odmienna. Ani Francya ani Anglia nie mają K-a sortymentowego, opartego na zasadzie „warunkowej" (a coudition). Wydawca sprzedaje (przeważnie) za gotówkę, nie zna (przeważnie) handlu komisowego. Zdarza się często, że reszta nakładu, który przestał być nowością, bywa sprzedawaną z licytacyi. Książka zmienia wydawcę, cenę, staje się dostępną tylko na drodze antykwarskiej. Rzadko można dowiedzieć się u sortymentysty angielskiego, gdzie, u kogo została wydana książka, której wydawcy nie znamy. Jest rzeczą godną uwagi jak czytelnie publiczne (nie-ludowe) w Anglii wpływają na produkcyę księgarską. Niektóre z tych czytelni (Mudie, Smith and Sons w Londynie) liczą po 60 tysięcy abonentów. Każda powieść poczytnego autora bywa zakupywaną w ilości 750 egzemplarzy, a że wobec takiego rozpowszechnienia czytelnictwa (czytelnie obsługują i najdalsze zakątki Anglii) mało kto w Anglii kupuje powieści, wydawcy tedy stosują się we wszystkiem do czytelń. Przed kilku laty toczył się w prasie angielskiej ciekawy spór „Związku autorów" („Authors Society" — przewodniczący słynny powieściopisarz Walter Be-sant) o trzytomową powieść angielską; autoro-wie dowodzili, że zwyczaj pisania 3-tomowej powieści ma swoje źródło w dyktaturze właścicieli wypożyczalni, zmuszających swoich czytelników do brania abonamentów na trzy książki, i pod groźbą nieprzyjmowania 1 —2 tomowych powieści, zmuszających autorów' do pisania typowych trzytomowych rozwlekłych powieści. Zaznaczyć należy, że cena księgarska takiej powieści jest zazwyczaj 1 */₂ gwinei, wypożyczalnie otrzymują ją za 8 — 9 rubli). Anglia obsługuje liczne kolonie i Amerykę, Francya jest rynkiem dla książek hiszpańskich, portugalskich. Na wzorach francuskich oparty jest handel księgarski włoski i belgijski, hiszpański i portugalski.—Zalążek międzynarodowej organizacyi K-a istnieje w „Kongresie międzynarodowym wydawców", który po raz szósty zebrał się w Madrycie w maju 1908 r. Specyalnym rodzajem kolportażu jest K. wędrowne i sprzedaż książek na raty, w ostatnich latach nadzwyczajnie rozwinięte. W ostatnich dwu dziesięcioleciach urodzaj na wszelkiego rodzaju encyklopedyczne wydawnictwa (ogólne, techniczne, geograficzne, medycyny, prawno-społeczne, artystyczne) był nadzwyczajny. Encyklopedya polit.-społeczna (Haudwórterbuch d. Staatswissensch.) w cenie 142 marek w ciągu 15 lat rozeszła się w dwu wielkich nakładach (w r. 1908 zapowiedziano wydanie 3-e); Encyklopedya Medycyny Eulen-burga, kosztująca ok. 400 marek, dożyła w krótkim przeciągu czasu trzech wydań. Tosamo dotyczy różnorakich dzieł przyrodniczych, historycznych, literackich, ogłaszanych w olbrzymich tomach z obfitemi a cennemi ilustracya-mi przez Instytut Bibliograficzny w Lipsku (tom 16 marek). Nakładca ten 1885—1893 sprzedał 146 000 egz. Encyklopedyi Meyera (wielkiej), 38 000 egz. Encykl. Meyera (małej), 17 000 egz. „Życia zwierząt" Brehma (wartość tych trzech artykułów wynosiła 2 7 milionów marek). Olbrzymi ten nakład i sprawność w rozprzedaży nowych wydań umożliwiło K. wydawnicze, doskonale zorganizowane. Stosunki kredytowe pozwalają na handel ratami. Tani fracht kolejowy mało podnosi cenę ciężkich i wielkich książek. Rezultaty są zadziwiające. Buch er opowiada, że oglądał książkę agenta, który zajmował się rozprzedażą na raty „Haudwórterbuch der Staatswissenschaften" — specyalnie śród młodzieży uniwersyteckiej; dzieło sprzedawał na warunkach spłat miesięcznych po 5 marek w ciągu 28 miesięcy. W ciągu dwu lat sprzedał 760 egzemplarzy za cenę 108 300 marek, przyczem sam zarobił (brutto) 43 320 m. (40°/₀)- — Kolportaż nie ma kredytu ani kondycyi. Nabywa książki za gotówkę, bez prawa zwrotu i sprzedaje je, wyszukując nabywcę. Kolporterzy nie zawsze są księgarzami, uprawiają obok tego rzemiosło, sprzedają galanteryę, papier; sprzedają książki w kramach w dni targowe, po szynko-wniach i garkuchniach, gdzie zbierają się w li-czniejszem gronie robotnicy. Kolporterzy zbierają abonamenty na pisma, na książki wydawane zeszytami. Utrzymują agentów, chodzących po mieście albo podróżujących kolejami (t. zw. księgarze wędrowni). Niekiedy kolporter uprawia handel swój na wielką skalę (w Lipsku większa firma kolp. utrzymuje do 25 agentów pozamiejscowych, do 10 miejscowych i 5 ekspedytorów), najczęściej jednak pracuje sam, przy pomocy najbliższej rodziny. Niektórzy specyalizują się, kolportują kilka tylko artykułów, nabywają książki w wielkiej ilości, a temsamem po najniższych cenach, u wydawcy. Porto (fracht kolejowy) rozkłada się w tym wypadku na wielką ilość książek i zmniejsza cenę książki. Inaczej ruch się ma z księgarniami kolp-emi, których zamówienia są zbyt małe, aby wydawca mógł im dawać specyalne bonifikacye. Koszty ekspe-dycyi powiększają w tym wypadku koszt każdej książki i zeszytu niepomiernie, szczególnie dlatego, że książki muszą być sprowadzane, nie od jednego wydawcy, lecz od znacznej ich liczby. Stąd też naturalne tendencye do utworzenia ogniwa pośredniego pomiędzy wydawcą a kolporterem, do powstania sortymenty stów engrosistów kolportażowych (Colportagegrosso-sortimenter). Sortymentysta taki posiada skład najbardziej żądanych w kolportażu artykułów, tak, iż może w każdej chwili czynić zadosyć żądaniom zarówno miejscowym jak i z pro-wincyi. Lipsk posiada takich składników siedmiu, z których największy liczy 60 współpracowników (prócz w Lipsku są jeszcze składnicy kolportażowi w Dreźnie, Stutgarcie i Berlinie). Składnik otrzymuje książki od wydawcy z 33¹/₃°/o> P^y powieściach 50°/₀—55°/₀> nieli-cząc egzemplarzy darmych. Przy powieściach wydawanych zeszytami otrzymuje nadto pierwsze zeszyty darmo w olbrzymiej ilości egzemplarzy tytułem prospektu. Jak wielką bywa ta ilość, poucza przykład następujący: Z powieści, która znalazła 75 000 abonentów zeszyt I był odbity w ilości 1500 000 egz., zeszyt II—w 215 000, zeszyt III w 190 000, zeszyt IV — w 180 000, zeszyt V—w 175 000 egz.. Sortymentysta l) kredytuje kolporterom z policzeniem prowizyi, 2) przyczynia się do zaoszczędzania kosztów przez ekspedycyę wielu naraz artykułów.— Kolporterów naliczył spis ludności w Niemczech 1808. W jednym tylko Lipsku istnieje (1896) 157 księgarń kolportażowych. Najczęściej są to, nie wykwalifikowani księgarze, ale poszukujący pracy handlujący, kelnerzy, rzemieślnicy, mularze; w oczekiwaniu lepszych czasów wstępują oni do księgarń kolportażowych i w charakterze ekspedytorów, agentów i t. p. otrzymują bądź stałą pensyę (30 marek miesięcznie) i prowizyę (od powieści 30 — 80 fen. od abonenta na czasopismo lj₂ — 1 marki), bądź też tylko prowizyę. Najważniejszym bywa kolporter na jesieni, od października do stycznia; najgorsze miesiące przypadają na czas od 1 kwietnia do jesieni. W sezonie kolporter ma czas podzielony. We czwartek i piątek zaopatruje swoją księgarnię, w piątek i sobotę załatwia klientów miejscowych, w poniedziałek i wtorek—zagranicznych. We wtorek posiada całkowitą listę zamówień, które przesyła nakładcom we wtorek wieczorem. W ciągu środy nakładcy przygotowywują ekspedycyę, która od czwartku rano czeka na odbiorcę. Jakie książki Sprzedaje kolporter? Literatura ta obejmuje przeważnie dwie grupy: książki naukowe i fachowe—i powieści. Kolportaż roznosi po kraju niezliczoną masę nikczemnych powieści „kuchennych"; ale roznosi też mnóstwo książek naukowych, w których liczbie znaleźć można przedstawicielki wszystkich nauk i sztuk: książki filozoficzne, przyrodnicze, rolnicze, sportowe, malarskie, polityczne, pedagogiczne, teologiczne; bywa między niemi propagowana sztuka stosowana do przemysłu, ale i handel markami, sztuka kucharska, wiedza handlowa. Wszystkie rzemiosła, ze swą bogatą literaturą czasopiśmienniczą i podręcznikami, mają w Niemczech opiekunów w kolporterach. Powieści drukują się i rozpowszechniają tylko sensacyjne; każdy głośniejszy proces, skandal na dworze bawarskim czy wiedeńskim, proces rozwodowy księżniczki znajduje w nich swego dziejopisa, który karmi i truje niezliczone rzesze czytające 15—20-zeszytowy romans w cenie 10, 20, 40 fen. Śmierci tajemniczej arcyksięcia Rudolfa poświęcono 22 powieści, śmierci króla bawarskiego Ludwika 13! Nakładców takich powieści liczą w Niemizech piętnastu (przeważnie w Dreźnie i Berlinie). Wielka ilość czasopism przeznaczonych dla mało wybrednych czytelników („Daheim", „Moderne Kunst", „Gartenlaube") zawdzięcza powodzenie swoje kolportażowi. Taksamo encyklopedye ogólne (Meyera, Brockhausa) tylko dzięki niewidzialnym kanałom kolportażu rozeszły się w dziesiątkach tysięcy egzemplarzy: Meyer w 125 000, Życie Zwierząt Brehma—w 15 000 egz., Dzieje Wzrostu Niemiec—książka patryotyczua, kosztująca 25 marek--w 26 000 (w ciągu 2 lat); dzieło podobnej treści: „Germaniens Rubin und Ehre", w cenie 21 mk. za egzemplarz, sprzedano 43 000 egz., Żywot Piusa Papieża (15 mk.) 25 000 egz. Nic dziwuego, że stronnictwa polityczne ludowe postarały się skorzystać z dróg kolportażu w celu prowadzenia propagandy i szerzenia oświaty. Należą tutaj dwa przedewszystkiem stronnictwa: katolickie (centrum) i socyalistyczne. Kolportaż katolicki jest w całem tego słowa znaczeniu potężny; posiada naturalnych agentów w osobach proboszczów, którzy nietylko rozdają książki, ale i sprzedają je; pobożni kupcy, rzemieślnicy uważają za dobry uczynek sprzedawać polecone przez organizacyę centrową broszurki. Poza-tem organizacya zatrudnia specyalnych kolporterów (zaufanych). Obroty tych wszystkich organizacyj są bardzo poważne. Jeszcze poważniejszą rolę gra kolportaż w organizacyi stronnictwa socyalistycznego w Niemczech. Księgarnia partyjna została założona w r. 1891 i nie przestała się od tego czasu rozwijać. W r. 1895/6 ogłoszono 18 nowych wydawnictw w ilości 926 000 egz. i 13 przedrukowano w i-lości 73 000 (ogółem powyżej miliona). — Każda większa książka wychodzi w zeszytach (po 20 kop.); w ten sposób wydano dzieła Lassalle’a, Dzieje Socyalizmu Kautsky’ego, Dzieje Niemieckiej Socyalnej Deinokracyi Mehringa i wiele książek treści naukowej. Kolporter partyjny trafi do każdego mieszkania, sprzedaje na zebraniach partyjnych, w garkuchniach i t. d. Książka socyalistyczna wydana w Berlinie trafi wszędzie na wielkiej przestrzeni Niemiec, siecią kolei żelaznych pokrytych. Gdzie tylko powstanie fabryka, tam wnet znajduje się kolporter partyjny. Tylko w ten sposób dadzą się wytłómaczyć liczby zdumiewające obrotu księgarskiego, osiągane przez organizacyę partyjną. Bezpartyjną instytucyę starali się powołać do życia ludzie dobrej woli przez założenie

s. r.

w Weimarze Stowarzyszenia dla rozpowszechniania dobrej literatury (Verein fur Massenver-breitung guter Schriften). W pierwszych trzech latach rozpowszechniło ono 31 440 tomów (czyli 2 331 245 zeszytów) klasycznych dzieł literatury niemieckiej. Chce przeciwdziałać truciciel-skiej działalności kolportażu, z którym, jak dotąd, prowadzi wojnę bez skutku. Podobnym celom służy w Szwajcaryi „Verein fur Ver-breitung guter Schriften", który rozpowszechnił ok. 3 milionów zeszytów arcydzieł literatury powieściowej. Obok tego działają inne jeszcze instytucye. W ostatnich Jatach kooperatywy stały się znakomitym odbiorcą książek. I tak, centralne biuro zakupów dla kooperatyw niemieckich (Grosseinkaufsgenossenschaft deutscher Konsumvereine) w Hamburgu nabyło 40 tysięcy egzemplarzy wydawnictwa popularnego „Wiesbadener Volksbiicher“; związek u-rzędników pocztowych i telegraficznych (niemieckich) nabył tegoż wydawnictwa 20 tysięcy egzemplarzy. [„Borsenverein“ bojkotuje kooperatywy!]. Administracye dzienników zajmują się sprzedażą książek; np. broszura liberalnego polityka Richtera rozeszła się za pośrednictwem dzienników liberalnych w ilości 800 000 egz. (sortymentyści sprzedali jej 200 egz.!). Bazary towarowe, powstające za przykładem Ameryki w różnych wielkich miastach Anglii i Niemiec, stały się w ostatnich latach pierwszorzędnymi odbiorcami książek, które odprzedawały z rabatem 40 — 50°/₀. Związek Księgarzy zawiesił nad niemi bojkot, wobec czego przystąpiły do wydawnictwa na własną rękę.—Li te r a tura. A. Schiirmann „Orga-nisation und Rechtsgewohnheiten des deuts. Buchhandels" (2 t. 1880 — 1881); tenże „Der deuts. Buchhandel der Neuzeit und seine Kri-sis" (1895); G. Fischer „Grundzuge der Orga-nisation des deuts. Buchhandels" (1903); Pohle „D. deuts. Buchhandlerkartell" („Schrift. der Vereins f. Sozialpolitik" t. 61); W. Kohler „Zur Entwicklungsgeschichte der buchgewerb-lichen Betriebsformen"; Biicher K „Der deuts. Buchhandel und die Wissenschaft" (wyd. 2-e 1903); K. Trubner „Wissenschaft und Buchhandel" (odpowiedź na książkę Buchera); Steissler „Der Kolportagebuchhandel" (1887): Baumbach „D. Kolportagebuchhandel und seine Widersa-cher" (1894); Heiurici „Die Verhaltnisse im deuts. Kolportagebuchhandel" („Schrift. d. Vereins f. Socialpolitik" t. 79); „Officielles Adressbuch d. deuts. Buchhandels" (rocznik 70, 1908); R. L. Prager „Der deuts. Buchhandel" (Berlin 1908); „Droit d’auteur“ r. 1907 (grudzień); Dziatzko art. w „Handworterbuch der Staatswissenschaften" (wyd. 2-e TI, str. 1122 ust.); organ główny księgarzy „Boersenblatt fur den deutschen Buchhandel" (od r. 1834); organ pomocników księgarskich „Buchhandler-Warte".

Księgarstwo polskie istnieje około 550 lat.

1) Do w. XIX. Pierwszy ślad jego znajdujemy w r. 1364, w którym Kazimierz W. przy zakładaniu Uniwers. krakowskiego udziela praw rektorom, doktorom, magistrom, żakom, przepisy waczom i utrzymującym kramy (stationarii). W XVI w. nazywano ich „bibliopolae", czyli księgarzami; należeli oni do korporacyi uniw-ckich i wykonywali przysięgę. Mieli w zapasie rękopisy i wypożyczali je do przepisywania za cenę stałą, wyznaczoną przez uniwersytet. Sprzedawali również rękopisy i książki, które im powierzano, zadawalając się taksą, jaką wyznaczał uniwersytet—mianowicie ¹/i0 lub ¹/60 wartości książki. Taksa ta obciążała w równej mierze nabywcę i właściciela książki. Książ-żkę powierzoną sprzedać mogli tylko za zgodą jej właściciela. — Uniwersytet krakowski, nie przywiązując wagi do nadania Kazimierzo-wego, powołuje się tylko na Władysława Jagiełłę. W r. 1539 rektor Uniwersytetu Grzegorz ze Stawiszcza przedłożył Zygmuntowi I przywilej Władysława Jagiełły do ponownego zatwierdzenia. Ten przywilej Zygmunta, wniesiony do akt grodzkich, wprost uznaje stanowisko księgarzy w uniwersytecie: „Wszystkim i każdemu zosobna: klerykom, laikom, żakom, któregokolwiek stanu, koudycyi i powołania, a mianowicie rektorom, drukarzom, bi-bliopolom, bedelusom i ich towarzyszom, którzy się dla nauki do miasta krakowskiego u-dadzą i tam mieszkać będą, artykuły spisane i w tym akcie piśmiennym wyrażone niegwałcenie chować obiecujemy. Zjeżdżających, na jechaniu do Krakowa i na odjeździe, ze wszystkiemi ich rzeczami, końmi, książkami, szatami, od wszelkich podatków (król je wymienia) wolne czynimy, za listownem świadectwem rektora¹*. Zależało, jak widać z przywilejów, na rozpowszechnieniu K-a w kraju; z badań jednak Lelewela („Bibliograficznych ksiąg dwoje") widzimy, że K. do owych czasów nie istniało prawie. Lelewel podaje dla r. 1395 — 1504 około 70 kopistów, przeważnie księży benedyktynów i cystersów, którzy nie byli handlarzami ksiąg. Nazywano ich: notarius, pauper, baccalaureus, sriptor alias pictor imagi-num, frater, alumnus. Zainteresowania się ruchem wydawniczym wśród ogółu nie było. Księża kopiści pisywali tylko dla bibliotek klasztornych, ludzie zaś zamożni, szlachta, kupowali w niewielkiej ilości książki za granicą. Około r. 1400, kiedy uniwersytet ustalił się i nastąpił zjazd słuchaczów z całej Polski, Niemiec, Czech i Węgier, ożywił się ruch naukowy i wywołał potrzebę K-a. Z początku stanowisko księgarza zajmował ligator (o-prawiacz ksiąg). Oprawiał on książki kopistom i pośredniczył w sprzedaży. Kto potrzebował jakiegokolwiek dzieła, wyszukiwał pisarza, któ-rybyje przepisał. Pierwsze druki, b. drogie, odbi-

Różno -

na

Trwało to

na

na

naonczas

no-

jano na papierze tęgim,czerpanym,aby można było domalowywać inieyały. Dopiero gdy w XVI w. wypróbowano, że można bibułę napuszczać ałunem rozcieńczonym, tj. stężać ją klejowo, druki staniały o połowę ceny. Z początku, i to bardzo długo, handel książkami odbywał się w kramikach obok kościołów pod niebem o-twartem lub na publicznej drodze podczas odpustów. W 1. 1465—1473 rozchodziły się nakłady Gintera Zainera, w 1491 —1528 Jana Hallera z Rottenburga (ob.). W r. 1505 Haller wyrobił sobie przywilej od kapituły na wyłączną sprzedaż brewiarzów sprowadzanych z Wenecyi. Obok Hallera wymienić należy podrzędniejszych: Jaua Kleinesza, Wolfganga Melchiora Franka, Jerzego Brennera, Szymona, Hansa Bajera, Seb. Hybera, Mik. Schikwika z Krakowa, Franc. Klosze i Ant. Munceberga z Wrocławia. Ze znaczniejszych drukarzy, którzy jednocześnie prowadzili handel księgarski, wymienić należy Marka i Macieja Szarfenberge-rów, Leona Wolfganga z Pfaffenhofen, Wolfganga Lerna, Piotra Reismolera, Floryana Unglera i Hieronima Wietora. Chociaż kraj nasz zażywał swobody pod względem wydawnictw, bywały jednak procesy wytaczane księgarzom na rozpowszechnianie dzieł heretyckich. Według ustawy z r. 1543 przyznano sądom duchownym sprawy o herezyę. Zygmunt I wydał wcześnie już edykt do miasta Krakowa, wzbraniający wprowadzania do kraju pism Lutra. Edykt ten następnie rozciągnął na Toruń i Gdańsk (1526), a potem i na inne miasta. Podobny edykt wydał Janusz mazowiecki, co nie przeszkadzało jednak rozpowszechnianiu się drukarń i K-ń heretyckich. Rektor akademii, Grzegorz ze Stawiszcza, w r. 1538, rozkazem potwierdzonym przez króla, określił przestępstwa prasowe i ścieśnił swobodę pisania. W r. 1543 Zygmunt I zakazuje wracającym z zagranicy (dokąd pozwala się wyjeżdżać w celach nauki i zabawy) zwozić książki różuowiercze, pożyczać je i rozpowszechniać. Biskup Maciejowski w r. 1547 zabronił krakowskim księgarzom i drukarzom pod karą 1 000 złp. rozpowszechniania ksiąg i pism, zanim je zrewiduje biskup, delegat lub rektor Akademii. Zygmunt August obojętnie patrzał na rozwój handlu książkami heretyckiemi; dopiero sprowadzenie się jezuitów ukróciło wolność myśli. Poduszczony przez nich Mik. Krz. Radziwiłł począł wykupywać biblię, która wyszła nakładem jego ojca, Mikołaja Radziwiłła Cz.; wydał na to 5 000 dukatów i egzemplarze skupione kazał spalić na stosie w Wilnie.—Za Zygmunta Augusta zaszedł jedyny niemal wypadek w księgarstwie polskiem, że księgarz, manifestując swoje polityczne przekonania, nie przyjął dzieła do druku. — Za Stefana Batorego K. korzystało ze względnej wolności, pomimo tego, że spory religijne były wtedy najzaciętsze dzięki jezuitom, którzy

wyzywali różnowierców do szermierki, wiercą Niemojewski, dysputująey po dwakroć z jezuitami (1578) wydal u Nehringa w Poznaniu dzieło „Diatrybę¹*. Biskup poznański Kościelecki rozkazał zamknąć diukarnię Nehringa, skonfiskować arkusze dzieła i spalić je publicznie przez kata. W r. 1580 zmuszono Batorego do wydania uchwały przeciw drukarzom i księgarzom, aby nie rozpowszechniali pism, obrazów albo rycin historycznych, z interesem Rzeczypospolitej związek mających, bez pozwolenia zwierzchności; oporni będą karani według prawa magdeburskiego na piszących paszkwile. Rok ten zatem wprowadza cenzurę z mocy ustawy królewskiej. Rozpoczyna się na dobre palenie ksiąg i plądrowanie Litwie, czem wsławił się Stanisław Grodzicki „żarłok na książki “ (helluo librorum). Jezuici burzyli K-nie i palili księgi w Wilnie, prześladowali drukarza rakowskiego Aleksego Rodec-kiego; gdziekolwiek się ustalili, zaraz chwytali za dyscyplinę duchowną, ciągle za Zygmunta III. — Cały zapas książek znajdujących się w K-niach krakowskich w XVI w., nie włączając prywatnych zbiorów, ocenić można w przybliżeniu 26 000 tomów. Ks-rze krakowscy odgrywają przez cały prawie w. XVI rolę dzielnych pionierów cywilizacyi zachodniej, łacińskiej wschód i południe. Kraków był siedzibą targu wywozowego dla Polski i Węgier, podobnie jak Frankfurt, a od początku w. XVII Lipsk, dla Niemiec. Księgarzy krakowskich spotykać było można we Lwowie, a później w Warszawie. W Małopolsce roiło się od wędrownych księgarzy. „Bibliopola vagus“, na pół kolporter, na pół agitator, stanowi charakterystyczną figurę, której ślady spotkać można w księgach biskupich i radzieckich. — Do poprzednio wyliczonych księgarzy przybywają wi: Marcin Siebeneycher, Jan Buthner, Andryso-wicz Łazarz, Maciej Wierzbięta, Barsandius, Mikołaj i Sebastyan Kownaccy, Jan Słowik, Stefan Diwes — wszyscy z Krakowa. W innych miastach do połowy XVI w. księgarń nie było; drukarze sami sprzedawali swoje nakłady. Drukarzom żydom wolno było drukować tylko książki żydowskie, co zastrzegano przywilejem. W XVI i XVII w. od czasów Zygmunta III z wybitniejszych księgarzy krakowskich wymienić możemy: Jana Ostrowskiego, Jana Fir-lewicza, Melch. Rurychta, Woj. Kobylińskiego, Balcera Langno, Daniela Gelhorna, Piotra Da-nigiela, Franc. Jakóba Morygnycha, Jana Bernarda Kuika (Kuikowskiego) i Łukasza Kupi-sza. Dwaj ostatni, jako też i Szedlowie, byli już księgarzami we wlaściwem tego słowa znaczeniu. Wymienić też należy: Aleks. Gorczy-na, Józ. Woje. Góreckiego, Krzysztofa Domańskiego, Stan. Stachowicza i Ignacego Hebanowskiego. Księgarz Różycki miał księgarnie w Krakowie, Warszawie i Lublinie, Jędrzej

że

cy.

Hebanowski —w Warszawie. Jędrzej Hebanowski otrzymał przywilej króla Jana III z d. 13 marca 1695 r., na mocy którego mógł sprzedawać księgi oprawne, a nawet oprawiać je u siebie. Przeciw temu wystąpili introligator o-wie i zażądali, aby księgarze przystąpili do ich cechu. Spór trwał do r. 1730. Wyrok Jana III w sprawie tej był następujący: „Nie wolno sprowadzać oprawnych ksiąg z zagranicy. Żaden drukarczyk, paciornik, jako wszelako inny człowiek, oprócz J. Kr. M. bibliopo-lów, drukarzów, także introligatorów krakowskich, księgi i książki wszelako introligowane przedawać nie waży się“. — Od połowy XVII w. K. poczęło upadać w całym kraju. W wieku tym rozdzieliły się władze cenzuralne: wyznaczono cenzorów dla świeckich i duchownych, dla szlachty i mieszczan, dla pisarzy, księgarzy i drukarzy, nadto i kanclerz w. kor. mocen był aprobować dzieła szlachty bez odwoływania się do władzy cenzuralnej. Zakonnicy mieli swoich osobnych cenzorów, których mianowali generałowie. Od końca XVI w. trwa prześladowanie i ni iraz palenie całych księgozbiorów. Odznaczyli się tutaj głównie: Jacek Suski, dominikanin, Aleksander Czyżowski, a przed nim jeszcze Piotr Skarga, biskup Protaszewicz i wielu innych. — Indeksy (ob.) książek zakazanych pojawiają się u nas z pocz. XVII w. Maciejowski, obejmując b-pstwo krakowskie, wydał rozkaz do księgarzy, by nie ważyli się rozpowszechniać dzieł niezatwierdzonych poprzednio przez b-pa. Duchowieństwo rozciągnęło nad k-niami rodzaj policyi tajnej, która przejmowała nadsyłane księgi lub donosiła o nadużyciach. Na książce Twardowskiego „Lament młodzi¹⁴, wydanej w r. 1618 pierwszy raz (według Pr. Siarczyńskiego) widnieje napis, iż wydane ono zostało za pozwoleniem urzędu1 cenzuralnego. —Panowanie Władysława IV było dalszym ciągiem obostrzeń i prześladowań druków. Papież Urban VIII dziękował Janowi Wężykowi, arcyb-powi gnieźnieńskiemu, wytępił biblię gdańską z r. 1632.—Druga połowa XVII w. i prawie cały XVIII przedstawiają smutDy obraz prześladowań słowa wolnego. Dopiero w r. 1784 na Sejmie Grodzieńskim powstał projekt przepisów dla drukarń w Polsce i ustanowienia cenzury, złożonej z ludzi uczonych, i to tylko dla dzieł naukowych; inne miały wychodzić bez cenzury. K. w podobnych warunkach rozwijać się nie mogło. (Pomimo jednak obostrzeń i zakazów prześladowanie osób i druków przez nie wydawanych nie doszło nigdy u nas do takich rozmiarów jak we Francyi lub Anglii). Pierwsi księgarze przybyli do nas z Niemiec, miasta rządziły się prawem magdeburskiem, szlachta przekładała wieś nad miasto: więc z konieczności krzewieniem nauki zajmowały się akademie, w jednostronnym kierunku utrzymywane przez duchowieństwo. W XVIII w. Kraków,

Wielka Kucyki, llustr Ser. I. Tom XLt, Zesz. 326b

ognisko K-a P-go, posiada zaledwie kilku księgarzy: Ignacego Antoniego i Fabiana Hebanowskich, Łukasza Roztworowskiego, Stefana Feliksa i Jacka Drelinkiewiczów. K. krakowskie podniósł Ignacy Grobel, który w r. 1783 założył drukarnię; po nim prowadził księgarnię jego syn Antoni Ignacy, następnie wdowa, a później w r. 1807 J. Matecki.—W Warsz a wie, odkąd istnieją ślady piśmienne archiwalne, tj. od końca XV w., spotyka się w aktach miejskich wzmianki o trudniących się sprzedażą książek. Byli nimi introligatorzy, zwani po łacinie introligatores, complanatores seu compactores librorum. Takimi są z imienia i pochodzenia: Bartłomiej z Płońska, Wawrzyniec z Praszki, Błażej z Czerska i t. d. Z imion tych widać, że zajmowali się handlem k-skim sami krajow-Handle i kramy swoje mieli oni na Starem Mieście, przeważnie około kościoła S-go Jana, gdyż miejsce to uważano za najkorzystniejsze dla zbytu książek i ubiegano się o nie, płacąc czynsz kapitule kolegiackiej. W r. 1581 znajdujemy już tutaj właściwego księgarza, noszącego tytuł „bibliopolaL Był nim Jan Gierasz, który miał własne k-nie nie tylko w Warszawie, lecz w Toruniu i Łęczycy. Obroty k-skie musiały być dosyć znaczne, gdyż poczęto robić starania o monopol tego handlu. Paweł Fabrycy, księgarz i mieszczanin krakowski, czynił największe zabiegi w tym względzie. Przyjął on prawo miejskie, kupił księgarnię Gierasza i uzyskał od rajców miasta wyłączny przywilej sprzedaży ksiąg w Warszawie na przeciąg lat 12, z wyjątkiem kart do grania, kalendarzy i rycin, których sprzedażą mogli się zajmować kupcy i aptekarze. Za u-zyskanie przywileju tego Fabrycy zobowiązał się dostarczać magistratowi co rok pewną ilość papieru i bezpłatnie oprawiać akta magistrackie. W r. 1588 Jan Modzelewski otrzymał, dzięki staraniom, przywilej królewski na Wyłączną sprzedaż książek. Wynikły długie spory i procesy między konkurentami, które obu stronom przyniosły poważne szkody. W końcu przeciwnicy pogodzili się, a gdy upłynęło 12 lat przyznanych Fabrycemu, udali się do króla i otrzymali w r. 1598 dekret, pozwalający im na prowadzenie dwu księgarń w Warszawie, przyczem znów zrobiono zastrzeżenie, że nikomu więcej zakładać księgarń ani też książkami handlować nie wolno, wyjąwszy podczas sejmu i jarmarku. Przywilej ten, zamieszczony w aktach metryki koronnej (księga 142, str. 139) służył i ich spadkobiercom. Zastrzegał on również, aby w kaniach swych mieli dostateczną na publiczny użytek ilość książek różnych autorów i w rozmaitych przedmiotach. Ograniczenie to trwało przez lat kilkadziesiąt, dopóki rodzina uprzywilejowanych nie wygasła. Od r. 1640 postanowiono dla wszystkich swobodę, z której poczęli korzystać księgarze gdańscy, toruńscy i wrocławscy. Dopiero w połowię XVIII w. rozpoczyna się w War sz a w i e K. na wyższą skalę. K. B. Nicolai w Mary-wilu wydaje dzieła Wergiliusza, Jan August Pozer w r. 1774 handluje w Warszawie i Lwowie i pierwszy wydaje peryodyczne katalogi ksiąg obcych, dwa razy na tydzień. Jan Ludwik Koch miał k-nię od r. 1784, Maciej Szczepański od r. 1793. Na pierwsze miejsce wybił się Michał Groe(óJll, nakładca i drukarz warszawski, który w r. 1768 założył w Warszawie drukarnię pod firmą „Narodowej". Nakładem jego przez lat 9 wychodziło czasopismo: „Zabawy przyjemne i pożyteczne" i in. Katalogi książek polskich i zagranicznych, w liczbie kilkudziesięciu drukowane i wydane przez Grólla, są prawie jedynemi w tym czasie źródłami do bibliografiii polskiej. K-nia Grólla istniała do r. 1806. K-nie jezuitów, pijarów i misyonarzy sprzedawały nakłady własne.—K. poznańskie rozwijało się dosyć słabo. Jan Patmus z Chwaliszewa miał k-nię od r. 1520— 83. Podtrzymywał cn stosunki z Lipskiem i wydawał mszały, książki do nabożeństwa i szkolne, polskie i łacińskie. Nikolaus handlował w połowie XVI w. Mateusz Ulrych w r. 1579 i inni jak Stefan Pisarski, Jan Tobiasz Keller, Gotfryd Braun i Jan Gottlieb Zapff. Handlowali księgami jezuici w połowie XVII w., jak również i drukarnia kolegium Lu-brańskiego od r. 1689 — 1763. W Gdańsku K. było prawie wyłącznie niemieckie, a rozwinęło się za Forstera (ob.), słynnego ze swych nakładów; wydawał on starannie r. 1640 — 70 dzieła poważne, głównie łacińskie, historyczne i filologiczne.—We Lwowie pierwszą k-nię stałą założył drukarz Piller, który otrzymał wyłączny przywilej na sprzedaż podręczników szkolnych. W r. 1762 powstała k-nia Karola Wilda, a w r. 1785 Bogusława Pfaffa. —W Toruniu, Królewcu i Gnieźnie, jak również w Wilnie, Lublinie, K. nasze nie osiągnęło tego stopnia rozwoju, któryby dostarczył materyału do zobrazowania ruchu wydawniczego. —2) Wiek XIX. W w. XIX Warszawa, jako ognisko kraju, zajmuje naczelne miejsce w ruchu k-skim. W r. 1800 znajdujemy tu k-nię Thonesa i Melchiniego, później samego Melchiniego i wdowy Netto; do r. 1808 Jana Ludwika Kocha, a następnie P. Zawadzkiego, później we współce z Węckim. Katalogi Zawadzkiego i Węckiego należą do rzędu najlepszych swego czasu. Natan Gliicksberg w 1. 1816 — 21 wydał 68 dzieł. W r. 1829 było w Warszawie 9 k-rń (Braun, Brzezina, Gliicksberg, Hugues i Kermen, Pfaff. Pukszta, Szczepańska, Sztebler, Zawadzki i Węcki). W r. 1830 założył k-nię S. H. Merzbach, w r. 1832 Gustaw Sennewald, w r. 1833 A. E. GlUcks-berg, w 1836 S. Orgelbrand, w 1839 G. Leon Gliicksberg, Spiess i spółka (później R. Friedlein), H. Natanson J. Bernstein. W r. 1847 było 27 księgarń.—W Wilnie w r. 1835 było 5 księgarzy: Zawadzki, Gliicksberg, Moritz,

Żółkowski, Rubin. W P o znani u przed r. 1848 odznaczali się: Stefański i N. Kamieński, i już ok. r. 1840 Żupański. W K r a k o w i e po J. Mayu wybitnym księgarzem był (1808) Dom. Friedlein, następnie w 1. 1818 — 37 Andrzej Grabowski i Czech. We Lwowie od r. 1810 pojawiają się k-nie: Bartł. Jabłońskiego, Kuhna i Milikowskie-go, Pillera i Wilda. Ilość księgarń szybko wzrasta po r. 1850. Obecnie (po r. 1900) pomimo wielu ograniczeń i trudności w otrzymywaniu kon-cesyi na k-nię, zarówno w K-e P-mjak i w Ga-licyi, istnieje w samem królestwie, prócz Warszawy,215 księgarń,na Litwie i Rusi 27, w Warszawie 30 ks. i 42 antykwaryaty, z których jeden tylko antykwaryat Hieronima Wildera i S-ki prowadzony jest po europejsku, ze znajomością rzeczy. Galicy a wykazuje liczbę 90 księgarń, Prusy z Poznańskiem 45, Wiedeń i Bukowina po jednej, Londyn 1 i Ameryka 7. Nie włączamy do wykazu powyższego agentur, komi-syonerów i wydawców, nieposiadających sklepów. A jednak pomimo ogólnej liczby dość pokaźnej (około 500) z przykrością zaznaczyć trzeba, że K. polskie nie stoi na wysokości zadania. Na każdym kroku są luki w naszym handlu, których niema komu pozapełniać, gdyż księgarze-wydawcy nasi, z inałemi bardzo wyjątkami, wcale nie są przygotowani do tej trudnej i odpowiedzialnej pracy. Gdy przyjrzymy się działalności wydawców niemieckich takich np. jak Fischer, Vieweg, B?„rth, Humblot, Mittler, Hartleben, niewątpliwie uderzyć nas musi fakt, że wydawcy ci idą konsekwentnie w kierunku przez się obranym. Są to ludzie przeważnie z wykształceniem uniwersyteckiem, którzy sami potrafią ocenić każdą przedstawioną im do wydania pracę. Im wyższe wykształcenie posiada nakładca, tem więcej ma sprzyjających warunków do subtelnego i zdrowego oceniania dzieł nauki i sztuki i tem łatwiej mu poznać intelektualne potrzeby swego kraju. Musi on być w ciągłym stosunku z ludźmi nauki, posiadać inicyatywę, być otyłe przygotowanym pod względem naukowym, aby umotywować odmowę lub w razie potrzeby wskazać poprawki lub zmiany w rękopisie. Nakładca nie może się ograniczać rolą bierną, jeżeli pragnie przyczynić się do rozwoju pewnego zaniedbanego działu literatury. Na wszystkiem znać się nie można: to też z rozwojem nauki i sztuki w społeczeństwach zagranicznych rozwinęła się spe-cyalizacya. Spotkać tam można wydawców, którzy zajmują się jednym działem literatury np. filozofią, matematyką, historyą, belletrysty-ką, książkami dla ludu lub dla młodzieży. Spe-cyalizacya taka jest konieczną, gdyż pozwala na dokładne poznanie literatury danego przedmiotu, gdy, przeciwnie, rozstrzeliwanie się w rozmaitych kierunkach nie prowadzi do celu i nader często naraża wydawcę na straty i zawody. Należy przyznać, że wydawcy niemieccy, podejmując pracę poważniejszą, z góry wiedzą, że strat im ona nie przyniesie, gdyż mają do rozporządzenia dostateczną ilość bibliotek, które obowiązane są posiadać każdą nowość, choćby była ona pracą ściśle naukową, źródłową. U nas, jak dotychczas, księga-rze-wydawcy rekrutują się przeważnie z pomocników k-skich, którzy otrzymali zaledwie kil-kuklasowe wykształcenie, i dlatego nie posiadają kwalifikacyi do oceuy prac złożonych im do wydania, jako też do inicyatywy poważniejszej ze swojej strony. Z tego powodu wychodzi tyle rzeczy jałowych, nieraz bezmyślnych, a w ostatnich czasach sensacyjnych. I dlatego też większość księgarzy naszych traktować należy jako kupców tylko, pośredników między autorami a publicznością, którzy sprzedają książki tak, jak sprzedawaliby galanteryę lub inne przedmioty. Podobny stan rzeczy zmienić się może dopiero wtedy, gdy wykształcimy nowe pokolenie ludzi, dla których nazwa księgarza równoznaczna będzie z nazwą lekarza, adwokata, profesora, którzy w księgarzu widzieć będą człowieka inteligentnego, pojmującego znaczenie nauki, starającego się o to, by naukę tę kolportować nie jako falsyfikat, lecz jako świętość, której naruszać nie wolno. W r. 1902 przy sekcyi V, handlowej, Warsz. Oddziału Popierania Przemysłu i Handlu powstała dele-gacya księgarska dla uregulowania wzajemnych stosunków między księgarzami, której zadaniem było: 1) czuwanie nad wszelkiemi sprawami w zakres księgarstwa wchodzącemi;

2) udzielanie pomocy moralnej i materyalnej pracującym w zawodzie k-skim. Poza czysto materyalnemi sprawami, jak rabatowanie publiczności, stosunek wydawców do sortymenty-stów, antykwaryuszy, kolporterów, delegacya przez lat 6 swego istnienia nie zajmowała się wcale sprawami o wiele ważniejszeini, jak podniesienie poziomu intelektualnego i moralnego śród swoich członków, a temsamem nadanie K-u P-mu znaczenia korporacyi, jeżeli nie naukowej, w ścisłem słowa tego znaczeniu, to przynajmniej kulturalno-oświatowej, mającej na celu budzenie ruchu umysłowego śród społeczeństwa polskiego. Inieyatywa poważniejszych wydawnictw wychodziła zwykle z Kasy Mianowskiego lub od ludzi prywatnych, korzystających nieraz z zapomóg tejże kasy lub pokrewnych instytucyi. Ostatnie dwa lata, kiedy powstawały szkoły polskie, obudziły na pewien czas ruch wydawniczy w kierunku podręczników szkolnych. Puszczono w świat dużo wydawnictw szkolnych. Pośpiech i konkurencya odbiły się nieszczególnie na wartości pedagogicznej podręczników, które nieraz nietylko nie stały na wysokości zadania, lecz zasługiwały na krytykę bardzo ostrą.—Rok 1908 pod względem wydawniczym w K-e P-ra zaliczyć musimy do najgorszych. Gdyby nie Galicya, głównie zaś Lwów, panowałby zastój kompletny. Może świeżo zalegalizowany „Związek księga-

rzy polskich⁻ zaprowadzi pewien ład w tej dusznej atmosferze k-skiej; §§ 2, 3 i 4 Ustawy „Związku" głoszą: Związek Księgarzy Polskich" ma na celu rozwój wydawnictw polskich oraz obronę interesów swoich. W tym celu Związek z zachowaniem praw obowiązujących: a) ogłasza konkursy, urządza publiczne wystawy k-skie, działa w kierunku rozszerzania czytelnictwa przez zakładanie bibliotek i czytelń; b) wydaje specyalne pismo fachowe; c) organizuje kursa k-skie fachowe; d) utrzymuje biuro informacyjne w celu zaznajomienia z rynkiem zbytu oraz dla porad i informacyi w kwe-styach ogólno-handlowych i fachowych; e) organizuje stałą pomoc prawną dla swych członków; fj otwiera kasy zapomogowe w celu niesienia pomocy inateryalnej swym członkom. Działalność „Związku" obejmuje Królestwo Polskie i Cesarstwo. Prawo prasowe obowiązujące w Cesarstwie Rosyjskiem oraz Królestwie Polskiem do r. 1906, tyczące się specyalnie publikacyi książek, polegało głównie na następujących artykułach Ustawy wydanej w r. 1890: Art. 51. Książka lub rękopis, w cenzurze złożone, przychodzą pod rozpatrzenie cenzora, który po przeczytaniu i zaaprobowaniu takowych, zaznacza pozwolenie na druk na odwrotnej stronie karty tytułowej, parafuje arkusze rękopisu, wpisuje rękopis w rejestr (utrzymywany przez sekretarza, §    46), i oddaje se

kretarzowi dla wydania go okazicielowi za pokwitowaniem. Art. 54. Po wydrukowaniu rękopisu drukarnia składa w cenzurze (oprócz egzemplarzy nadsyłanych na zasadzie niniejszej ustawy do różnych instytucyi rządowych) dwa egzemplarze wydrukowanej książki, zaopatrzone w świadectwo bądź zarządzającego drukarnią, bądź ją utrzymującego, że książka wydrukowana została w zupełności zgodnie z załączonym a przez cenzurę zaaprobowanym rękopisem.—Obecnie nastąpiła zmiana co do puszczania w świat książek. Rękopisów do cenzury posyłać nie trzeba, lecz z chwilą u-kończenia druku książki należy przesłać ją w przepisanej liczbie egzemplarzy do komitetu prasowego. — O ile objętość książki przekracza 5 arkuszy druku, można ją puścić w obieg zaraz. Jeżeli broszura zawiera niespełna arkusz druku, należy czekać 48 godzin, przy broszurach zaś objętości od 1—5 arkuszy, wyznaczony jest przez komitet prasowy termin 7-dniowy.—Literatura przedmiotu. Band-tke J. S. „Historya drukarń krakowskich"; toż w Kr. Pols. i w. ks. Lit.“; Lelewel ,,Bibl. ksiąg dwoje"; Estreicher ,,Bibl. polska'⁻ (katalogi księgarskie); Pawiński Ad. i osobno Wolski Zygm. o Grollu i jego wydawnictwach (Warsz. 1896); Czarnowski S. „Rys historyi księgarstwa" („Roczn. liter." 1872); „O K-stwie w Polsce" („Para. Warsz." 1818); Sobieszczań-ski „Pierwsze k-nie w Warszawie" („Tyg. II. “ 1874); Artur Benis „Materyały do historyi

A. II ef.

u e-

s. p.

peste bovine,niem. Rinderpest, ang. Cattle plague). K. znany był w czasach starożytnych w Azyi.

roz-

J. K-cz

z a w-

drukarstwa i K-stwa w Polsce" („Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce" 1892). „Podręcznik k-ski" Teodora Paprockiego (Warszawa 1896). Wogóle piśmiennictwo polskie niema jeszcze dokładnego, źródłowego choćby tylko zarysu dziejów księgarstwa w Polsce. Wzmianka powyższa jest tylko przypomnieniem najważniejszych momentów i nazwisk, co do XVI w. prawie nierozłącznych z Drukarstwem (oh.).

Księgi apokryficzne, ob. Apokryfy. Księgi handlowe, ob. Handlowe księgi. Księgi parlamentarne: 1) niebieskawi b o o k) — tak od koloru okładki przezwano dokumenty składane w Anglii parlamentowi. Obejmuje ona wszelkiego rodzaju sprawozdania, dochodzenia dotyczące różnych działów administracyi. Sprawozdania komisyi parlamentarnych noszą też nazwę K. n. W publicystyce politycznej K-ą n-ą nazywają korespondencyę ministeryum spraw zagranicznych z agentami dyplomatycznymi W. Brytanii. 2) We Francy i minister spraw zagranicznych składa w pewnych odstępach czasu izbie deputowanych i senatowi dokumenty urzędowe w okładce żółtej—-stąd nazwa księgi ż ó ł ej (nazwa w użyciu Izb francuskich od r. 1852).

3)    w Niemczech księga ta nosi nazwę białej.

4)    we Włoszech—z i e 1 o n ej.

Księgi świata starożytnego, ob. Libri.

Księgi wieczyste (hypotecź.),ob. H y p o t e k a. Księgi zmarłych, ob. Zmarłych księgi.

Księgosusz (po łacinie pestis bovina, franc.

W IV w. podczas wędrówki narodów szerzył się po całej Europie, a w ostatnich czasach przeniesiony został do Afryki. Obecnie panuje na południowym Kaukazie, w Persyi, Turcyi Azyatyckiej, w Mongolii, Mandżuryi oraz w niektórych przyległych do Chin obszarach Rosyi Azyatyckiej. W XVIII stuleciu od K-u zginęło do 200 milionów sztuk bydła. Do niedawna straty w Rosyi wynosiły do miliona sztuk rocznie. K. jest chorobą stadną, właściwą bydłu rogatemu, od którego przeniesioną być może na owce, kozy, wielbłądy oraz na przeżuwacze dzikie. Inne zwierzęta, jak również człowiek, nie podlegają tej chorobie. Pierwszy raz K. występuje w formie ostrej, za drugim razem, a również po zaszczepieniu, przechodzi łagodnie. W początkach panowania choroby u ras kulturalnych śmiertelność dochodzi do 95%, następnie obniża się do 50%. Bydło stepowe jest odporniejsze i przedstawia śmiertelność prawie o połowę mniejszą. Jestto' choroba gorączkowa, zaraźliwa, polegająca na zapaleniu wszystkich błon śluzowych przewodu pokarmowego. Okres wylęgania (meubatio) ‘ po naturalnem zarażeniu wynosi 6 — 9 dni, po szczepieniu 3—4 dni. Najpierw występuje cieJ plota podniesiona, oddech i tętno stają się przy-śpieszonemi. Zwierzę traci apetyt, staje się le-niwem, ociężałem, obojętnem. Udój mleka zmniejsza się. Wzrok błędny, sierść najeżona. Błony śluzowe widzialne są przekrwione. Zwierzę chore stęka, zgrzyta zębami, łaknie, ciepłota coraz wzrasta, i w 8-m dniu dochodzi do 42° C. Po okresie zaparcia występuje biegunka krwawa. Bydlę ślini się, z nosa wydziela śluz, oczy ma zaropiałe, przeżuwać przestaje, wreszcie prędko chudnie. Na błonie śluzowej warg, dziąseł i pod językiem występują plamy czerwone, które następnie pokrywają się blaszkami serowatemi szarożółtemi, po których odpadnięciu widome są ranki krwawiące. Niekiedy występuje kaszel oraz wysypka, pęcherzyki na brzuchu, wymieniu i w pachwinach. Śmierć następuje przy ogólnem wycieńczeniu wskutek wielkich zmian w narządach trawienia i w sercu, lub też wskutek zakażenia ogólnego (przesycenia) toksynami drobnoustrojów właściwych. Po 8 dniach, gdy zwierzę zostanie przy życiu, następuje polepszenie i szybki powrót do zdrowia. Przy sekcyi znajdujemy różne stopnie zapalenia nieżytowego ostrego przewodu pokarmowego, blaszki serowate i gęsia ranki drobne. Istota K-u niezupełnie dotąd jest zbadana; we krwi i wydzielinach dostrzega się ciałka bardzo drobne, które, przeniesione do ustroju zdrowego, wywołują objawy K-u. Zarazek,—lotny, przenosi się zapomocą powietrza o 150 kroków. Ślina, wydzieliny oczu, nosa, pot, mocz, kał, mleko, krew, mięso, skóra, sierść, rogi, kopyta, kości zawierają zarazek, który może być przechowany do 5 miesięcy. Zarazę przenoszą ludzie, zwierzęta dzikie, tej chorobie podlegające, psy, hyeny, szakale, ptaki drapieżne i owady. Drogą zupełnego wysuszenia zarazek w ciągu 3 dni traci swoją żywotność. 3%-y rozczyn kwasu karbolowego oraz V₅%-y rozczyn sublimatu niszczą zarazek. Leczenie K-u jest wzbronione, jako bezowocne. Stosuje się obostrzone kwarantanny i wybijanie całego zarażonego stada. Za wybite bydło podług norm szacunkowych wypłacają z funduszów skarbowych właścicielom wynagrodzenie. W ostatniem dziesięcioleciu z bardzo pomyślnym skutkiem stosowane jest szczepienie ochronne, które polega na wprowadzeniu pod skórę lub do żył surowicy prze-ćiwksięgosuszowej, dobywanej od uodpornionego na K. bydła rogatego lub owiec. Literatura: A. Litich „Księgoiusz" (Kraków 1872); H. Ko tłu baj „Weterynarya gospodarska" (Warszawa 1896); M. V. Gal t i er „Traite de tnaladies contagieuses des animaux domesti-ques“ (Paryż 1891); W, Dickerhof „Geschich-te der Rindpest" (Berlin 1890).

Księstwo.... patrz pod odpowiednieini przymiotnikami z imion własnych urobionemi. Księstwo Łowickie, ob. Łowicz.

Księstwo Warszawskie, ob. Wars skie Księstwo.

L. K.

II, I.

Księżacy, włościanie z dawnego Księstwa Łowickiego (ob. Łowicz), odłam Mazurów.

Ubiór stanowczo wyróżnia włościan, osiedlonych nad Bzurą i jej dopływami od reszty Mazurów. Ubiór ten posiada wiele rozmaitości.

„Barwa, krój, gatunek płótna czy sukna, wyłogi, wyszywanie, obszycie, zapięcie na haftki czy potrzeby, klapki, forma czapek, kapeluszy itd. — u mężczyzn, a u kobiet wełniaki, tkane w pasy węższe czy szersze, w kratkę, o kolorach jasnych, to ciemnych lub mieszanych — wszystko to tyle tworzy kombinacyi i rozmaitości, że niewtajemniczonemu trudno odróżnić z której wsi, parafii, lub gminy przynajmniej, wieśniak pochodzi. A jednak niegdyś, nawet z liczby fałd w tyle sukmany można było podobno bez pytania się dowiedzieć, ile który gospodarz ma roli i ile jej obsiewa, lub z kombinacyi barw i szerokości pasów na wełniakach, jak i z barwy sukmany i obszycia jej sznurkiem—czy taśmą, takiego a takiego koloru, od pierwszego rzutu oka można było wiedzieć, że K-ka ta lub K-k z tej a tej wsi pochodzą".

R. Oczykowski mniema—mylnie naszem zdaniem—że ubiór ten prawdopodobnie przepisali arcybiskupi, do których księstwo niegdyś należało, i że księża noszenia ubrania tego ściśle przestrzegali. Inne właściwości K-ów, wypływające z ich przeszłości dziejowej i stanu rnate-ryalnego ob. Łowicz. Por. R. O. „Wieśniacy z pow. łowickiego" („Wisła", VI 994—996, z tablicą barwną ubioru); R. Oczykowski „Opis ubrań włościanek z ks. Łowickiego"

(„Wisła" XIV, 618-627, tablice chromo-lito-grafowane); Oskar Kolberg „Mazowsze"

(Księżacy niedostatecznie wyodrębnieni od innych Mazurów); nadto „Wisła" X 160.

KsięŻak, taniec będący odmianą krakowiaka (ob.), tańczony w okolicy Książa, jak skalmierzak około Skalmierza, a proszo-wiak w Proszowskiem.—Kolberg „Kieleckie"

L, K '

Księżarski Feliks, inżynier i budowniczy polski (* w Krakowie d. 14 Stycz. 1820 — f tamże d. 8 kwiet. 1884 r.). Po ukończeniu liceum S-tej Anny w Krakowie uczęszczał na wydział filozoficzny tamże: w r. 1839 słuchał wykładów budownictwa lądowego i wodnego w Karlsruhe. W r. 1843 ukończył Szkołę Inżynierów w Metz, a w r. 1844 mianowany został konduktorem dróg i mostów w Paryżu, gdzie przebywał lat cztery. W r. 1848 wrócił do Krakowa i został aplikantem przy dyrekcyi budownictwa, a następnie pracował przy Wurrn-bie, twórcy fortyfikacyi krakowskich. — W r.

1851 mianowany asystentem profesora budownictwa w Instytucie technicznym w Krakowie.

W r. 1852 złożył egzamin na stopień budowniczego, opracowawszy projekt odrestaurowania zgorzałego kościoła ks. Franciszkanów. W r.

1854 dyrektor budownictwa w Krakowie Schenkl mianował K-go elewem budownictwa.

W r. 1857 K. został członkiem T-stwa Sauków, w Krakowie i Komisyi Balneologicznej; jako komisarz zajmował się przebudowaniem zakładu leczniczego w Krynicy, a w r. 1862 wzniósł tamże nowe łazienki. W r. 1863 wykonał projekt restauracyi Kollegium Jagiellońskiego. Projektował pomnik Michała Korybuta w katedrze krakowskiej, fundacyi Ces. Austryackiego, który rzeźbił Edw. Stehlik. Wzniósł kaplicę Ś-tej Bronisławy na kopcu Kościuszki i w r. 1872 prowadził budowę pałacu w Czeruiowcach, której zrzekł się był, z powodu utraty zdrowia, budowniczy Józ. Hlavka. Ostatnią pracą K-go był gmach Uniwersytecki w Krakowie, którego nie dokończył. K. pozostawił zbiór szkiców architektonicznych zabytków krajowych, 160 arkuszy wynoszący, i pomimo zajęć urzędowych pełnił obowiązki honorowe członka wielu komitetów, jak pomnika Kościuszki, Mickiewicza, odnowienia ołtarza W. Stwosza, odbudowy Sukiennic; był wreszcie doradcą technicznym T-stwa dobroczynności i wielu in. instytucyi. (Z notatek śp. Jana Heuricha, ojca).    J.H-ch.

Księżyc, herb polski ob. In es.

Księżyc, ciało niebieskie najbliższe ziemi. Względną blizkość jego poznajemy po znacznej prędkości kątowej, z którą od zachodu ku wschodowi przesuwa się po sklepieniu nieba, co łatwo sprawdzić można w ciągu niewielu godzin, porównywując położenie K-a względnie do uajbliższych gwiazd znajdujących się na jego drodze. 1) Fazy. Najbardziej rzu-cającem się w oczy zjawiskiem są odmiany K-a, t. zw. lunacye lub fazy. Zakładając, że K. jest ciałem nieprzezroczystem, niemają-cem własnego światła, że obraca się około ziemi po linii niewiele różnej od koła, że znajduje się bliżej od nas niż słońce, tak dalece oddalone, że jego promienie w każdem miejscu drogi K-a można uważać za równolegle padające, zrozumiemy łatwo, że w pewnym czasie K. znajdzie się pomiędzy słońcem i ziemią na linii łączącej ich środki, i wtedy nie może być widzialny, z wyjątkiem tego wypadku, jeżeli cień jego padnie na .słońce, powodując jego zaćmienie (ob. Zaćmienie). Jest to położenie I, zwane nowiem: K. przechodzi przez południk prawie równocześnie ze słońcem. Po upływie pewnego czasu, około dwóch tygodni, K. znajdujemy w położeniu II, średąicowo przeciwległem; jest wtedy całkowicie oświetlony, z wyjątkiem wypadku zaćmie* nia księżyca (ob. Zaćmienie), powodowane-, go przez cień ziemi. Jest to pełnia, i K. przechodzi przez południk około północy. Oba położenia zwą się s y zy gi ąm i. Skoro K. po chwili nowiu zboczy z linii, łączącej środki ziemi i słońca, zajmując względem ziemi położenie ukośne, zobaczymy oświetloną część,jego tarczy, początkowo w .postaci wązkiego sierpa, zwróconego wypukłością ku słońcu, natychmiast po zachodzie słońca. Część oświetloną

przez słońce następnie z dnia na dzień wzrasta i lecz z niezmiernie większą prędkością, gdyż dochodzi do połowy tarczy, co nazywamy pierw- ¹ obiega ekliptykę w ciągu 18 lat i 219 dni. Okres szą kwadrą, podczas której K. góruje o- ¹ czasu, jakiego potrzebuje K., by wrócić do tegoż koło 6-ej godz. wieczorem- przyrost części oświe- ¹ samego węzła, zwie się m i esią c e m s m oc z y m, tlonej trwa dalej aż do pełni, poczem część tak zwauym z przyczyny związku tego okresu tarczy z zachodniej strony staje się niewidzial- z zaćmieniami, przypisywanemi niegdyś walce ną, ponownie spostrzegamy połowę tarczy \ K-a ze smokiem. Okres ten wynosi 27 dni, (wschodnią), i K. góruje nad ranem około 6-ej godz., i to stanowi ostatnią kwadrę; wreszcie, ostatecznie malejąc, K. w postaci sierpa przed nowiem poprzedza wschód słońca. 2)

5 godz., 5 min. i 36 sek., i jest krótszy niż m. gwiazdowy z przyczyny wstecznego ruchu linii węzłów. Odróżnia się jeszcze miesiąc zwrotnikowy, wynoszący 27 dni, 7 g., 43 m. i 4.7 sek., t. j. czas, którego potrzebuje K. by wrócić do punktu, w którym ma tęsamą długość, rachowaną na ekliptyce od pewnego punktu ruchowego, zwanego punktem równo-nocy wiosennej.--Nachy 1 eni e płaszczyzny drogi K-a do ekliptyki zmienia się pomiędzy 5°0T' i 5°17'35", wynosząc przeciętnie 5°8’. Nachylenie ekliptyki wynosi około 23°27’; z przyczyny cofania się węzłów K-a w okresie 18 lat i 219 dni zboczenie K-a może wynosić 23°27' więcej lub mniej pochyłość jego drogi, tj. 23o27'-)-5⁰8'—28°35' i 23°27'-5°8'=18°19'. K. więc w ciągu prawie 19 lat przebiega ruchem pozornym po sklepieniu nieba pas szerokości 10 stopni i ma możność zakrywania gwiazd lub planet spotykanych po drodze pod czas tego przebiegu.—3) Paralaksa i rozmiary K-a. Paralaksa (ob.) K-a, służąca do wyznaczania jego odległości od ziemi, znana już była Hipparchowi, Aristarchowi i Ptolemeuszowi, ze znacznym stopniem dokładności. Nazywamy paralaksą poziomą K-a kąt, pod jakim widzielibyśmy promień ziemi ze środka K-a, znajdującego się na poziomie. Kąt taki został wyznaczony w 1751 —1753 ze spostrzeżeń Lacaille’a na przylądku. Dobrej Nadziei, łącznie ze spostrzeżeniami w obserwato-ryach europejskich, i wyniósł 58'44"2. Wielkość ta zmienia się wraz z promieniem ziemi i jest największa na równiku (paralaksa pozioma r ó w n i k o w a), najmniejsza na biegunie; w danern miejscu zmienia się wraz z odległością K-a od ziemi w granicach od 64'27'' do 53'53"; przeciętnej odległości odpowiada 57'22". Mając paralaksę K-a, łatwym rachunkiem znajdujemy jego odległość i rozmiary: — Średnia odległość K-a od ziemi jest prawie równa 60 promieniom ziemskim i stanowi około ’/4oo °d‘ ległości słońca od ziemi. Średnica K-a jest równa 1741 km., tj. około ³/ii średnicy ziemi; powierzchnia zatem równa sięl/₁₄, objętość '/ąo ziemi.—4) Masa. Masę K-a wyznacza się z działania jego na poziom mórz wszelkich, wywołującego Przypływ i odpływ morza (ob.) i wynosi Ysi masy ziemi. Stąd wyprowadzamy gęstość średnią K-a równą ³/s g§⁻stości ziemi.—5) Libracya. Obserwując powierzchnię K-a nieuzbrojonem okiem, spostrzegamy ciemniejsze miejsca, t. zw. plamy, o dość wyraźnie zarysowanych konturach. Układ tych plam jest tak znamienny, że porównywu-

Okresy czasu związane z ruchami.

i/

/12

Gdyby ziemia była nieruchomą, to wszystkie fazy K-a odbywałyby się w ciągu okresu czasu, który on zużywa na połączenie z jedną i tą samą gwiazdą. Taki okres czasu zowie się miesiącem gwiazdowym i równa się 27 dniom, 7 godz., 43 min., 11.5 sek. Atoli w ciągu tego czasu ziemia bezmała przebiega część swej drogi naokoło słońca; okres więc czasu pomiędzy jednym nowiem i następnym, lub jakąkolwiek fazą i następną, zwany miesiącem synodycznym, będzie dłuższy niż miesiąc gwiazdowy. W praktyce miesiąc synodyczny obliczają, biorąc odległe od siebie momenty zaćmień słońca (momenty nowiu) po podzieleniu przez liczbę dokonanych całkowitych lunacyi; wynosi on 29 dni, 12 godz., 44 min., 2.9 sek.—Pozorna tarcza K-a, na ogół prawie równa pozornej tarczy słońca, zmienia się w różnych miejscach jego drogi od 28'46" do 33'30", dając średnio 31'8'', t. j. około ¹/2 stopnia. Takie różnice wskazują na różną odległość K-a od ziemi. Współcześnie zmienia się również prędkość kątowa K-a, która-to prędkość przeciętnie wynosi 13°10'35" na dobę, otrzymuje się zaś z podzielenia 360° przez czas trwania obrotu gwiazdowego i jest przeszło 13 razy większa niż prędkość kątowa słońca. Linia krzywa, która dokładniej niż inne odpowiada obserwowanemu przebiegowi K-a, t. j. zmiennej prędkości kątowej i zmiennej średnicy k-cowej, jest elipsą. W jednem z ognisk tej elipsy znajduje się ziemia. Punktem przyziemnym (perigaeum) nazywamy miejsce K-a najbliższe ziemi na drodze eliptycznej; punkt średnicowo przeciwległy zwie się punktem odziemnym (apogaeuni). Linia łącząca oba punkty, inaczej oś większa księżycowej drogi, posiada ruch prosty, od zachodu na wschód, okrążając niebo w ciągu prawie 9 lat. Nazywamy miesiącem anomalisty-cznym okres czasu, w którym K. powraca do punktu przyziemnego; okres ten wynosi 27 dni,

13 godz., 18 min., 33.3 sek. i jest dłuższy niż miesiąc gwiazdowy z przyczyny ruchu prostego punktu przyziemnego. Linia prosta, według której płaszczyzna drogi K-a przecina się z płaszczyzną pozornej drogi słońca zw. eklip-tyką, (ob.), czyli lin i a wę złó w, posiada ruch w przestrzeni wsteczny, od wschodu na zachód, podobnie jak linie punktów rówuonocnych,

jąc opisy K-a z odległych wieków, mamy pe- j libracyąlab w aż e n i e m się K-a, łatwo wy-wność, iż widziano wtedy tęsamą co i dziś    jaśnie się daje: Ponieważ K. posiada ruch obroto-

stronę tarczy. Znane ogólnie podobieństwo    wy równomierny i w ciągu tegosamego czasu,

z twarzą ludzką zauważył już Plutarch („De    w którym dokonywa obiegu dokoła ziemi (zakła-

facie in orbe lunae“). K. zatem trwale pod-    dając, że ten ostatni obieg odbywa się po drodze

czas obrotu około ziemi jest zwrócony tąsamą    kolistej, z ruchem zatem równomiernym, jakoteż,

stroną. Ważne to twierdzenie spotykamy po    że odbywa się w płaszczyźnie ekliptyki, w któ-

raz pierwszy na wykładach Wojciecha    rej pozostaje również płaszczyzna równika K-a),

zrozumiemy łatwo, że środek tarczy K-a ze środkiem ziemi trwale pozostawać może na jednej linii prostej. Podczas zatem obiegu ze środka ziemi widzianoby ściśle tylko połowę K-a. Istotny atoli ruch, odbywając się po elipsie, jest zmienny, szybszy i wolniejszy; w drodze więc od punktu przyziemnego ku odziemnemu spostrzegamy, początkowo ginące kratery wscho-

z Brudzewa (ob.) w Krakowie, jak to stwier- 1 dza L. Birkenmajer (ob.). D. C a s s i n i sformułował następujące prawa obrotu K-a: K. ruchem prostym (od zachodu na wschód) i równomiernym obraca się około osi w ciągu 27 dni, 7 godz., 43 min., 11 sek., t. j. w tymsamym czasie, który zużywa na dokonanie jednego o-brotu dokoła ziemi, zwanego miesiącem gwia-

Morę

/Apdlonaus

'Firmicus

Fotcunditatis

Se ccki

Marę

IA ii z out

Tnruntius

Marę

I'-

T ramjmhta ti s

Q)Cauciy

Crisi urn

4a\Prociu s

Palus Sm

Mart

Et mm a rt

tarroJtUis

O Tranami i totn. MaraJJi

CiemoedcA

i\

Fig 74. Marę Crisium

płaszczyzny ekliptyki pod kątem 88°28'38", z płaszczyzną zaś swej drogi tworzy kąt 83°20'49".

zdowym. Oś obrotu K-a jest nachylona do dnie, odsłaniające się zachodnie; po pewnym

K-a około swej osi musi być ściśle równy czasowi obrotu naokoło ziemi, lub też tak dalece niewiele różny, że przez ciąg 25 000 o-brotów, oddzielających nas od wspomnianych odległych epok, nie odsłoniła się dostatecznie znaczna część drugiej strony K-a tak, aby o-gólny widok tarczy uległ dostrzegalnej zmianie. Baczniejsza atoli obserwacya tarczy K-a wykazała, że istotnie widzimy nieco więcej niż połowę tego ciała, prawie fi/io? spostrzeżono mianowicie, że w pewnych okresach odsłaniają się nieco boki, to wschodni to zachodni, a także okolice obu biegunów. Zjawisko to, nazwane

czasie—znikające zachodnie, pojawiające się wschodnie; odpowiednio w drugiej połowie dro-Czas trwania ruchu obrotowego gi. Jest to libracya w długości. Z przyczyny, że oś obrotu K-a nie jest prostopadłą do płaszczyzny obrotu, podczas obiegu około ziemi ukazują się kolejno niewielkie przestrzenie dokoła bieguna północnego i południowego; nosi to nazwę libracyi w szerokości. Wreszcie trzeci rodzaj libracyi, zw. dzienną, znacznie mniejszy od poprzednio wymienionych, pochodzi stąd, że obserwator znajduje się na powierzchni ziemi, nie zaś w jej środku, ku któremu-to środkowi właściwie jest zwrócony środek tarczy K-a podczas zmian wysokości ponad horyzontem w okresie dziennym. Przeprowadzone poszukiwania za pośrednictwem a-

ualizy matematycznej ustalają zgodność ob-serwacyi i obliczeń i stwierdzają przez to przytoczone poprzednio Prawo Cassiniego. Libracya zatem jest zjawiskiem wyłącznie op-tycznem i zwie się libracyą pozorną, dla odróżnienia od libracyi istotnej, ujawnionej na drodze matematycznej, a do tego stopnia nieznacznej, że zaledwie jej ślady wykryć zdołano przy pomocy najsubtelniejszych pomiarów precyzyjnych na tarczy K-a. 6) Mapy K-a. Wynalazek riarźędzi optycznych był punktem zwrotu w nauce o K-u, t. zw. selenografii. Górzystość powierzchni pierwszy rozpoznał Galileusz; pierwsze mapy na każdy dzień po nowiu, t. j. tak zw. „wiek K-a“ i ogólną mapę podał w r. 1647 Heweliusz, nadając przy-tem nazwy plamom, które uważał za morza, i górom, zapożyczone od ziemskich mórz i gór. Riccioli w r. 1654 rysuje nowe mapy, podając równocześnie nowe nazwy, które dotąd się utrzymały, jakkolwiek są mniej stosowne niż Heweliusza. Liczne i wyborne mapy późniejsze, ogólne i szczegółowe, odrysowane przez wybitnych obserwatorów, ustępują częściowo miejsca zdjęciom fotograficznym, dokonywanym w obserwatoryum Licka w Kalifornii i w pary-zkiem. Dołączona tu mapa (ob. tabl.) przedstawia K. w pełni. Ciemniejsze plamy są to t. zw. „morza", jakkolwiek ta nazwa nie ma nic wspólnego z istotnym stanem powierzchni K-a, szczegóły bowiem na tych powierzchniach, obserwowane przy pomocy lunet, nie mogłyby być równie dokładnie rozróżniane, gdyby powierzchnia była pokryta warstwą wody. „Morza" są płaszczyznami i mają znaczną przewagę na północnej części tarczy. Są one zazwyczaj połączone między sobą, prócz odosobnionego Marę crisium. Około bieguna północnego rozciąga się M. frigoris; odnośnie do południka centralnego widzimy na stronie wschodniej: M. plurium (imbrium), Oceanus procellarum i M. nubium; po stronie zachodniej: M. serenitatis, M. tranąuillitatis, M. foecunditatis, M. nectaris i wspomniane M. Crisium. 7i kolei po płaszczyznach najważniejszemi tworami na powierzchni K-a są t. zw. K r a t e r y, ze względu na pozorne podobieństwo do kraterów wulkanów ziemskich. Podobieństwo polega na stożkowej budowie wyniosłości, z pochyłemi ze-wnętrznemi ścianami, lecz spadającemi stromo wewnątrz; wnętrze krateru jest płaszczyzną, często z jednym lub paru stożkami, przeważnie niższemi od otaczającego wału. Naogół wielkie kratery są właściwie płaszczyznami, róż-żniącemi się od „mórz" jedynie rozległością; także oddzielnie położone na zachodnim brzegu K-a. M. Crisium (Fig. 74 str. 367) jest jakgdyby formą przejściową od „morza" do krateru b. wielkiego, zwanego równiną otoczonąwałem, i mniejszego, inaczej góry pierścieniowej lub cyrku. Właściwe kratery, z pozoru istot.lie do wulkanów ziemskich zbliżone, z któ-rycli najmniejsze mają średnicę zaledwie 1 km., tysiącami pokrywają powierzchnię K-a. Marę Crisium (Pontus Maeotis według Heweliusza) prawie koliste o średnicy przeszło 500 km., jest jednolitą równiną z kilku tylko kraterami wewnątrz. Przez środek ,,morza" w kierunku południka przebiega błyszcząca „żyła", wytwór powierzchni, rozpoznany na drodze fotograficznej. Przypuścić można, iż jest to zasklepiona szczelina na powierzchni. Więcej takich „żył" widać na południowej stronie płaszczyzny. Otacza wokoło „morze" wał o znacznej wysokości, w płd.-wschodniej stronie sięgający 4 700 m. Na północy widać część wielkiego krateru Cleomecłes, na wschodzie—Macrobius i Tarnutius, wreszcie w południowej części 3 mniejsze kratery Auzout, Pirmicus i Appolo-nius. Zpośród innych „mórz“ wyróżnia się M. Crisium niezwykle ciemną barwą, tak, że przez małe nawet lunety łatwe jest do odróżnienia. Zajmuje powierzchnię 170 000 Q km. Z innych ważniejszych kraterów wymienimy: Clavius o średnicy 250 km., przedstawia skupienie oddzielnych kraterów, otoczonych foremnemi pierścienioweini wałami, całość zaś zamknięta wysoką ścianą, sięgającą 5 800 km. Typowym pierścieniowym kraterem jest Kopernik (Mons Aetna wedł. Heweliusza) o średnicy 90 km., otoczony wieloma wałami, od których w różnych kierunkach rozbiegają się pasma wzgórzy. Krater Tycho, o średnicy 90 km., w płd.-wschodniej stronie tarczy, wraz z Kopernikiem w pobliżu środka, są najważniejsze-mi oryentacyjuemi punktami na wschodniej stronie tarczy, a zwłaszcza najwięcej rzucają-cemi się w oczy podczas pełni. Najwięcej do utworów ziemskich są zbliżone pasma gór. Marę imbrium od Marę vaporum oddziela łańcuch Apeninów; 31. imbrium od Oceanus procellarum oddzielają Karpaty, zakończone na południo-wschód kraterem Kopernika. Wysokość gór dochodzi 8 000 m., głębokość kraterów do 3 000 m Pomiary wysokości gór K-cowych dokonywane są ze znaczną dokładnością. Najdogodniejszą metodę stanowi pomiar wielkości cienia przez górę rzucanego, bądź bezpośrednio mikrometrem, bądź też już po utrwaleniu na kliszy fotograficznej. Przy pomocy silnych lunet dostrzegamy na powierzchni K-a t. zw. bruzdy, widzialne w oświetleniu bocznem w postaci linii ciemnych, w oświetleniu centralnem (podczas pełni)—jasnych. Bruzdy przecinają płaszczyzny i góry na znacznych przestrzeniach, dochodząc 500 km. długości; należą do liczby zagadkowych tworów, podobnie jak zjawiska świetlne, w postaci prawidłowych, w kształcie gwiazdy z danego krateru rozbierających się pasów, o długości paruset km. Smugi te są widzialne tylko podczas pełni; przy oświetleniu bocznem giną; noszą nazwę smug świetlnych. Nieuzbrojonem okiem smugi nie są widzialne,

Sgegg2ggSSSS;peS|Sę§gfSg8gSi§2gSgągssgS!SSSg5SS?3S5SSKę:s®.!o?=r;,?,P.Y»^r ”

-llEflllllflPIllflltl-llllllllIllIIlflllllllllllllJlilIfllll ¹

*⁸ ’p*Iff|| &*f!*    ś||5||n = rf ff"|S|S Łi ss I -

<».    _ s: 3

f/l

i

tj*

s s rrs.-1|- s||. S1 Ł|₈ ||||Ł|s § i ||||ip|f |||=-^ ??||| ! |

W    W !-    3i fi    ^    ^ ³⁰

ISI

JJ

''P'

mmMWSSM

WrmWmgŚmM_______

&MWM " °

ii

/•

TE

to

-o

•©

4

ftj

mt-L .m-fĄpis/ /%s

O-ut

XJr^₁

|4t

Jt‘U

O}?*

J>‘A r

a *⁵ -

i*

BRR

BHKNt

’■ 'l'W

-C

Kratery i doliny na stronie wschodniej:

174.    Parry

175.    Bonpland

176.    Landsberg

177.    Letronne

178.    Flamsteed

179.    Hansteen

180.    Damoiseau

181.    Grimaldi

182.    Riccioli •

183.    Lohrmann

184.    Hevelius

185.    Pallas

186.    Soemmering

187.    Schroeter

188.    Stadius

189.    Eratosthenes

190.    Gambart

191.    Reinhold

192.    Copernicus

193.    Stadius

194.    Tobias Mayer

195.    Encke •’ • ■

196.    Kepler

197.    Marius

198.    Reiner

199.    Cavalerius

200.    Ol bers ■

201.    Vaseo de Gama

202.    Autolyehus

203.    Archimedes

204.    Tymoeharis

205.    Gay-Lussae

206.    Pytheas -

207.    Lambert

208.    La Hire-Eul.

209.    Diophantus

210.    Delisle ■

211.    Aristarchus

212.    Herodotus

213.    Seleuens

214.    Briggs 215: Lichtenberg

216.    Aristillus -

217.    Pico ■

218.    Helieon

219.    Sharp

220.    Mai ran

221. ' Gerard.

222.    Plato

223.    Fontenelle

224.    Mau per tuis 225: Lacondamine

226.    Bianehini

227.    Repeold'

228.    Pythagoras

229.    Timaeus

230.    Anasagoras

116.    Newton

117.    Gruemberger

118.    Klaproth'' ¹

119.    Oasatus

120.    Blancanus

121.    Seheiner

122.    Wilson'

123.    Kireher

124.    Bettinus

125.    Zuchius

126.    Segner

127.    Clayiirs

128.    Longomontanns

129.    Wilhelm

130.    Schiller

131.    Phocylides

132.    Wargentin

133.    Schickard

134.    Inghirami

135.    Tycho

136.    Heinsius

137.    Heli •.

138.    Gauricus

139.    Wiirzełbaner

140.    Cichus

141.    Capuanus

142.    Hainzel 143} itaińisden

144.    Yitelo "

145.    Feurier

146.    Vieta

147.    Piazzi

148.    Lagrange

149.    Bouvard

150.    Arzachel 151: Alpetragius

152.    Thebit •

153.    Pitatns

154.    Hesiodus

155.    Kies . —

156.    Mercator

157.    Campanus

158.    Bouillaud

159.    Lnbienieóki

160.    Hyppalus

161.    Doppelmayer

162.    Gassendi

163.    Mersenne

164.    Ckvendish

skm.

*51

■ ) i MA I?. !•.' \

■u

⁵⁶<D

si-O

I7£

0:1

on

t>3\

17 4

3Hteifc

OOtiT.    i    ₇₀O !&" K V.~* TDO:

;; i    11 Qo₇2 -p oinu s kocili O

k,/!'..v44'.0?3    cł' o "olo

i ^ ,j

~ “•¹^*'lr^OT^iŁir~7SCT

" “i'^1

, ' #* ióJ.

82

1 BU --

t?.

ts

ffi

mm

’ . b ₍Q|ł

66

m

ii [

■■

IS

■7 i:..

“ o );v|3

ai

ręrjB

v-7

\,

■*<

iip

JłfmS

p-rnhue

JUia

'    i    Aristfrchu

A kas ft

■Sm

d*97

S»

^,*7*'*

Pj.u\ivm/

Pi; ?iv"'

M.AHK KRRKKITAT JS >

; fe*

p3ib

yjr.it - /

M?}

YA

ę—

a7.;i

\.....

.    A²¹⁷

\ ouo

£■    v

mm

r,

PlT

T-f

.r/JH

//', ;

,Ś1

?■

165.    Billy

166. ’ Fóntana

167.    Alphonsus

168.    Ptolemaens

169.    Herschel •'

170.    Moesting

171.    Lalande

172.    Davy

173.    Guericke

}fifljeeowości na mapie Księżyca, oznaczone liczbami spisu obok wydrukowanego.

(do'W/ 36s f niLsd    Euc. £ov&Ilu&frŚe.    *': v:

II

-orioaw 9inoił8 m vailpib i viołBiX

.7TI

bfialqnda .OTI ■§-f9dabnBJ .OTI 9nno'rt9wI .TTI b99lam«I,i .8TI a99lanBH .6TI nB98ioflWłQ .081 iblBmitO .181 iIoi99ifl .S8I fiaBmidoJ .881 airile/eH J8I ajsIlBS .081 ^nii9nun»o8 .881 •I9t90‘ido8 .T8I ai/ibełS .881 aenedlaobna .681 l‘!«dm.8’f) .061 blodniaU .161 afiajmsąeO .S6I aurbaJ8 .861 19Y.bM aisidoT -.761 i '- ’ itdartS .061 •isbiaTl .861 awiifiM :T6I taniefl .861 aniialiueO .661 - aiadlO .00S biiibI) sb 098*7    . IOS

«■ • auds^IołuA .SOS asbśmiido-iA .80S aitadoomuT JOS 9«aaod-^*0 .00S ■ -■ aaedlya .80S hednj^J .TOS

.lifH-9-iiH *J .80S 8iiłfl«dqo(Q .60S ^r- 9teil9(I .OIS andoiałahA -.'IIS aulobo'idH .SIS 811909198 .8IS

8?,-§ha JIS •gi9dn9idaiJ rOIS ^ aoIIiłahA .8IS •ooia .TIS nooileH .8IS q-i*d8 .6IS ttS'ii*M .OSS 1)-i*i4t) vISS otaia .SSS sIlenełBó'? .8SS ai«Ji9qo*M JSS 9oifit*bnoo*J -.OSS * ■ inifitoain .OSS •bloa^oU .TSS a«Wf drtłta .8SS av9*oiiT .6SS A 08S

nołweM .011 •isgiftdrneinD .TU *• Mlło-iąBlS .811 aotBajiO .611 auflBsnBia .OSI •tsffieriśa .ISI

•    noaliW .SSI lerio-ii)! 8SI

anniłl9a JSI “auidaoS .OSI •lerrgeS .OSI auiyfilO TSi aHffBlnoiHo-gnoLl .8SI mbdliW .6SI •‘isllidoa .081 a9biI^aoda .181 'nilna-giJsW .S8I • biBdoirioa .881 imfiiid^nl J8I odayT -081 auianiŚH .081

•    •• I19H .T8I auonofiO .881

i9HJfjdl9.v*iJiW .681 auriaiD .OU a h (IiBikjbO .Ul l9xniBłł .SJI fi9bam,Bfl

r oletiY .MI •i9nndri .071 «J9iY .071 ixxfii3 .T7I 9^nBT^*J .871 biJSYiioa .671 lerifwmA ■ .001 aoi^B*ił9qIA • • ’• jidsdT .SOI auJiBlia .801 anboiasH JOI

__ddłX .001

.051

aifaBqu;ftO .TOI badliHoa .801 idódineidaJ .601 8i;IflqqxH .001 •f9^Binl9qqoQ .181

ibnaaaćO -SOI

90XI98T9M    .801

daibneyiO .781 XlliH .081 .«n*inór,i ‘.881 tuanodąlA T8I

aif9fiffl9loła .881 •‘,JJ l9doai9H .681 •gni.t89oM .OTI

8bn*lRj .ITI Xv«(I .STI 9d9ii9iif) .8TI

<z?

Otl

"CL

¥

■‘TCSrl”

^.>1V'*'iV~

6£9

—•iii

°Cv'

\ «c

"«P

.871

.101

----X

r*r i

•oe,

O/

------

K/.UŁBI

«s&QŚ

<n

‘p(0'

pos

«7/

V/

ę .y-o :

łłi-t

IV.

»f/t

•'“Q.

-t O-

i<>.

Ł/t o

¹ ‘ 'C^s o

v.-

Cii

Qfśo

ttl

«• A‘'

/O \

t    i,

V,

•V

at

'■u0

?;"0

” r,ł

7 v*‘

“Ol"

Cf..t

O »Pr

?.r i

ItOi

OQKl

v

,-c!'d

hC| O    7    ' -

o pc t 3 A ^ ^r- ¹V 4 MUIHUK    ’* -^-i^

v:

Łi

t.r

\U10

ot

D»

*6sQ 7 **?(

.. 0*-v Qi\i S

__nO

0*«

g>

Oit

*o

O 7*

>Ow>\W)

of-c

m \ r. \

\p ,*sĄ . IV"-

,X WHAM i

ta*?** ta*

e*

-bs siaoiła bii ^nilof) i

ć:[9ićBoifo

ani[«quii8 .1 Jiod8 .S aiUaioM .8 aiinisjsM J

j>9j;l /    .0

audaiBaM .0 l9mmoH .T 09«a    .8

lofiiicfO .6 anlaaiJ aid 6 aunigj;M ,(»] aunSiruTI .II Bliada .SI auiJaM .81 «rris>hd«rI JI aoioaiH .01 airo^lcnueM .01 l9fnorł .Ti •1909018    .81

9-irraa««8 .aid 81 ' auinoH .61 •!9IIbW .OS tblodmuH .aid OS 98B11 IS aoiyalaM SS Il9ft8 .8S niv9ł8 JS «bioH ,5S ilo9dJa,B8 6S •i9bnB»K TS inimoldoaia .8S

•fhl8B9Biri ,0S

auid^Ioa .08 Bni-ifidtaO .18 ooa6dtfi9«8 ⁽.^8 annfilno‘1 .88 •isdeD ' J8 irfqoxA .08 noaaioa :08 «iiiqA ,T8 •lifił^jsia .88 ^.iaoflOBilA .68 19B19W    .0^

aimirionBia .I^ 9lIiB0ijJ .S^ riojid-nia .8^ X‘iiA JI* aunil9bmV .0I> auneot^nBJ .0-^ audmoloO .T£ aninaloot) .SI ■g-i9dn9lu0 .61-amobial .00 .Bll9qB0 710 aiiIiilqo9ilT .S0 ' auli-njO .80 tllKti JO nonBmIA .00 BbellndA .00

p.Qj-ijłf)a9Q .Tg •ioI^ibT .8g JoriiB⁴! .65 anin-gaijjdfA .00 auifoi«qq!H .10 luflii/iiiffl .£0 liadmloB .80 amnoIIoqA JO aoaiflm'? ' .00

•i9iaaeM| auilnwusT .80

9fi^l9ila*M .66

r sidmjslafl .OT 9HidB« .IT •islJiH .ST o-gaiA .8T aaofl JT niboO .6T i$qqh^A .OT ^BlriaiaTsdlig .TT aiyojIaoH .8T fwni^H -OT •iajl09naeriT .08 łieiflJ .18 J93’iobnoO .S8 b-iBoi⁴! .88 auloo-i‘1 .i8 aiiido-iofiM .08 8iiivo'iłiV .08 ibiBiBM .T8 •lamoofl .88 woWłiJ .68 J aninil‘1 .06 aimlśaeM .16 198893 .S6 aoilinaM .86 89b9ino9[0 J6 auniraaO .06 fllfiaanM .06 aawsO .T6 aoinobiao3 .86 &/iniJ .66 aoqqil«0 .001 no««M .101 bhbI¹! .SOI aril9ł9BoriT .801 iaiaaBO J0I ‘•9Vfnł8 .001 afiltA .001 noint^bna .T0I .aaliioieH .801 •' -siwa 601 ^Ilifia .011 auxobuH .Ili aalełołaiiA .SU

odiB'118 .811

aalBiIT JII .•(9flł⁻l«ir)    .011

..............•■■' Ta

t.e°o n

tu Ł.# v

>c ...».»

-.-•.„ta*—

■ L.ttooaa mhAm:-

eąO feiTA'r!<rl-iTy’j30'-! J

,.:itO

' Sa

7"

“CrJ ubt O” M -    °£f

t ⁻ ,c,. v.

" '    O iib 9 7

'-*..0 4-0'~viG

p e? °-T wiwUofiOg^

'• b«’

•••o

ieO

"O⁴"

s;QQ «*

O*-

tnJHAj.iawHn auwm

.liii

\%\ U£ \ .    \

*^\ ^ \»viAo^«Sa\SA

ą\ \ mv?„.

W''    '

,v °

\V\.

I0£

^cf0 '

Ł^o

• f.t

*ł<iV ‘»

s:&

i»*i

*(>£

is

1

Jf;

/ +ii{

- -

MJFIĄ«

! atTATJjriajrtASfT

«/0

; -X

'    • \ ,;"89jrło«ż9rtJsq'uK

r ••■■"•». w    ^

:«£0

3i

*■>

_______

mWw * V^" 1<v

.-•św""*

-i'

•3 *

o:

0I2<?

oseoN

\ \    \    p¹®

?W«

■v\ -v '

K-.,»

Oli i

t>o«i t r i

.a «AM

\M'7rrjjq \

^ *

oo

Ul £

% l;

%' /

Łacs^aAinA*. V

t ■ A .'N t- '

T >-<*6 ,j

aifiT

-+x i. I TA

h)

,->*o %°^*

’t s

IM

WM;

.iłfr

gMaa ?ham 7 *8pft« -

iOi(>

r-.......

•' aiiuełJ

uw

v -•

,.P\>

MtO \

«!.

>:

•* -

Oa

Oli’- \

\o>    '

h o b'i

—V--¥—i—

\ oets

^7 'fc>. i.

•i a*

i/w/jp

•i'--

*•

-i

Obi

cbt;

VJ

X;

Południe

t!

C-"-

*§&?

■aP&3g^

“app

§ilki

sra

mg

*#10

Zachód

illlSSiiii:

JĘĘkggL

iMrnmm.

wbsl

mSIM

mm

wmmm

MśmmĘM

jm$mĘmr

p^g|ji|g|

Wi

-WL

s‘

mmM#*

itśfSra

Hi

Mm

gHHI

H1R!

s®s

'z*

£2

»?

wgfll

Wschód

E?

gią-j;

feii

Si

s?

►’ -S?;

ŁS5

mmm

SI

WM

’m

W

*S'

mmm

ii

2®

V.

e«

Północ

Mapa księżyca, do str. 368 i nast. T. XLI „W. Enc. Powsz. Ilustr.“

%

E

i

i

>'•

)

)

>

£

/r°urfc

*

Ąri°re/r.-

°%^ i

i*

-o

>:

SR R

■ &•.»

ctwem stosu termo-elektrycznego; wynosi około C°. Według pomiarów fotometrycznych Zoll ner a światło K-a podczas pełni równa światła słońca. 9) Zmiany na Pytanie    dotyczące    powierzchni. Jakkolwiek całość zjawisk

lecz już przy pomocy dobrej lornetki teatralnej rozróżniamy smugi wokoło krateru Tyclio; przez małe lunety widać smugi około Kopernika, Keplera, Aristarcha. 7) Sprawa atmosfery i wody. istnienia atmosfery na K-u rozwiązane zostało przecząco. Liczne obserwacye t. zw. pokryć gwiazd przez K. nie zdradziły śladu osłabię nia światła gwiazdy przed jej zgaśnieniein, co miałoby miejsce, gdyby K. był otoczony atmosferą; nie zauważono również nic podobnego podczas zaćmienia słońca. Średnica K-a, wyznaczona z pomiarów bezpośrednich narzędziem, i obliczona z pokryć gwiazd (z czasu pomiędzy zgaśnieniein i zabłyśnieniem gwiazdy) jest, w granicach błędów przypadkowych, równa; tymczasem, gdyby istniała atmosfera, średnica z pokryć obliczona byłaby mniejszą, gdyż, wskutek załamania się światła w przypuszczalnej atmosferze, gwiazda gasłaby później, wcześniej zaś pojawiała się. Najsilniejsze wreszcie narzędzia nie wykryły śladów światła rozproszonego, gdyż cienie rzucane przez góryK-owe zawsze są jednakowo ostre, wyraźne, o ściśle zarysowanych konturach, twierdzi, że atmosfera K-a, jeżeli wogóle- istnieje, może mieć gęstość nieprzewyższającą Yęoo gęstości atmosfery ziemskiej. Bezpośrednio wiąże się pytanie co do istnienia wody, gdyż ta, parując, musiałaby wytworzyć rodzaj atmosfery, a jej obecność zdradziłyby mgły i chmury. Niemniej astronom Fr. Zoll ner przypuszcza możliwość istnienia wody w postaci stałej, Hansen zaś — istnienie atmosfery na stronie K-a od nas odwróconej, niewidzialnej. Brak światła rozproszonego sprawia, że noc na K-u zaczyna się natychmiast po zachodzie słońca; wogóle ciemność panuje na miejscach nieoświetlonych bezpośrednio przez słońce lub ziemię. Strona bowiem K-a do nas zwrócona i podczas nocy jest oświetlona przez światło odbite od ziemi, najsilniejsze około nowiu K-a, pełni zaś ziemi, co sprawia, że przed nowiem i po nowiu K. błyszczy t. zw. popielałem światłem. Niewidzialna strona K-a posiada jedynie dzień i zupełnie ciemną noc. 8) Dzień i noc na K-u. Doba K-owa, t. j. okres czasu pomiędzy dwoma kolejnemi wschodami słońca, równa się miesiącowi synodycznemu; rok K-owy zawiera 11 i ³/4 miesięcy syno-dyczuych. Długość dnia i nocy, podobnie jak na ziemi, zmienia się w zależności od pory roku i szerokości selenograficznej; jedynie na równiku noc i dzień mają po 354 godz.; pod szerokością 45° najdłuższy dzień ma 357 godz., najkrótszy 351; na biegunach dzień trwa 179 dui. Długi dzień i długa noc wywołują silne przeciwieństwo pod względem temperatury; wszelako trudno przytoczyć dane liczebne, któ-

.tOOO

się

/600 000

obserwowanych na K-u zdaje się przemawiać za uznaniem tego ciała za martwe, które u-kończyło swój okres rozwoju, niemniej istnieją dane, wiarogodnemi świadectwami stwierdzone, które w części zachwiać mogą powszechnie przypisywany K-owi zupełuy brak działalności wewnętrznej. Różnemi czasy notowane jakoby wybuchy wulkanów okazały się złudzeniem wzrokowem. Na większą uwagę zasługują spostrzegane jakoby zmiany na powierzchni K-a. Zmiany te podzielić można na dwie ka-tegorye: pierwsza—to wykrycie nowych utworów na powierzchni, niewidzianych poprzednio, jakkolwiek dostatecznie wyraźnych i łatwych do zanotowania. Np. krater Cassini, wewnątrz Marę imbrium, nie był notowany przez Heweliusza ani Riccioli’ego, lecz po raz pierwszy przez D. Cassiniego. Do tej kategoryi, między innemi, należy nowy jakoby krater, o niewiel-B e s s e 1    więc    kiej rozległości, położony około krateru Hygi-

nus, nienotowany na mapach z przed r. 1877. Łatwo jednak zrozumieć, że doskonalenie środków optycznych może grać tutaj rolę poważną. Trudniej wyjaśnić zaginienie krateru, poprzednio odrysowanego. Podobny wypadek miał miejsce z kraterem Linneusz, położonym we wschodniej części Marę serenitatis. Krater ten kilkakrotnie był obserwowany i rysowany w 1841 — 1843; w późniejszych latach już go nie notowano, wreszcie w r. 1866 stwierdzono brak krateru. Wszelako na jego miejscu znajduje się wyraźna plama, i powstaje wątpliwość, czy Lohr-mann i Módler, rysując ten krater, nie ulegli złudzeniu. Dzisiejsze liczne szczegółowe rysunki powierzchni, a zwłaszcza fotografie K-a, zabezpieczą na przyszłość od podobnego rodzaju nieporozumień. 10) Początki K-a. Zgodnie z nebularną hypotezą Laplace’a K. powstał z pierścienia oderwanego od ziemi K-a. Płynny pierścień istniał w równowadze niestałej, i jakikolwiek bodziec zewnętrzny mógł go rozerwać na części; rozdzielone części mas-sy bądź skupiły się w jedną massę płynną, bądź też utworzyły rój mniejszych K-ów, o różnej wielkości, które następnie mogły się skupić, ustępując sile przyciągania jednej przeważającej massy. Przekształcenia tego rodzaju mogą być    roztrząsane jedynie    na    drodze

poszukiwań matematycznych, do których należą prace Kirkwooda, M. Stockewella i S. H. Darwina. Wynik tych rozważań jest nieprzychylny dla    możliwości    utworzenia    się je

dnego ciała z roju meteorytów; niemniej jednak t. zw. hypotezą meteo ryczna reby    miały    cechy    wiarogodne.    Promieniowanie    z wielu innych względów    zasługuje    na    uwagę.

K-a    powoduje    nieznaczne    podniesienie    tempe- - O ile K. był    pierwotnie    w stanie płynnym,

ratury ziemi i daje się ocenić ,za pośredni- I badania matematyków wskazują, że powinien

Wielka Encykl. Illustr. Ser. I. Tom XI.I. Zesz 326b.

obecnie posiadać kształt elipsoidy różno-o sio w ej. Najdłuższa oś jest skierowana ku środkowi ziemi, z przyczyny przewagi działania przyciągającego ziemi na K., zwrócony ku niej trwale jedną stroną; najmniejszą jest oś obrotu K-a; pośrednią zaś wielkość posiada oś trzecia, prostopadła do dwóch poprzednich, w kierunku ruchu K-a dokoła ziemi. Pierwotna masa płynna przez promieniowanie, od powierzchni poczynając, stygła i tworzyła skorupę twardą. Powolny proces twardnienia prowadzi do t. zw. wulkanicznej hypotezy wytworzenia się powierzchni K-a. Ogólnie przypisywany K-owi brak powietrza i wody wskazuje, że powody wybuchów, które zdołałyby nadać powierzchni ustrój dzisiejszy, musiałyby być zgoła odmienne od ziemskich. Geolog G. K. Gilbert podaje następujące wyniki swoich dociekań: Pomiędzy „morzami" K-a, równinami wałem otoczonemi, górami pierścieniowemi i wo-gółe wielkiemi kraterami niema zasadniczej różnicy: należy więc dać pierwszeństwo hypo-tezie, wspólne tym tworom przypisującej pochodzenie. Z drugiej strony istnieje zasadni-cza różnica pomiędzy kraterami K-emi i wulkanami ziemskiemi. Nie siły zatem wewnętrzne wywołały ustrój powierzchni; należy więc przedewszystkiem rozpatrzyć hypoteżę meteory czuą. W myśl podobnej hypotezy pierwotnie przysądzano wybuchom wulkanów ziemskich w epoce ich działalności w okresach geologicznych wpływ rozstrzygający; trudno jednak taką hypoteżę pogodzić z dzisiejszemi wyobrażeniami o czasach geologicznych na ziemi. Zwrócono się następnie do rojów meteorytów; lecz ich wpływ, zbadany w stosunku do ziemi w czasach dzisiejszych, nie mógł poważnych zmian wywołać na powierzchni K-a. Jeżeli atoli, według hypotezy Laplace’a, współcześnie z główną, przeważającą massą, powstał rój mniejszych K-ów, to one mogły, padając na powierzchnię, zależnie od swej wielkości, wywołać ustrój, który trafnie porównywu-ją do stalowej, ochronnej płyty pancernika, poszczerbionej pociskami, uwięzłemi mniej lub więcej głęboko. Ściągane na powierzchnię massy drugorzędne musiały posiadać rozmiary różnorodne, aby wywołać zarówno „morza" o tysiącu km. średnicy, jak kratery nie przenoszące wielkością 1 km. Masy te, obdarzone względnie niewielkiemi prędkościami początko-wemi, pod wpływem przyciągania massy głównej, spadały przeważnie pionowo, co ustrój powierzchni potwierdza; lecz są ślady, jak wskazują zdjęcia fotograficzne, spadku pocisków ukośnych; w tym wypadku oś K-a ulegała raptownym zmianom, przez co niewszystkie części powierzchni równomiernie na uderzenia były wystawione, i stąd pochodzi nieregularne rozmieszczenie kraterów. Na poparcie hypotezy próbowano wytworzyć kształty spostrzegane na K-u drogą sztuczną. Sypiąc z góry piasek na

deseczkę z warstwą tegoż piasku, otrzymał dość zadawalające wyniki Meydenbauer; zmieniając nieco metodę i posiłkując się różnorod-nemi materyałami, Alsdorf osięgnął do złudzenia naśladujące szczegóły z powierzchui, jak morza, góry pierścieniowe, kratery, mielizny, wyżyny płaskie, góry pojedyńcze, i pasma gór.—Przeciętna gęstość masy K-a wynosi o-koło 3 w porównaniu z gęstością wody i równa jest prawie przeciętnej gęstości warstw powierzchniowych stałej skorupy ziemskiej. Naprowadza to na inną hypoteżę, ugruntowaną na poszukiwaniach matematyka Darwina. Otóż K. pod wpływem przyciągania massy słońca, mógł się oderwać od ogólnej masy ziemi-księżyca już po jej stwardnieniu, tj. w epoce geologicznej-w takim jednak razie sferoid ziemski powi-nien-by wskazać miejsce tego oderwania. A-stronom Pickering mniema, że taką okolicą ziemi jest część równikowa Oceanu Spokojnego. 11) Istotna droga K-a. Historya astronomii poucza, jak dalece doniosły udział miał K. w stwierdzeniu prawa Newtona, ciążenia powszechnego. I dzisiaj udział jego nie jest mniejszy, jakkolwiek przybrał inną postać. Ziemia, K. i słońce dają typowy przykład najdonioślejszego w astronomii teoretycznej, albo mechanice nieba, Zagadnienia trzech ciał (ob.), które obejmuje, wynikający ze stosunków wzajemnych ciał niebieskich, przyciągających się według prawa Newtona, dział t. zw. zwichnięć lub perturbacyi (ob.) w ruchu planet. W danym wypadku ciało niebieskie, K., zakreśla dokoła ciała głównego, Ziemi, pod wpływem ciała trzeciego, Słońca, nie dokładną elipsę Keplera, właściwą zagadnieniu dwóch ciał, tutaj K-owi i Ziemi, lecz krzywą nieregularną, mającą tylko w grubem przybliżeniu kształt elipsy, odkształtowywanej ustawicznie pod wpływem trzeciego ciała. Wprawdzie dzisiejsze środki analizy matematycznej nie dają ścisłego rozwiązania zagadnienia trzech ciał, na wzór znanego dla dwóch; niemniej jednak granica osiągniętych przybliżonych wyznaczeń chwilowych elementów drogi eliptycznej, dzięki genialnej metodzie Lagrange’a, rozwiniętej przez jego znakomitych następców, tak jest blizką rzeczywistości, że współczesne precyzyjnie obserwowane położenia ciał niebieskich w porównaniu z teoretycznie zakreśloną drogą, zw. efemerydą, są ściśle uzgodnione. Ilekroć zostanie wykrytą rozbieżność pomiędzy teoryą a obser-wacyą, zaraz staje się pewnem istnienie nieznanej przyczyny, rozbieżność wywołującej. Tą drogą wykryto z nieprawidłowości w ruchu Urana nową planetę, Neptuna; nieprawidłowości w ruchu Merkurego zmuszają do poszukiwań planety, grupy planet, lub wogóle materyi bliżej słońca położonej (planety przedmerkurowej). Różnorodne zwichnięcia drogi K-a pod wpływem trzeciego ciała, Słońca, ponawiające się okresowo, t. j. zawsze, gdy układ wzajemny

R. M.

ciał przybiera tęsamą postać, zostały zbadane dokładnie, tak, że teorya i obserwacya rozbieżności nie wykazały. Ogólne atoli zagadnienie wybiega poza granicę układu trzech ciał, gdyż na ziemię mają wpływ planety, i oczywiście, pośrednio i na K.; oprócz tego należy przypuścić istnienie bezpośredniego ich wpływu. Pomimo olbrzymiej złożoności rachunkowej zdołano i w tym wypadku przezwyciężyć trudności; prawo Newtona ponownie zostało skontrolowane i stwierdziło swą niewzruszo-ność. Niemniej jednak pomiędzy tablicami biegu K-a, już po wprowadzeniu wszelkich poprawek, i istotnie obserwowanym biegiem istnieją drobne różnice, z których jedne przez wpływ planet dają się usprawiedliwić częściowo, inne natomiast wyjaśnienia nie znalazły. Owe niewyjaśnione rozbieżności, pomimo że liczebnie wyrażają się parą sekundami na stulecie i parą innemi w krótszych odstępach czasu, potrącają o zasadniczą jednostkę na ziemi, o jednostkę czasu. K. bowiem z jednego stulecia na drugie wykazuje przyśpieszenie zwane w i e k o w e m, które wzrasta proporcyonalnie do kwadratu czasu, przez co po upływie wieków staje się znacznem. Oprócz tego zauważono nieregularnie-okresowe przyśpieszenie lub zwolnienie biegu K-a: w 1. 1850—1864 bieg był przyśpieszony, w 1864 — 1890—zwolniony; wreszcie od r. 1890 bieg wzrasta; ten ruch nadmiarowy wynosi parę km. na rok. Wszelako zjawisko może być tylko pozorne: nie bieg K-a wzrasta z wieku na wiek i zmienia się w pewnych okresach; istota zjawiska tkwić może w wiekowem zwolnieniu ruchu obrotowego ziemi dokoła osi i w podobnej zmianie jego w odstępach czasu krótszych. A więc postawiono znak zapytania ponad jednostką czasu —dobą gwiazdową. Badania matematyków wykazały, że działalność przypływów i odpływów wód oceanów, tj. przeważny wpływ K-a na ziemię i wzajemne przez to oddziaływanie ziemi na K., mogą wywołać wymienione zaburzenia. Jest to zagadkowe, nierozwiązane dotąd, najwięcej złożone zagadnienie ze strony mechaniki nieba i fizyki kuli zienskiej. —12) Oddziaływanie wzajemne między K-em a ziemią. Od wieków utrwaliło się mniemanie, że K. nie-tylko jest przeważającą przyczyną, wywołującą oceaniczny przypływ i odpływ, lecz, że wpływ jego sięga na ukształtowanie stanów atmosfery, t. zw. stanów pogody. Podłożem tej wiary był znany przesąd, na którym opierała się a s t rolo g i a, że planety i K. muszą istnieć celowo, dla człowieka: zmiany zatem K-a muszą wywoływać zmiany pogody, podobnie jak rosnący i ubywający K. musi na odpowiednio dobrane czynności ludzkie wpływać bądź dodatnio, bądź ujemnie (siejba, strzyżenie włosów, puszczanie krwi i t. d.). Jak domyślają się, nazwy „mórz* Riciollego są odbiciem jego wia-

ry co do wpływu K-a na zjawiska ziemskie. Po wprowadzeniu narzędzi meteorologicznych zaczęto sprawdzać owe przypuszczalne wpływy, zestawiając je z wynikami spostrzeżeń. W końcu w. XVIII gorącymi zwolennikami tej teoryi ogłosili się meteorolog Toaldo i botanik La-tnarck, późniejsze atoli badania, nader liczne i prowadzone do ostatnich czasów, zaprzeczyły stanowczo istnieniu wpływów K-a na pogodę w granicach pierwotnie zakreślanych. W rzeczy samej, zestawienia czynników meteorologicznych w okresie miesiąca synodycznego wskazują, że prawie zarówno często wszystkie stany występować mogą podczas przebiegu faz, i jeżeli wykrywa się pewną przewagę tej lub owej fazy, to liczebnie nader nieznaczną i praktycznego znaczenia pozbawioną. Na mocy wszelako dotychczasowych danych możliwości wpływu K-a odrzucać nie należy. Teoretycznie Laplace uzasadnił i obliczył t. zw. przypływ i odpływ oceanu powietrznego, przez zmianę ciśnienia zdolny wywołać poruszenie powietrza (wiatr), jakkolwiek nader nieznaczne; nowe badania Poincarego wykrywają wpływ przyciągania massy K-a na pas ciszy równikowej i natężenie wiatrów statecznych. Stany atmosfery naszej znajdują się często w równowadze niestałej; każdy przeto bodziec zewnętrzny może tę równowagę naruszyć; badania więc tego rodzaju przyczyn zewnętrznych, w tym wypadku wpływu K-a, mogą dać wyniki doniosłe.—Bibliografia: Literatura naukowa do tycząca K-a jest nader obszerną. Najrozgło-śniejsze prace: I. Nasmyth i 1. Carpenter „Der Mond“ (wyd. niem. z oryg. ang.; wyczerpujący i popularnie opracowany opis fizycznego stanu K-a); E. Neison „The Moon a. the conditions a. configurations of her surface" (jest w przekł. niem.); Loewy i Puiseux „Atlas photographiąue de la Lune“ (wyd. większe, paryskie, i mniejsze, T-stwa astron. belgijskiego; zawiera wyborne mapy K-a wraz z opisem topografii powierzchni). Teoryi K-a poświęcił t. 111 F. Tis-serand, autor „Traite de Mecaniąue Celeste*; popularny wykład tejże teoryi mamy u Łapiące^ „Exposition du systeme du Monde*. Po polsku względnie najobszerniej opracowany K. w Jędrzejewicza „Kosmografii*.

Księżyc turecki, narzędzie w muzyce janczarskiej używane, przeszczepione do naszych orkiestr, a z samej już nazwy kształt swój okazuje. Jest to więc księżyc mosiężny, opatrzony mnóstwem blaszek, dzwonków i wieszadeł, osadzony na rękojeści, której potrząsanie wprawia metale te w ruch i brzęk podobny nieco do triaugulowego wydaje. („Enc. Org.“).

Księżyca zaćmienia, ob. Zaćmienie.

Księżycowe góry. Niema zgodności wśród geografów co do położenia G. K-wych w Afryce. Ptolemeusz pod tą nazwą rozumiał góry położone w blizkości równika, skąd według jego przypuszczeń miał wypływać Nil, obfitemi

życowe".

s’.

Drz.

Si Drz.

Dr A. J. G.

lu.

z. w.

źródłami, powstałeini z tających śniegów na tych górach. Późniejsi geografowie arabscy nazywali je Dżebel el Komr. Dopiero gdy Spe-ke w 1858 r. wykrył jako rzeczywiste źródła Nilu jezioro Wiktorya Nyanza, sądził, że góry Karague, leżące na zachód od tego jeziora, stanowią właściwie Ptolemeuszowe G. K-we. Inni znów uważali krainę pagórkowatą Unjamwesi, leżącą na południe od Wiktorya Nyanza (40 szer. połd. 33° dł. wsch.) za to miejsce, gdyż nazwa Unjamwesi oznacza w języku tubylców „krainę księżycową¹⁴. Stanley dochodzi do wniosku, że RuwTenzori, Kilima-N’Dżaro i Kenia tworzą G. K-we, gdyż mają szczyty śniegiem pokryte i zasilają jeziora Wiktorya i Albert Nyanza, rzeczywiste źródła Nilu: tak więc góry te odpowiadają wymaganiom Ptolemeuszowych

G. K-ch. Uczeni gieografowie doby spółczesnej, roztrząsając bliżej wiadomości geograficzne Ptolemeusza, doszli do przekonania, że niemo-żliwem jest, by już za jego czasów były znane jez. Wiktorya i Albert Nyanza, i że właściwie Ptolemeusz ma na myśli górny bieg Nilu Niebieskiego i Atbary, które, biorąc początek w jeziorach górskich, wpadają do Nilu. Ptolemeusz pod nazwą G. K-wych prawdopodobnie rozumiał góry Abissynii. O wiele więcej światła na położenie G. K-wych rzucił Oskar Bau-mann, badacz ostatniej doby, który podczas swej podróży (1891 —1893) do źródeł Nilu po Afryce w okolicach jezior Wiktorya i Tanganjika znalazł na zachód od Kagero-Nilu (rzeka Kage-ra, wpadająca do jeziora Wiktorya Nyanza, uważana za górny bieg Nilu) lesiste góry, zwane tutaj Missosi ya Mwesi, co znaczy „Góry Księ-

H. G. K.

Księżycowy kamień, ob. Ad ular.

Księżycowy rok, ob. Kalendarz i Rok.

Ksiuk przy częściach maszyn oznacza występ lub wyskok z metalu, często ruchomo osadzony. Koło (lub krążek) z K-ami ma na obwodzie K-i, rozmieszczone w równych odstępach, podobnie jak zęby na kołach zębatych.

Ksob (■* u e d), rzeka w Algieryi, w dep. Konstantyny, bierze początek w wysokich górach zamykających na południu dolinę Medża-ny, płynie przez głębokie wąwozy około M’sily, potem przez płaszczyzny napływowe, które otaczają zamek Hodna, gdzie wsiąka po przebyciu 150 kil. W Ksobie zawsze bywa dostateczna ilość wody, był nawet zamiar utworzenia, za pomocą tam, wodozbioru, który mógłby zawierać 20 mil. m. sześć, wody i służyć do nawodnienia okolic M’sili.

Ksutos, grec. EooO-oę, po łacinie XutJius, wnuk Deukaliona, syn Hellena i nimfy Orseis, brat Dorosa i Aiolosa, mityczny protoplasta plemienia Ach aj czy ków i Jończyków; bo, posiadłszy półw. Peloponezki, z Kreuzą, córką Erechteusa, spłodził Achaiosa i Jona (ob.). Inna tradycya opiewa, że K., kiedy go po śmierci ojca Hellena bracia z Tessalii wypędzili, schronił się ucieczką do Aten, tutaj z córką króla Erechteusa się ożenił, ale kiedy po śmierci teścia Cekropsowi dziedzictwo na tronie przyznał, wypędzony został przez królewiczów i w Aigialos, w ziemi peloponezkiej, osiadł.— Por. Herodot, 7, 94; Apollodorus, 1, 7, 3; Pau-sanias, 7, 1, 2.—

KsyfLlinos, grec. EicpiXivoę: 1) Jan Ks., IwawTję o Eicp., rodem z Trapezuutu, nauczyciel Michała Psellosa (ob.), który na cześć jego miał w r. 1075 mowę pogrzebową, przywdział w r. 1054 habit zakonny w klasztorze na Olimpie, w Bitynii, a od r. 1006 —1075 za panowania ces. Eudokii piastował godność pa-tryarchy konstantynopolskiego. Kazania jego wydali: C. F. Matthaei „Xiph. Joannis et Basilii M. aliąuot orationes" (Moskwa 1775); Sathas K. N. (w „Msoaowvtxrj (3:[3Xto{Hjxrj“, t. V, Ateny 1875); por. Fischer Wik. „Studien zur byzant. Geschichte des XI Jalirh." (Plauen 1883).

2) Jan Ks., siostrzeniec poprzedzającego, również rodem z Trapezuntu, sporządził z polecenia ces. Michała Parapinakesa (1071 — 1078) wyciąg, ex\oyat, z rzymskiej historyi Dyo-na Kassyusza (ob.), który tylko księgi 36 — 80 jej obejmuje, ponieważ już w manuskrypcie, z którego K. korzystał, poprzedzających ksiąg brakło. Ekserpta K-a publikowali także wydawcy dzieła Dyona Kassyusza, a mianowicie Reimarus Samuel (Hamburg 1750, 2 t), który też w II tomie, str. 1543 i nast,, wszystkie starsze wydania i tłumaczenia jego podaje; Bekker Imm., Lipsk 1849; Dindorf W., Lipsk 1863 — 1865; Melber J., Lipsk 1890; Boissevain, Berlin 1895 — 1901, w III tomie. 3) Jerzy K., patryarcha konstanty nopolski od r. 1193 — 1199 po Chr.

Ksylan, gumma drzewna (C₆H₁₍₎0₅) x, skład-ik wielu drzew liściastych, w szczególności brzozy; w drzewach iglastych nie odnaleziono jej dotąd. Sposób otrzymania K-u polega na wyciąganiu słabym ługiem sodowym wiórów drzewnych. uprzednio wymoczonych w amoniaku. Z roztworu ługowego K. osadzamy alkoholem i przemywamy go kwasem solnym, następnie alkoholem. K. posiada własności zewnętrzne gummy arabskiej, rozpuszcza się we wrzącej wodzie, w zimnej natomiast jest nierozpuszczalny, a przy ogrzewaniu z rozcieńczonym kwasem siarkowym daje ksylozę (ob ). Ksylidyny, ob. Ksylole.

Ksylit C₅H₁₂0₅, alkohol pięcioatomowy, izo-ineron arabitu, otrzymuje się przez reaukcyę Ksylozy (ob.) rtęcią sodową. Dotąd nie zdołano go skrystalizować. K. jest optycznie nieczynny a przy redukcyi kwasem jodowodoro-wym daje normalny drugorzędowy jodek amy-

Dr A. J, G

Ksylochlor, synonim minerału apofilitu.

Dr A. J. G.

Ksylografia,-grafy, z gr. £óXov — drzewo i Ypacpety — ryć, pisać, po polsku drzeworyty. Ob. D r z e w o r y tn i c t w o.

Ksyloidyna (Nitro-kroc hm al), środek wybuchowy o wielkiej sile eksplozyjnej, jest białem bezkształtnem ciałem, tworzącem się przez działanie dymiącego kwasu azotowego na krochmal.

zmach i topi się zależnie od warunków ogrzewania przy 140—160°C. K. jest pentozą C OH *ĆH OH *ĆH OH *ĆH OH ĆH₂ OH

Wobec trzech asymetrycznych atomów węgla w cząsteczce pentoz teorya przewiduje ośm optycznie czynnych ich izomeronów przestrzennych i 4 odmiany racemiczne. Najlepiej po-znanemi z nich (dzięki pracom Kilianiego i Fiszera): są: 1. arabinoza, d. arabinoza, d. i. ara-binoza, d. Ksyloza i 1. Ksyloza. d. Ksyloza jest opisanym wyżej naturalnym cukrem drzewnym. ([a] D²⁰ w 10°/₀ roztworze= -j-19°). K. daje z fenylohydrazyną lewoskrętny ozacon, topiący się przy 160° a odmienny od ozaconu arabinozy, przez redukcyę nieczynny optycznie ksylit, wreszcie przez utlenianie kwas ksy-lonowy względnie trójoksyglutarowy. K. podobnie jak arabinoza nie podlega fermentacyi dróż-dżowej, a przy destylacyi z kwasami mineralnemi daje furfurol, co odróżnia wogóle pentozy od heksoz. Budowę ksyloz (d i 1) poznano zarówno przez ich przejście do znanych już heksoz, jak też dzięki otrzymywaniu z tych ostatnich drogą odbudowy, d. Ksyloza daje np. przy reakcyi z kwasem cyanowodorowym kwas g. gulono-

I)r Ą. J. G

Ksynia, grec. Eovća, łac. Xynia albo Xy-niae, miasto w Tessalii, w obwodzie Melitaj-skim, na wschód od jeziora Ksynia s, obecnie Nizero albo Dereli zwanego; dzisiaj Tauk-

Drz.

Ksyston albo Ksystos, grec. £oaróv, £ootóę, łac. xystum, xystus, w greckich gimnazyach dachem pokryte portyki, w których się atleci porą zimową w sztuce swej ćwiczyli; ztąd atleci zwani są w źródłach nieraz £na«xot, xystici. U Rzymian zaś zowią się tak ganki albo obszerne miejsca wolne przed portykami wil zamiejskich, najrozmaitszemi kwiatami i bukszpanem obsadzone, z ławkami do wypoczynku urządzone, w liczne posągi zdobne, po których pan domu z gośćmi swymi się przechadzał i dysputował.—Por. Cicero, Brut. 3, 1; Acad. 2, 3; Plinius, Epist. 9, 36; Seneca, De ira, 3, 18; Suetonius, Octav. 72.

K(Cłl)szatrapowifc)—nazwa dwóch dynastyi w Indyach (I—IV w. po Chr.^). Miano to istnieje na monetach i napisach, ale nie w literaturze sanskryckiej. Musi być ono pochodzenia irańskiego, i w rzeczy samej znajduje się w perskich napisach w Behistunie (brzmienie Kh s zatra pa va). Tytułu tego używali wielkorządcy prowincyonalni za rządu Achemenidów, Seleuci-dów i Arsacidów. Za Arsacidów niewątpliwie

S. Drz,

Dr A. J.G.

Ksylole (dwumetylobenzole C₈H₍₀=C₆H₄(CH₈)₂), trzy izomeryczne węglowodory, znajdujące się w lekkiej, wrzącej przy 136 — 139° frakcyi smoły węgla kamiennego. Ortoksylol tworzy się z bromotoluolu działaniem jodku metylu i sodu; płyn o punkcie wrzenia 142°. Me taksy lol otrzymuje się przez ogrzewanie kwasu mezytylenowego z wapnem jako płyn o p. w. 139°. Paraksylol tworzy się podobnie jak ortoksylol, a także przy destylacyi kamfory z chlorkiem cynku. Krystalizuje się bezbarwnie, topi przy 15° a wrze przy 138°. Trzy izomeryczne, jedynie przez teoryę przewidywane ksylole, odznaczają się niezbyt silnym zapachem; orto i para przy działaniu rozcieńczonego kwasu azotowego dają kwas toluylowy ą następnie ftalowy, trzeci zaś, metaksylol, znacznie oporniejszy jest pod tym względem. Natomiast na paraksylol trudniej działa H₃S0₄. Stężony kwas azotowy zamienia wszystkie trzy ksylole w nitroksylole, przyczem jeden z nich daje 3 izomeryczne nitroksylole, drugi dwa, trzeci zaś wy. jeden. Tą drogą Noelting w r. 1885 poznał budowę ksylolów (orto, meta i para) a zarazem kwasów flalowych, jakie się z nich przez utlenienie otrzymuje. Przez redukcyę nitroksylolów tworzą się zasadowe aminowe związki t. zw. li. k s y 1 i d y n y (aminoksylole) C₈H₉NH₂. Znamy sześć izomerycznych ksylidyn, z których pięć znajduje się w t, zw. technicznej ksylidynie, otrzymywanej z mieszaniny ksylolów smoły węglowej. Techniczna ksylidyna wrze przy 212°—218° i daje z kwasem solnym gąszcz krystaliczny, z którego wyosobnić można meta-ksylidynę. Z technicznej ksylidyny wyrabiają czerwone barwniki azowe t. zw. p o nc e a u i szkarłat ksylidynowy, zastępujące z powodzeniem koszenilę, a także przez ogrzewanie z alkoholem metylowym i kwasem solnym — pseudo-ku-midynę, z której się otrzymuje piękne barwniki azowe. Pseudo-kumidyna powstaje z zawartej w surowej ksylidynie paraksylidyny.

Ksylolit, ob. Trocinowiec.

Z. W.

Ksylotyl, minerał, znany przeważnie pod mianem drzewa górnego.

Ksyloza, cukier drzewny C₅H₁₀0₅, poznaną została przez F. Kocha w r. 1886. K-ę otrzymuje się przez działanie rozcieńczonych kwasów mineralnych na gummę drzewną (ksylan). Tym sposobem przygotowana Ksyloza jest w słabym stopniu prawoskrętna, lecz odznacza się w naj-    wyraz K.    przeniósł się do prowincyi Iranu

wyższym stopniu ze znanych dotąd wypadków    wschodniego, a stąd do Indyi, a tam przyswo-

własnością stopniowego zwiększania się skręt-    jony został    i stał się mianem panujących ksią-

ności. K. krystalizuje się z łatwością w pry-    żąt, którzy    przez 4 wieki rządzili w Malwie,

Br J.

Kasty.

Kształtka (rura fasonowa), krótka rura, wyróżniająca się kształtem, a przy prostkach tylko długością, od prostej rury normalnej. Do K-ek zalicza się: prostki i półprostki, czyli rury znacznie krótsze od normalnych, krzywki, czyli rury łukowato łagodnie zakrzywione, podczas gdy kolana i kolanka są rurami ostrzej zakrzywionemi lub zagiętemi. Rura posiadająca odnogę zwie sie rozczepką, akrzyżką lub krzyżakiem rura z dwiema odnogami tak ro-złożonemi, iż tworzą z rurą główną krzyż, zazwyczaj prostokątny. Zwężka ma przekrój łagodnie się zwężający i t. d. K-i, podobnie jak rury normalne bywają albo kielichowe, albo kołnierzowe. Kielichem zwie się ten koniec K-i lub rury, który ma o tyle większy przekrój, iż można w niego wsunąć zwykły koniec drugiej rury i w ten sposób łączyć ze sobą sąsiednie K-i lub rury. K-i i rury kołnierzo we mają na każdym końcu kołnierz, tj. płaski występ pierścieniowaty, służący do złączenia

b. o.

B. O.

B. O

Kalhiawarze i Guzeracie. Ci książęta, zdaje się, pochodzą z rodu ęaka, tj. turańskiego, i na monetach swoich używają ery ęaka z roku 78 po Chr. Napisy na monetach tych książąt są w języku hindustańskim, niektóre zaś w trojakim: greckim (bardzo niewyrobionym), ary a-p a 1 i (czyli kharoshtri) i i n d o - p a 1 i. Te napisy, nader rozwlekłe i trudne do wyczytania, z powodu, że monety są bardzo małego rozmiaru, zawierają rodowód władcy panującego. Druga, późniejsza dynastya K. upadła, gdy Czandragupta (ob.) opanował krainy nad Gangesem, w wieku IV po Chr.—„Enc. Lamir“.

Kszatrya (.Kshatriya), kasta hinduska wojaków, zajmująca miejsce zaraz pierwsze po braminach. Rzecz ciekawa, że ta nazwa, tak często wspominana w prawodawstwie Manu, znikła zupełnie, zachowawszy się jedynie w stosunku do paru rodzin. Zamiast niej są w użyciu inne: Radżputów („synów królewskich" ob.), Thokurów („panów ziemi"). K., taksamo jak bramini, wyprowadzali rodowody swoje od zdobyw ców indo-europejskiej rasy, legenda zaś kazała im powstać z piersi (niekiedy rąk) Brah-my. Manu w liczbie obowiązków K-ów wymienia obronę ludu, dawanie jałmużny, przynoszenie ofiar, czytanie Wed, unikanie uciech zmysłowych. Niektórzy usiłują jako dziedziców tej nazwy przedstawić kastę kupców i handlarzy Khatri, która zmonopolizowała w Pendżabie handel, zwłaszcza zbożem, i o-peracye bankierskie, ale Baden-Powell słusznie o tem powątpiewa. Natomiast nazwa dawna dotrwała tu i ówdzie w formie Chairi: dynaści w Audh przewłaszczają sobie to miano i u-ważają za zniewagę nazwę Radżputów. — Zanik nazwy, niegdyś tak poważanej, świadczy najlepiej, jakiemu przewrotowi uległ ustrój kastowy od czasów ułożenia praw Manu. —Ob.

L. K.

dwóch rur lub rury z K-ą. Do złączenia rury kołnierzowej z kielichową używa się tak zw. kieliszka, czyli bardzo krótkiego kawałka rury, zakończonego kielichem na jednym końcu, a kołnierzem na drugim. („Technik", Tom I, str. 583 — 586, 599 i nast. Warszawa 1905).

Kształtowanie oznacza w technice tę czynność, przy której zmieniamy kształt danego materyału lub przedmiotu bez spowodowania odpadków, w przeciwstawieniu do obrabiania, przy której-to czynności, oznaczającej również zmienianie kształtu przedmiotów, odpadki jak wióry, okrawki, opiłki i t. p. są konieczne, gdyż przy obrabianiu należy w jakibądź sposób usunąć (odciąć, ostrugać, opiłować i t. d.) materyał zbyteczny, aby przedmiot wyrobiony otrzymał kształt pożądany; przy kształowaniu zaś zmieniamy wzajemne położenie poszczególnych cząstek przedmiotu za pomocą kucia, klepania, zginania, wygniatania, wytłaczania i t. p., pozostawiając jednak wszystkie te cząstki w przedmiocie wyrobionym. Silni-ce (maszyny robocze) do kształtowania zwiemy wyrabiarkami, zaliczając tu wygniatarki, wytłaczarki (np. do blachy), roztłaczarki (trajb-maszyny do rur), nitarki (do wyrobu nitów), nitownice (do zabijania czyli zakładania uitów’, ob. Nitowanie), zawijarki (do blachy), tło-czarki, młoty parowe, walcarki, wyrówniarki, ceglarki (do prasowania cegły) i t. p. W artykule Obrabiarki (ob.) podaliśmy już sil-nice służące do obrabiania, zaznaczamy jednak, iż do obrabiarek zaliczyliśmy tam omyłkowo młoty i tłoczarki, które należałoby zaliczyć raczej do wymienionych tu wyrabiarek, gdyż przy kuciu, zwłaszcza przy stłaczaniu, zmieniamy tylko wzajemne położenie cząstek przedmiotu kształtowanego, a nie usuwamy z niego zbytecznych.

Kształtówka, cegła, której kształt nie jest równoległościanein.—Niżej w nawiasach podane nry oznaczają rysunki na tablicy tomu XI między str. 224—225. K-i przybierają nazwy poszczególne najczęściej od kształtu zewnętrznego lub od celu, do jakiego służą, np. kli-nówka (25), protilówka (7 —8 i 29 — 45), studniówka (4-5 i 21 — 23).

Kształtownik, żelazo (rzadziej inny metal) walcowane, długości bardzo znacznej w porównaniu do wymiarów przekroju; szyn kolejowych tu się jednakże nie zalicza, a) K-i żelazne, kształtu prętów lub pasów, tak zwane surowniki, używane przeważnie do dalszych przeróbek (np. w kuźniach), walcuje się z żelaza zlipnego (spawaluego) czyli skuwalne-go, rzadziej ze zlewnego, gdyż to nie posiada pożądanej skuwalności, tj. skuwa się trudno. Tu zalicza się; krągowniki o przekroju kołowym, kratowniki o przekroju kwadratowym, płaskowniki i taśmowniki o przekrojach prostokątnych, trójgranniki, sześciogranniki i t. p. b) Właściwe kształtowniki (żelazo fasonowe)

jednak z posługujących się terminem, „jednostka" uznają istnienie j-ci K-u. Rolę, którą odgrywa w tem ostatniem zjawisku „wędrówka duchowego spojrzenia" (Lotze) czyli a perce pcy a (ob.), już nieco zbadano; uwzględniono również wpływ aktywności duchowej, a więc woli, na K. j-ść. Natomiast kwestya znaczenia uczuć w tej dziedzinie--o ile wolno sądzić z góry na podstawie psychologii tonów—kwestya znaczenia pierwszorzędnego, dotychczas leży odłogiem. — Literatura: v. Ehrenfels „U. Gestaltqualitaten“ (Vierteljahrs. f. wiss. Philos. t. XIV); Mach „Beitr. zur Anal. der Empfindun-gen“ (1885); Meinong „Hume-Studien II, Zur Relationstheorie"; tegoż „Phantasie-Vorstell. u. Phantasie" (Zeitsch. f. Philos. n. philos. Kritik t. 95); tenże „Ueb. Gegenstande hóherer Ord-

walcuje się obecnie prawie wyłącznie z żelaza zlewnego. Najczęściej używane są: kątowniki o przekroju kątowym; ceowniki, zetowniki, teo-wniki, dwuteowniki, których przekroje podobne są do liter C, Z, T i podwójnego T, czyli I; pomostowniki, zwane korytownikami i żłobo-wnikami, gdyż ich przekroje podobne do koryta lub żłobu; krzyżowniki o przekroju krzyżowym. Poręczowniki służą do żelaznych poręczy, szczeblinowniki do okien żelaznych i t. p.

Te K-i, wraz z płaskownikami i taśmownika-ini z żelaza zlewnego znajdują bardzo szerokie zastosowanie do żelaznych zeskładów (kon-strukcyi) nitowanych, jak belek, słupów mostów, dachów, statków. Do budowy statków używa się K-ów zwykłych i łebkowuikó w, czyli K-ów z krawędziami lebkowato a raczej kiszkowato zgrubionemi. — „Technik" Tom II, f nuug u. dereń Verhaltniss zur inn. Wahrneh-str. 20—40, 62 i nast. (Warszawa 1908).    °- i mung" (Zeits. f. Psych. u. Physiol. d. Sinnes-

Kształtu jakość (niem. Gestaltqualitat)= org. t. 21); tenże „Abstrahiren u. Vergleichen“

(tamże t. 24 i in.); Schumann „Beitrage zur Anal. der Gesichtswahrn." (tamże t. 23); Corne-lius „Ueb. Gestaltąualitaten" i Lipps Th. „Zu den Gestqu.“ (toż czasopismo t. 22); Lipps Th. „Die Quantitat in psych. Gesammtvorg.“ (Si-tzungsber. der philos.-philol. u. d. hist. Classe der Konigl. Ak. d. Wiss., 1899).

Kszyk, gatunek bekasa krajowego, ob.

A. Rb.

Kternis, gr. Ktsvoo<;, port w pobliżu m-sta Chersonesus, na półw. Tauryckim na pin. od przyl. Parthenion; według Murawiewa Apostoła wielka zatoka Sewastopolska.

Ktezyasz, gr. Krqoiaę, łac. Ctesias, historyk grecki; spółczesny Ksenofonta (* w Knidos, Karya), pochodził z rodu tamtejszych A sklepi adó w (ob.); dostał się około r. 415 przed Chr. w niewolę perską i przeżył w Persyi lat 17, na dworze królewskim ceniony jako doświadczony lekarz. Podczas bitwy pod Ku-naksą w r. 401 znajdował się w otoczeniu Ar-tarkserksesa II Mnemona, którego wyleczył z rany, przez brata Cyrusa, mu zadanej. W r. 398 wysłał go Artakserkes z misyą do Euago-rasa, króla Cypru, i do wodza ateńskiego Kono-na, a przy tej sposobności przybył także K. do miasta ojczystego, którego już nie opuścił. Ma-teryały, które na dworze królewskim z ustnych opowieści i ze studyum archiwów rządowych był zebrał, zużytkował w dziele historycz-nem (w jońskim dyalekcie w 23 księgach pod tytułem Ilepaota = Perskie dzieje). Przechowało się ono w wyciągu, który patryarcha Fo-cyusz (Photius, Cod, 72) sporządził, i we fragmentach, które Mikołaj z Damaszku, Polyaenus. Athenaeus, Strabon i inni podają. Z predylek-

S. Dr/,.

wyobrażenie (intensywne lub ekstensywne), cechujące całość kompleksu wyobrażeniowego, składającego się z pierwiastków, które i w innym układzie wyobrazić sobie można. Kompleks ów nosi nazwę podstawy (Gnmdlage) j-ci K. i może wkraczać w dziedzinę czuć każdej kategoryi. J-ci K-u dzielą się na: 1) czasowe czyli takie, których podstawa tem się wyróżnia, że w danym momencie możemy Bekas, postrzegać wyłącznie jedno jej czucie, natomiast kilka innych czuć — przypominać sobie lub, oczekując na ich wystąpienie, reprodukować je za pomocą fantazyi; oraz na 2) nie-cza-s o w e, które mogą składać się w części (zarówno jak i ich podstawy), lub nawet ewentualnie w całości, z wyobrażeń czasowych, ale nigdy nie odpowiadają temu warunkowi, co j-ci pierwszej kategoryi. Do czasowych K. j-ci K. należą wyobrażenia pośrednie^ (indirecte) czyli „nie dość ujęte" (unanschaulche), zwane również „ledwo ujętemi" (bloss angezeigte) lub wyobr. sprzeczności, np. wyobr. kola kwadratowego. Do nieczasowych zaliczają wyobr. podobieństwa, np. barwy zielonej do niebieskiej.

Wyobrażenia melodyi, harmonii i polifonii z jednej, a przestrzenne z drugiej strony przemawiają w pierwszym rzędzie za uznaniem istnienia j-ci K-u. Do innych form tego pojęcia należy „poczucie stylu", wyobr. typu psychicznego, zdarzenia dziejowego i t. d., jak również „jednostka" (Einheit) wyobrażeniowa, pojęta, nie jako elementarne zjawisko duchowe, lecz w jednem z następujących znaczeń: 1) wyobrażenie, co do którego nie jesteśmy subjekty-wnie pewni, czy składa się z wielu czuć, czy też wyłącznie z jednego, np. dźwięk akordu dla niektórych osób niemuzykalnych; 2) wyo ■ cyą karci on w toku swego opowiadania Hero-brażenie, narzucające nam świadomość jedno- dota, nietylko rzekomo prostując wiadomości jego, litości, np. rząd domów miejskich, wyobrażony    lecz także przedstawiając go w niekorzystnem

jako jedna ściana z niewielu nierównościami;    świetle jako fałszerza. Wszakże sam, zajmując

i 3) wyobraź., występujące stale w całości stanowisko Persom przychylne, wbrew prawdzie w poobrazach i wspomnieniach. Nie wszyscy I udawał, jakoby szczegóły rozmaite z nadzwy-

czajną dokładnością z oryginalnych pergaminów podobno umyślne dzieło dotyczące hydrauliki.— królewskich, StcpHepat paaiXixat, czerpał, chcąc Por. Athenaeus, 5 str. 174. zbytnią chełpliwością pokryć bałamuctwa, do- Ktezydemos, gr. Krrj3t5yjp.oę, malarz grecki wolne wymysły, łatwowierność,    a nieraz i baj-    około r. 400 przed    Chr.; Pliniusz (Nat. Hist.

S. Drz.

ki wierutne.—Por. Marąuardt J.    „Die Assyria-    35, 11, 40) wymienia dwa jego obrazy, przed-

S. Drz.

ka des Kt.“ („Suppl. zu Philologus", VI, 500—■    stawiające Laodamię i Oblężenie Ojchalii.

658). Także z drugiego dzieła, Iv8ixa (=Indyj- Ktezyfon, gr. Krr]cstcpd>v:—1) syn Laostene-skie opowieści), w którem K. w jednej księ- sa, rodem z Anaflystos, w ziemi Attyckiej, sta-dze podał mitologicznemi opowieściami i prze- wił po bitwie pod Cheroneją na zgromadzeniu dziwnemi baśniami zbyt upstrzone wiadomości ludowem wniosek, aby Demostenesa (ob.) o Indyach (zwłaszcza o faunie ich i florze), ma- za to, że poradził Ateńczykom wobec grożą-my wyciąg Focyusza. Wspominają źródła je- cej napaści Filipa maced. mury stolicy odnowić, szcze geograficzne dzieło Kt-a, Hepi7rXooę albo i umiejętnie pracami temi kierował, a nadto sam riepłoSoę Aaiaę (=Opłynięcie, podróż po Azyi). znaczną summę pieniędzy na ten cel poświęcił, Szczątki pism Kt-a zebrali: Lion w Bibl. Fo- uczcić złotą koroną. Mimo protestu mówcy E-cyusza, wydanej przez Bekkera, Getynga 1823; schinesa (ob.), rywala Demostenesa, a prze-Baehr „Ctesiae Cnidii operum reliquiae“ (Frank- kupnego zwolennika macedońskiego, wniosek furt n.M. 1824); Muller C., w uzupełnieniu pa- przyjęto; mowy te Demostenesa i Eschinesa, ryskiego wydania Herodota, sporządzonego przez dochowały się. — Por. Plutarch. Demosth. 24. Dindorfa w r. 1862; Gilmore, Londyn 1888.—    2) Ateńczyk, wysłany w r. 348 przed Chr. do

S. Drz.

Prócz tego uwzględnić należy historyę Dyodora tegoż Filipa o zwrot okupu, jaki Ramnuzyjczyk Sykulczyka (ks. II, roz. 1—34), jako też Plu- Phrynon korsarzom, stojącym na żołdzie mace-tarcha Żywot Artakserksesa, którym-to auto- dońskim, podczas świętego rozejmu, w czasie rom K. mimo, że go nie wymieniają, jako głó- Igrzysk Olimpijskich, zapłacić musiał. Z po-wne służył źródło. -Por. Rettig „Ctesiae Cnid. wrotem potwierdził on wiadomość, że Filip vita c. append. de libris Ctesiae* (Hannower gotów jest zawiązać układy pokojowe z Ateń-1827); Blum „Herodot und Ct.“ (Heidelberg czykami. Był jednym z posłów, którzy wzglę-1836); Krumbholz „Zu den Assyriaka des K.“ dem zawarcia pokoju układać się mieli. („Rhein. Museum* 50, 205 — 240; 52, 237— Ktezyfon, m-to w Assyryi, na ws. br. Tygrysu, 285); Rueter „De Ctesiae fide    et auctoritate“    nawprost Seleucyi,    zimowa rezydencya królów

(Bielefeld 1873).    s. orz.    partyjskich, która    podobno nigdy mniej niż

Ktezybiusz, gr. Kry]ać(3ioę, łac, Ctesibius:—1)    100 000 mieszkańców nie miała. Według zda-

grecki historyograf, prawdopodobnie za Ptole- nia jednych założył je Nimrud, a wspomina meuszów. Czy on jest autorem wspomnianego już o niem Stary Testament pod nazwą Chal-w Wiekach Starożytnych dzieła Uśpi <ptXoao<pćaę n e h, według innych założyli je dopiero następco filozofii), trudno dzisiaj rozstrzygnąć.—2)Ro- cy Aleksandra W. W późniejszych czasach, dem z Aleksandryi, położył naukowe podwaliny rozszerzyli królowie partyjscy (Vardanes i Pa-mechaniki i sztukę tę potrafił znakomicie stoso- aorus) znacznie obręb miasta, i do godności wać do głównego owych czasów celu, tj. budowa- stolicy Assyryi, a nawet całego Królestwa Parnia i doskonalenia maszyn wojennych. Wyrabiał tyjskiego je wynieśli, tworząc z niego waro-K. wielkie kusze, rzucające pociski z pomocą wną twierdzę. Odbijali ją Partom kilkakrotnie ściśnionego powietrza (Philon, belop. 77); dalej Rzymianie (w r. 115 Trajan, Verus w r. 162, wymyślił przyrządy mechaniczne, na których Septimius Severus w r. 201, Probus i Carus; można było wspiąć się na mury bez drabin ob- Julian napróżno kusił się o jego zdobycie), lężniczych (Athenaeus, mechan. 29,9). Żył za Dzisiaj na iniejscu jego El-Madaien, zwłaszcza Ptolemeusza Filadelfosa, jak to wynika z epi- części ruin, zwanych Tak-i-Kesra, z królew-gramatu Kedylosa (Athenaeus, 497), który wiel- ! skiego pałacu Sasanidów.    s. orz.

bi wspaniały róg, przeznaczony do świątyni Arsy- Ktezykles, gr.Kr/]OLxX^ę, greccy:—1) histo-noi, jako jego dzieło misterne.—Inną osobisto- ryk, autor dzieła Xpovixa v. Xpóvoi. —2) rzeź-ścią chociaż tożsamo miano noszącą, był, jak się biarz, który na w. Samos z marmuru paryj-zdaje 3) Matematyk i mechanik, rodem z Aleksan- skiego tak piękny posąg kobiety wykuł, żeSe-dryi, żyjący około r. 190 przed Chr., za Ptolemeu- limbryjczyk Kleisofos w nim się zakochał sza Euergetesa; z początku balwierz, wkrótce,ule- i w świątyni zamknął, aby chuci swej niepo-gając popędowi do studyów matematycznych, prze- ściągnionei dać na nim folgę. — Por. Athenaeus, rzucił się na pole, na którem, pod kierownictwem 13 str. 606.    s- Drz

Ge minus a (ob.), zwłaszcza w dziedzinie me- KtezylocłlUS, gr. KrYjoi^o^oę, malarz grecki, chaniki bardzo się odznaczył. Hydrauliczne uczeń i brat Apellesa, około r. 300 przed Chr.; organy, zegary, pompy, sikwy ogniowe i tym głośnem imię swe uczynił przez lubieżny o-podobne maszyny przypisują jego wybornym brąz, przedstawiający, jak Zeus Dyonizosa ro-pomysłom. Również tak zwaną Studnię Herona, i dzi i jęczy, jak położnica, podczas gdy boginie noszącą miano swe od ucznia jego, Herona [ służbę bab położnych pełnią. — Plinius Nat. (ob.), miał on pierwszy pobudować. Napisał też Hist. 35, 11, 40,    *• Prz‘

19.

Si Drz.

S. Drz.

S Drz.

Ktezylaos, Kłesylas, rzeźbiarz grecki, posąg Peryklesa wykonał; słynęły również dłuta jego Amazonki, zdobiące świątynię Artemidy w Efezie, nad których grupą pięciu mistrzów pracowało. —Por. Plinius, Nat. Historia 34, 8,

S. Orz

Ktezyppos, gr. Knrjat7ntGę: —1. 2.) dwóch Synów Heraklesa, jeden z Dejanirą, drugi z As-tydameią, córką Amyntasa, spłodzony. —3) Syn Polythersesa, z w. Samos, konkurent o rękę Penelopy, zabity przez Filojtyosa. Homer, Odyss. 20,288 i nast.; 22,285. - 4) Grecki historyk, napisał dzieje Scytów, Exo9r/.a, wspominane przez Plutarcha; czasu jego dokładniej oznaczyć nie można.

Ktezyusz, gr. Kr/jatoę.—1) przydomek Zeusa i Hermesa, jako „opiekunów własności".—2) Syn Onnenosa, a ojciec znanego z Odyssei świniopasa Eumajosa, którego Fenicyanie z domu rodzinnego uprowadzili i Laertesowi na Itace sprzedali.—Homer, Odyss. 15, 415.

Kth., nazwa skrócona przyr. K. S. Kun-tha (ob.).

Ktimene, siostra Odysseusza, najmłodsze dziecko Laertesa.

Kuan, jednostka miar, ob. Kojang.

Kuanda, rzeka górska w ob. Jakuckim, okr. Olekmińskim, wypływa z gór Mujskich, płynie z początku z północy na południe, później skręca gwałtownie na połdn.-zachód i zachód, wpada z prawej strony do Witima (ob.). Długość około 140 wiost. Corocznie przy jej ujściu odbywa się niewielki jarmark, na który zjeżdżają się kupcy rossyjscy, Jakuci i Tunguzi.

Kuando, rzeka w Afryce połudn. ob. C z ob e, Kuandu (zool.), ob. Cercolabes.

Kuang-si (Kwangsi), prowincya w połd. Chinach, graniczy na płn. z prow.: Hunan i Kuei-czu, na zachodzie z Jiinnan, na płd. zach. z Tonkinem, na wsch. i płd.-wsch. z Kuang-tung; 200 000 kim. Q (3 630 mil. Q), przestrzeni, 5^2 mil. m-ców (Chińczycy w nizinach, Miao-tse w górach). K. jest krainą górzystą, pokrytą gęstemi lasami i doskonale zrośzoną rzekami: Li-kiang (w górnym biegu Hong-kiang) z dopływem Jii-kiang. Wywożą stąd: ryż, kukurydzę, cynamon, anyż, cukier, indygo, herbatę, budulec. Rozwinięty przemysł przerabiający jedwab’ i bawełnę. W niewielkiej ilości: złoto, srebro, cynk i ołów. Prowincya K. od dawien dawna była schronieniem dla band zbójeckich; tutaj rekrutowały się w końcu jeszcze XIX w. osławione żółte i czarne bandy; w powstaniu Taipingów (ob.) odegrała ludność K-wybitną rolę. Główne miasto Kuei-1 i n g w płn.-wscli. części prowincyi nad spła-wną rz. Kuei-kiang.

Kuang-Su, cesarz chiński, ob. Kwang-Su.

Kuantung (K w a n g-t u n g, K a n t o n), prowincya w połudn. Chinach, ograniczona na wschodzie i połudn. morzem Południowo-Chiń-skiem, na płn. i zach. prow. Kuangsi (ob.)

Wielka Encykl. Illuttr. Ser. I Tom LXI. Zeiz. 326b.

i Hunan, na płn. Kiang-si i Fu-kien, na płd. zakończona półwyspem Lei-czeu. Do tej prowincyi należą wyspy: Hainan, stanowiąca oddzielny okręg, oraz z większych:Nanautar (Nainoa) obok Szatu, Lamma i Lantao obok Hong-kong. Prowincya zajmuje dorzecze Pi-kiaugu, który wraz z biegnącym z północy Pe-kiangiem i ze wschodu Tung-kiangiem tworzy rz. Czu-kiang (tj. Perłowa) z urodzajną deltą; w półn. części K. ciągną się góry Uling z 5-u łańcuchów złożone. Ludność trudni się uprawą ryżu, hodowlą jedwabników (w nizinach między Kantonem i Macao), uprawą trzciny cukrowej, rybołówstwem. Wywóz: herbata, tytoń, banauy, pomarańcze i in. owoce południowe; w górach złoto, rtęć, cynk, miedź, żelazo, saletra, drogie kamienie. Mieszkańcy składają sie z kilku grup, z których każda mówi odrębnym językiem: Punti, ludność rdzenna, najdawniej tu osiadła; Hakka przybyli z półn.; na granicy Fukien Hoklo; w górach kilka szczepów M i a o t s e; wreszcie L i, szczątki prastarej ludności przed przybyciem Chińczyków, obecnie tylko na w. Ilainan. Główne miasto Kuang-czu-fu cz. Kanton (ob.) i porty handlowe: Szatu (Swatów), Pak-hor przy zatoce Tonkińskiej i Kiungczau na Hainanie.

Kilara, nazwa pewnej części biegu Nigru (ob.). Kub, ob. Sześcian.

Kuba, największa wyspa z pośród Wielkich Antyllów (ob.), wązka i długa, kształtu ryby z wielką głową, zwróconą ku wsch., ciągnie się od Yukatanu do Florydy, aż po San-Do-mingo (Haiti), zamyka z południa zat. Meksykańską, a wybrzeżem płdwem zwraca się ku Ameryce środk. (w razie przekopania kanału będzie panowała nad wejściem do niego); K. leży pomiędzy 20° i 23° szer. płn. i 74° a 85° dł. zach. od Gr. Największa długość ze wsch. na zach. 1200 kim., największa szerokość 110 kim. Długość linii brzegowej — 3 750 kim., powierzch. 112191 kl. kw., wraz z wyspami zaś do niej należącemi (Las Coloradas, Romano, Isla de Pinos) 118 833 klin. kw. Wybrz. po większej części nizkie, miejscami tylko porzeźbione przez niewysokie góry, są mocno poszarpane, częściowo otoczone rafami koralowemi i tworzą mnóstwo dogodnych na porty zatok. Największe na północy zatoki: Nipę i Nuevitas, na południu Matamauo, Cienfuegos i Broa. —1) Budowa, klimat, fauna, fi o r a, skarby mineralne. Najczęściej spotykanemi skałami na K. są sienit, granit, porfiry i serpentyny; krystaliczne te warstwy pokryte są w wielu miejscach białym wapieniem, tworzącym niewysokie góry. Na północy spotykamy asfalt i naftę. Zachodnia część przedstawia krainę pagórkowatą (najwyższy punkt Pico de Matanzas 594 m.); w środkowej są góry wyższe cokolwiek; w płd.-wsehodniej części pomiędzy przylądkami Cabo de Cruz i Punta de Maisi ciągnie się najwyższe pasmo Sierra Maestra ze szczytem Tarąui-

Obecnie lud-

4) Rolnic-

no (2 650 metrów). Z gór środkowych spływa wiele rzek, tworzących szereg urodzajnych dolin. Największa rzeka: Rio Canto.— K., leżąc pomiędzy równikiem i zwrotnikiem Raka, posiada klimat gorący i wilgotny. Średnia temperatura roczna w Hawanie 25.3°C., stycznia 22,2°; lipca 28°C., tj. różnica temperatury lata i zimy bardzo nieznaczna (około 6°). Ilość opadów atmosferycznych 1175 mm. Pora deszczowa ciągnie się od maja do października, podczas której najwięcej deszczów pada w czerwcu, wrześniu i październiku. W lipcu i sierpniu wieją od morza wiatry zmniejszające upał. Na wybrzeżach błotnistych szerzy się żółta febra; na wyżynach zaś klimat zdrowy. Południowa część K-y nawiedzana jest przez trzęsienia ziemi i orkany. K. od wierzchołków gór aż po niziny jest pokryta wspa-niałemi lasami, w które wogóle obfitują wszystkie wyspy archipelagu Zachodnio-Indyjskiego. Gatunki roślin są mniej więcej tesame, co w Ameryce międzyzwrotnikowej; wiele też gatunków spotykamy tu rozprzestrzenianych przez Golfstrom. Rodziny laurów i oliwek w najrozmaitszych odmianach: tuż obok zwykłych wawrzynowatych rosną sapotaceae (pigwicowa-te), rubiaceae (marzankowate), urticaceae (po-krzywowate), myrty i anonci.ceae(i\aszowcowate) i in. Odmiany palm są mniej liczne; oprócz Sabal umbraculifera należy wymienić Oreodoxa oleracea. Na wyżynach nadbrzeżnych papro-ciowate, w głębszych dolinach amerykańskie pisang (Heliconici) i bambusy; w miejscach suchszych leguminosae (strąkowe), terebintha-ceae (terpentyńcowate). Do liczby najpożyteczniejszych roślin należą: trzcina cukrowa, bawełna, tytoń, drzewo kawowe, drzewo mahoniowe i kilka gatunków roślin aromatycznych (Pimenia nulgaris, Myrtus Pimenta i in.), stanowiące przedmiot rozległego handlu. Znaczna ilość krzewów myrtowych i oleandrowych, jak również krocień (Groton), z którego otrzymują silnie działający olejek krotonowy, i Phyl-lanthus są bardzo rozpowszechnione. Liany również częste, a w miejscach suchszych kaktusy. W zach. części K-y % gruntów pod uprawą roślin handlowych: trzciny cukrowej, bawełny, tytoniu i kawy. Sawany, które tu przedstawiają doskonałe paśniki, są jeszcze ulepszone przez posianie panicum (prosa).—Fauna jest mniej więcej takasama jak i na pozostałych Antyllach, nadto występują jeszcze pewne odmiany nietoperzy owadożernych, gryzo-niów i około 40 gatunków ptaków polnych. Z gryzoniów właściwych K-ie: aguty (Dąsy-procta crisłata) i wiele żyjących na drzewach. Na K-ie są dwa gatunki myszoryjki (Solenodon), należących do owadożernych, których zupełny brak w Ameryce Płd., a pokrewne im gatunki istnieją tylko na Madagaskarze. Wybrzeża K-y są nawiedzane przez foki spokrewnione z gatunkami żyjącemi w morzu Śródziemnem.

Z ptaków właściwych tylko K-ie jest stosunkowo niewiele gatunków, reszta zaś należy do rodzin, które wógóle przebywają w Ameryce środkowej, i niebrak ptaków przelotnych. Z gadów są żmije i olbrzymie węże, właściwe tylko K-ie i Antyllom; liczne są żółwie, a z ziemnowodnych gatunek żab, żyjących na drzewach. Ryby wód słodkich są tesame co w płd. Ameryce, a liczne wymoczki pod względem wyglądu bardzo zbliżone do gatunków żyjących w Azyi i Afryce. Owady są tak liczne i tak niepospolicie barwne, że tworzą jedną z cech znamiennych Antyllów.— Złoto wyczerpano przeszło przed 200 laty, srebro występuje tylko gdzieniegdzie, obfitość miedzi w płd. części wyspy. Niezbyt bogate pokłady węgla kamiennego, asfaltu i nafty. Liczne kamieniołomy marmuru, gipsu i barwnego jaspisu. Źródła mineralne w San Diego na płd.-zachód od Hawany. — 2) Ludność. Od początku XIX w. ludność wzrosła o milion, w 1887 r. wynosiła 1 631 687    (882 600 mężczyzn,

749 087 kobiet; w tej liczbie 528 798 nie-bia-łych i 44 000 Chińczyków). Po wojnie hiszp.-amerykańskiej ilość mieszkańców spadła do 1 572 797 (1899), później jednak znowu się podniosła i w r. 1907 wynosiła 1 955 884. Tuziemcy Indya-nie są od dawna wytępieni, gdyż nie nadawali się do ciężkiej pracy na plantacyach. Po wytępieniu tubylców zaczęto sprowadzać Murzynów, zmuszając ich do pracy tam, gdzie biali ze względów klimatycznych pracować nie mogli. Murzyni tak się tu rozmnożyli, że obecuie tworzą niemal połowę ludności, ność się składa z kreolów, mulatów, przybyszów Hiszpanów, Anglików i Amerykanów oraz Murzynów. Niewolnictwo zniesiono dopiero w 1880 r., i zaczęto sprowadzać kuli chińskich. Ludność zamieszkuje 13 miast, 12 miasteczek i mnóstwo wsi. 3) Podział admin, komunikacye i budżet. K. dzieli się na 6 okręgów, które otrzymały nazwę od głównych miast i portów: Hawana (główne miasto, rezy-dencya władz), Matanzas (port), Pinal del Rio, Camagiiey, S-ta Clara i Santjago de Cu-ba. Linie kolei żelaznej wynoszą około 2 000 kim.; pierwszą linię, pomiędzy Hawaną a Gua-najay, otwarto dla użytku w 1837 r. W dziesięć lat przeprowadzono linie od Cienfuegos do S-ta Clara, od Puerta Principe do Nuevitas i. t. d. Do r. 1892 sieć telegraficzna wynosiła 3548 kim. przy 167 stacyach. Budżet w 1892—3 r. wynosił 22 miliony pezów (ob.) wpływu i 21 rozchodu, two, handel i przemysł. Rolnictwo jest głównem zajęciem m-ców, lecz zaledwie 10 % wszystkiej ziemi znajduje się pod uprawą, 27 % zajmują łąki naturalne lub sztuczne, resztę las. Najważniejszą gałęzią przemysłu rolniczego jest uprawa trzciny cukrowej (głównie w północnym okręgu Vuelta Arviho, w obszarze czerwonej glinki, znanej ze swej urodzajności);

w okręgu Vuelta Abajo, na płd. stronie, uprawiają tytoń; znaczne przestrzenie zajęte są pod uprawę bawełny, kawy i in. roślin handlowych.

ninę, wyskok, narzędzia metalowe, naftę i węgiel kamienny.—5) Wojskowość Siły zbrojne za czasów hiszpańskich wynosiły: 28 tys. piechoty, 4 pułki kawaleryi i 2 baterye (każda po 6 armat) artyleryi, prócz tego istniały biała i czarna milicya; flota składała się z 3 krążowników, 14 kauouierek i 4 parowców, pospołu 1233 marynarzy i żołnierzy. Główniejsze forty: Hawana, Matanzas, Cardenas i Santjago de Cuba. — 6) Dzieje. K. została odkryta d. 27 paźd. 1492 przez Kolumba, który ją początkowo uważał za część lądu azyatyc-kiego i nazwał na cześć następczyni tronu hiszpańskiego—Juana (Huana); dopiero w 1508 r. Sebastyan de Ocampio okrążył ją, a w r. 1511 Diego Kolumb dał rozkaz Diego Velazquezowi podboju wyspy. Velazquez obszedł się ze zwyciężonymi bardzo łagodnie, zbudował wiele miast, sprowadził niewolników z Afryki, nawiązał stosunki z Meksykiem i w 1524 opuścił wy-

Lasy i miejsca nieuprawne zużyte są na paśniki dla bydła, które na K-e hodują w znacznej ilości, głównie w okolicach Bayamo i Holguin (główny punkt mięsnej produkcyi). W r. 1877 liczono 1191 plantacyę trzciny cukrowej, 4511 tytoniu, 192 kawy (kawę uprawiają głównie we wschodnich okręgach, obecnie, wskutek olbrzymiej konkureucyi ze strony Brazylii i Jawy, plantacyę kawy na K-ie upadły, uprawiają jej tylko tyle, by wystarczyło na potrzeby miejscowe). Bawełnę oddawna uprawiają, lecz dopiero w drugiej połowie w. XIX zaczęto wytwarzać gatunki, które cieszą się największem u-znaniem na rynkach. Najwięcej rozwinięta jest uprawa trzciny cukrowej; produkcya cukru wzmogła się przez wprowadzenie maszyn parowych. Plantacyę dzielą się na działy,

się znów, zburzona przez korsarzy francuskich; w r. 1560 Indyanie byli już doszczętnie wytępieni. Hawana została ufortyfikowana w 1584 r. i stała się siedzibą wielkorządcy. Odsłonięta ze wszystkich stron i bogata wyspa stała się przynętą flibustyerów (ob.), zamieszkujących niedostępne wyspy Antylskie, którzy niepokoili ją ciągle swojemi napadami. Dopiero po ich zni-knieniu w XVIII w. K. odetchnęła na dobre. Zaraz wraz ze wzrostem dobrobytu wzmagał się duch samodzielności i zaczęły się spory pomiędzy Hiszpanią a K-ą. Gdy rolnicy K-y prócz hodowli bydła zaczęli uprawiać tytoń, wówczas Hiszpania ogłosiła, że uprawa ta należy wyłącznie do państwa. Wszczęła się kontrabanda i zatarg z Anglią, i dlatego rząd Hiszpanii w 1740 r. ustąpił monopol tytoniowy kilku kupcom z Kadyksu. Lecz nie doprowadziło to do pokoju z Anglią. W 1762 r. na K-ę Anglia wysłała ekspedycyę wojenną pod dowództwem adm. Poksćocka, który zdobył po oblężeniu miesięcznem Hawanę, zdjął krępujące więzy z przemysłu i handlu i zezwolił na wolny handel. Lecz niedługo to trwało; w r.

wydzierżawiane mniejszym rolnikom, ci zmu- spę w kwitnącym stanie. Za namiestnictwa Her-szeni są cały zbiór trzciny oddawać do głó- nanda Sato w r. 1538 Hawana odbudowała wnej cukrowni. Niektóre z tych fabryk wyrabiają rocznie przeszło 400 000 centn. cukru. 0-gólna ilość wyprodukowanego cukru sięgała wr. 1879—670 225, w 1887—610 000 (zmniejszenie wskutek oswobodzenia Murzynów), w 1888 —

630 000; w 1890    645 000 t., w 1891-725 000,

a w 1895—J 030000 tonu. Skutkiem wojny produkcya cukru spadła do 225 tys. tonn (1895—6), w r. 1899 wynosiła 320 tys., w r.

kowym punktem handlu niewolnikami dla Ameryki hiszpańskiej. W czasie rewolucyi fraucu-skiej na K-ę przesiedla się mnóstwo Francuzów z San Domingo, i oni-to zaprowadzają uprawę kawy. Ale wzrosło niezadowolenie wśród Murzynów tutejszych. Pierwsze wielkie powstanie murzyńskie w 1812 r. pod dowództwem Apontego stłumiono, lecz nowe rokosze od tej chwili nie ustawały. Rząd dąży do ograniczenia niewolnictwa, zakłada stowarzyszenia, które mają na celu sprowadzanie wolnych robotników, lecz nic to nie pomaga: handel nie

1904 już znowu .1114 810, a w r. 1906 nawet 1 178 749 tonn. Następne miejsce zajmuje tytoń, którego wywieziono w 1906 r. 27 851586 f. w liściach, 256 738 029 cygar i 15 643 275 paczek papierosów. Najlepsze gatunki tytoniu zakontraktowali fabrykanci miejscowi, obawiając się, aby wywóz lepszych gatunków nie przeszedł w ręce cudzoziemców. Podrabianie tytoniu hawańskiego na wielką skalę; znaczną część cygar wyrabiają z tytoniów przywiezionych i później sprzedają za miejscowe. Wskutek konkurencyi innych krajów przemysł tytoniowy na K-e upada. Od pewnego czasu sadzą też na K-e wiele kartofli, cebuli, pomidorów, auanasów, bananów i in., które dojrzewając zimą, są spieniężane na ryn- 1763 Anglia wymienia Kubę za Florydę. Od kacli Półn. Ameryki. Rozległe sawany wspa- tego czasu K. zostawała przy Hiszpanii aż do uiale nadają się na pastwiska; w 1883 r. liczo- r. 1895. W końcu XVIII w. K. staje się środ-no 214 588 koni, 25 000 osłów i mułów, 900 000 bydła rogatego, 83 000 owiec i kóz i 1 000 000 świń; w roku 1892—600 tys. koni i mułów, 2ll2 mil. bydła rogat., 78 tys. owiec i kóz i 570 tys. świń; w r. 1906 386 593 koni, 2 540 049 bydła rogatego, 50 035 mułów i 2 701 osłów.

Handel wzrasta bardzo szybko. W 1890 r. wywóz do Stanów Zjedn. wynosił 58 mil, doi., w r. 1892 81 mil. doi., w r. 1905 —86 mil. doi.

Ogólny wywózz Kuby w r. 1906 wynosił 109 m. d.

Przywóz (69 m. doi. w 1891    r.) obejmuje

wolnikami kwitnie i w r. 1848 wybucha znowu

głównie materyały tkackie, mąkę, kharąue (suszone mięso z płd. Ameryki), wędzone ryby, sło

gwałtowne powstanie, które Hiszpanie tłumią surowo (przeszło 10 000 Murzynów ponosi śmierć w tej zawierusze). Nadto pomiędzy Kreolami i Hiszpanami wybuchły nieporozumienia. Niezadowolenie kreolów wzrasta po pierwsze z powodu tego, że wszelkie stanowiska na K-ie oddawano przybyszom z Hiszpanii, po drugie zaś wskutek zaprowadzenia znacznych podatków i ceł przez rząd hiszpański. To wszystko sprawia upadek przemysłu i handlu. Jakkolwiek metropolia prędko się spostrzegła, że środki takie zwiększają rozgoryczenie, i częściowo odwołała prawa krępujące, lecz niezadowolenie potężnieje i wśród kreolów powstaje partya dążąca do przyłączenia K-y do Stanów Zjednoczonych. W 1854 roku posłowie St. Zjedn. przy dworach angielskim, francuskim i hiszpańskim zjechali się w Ostendzie i zakomunikowali rządom, że St. Zjed. Ameryki Półn. uważają za swój obowiązek, za 200 mil. dolarów, kupić od Hiszpanii K-ę, która zagraża wewnętrznemu spokojowi Stanów.

wyspy, która przechodzi pod protektorat wielkiej Rzeczypospolitej Amerykańskiej, ale zachowuje zupełną wewnętrzną niezależność. Warunki pokoju, podpisanego w Paryżu d. 10 grudnia 1898, narzucone Hiszpanii, nakazują jej zrzec się nareszcie panowania nad Kubą. Dzięki swej interwencyi Stany Zjednoczone u-zyskały jednak wpływ przemożny na Kubę i faktycznie zachowały zwierzchnią władzę w swych rękach, zgadzając się na przelanie jej rządowi krajowemu kubańskiemu tylko na pewnych warunkach, ograniczających jego kom-petencyę w zawieraniu traktatów z obcemi mocarstwami i w zaciąganiu pożyczek, oraz zastrzegających północno-amerykańskiej Rzpltej prawo interwencyi. Zwołana na Kubie konstytuanta w lutym r. 1901 uchwaliła konstytucyę republikańską. W czerwcu tegoż roku Kuba przyjęła warunki, podyktowane przez Stany Zjednoczone, poczem nastąpiły wybory prezydenta i wiceprezydenta Rzpltej Kubańskiej, a w maju tegoż roku Stany Zjednoczone oddały władzę zwierzchnią nad wyspą nowemu rządowi. Zamieszki, które wybuchły na Kubie w r. 1906 doprowadziły do nowej interwencyi półn. amerykańskiej; po zrzeczeniu się prezydenta Palmy kraj pozostał bez rządu, skutkiem czego organizacyą zarządu tymczasowego zajęły się St. Zjednoczone. Rok 1907 upłynął spokojnie. Ostatnie wypadki polityczne wstrząsnęły dobrobytem kraju. Hawana, która w r. 1894 liczyła 280 000 mieszkańców, zaraz po wojnie miała ich tylko 200000, chociaż w r. 1902 ilość ich podniosła się znowu do 262 395. Wyżej widzieliśmy już, jak się cofnęła podczas wojny produkcya cukru, tej głównej podstawy bogactwa. Po r. 1900, gdy zapanował względny spokój, stosunki przemysłowe ulepszają się, wytwórczość i handel znowu zaczynają wzrastać, K. wchodzi w nowy okres rozwoju i znowu staje się prawdziwą „perłą Antyllów‘\ —L i t. Humboldt „Essai polit. sur 1’lle de C.“ (Par. 1826); Gal-lenga „The Pearl of theAntillesu (Lond. 1873); de Larrinaga „Die Wirtschaftliche Lagę C. an-knupfend au die Entwickelung der Insel“ (Lps. 1881); Clark „Commercial C.“ (New-York 1898); Hill „C. and Porto Rico“ (Lond. 1898); Deckert „Cuba“ (Bielef. 99); Halstead ,The Story of C.w (wyd. 6-e 1898 r.). O wojnie: Morris

Wojna domowa pomiędzy Stanami północnemi a południowemi przeszkodziła wykupowi. Hiszpania jęła się tłumienia dążeń separatystycznych i utrudniła handel ze Stanami przez wysokie cła.

Dziesięcina od zbiorów plantacyi i t. zw. alka-hada, t. j. Q%-wy podatek od czystego dochodu ze sprzedaży nieruchomości, rujnowały dobrobyt mieszkańców. W 1866 r. rząd Hiszpanii wobec ciągłego pogarszania się stosunków zwołuje juntę w celu obmyślenia reform nieodzownych, lecz zebranie to nie wydało rezultatów. Na K-ie coraz bardziej zaczyna wrzeć, rząd, bezsilny, ucieka się do środków ostatecznych, a to doprowadza do powstania (1868).

„Der Krieg um C.“

H. G. K.

Manuel Cespedes ogłasza niepodległość K-y. K. środkowa i wschodnia powstają przeciwko ciemiężcom. Quesada przyjmuje dowództwo nad partyzanckiemi oddziałami i w kilku potyczkach zadaje dotkliwy cios stutysięcznej armii hiszpańskiej. Hiszpania, chcąc ratować swe posiadłości, skłania się do ustępstw, daje zupełną amnestyę, lecz nadaremnie. Rząd republikański środkowych departamentów ogłasza zniesienie niewoli Murzynów. D. 10 kw. 1869 r. zebranie narodowe środkowych i wschodnich departamentów ogłasza republikę, składającą się z 4 stanów, uchwala konstytucyę i powołuje Cespedesa na prezydenta, a Q,uesadę na „The American war with Spain“ (Lond. 1898); wodza naczelnego. Przez 10 lat trwała walka Bridde „La guerre hispano-americaine" (wyd. 2-e z Hiszpanami i dopiero w 1876/7 r. Camposo- Par. 1899); Pluddemann wi i Jovellarowi udało się stłumić powstanie. (Beri. 1899).

Kuba: 1) M-sto powiatowe, nad rz. Kudiał-

W 1878 r. Hiszpania nadaje K-ie samorząd zupełny na wzór hiszpańskiego. W r. 1880 czaj, 1 988 stóp npm.; 15 346 m-ców w r. 1897 następuje dekret uwalniający Murzynów, lecz • (8113 męż. i 7 233 kob.; Tatarzy, Żydzi w od-pod warunkiem, że przez 8 lat będą pracowali \ dzielnej słobodzie, Ormianie, Rossyanie); wyrób na dawnych warunkach. Ostatecznie w r. 1886 ' miernego gatunku dywanów i materyi jedwab-uwolniono ich zupełnie. W 1895 r. wybucha nych; rozległe ogrody (około 1000 des.). K-ę nowe powstanie w r. 1898 wojna ze Stanami Zje- założył w poł. XVIII w. Hussein-Ali-chan; r. 1806 dnoczonemi, zakończona pobiciem Hiszpanii na przyłączona do Kosyi. 2) P o wiat w płn. części morzu, spaleniem jej floty w Manili, zajęciem gub. „Bakinskiej“ (Baku); gr. od wsoh. z m-em

Kaspijskiem, od pł.-zach, z gub. Elizawetpolską. ; wnicze i filozoficzne na uniwersytecie w Wie-Obszar 6 299.4 w. kwadr. (wedi. Strjelbickij*’a). j dniu i Krakowie. Tu go też zastał rok 1863. Zajmując płn. stoki wsch. końca głównego | Organizuje zatem Galicyę z ramienia Rządu grzbietu Kaukaskiego i jego przedgórza, po- Narodowego, który go wraz z drugim, wybitnym wierzchnia powiatu jest bardzo urozmaicona, dzisiaj historykiem, profesorem uniwersytetu

Część górska (Dagestan) wznosi się miejscami do linii śnieżnej (Szach Dag 13 951 st.); poprzecinana grzbietami, przełęczami i kotlinami, pozbawiona roślinności leśnej, posiada surow⁷y klimat i skąpo zaludniona; rozległe łąki górskie sprzyjają hodowli bydła. Przedgórza (6 000--9 000 st. npm.) mają klimat umiarkowany i zdrowy z mnóstwem opadów, dość gęsto zaludnione, obfitują w lasy. Nizina lekko falista na zach., bliżej ku morzu przedstawia powierzchnię równą, poprzerzynaną korytami rzek i kanałami irrygacyjnymi; zima krótka i łagodna, lato upalne i suche; mieszkańcy, zwłaszcza posiadający dużo bydła, w czerwcu, lipcu i sierpniu udają się w góry. P-t zrasza- | pożegnania ją liczne rzeczki górskie. Lasy, rosnące głównie w przedgórzu, zajmują 114000 des. Ludność, skupiona przeważnie na przedgórzach i w nizinie, dochodzi do 175 000 głów (Tatowie 36.7°/₀, Tatarzy —25.5%, Kiurincowie — 24%,

Rossyanie—1.1$, Ormianie 1 °/₀); 94% m-ców mahometanie, reszta izraelici, orm.-greg. i prawosławni. Uprawiają pszenicę, jęczmień, proso, ryż i konopie. Sposoby uprawy roli pierwotne. Miejscami uprawa tytoniu; w r. 1891 było 415 plantacyi na 35% djes. Sady i ogrody po nizinach i na przedgórzach zajmują L9 tys. djes. (jabłouie, grusze, winorośl, w nizinie czereśnie, śliwki, wiśnie, orzechy, brzoskwinie, morele, morwy, granaty). W miejscowościach ciepłych hodowla bawołów.

Kuba Ludwil, muzyk, malarz i pisarz czeski (* 1863 w Podiebradach). Kształcił się w szkole organistów i seminaryum nauczyciel-skiem w Kutnej Horze. W 1884 zaczął wydawać zbiór pieśni słowiańskich p. n. „Slovanstvo ve syych zpevech, następnie „Zpew a hudba lidu dalmatskeho". Inny zbiór „Nowa zber-&a lużiskich hłosow" wydała Matica serbska w Budziszynie r. 1886. Na wystawę etnograficzną w Pradze przygotował pieśni szu-mawskie „Ceska muzika". W czas. „Svet slovansky“ ogłosił „Na Cerne Horę" (tom I).

W r. 1891 i 1894 uczył się malarstwa w Pradze i Paryżu. Obecnie przebywa w Monachium.

Specyalnością jego jest akwarela w duchu modernistycznym. Tematy brał z życia Bośniaków i Hercegowińców. Z tematów czeskich godne uwagi obrazy: Wielka Msza w Podiebradach (1898); Cegielnia w lesie, Klasztor w Bu-dziejowicach, Motyw z Podiebrad, Motyw z Czech południow. i t. d. —„Naućn. Slovn."

Kubala Ludwik, współczesny historyk polski, z prac swych głośny (* 9 września 1838 r. we wsi Kamienica koło Nowego Sącza).

Nauki gimnazyalne pobierał w N. Sączu i Krakowie (w gimnazyum św. Anny), studya praw-

Hr.

•f. G.

lwowskiego, dr. Tadeuszem Wojciechowskim, mianuje członkiem swego komitetu krakowskiego. Wkrótce dostał się K, do więzienia. W 1868 r. po bardzo wielkich trudnościach ze strony ówczesnego rządu galicyjskiego, jako podejrzany politycznie, otrzymuje K. posadę suplenta w gimnazyum im. Franciszka Józefa we Lwowie. W tymżesamym roku uzyskał doktorat filozofii. Przeniesiony następnie do gimnazyum w Złoczowie, wraca wkrótce do Lwowa i do tegożsamego gimnazyum Franciszka Józefa, przy którem już został do końca, tj. do r. 1906, kiedy otrzymał emeryturę. W d. 13 lipca t. r. odbyła się piękna uroczystość K-i przez kolegów i uczniów. W 1888 r. Akad. Umiejętności w Krakowie mianowała K-ę swoim członkiem-korespon-dentem, a w r. 1903— rzeczywistym (zwyczajnym). Jest K. także konserwatorem Biblioteki im. Pawlikowskich we Lwowie, kawalerem orderu Franciszka Józefa i członkiem wielu stowarzyszeń. Mieszka stale we Lwowie. Brał ustawicznie żywy udziałw komisyach i dochodzeniach naukowych, jako wybitny historyk. Dorobek jego umysłowy jest znaczny; jako badacz historyczny jest on specyalistą do dziejów XVII w. Najwcześniejszą— doktoryzacyjną— jego pracą jest „Stanisław Orzechowski i wpływ jego na Rzpltą wobec Reformacyi XVI w.“ (Lwów 1870, wyd. 2-e t-że 1906 w zbiorze „Nauka i sztuka" 1.1). Za nią poszły: „Jan z Czarnkowa i jego kronika" („Bibl. Warsz." 1871); „Handel i przemysł w Polsce za czasów Stan. Augusta" (Kraków 1872); „Kopernik i Luter" („Bibl. Warsz." 1872); „Historycy w XVIII wieku"; „Droga do Baden Władysława IV i kongres w Nikolsbur-gu“ (1878); „Kilka uwag nad powstaniem i znaczeniem cesarstwa rzymskiego" (Lwów 1880); „O wydawnictwie źródeł historycznych XVII w." (Pamiętnik II Zjazdu historyków polskich we Lwowie 1890); popularny życiorys Kościuszki pod pseudonimem A. Rogali (w „Bibliotece dla młodzieży" t. XV, Lwów 1884). Największem uznaniem uczonych i popularnością cieszą się dwutomowe: „Szkice historyczne", obracające się wyłącznie koło dziejów Włady-słowa IV i Jana Kazimierza; ukazały się one już w 1881 r., a doczekały do dzisiaj—co jest rzeczą dość rzadką —aż czterech wydań (Warszawa 1901). Najobszerniejszem dziełem d-ra K-li jest dwutomowa monografia o kanclerzu Władysława IV i Jana Kazimierza Jerzym Ossolińskim (Lwów 1883). Mimo podeszłego już wieku, nie ustaje K. w pracy i w ostatnich latach ogłosił dwie mniejsze rozprawki z dziejów Chmielnickiego: „Przysięga w Perea-sławiu i „stati" Bohdana Chmielnickiego"

(„Kwart, histor." Lwów 1904) i „Zaprzepaszczona kraina" (tamże 1907).

borca po góry św. Tomasza koło Wyżnego

Br. G.

Kubań, w starożytności II y p ą n i s lub V a r-danes, u Czerkiesów Fsziz, u Nogajców Ku mań; jedna z 4-ch głównych rzek na Kaukazie.

M. G.

Brodu (Hohenfiirt).

Kllbalski Mikołaj Ambroży, publicysta,

Powstaje z licznych strumieni górskich, wypływających z gór Elbrusu, z głównego grzbietu g. Kaukaskich na wysokości 4246 metr., płynie z początku w kierunku północnym wzdłuż płn. zbocza gór Kaukaskich, później skręca na zacn. i wpada jednem ramieniem do zat. Kiziltasz (m. Czarne), drugiem zaś dom. Azowskiego, tworząc u ujścia wielkie błota. Długość 810 kim., obszar rzeczny 55 657 kim. [3 szerokość od 21 do 213 metr. w dolnym biegu. Prąd rzeki bardzo bystry; wody latem obficie, w zimie mało, zato czystsza i bardziej przezroczysta Wszystkie prawie ważniejsze dopływy przybiera K. z lewej strony jak: Laba (316 kim.), Bjełaja (250 kim.), Urup, Wielki i Mały Zelenczuk. Spławną jest dla większych statków parowych od ujścia do połączenia się z Łabą, tj. 118 kim., mniejsze statki kursują na długości 177 kim. W dolnym biegu zmieniała K. często łożysko, dlatego opisy dawnych autorów niezgodne są ze stanem obecnym.

Kubańscy kozacy, ob. Kozacy.

Kubańska linia forteczna, ob. Kozacy.

Kubański obwód, od 46°50' a 43°10' sz. płn. i 37° a 43° dl. wsch. Gr. Obszar 82 909 w. kwadr. (7₅ całego Kraju Kaukaskiego). Granice: od płd-ia okręg Czarnomorski i gub. Kutaiska (wzdłuż grzbietu Kaukaskiego), od wschodu obw. Terski (granica—Elbrus i jego odgałęzienia) i gub. Stawropolska, od płn. Ziemia Wojska Dońskiego, innemi stronami O. K. utyka w morze Czarne i Azowskie. Wybrzeże m. Azowskiego posiada mnóstwo limanów z wielu rozgałęzieniami, otoczonych istnym lasem sitowia; niektóre oddzielają się od morza nadzwyczaj wązkiemi i długiemi odmiałami. Przy ujściu Kubania do morza są także limany. Pod względem powierzchni K. o. dzieli się na dwie prawie równe części: północną, rozległą równinę bezleśną o charakterze stepowym, i południową, górzystą. Płd-wą przerzynają mniej lub więcej wysokie grzbiety; jest tu dużo lasów, które gdzieniegdzie zachowały charakter dziewiczy; klimat wilgotny, miejscami bardzo wilgotny, zima ciepła, lato niegorące. Klimat północnej części bardziej lądowy, ubogi w opady, z upalnem latem i chłodną zimą. Fauna i flora także się różnią w obu częściach. Główny grzbiet Kaukaski zwany Czarnomorskim, zaczyna się w pobliżu Auapy i ciągnie się wzdłuż całej płd. granicy o-du. Mniej lub więcej równolegle do tego grzbietu ciągnie się poboczny, Czarnych Gór. W najbardziej wschodniej części K-go o-du idą odnogi Elbrusu. Główna rzeka Kubań (ob.). W miarę oddalania się od gór ilość opadów zmniejsza się i klimat staje

(* 1794 w Sandomierskiem - f 1873 w Gali-cyi); za młodu służył wojskowo, potem przez długi czas przebywał we Francy i, zajmował się statystyką i dziejami plemion słowiańskich, pisał po francusku. Oprócz licznych broszur i rozpraw, pomieszczanych w czasopismach, wydał: „Memoires sur l’expedition des refu-gies Polonais en Suisse et en Savoie dans les annees 1833—34“ (Paris 1836); „Statistiąue et ethnographie des peuples Slaves en Europę"

(Paris 1840); „Tableau de 1’Europe orientale"

(Paris 1852); „Vie et aventares du Comte Mau-rice Beniowski" (Tours 1853); „Rzut oka na wypadki zaszłe we Francyi, oraz w krajach ościennych, od połowy lipca 1870 do końca maja 1871“ (odbitka z „Gazety Narodowej"

Lwów 1872).

z. w

Kubań, minerał, siarczak żelazowo-miedzio-wy Cu Fe₂S₄ albo CuS. Fe₂S₃. Regularny, w skupieniach zbity, wykazujących łupliwość sześcienną, kruchy, twardość = 4, ć. wł. 4, połysk metaliczny, barwa mosiężno-żółta, rysa czarna; w płomieniu dmuchawki b. łatwo topliwy. W wielu występowaniach norweskich towarzyszy siarczkom .

L.. K.

Kubań, łapówka; stąd Kubaniarz. „Słów. wyr. obc.“ wyprowadza ten termin z rumuń. cu bani (=z pieniędzmi).

Kubango (O k a V a n g o), rzeka w Afryce płd.-zach., wypływa pod 12°30 szer. płd. z pła-skowzgórza Bihe w Angola, między źródłami Koanza (ob.) i Kunene (ob.). Płynie początkowo w kierunku południowym, potem płd wscli., wreszcie wschodnim, na granicy N i e-mieck. Afryki Połd.-Zachodniej jako O skręca na południe, wkraczając od wodospadów Nona do posiadłości angielskiej Bamanguato, płynie w kilku zgięciach jako Taohe (Tonka), wreszcie jako Moremi wpada do jez. Ngami. W porze dżdżystej przez jedno z ramion K. jest połączenie zCzobi (ob.) i Zambezi.

Kubani Ludwik, poeta słowacki (* 1830 w Zahoranach —f w Rymawskiem Brzezowie

1869). Śmierć miał tragiczną: podczas gry w karty przebity nożem. Z natury liryk, skreślił epopeję na tle politycznem p. n. „Den 6 a 7 jńna 1861 v Turć. śv. Martine“ („Lipa"

1862) . Napisał także poemat romantyczny:

„Radziwilovna, kralowna polska" („Minerva“

1863)    i niedokończony romans ,,Valgatha“ („Orol"

1872).—Naućny Slovn.

J. F. O.

Kubany, czesk. B o u b i n, szczyt w Szuma-wie czeskiej, 6 kim. na płd. od Wimperku, między nim a Wolarami (niem. Wallem); lesista kopa, 1 362 m. npm., na wsch. krawędzi dziewiczego boru „Lucken", 36 hekt. obejmującego (buki, świerki, jodły mające do 3 metrów grubości, 60 m. wysokości). Ze szczytu piękny widoK na Las Czeski i Szumawę od Ar- się coraz bardziej lądowym. W Ekaterynodarze

Hr.

Portret w „Tyg. 111."

L. K.

średnia temperatura stycznia—2°.₂ C., lipca -|-25⁰.₂C.; w Temrjuku śred. temp. stycz.— 1°.₄C., lipca-f-23°C. W lasach, zajmujących 1 708 000 djes. (19.₈°/o całego obszaru o-du), rosną najrozmaitsze gatunki drzew i krzewów. Bogactwa kopalne reprezentują: węgiel kamienny, gips, alabaster, saletra, żelazo, ołów, srebro, cynk, nafta, wosk górski. Osobliwością o-du K-go są wulkany błotne na półw. Tamańskim (zwane przez tutejszych Małorusów „piekłem"). W r. 1894 było 1632 545 m-ców (1568 388 prawosł., 22 675 raskol., 8 611 katol., 13 668 orm.-greg., 11932 protest., 6 428 mahom.). Roi• nictwo zatrudnia 75°/₀ ludności. Głównie uprawiają pszenicę (l¹^ mil. des. na ogólny obszar zasiewów 2 mil. des.), potem żyto, owies, jęczmień, proso, kartofle, len. W r. 1893 planta-cyi tytuniu było 1 755 na obszarze 5 712 des. (zbiór 400 087 pud.). W r. 1892 były 193 492 ule (31430 pud. miodu). Ogrodnictwo w pełnym rozwoju. W r. 1893 było 7 180 fabryk i zakładów, z 19 084 robotn. (Ważniejsze: młyny parowe 133 i konne 15, młockarnie parowe 719 i konne 1212; fabryka cementu, 8 gorzelni, 198 garbarni, 233 cegielnie, 17 browarów, 6 odlewni żelaza). Porty: Noworossyjski, Anapski, Temrjukski, Ejski i Tamański. W r. 1894 było szkół początkowych 291, 2-klasowych wiejs. 29; naukę pobierało 21 187 dzieci (5 125 dziew.); szkół orm.-grec. 4, mahom. 4; cerkiew, paraf, prawosł. 197; gimnazyum męskie i żeńskie, progim. męskie i 2 próg. żeńskie, 2 szkoły reałne, seminaryum nauczycielskie, 6 szkół miejskich, żeńska szkoła zawodowa, wojskowa szkoła felczerska. Cerkwi prawosł. 313, bożnic i meczetów 146. Traktu pocztowego 10 326, dróg bocznych 7 600 w. — wszystkie w doskonałym stanie, dróg żel. 564 wiorst. Pod względem wojskowym, administracyjnym i policyjnym K. o. (bez okręgu Czarnomorskiego) dzieli się na 7 oddziałów (zawierających 11 okręgów pułkowych): Ekaterynodarski, Ejski, Kaukaski, Babiński, Batałpaszyński, Majkopski i Temrjukski. Główne miasto o-du Ekatery-n o d a r (ob.). Kozacy na prawym brzegu rz. Kubań zaczęli osiadać w w. XVIII (kozacy Czarnomorscy i Liniowi), ale zaludnianie okolic górskich przez Rossyan datuje się dopiero od r. 1861 (podówczas tam przebywało około 200 tys. tubylców); osiedlali się kozacy, z osiedleńców utworzono Kozaków Kubańskich (ob. Kozacy), w r. 1868 pozwolono nabywać tutaj grunta także włościanom—rozpoczyna się bujne wychodźtwo z gubernii południowych. Bliższe szczegóły ob. Kaukaz i Kaukaskie góry. „Encikłop. Słow.“Brockh. i Efr.

Kubary Jan Stanisław, jeden z wybitniejszych badaczy etnografów tego okresu przełomowego, który rozpoczyna się studyami Morgana (* 1846 w Warszawie— f 9 paździer. 1896 na w. Ponape). O jego życiu niewiele posiadamy szczegółów: rozpoczął studya na lekarskim

wydziale Szkoły Głównej, ale podobno z powodu wypadków r. 1863 musiał kraj opuścić. W r. 1869 przyjął obowiązki ajenta domu handlowego J. C. Godeffroy w Hamburgu, który działał w obrębie obszarów O. Spokojnego. Założyciel tego domu Jan Cezar Godeffroy założył w r. 1861 muzeum w Hamburgu, które winno było gromadzić okazy kultury wyspiarskiej, i właśnie K. podjął się takiej ajentury dostarczania materyałów etnograficznych i przyrodniczych. W ciągu lat 1869 —1874 prowadził studya w obrębie Mikronezyi; poczem jako plantator osiedlił się na w. Ponape, należącej do Wyspozbioru Karolińskiego, w r. 1882 odwiedził Japonię, w r. 1883 prowadził poszukiwania na rzecz berlińskiego muzeum etnograficznego na wsch. w. Pele w (Peliu, Pelau, Pa-lau); w r. 1885 otrzymał posadę w zarządzie niemieckim na w. N. Brytauii (Neu-Pommern), ale niebawem wrócił na w. Ponape; w r. 1895 odwiedził Lwów podczas wystawy ówczesnej i oświadczył, że pragnąłby wrócić do kraju. Była to natura ruchliwa, nieco pierwotna, dla której było zbyt ciasno w szrankach ustalonego trybu życia; prof. Luschan odzywał się o K-m, że bodaj zdziczał, i żartował, że ma mieszkanie na drzewie. Prace K-ego należą do rzędu piękniejszych przyczynków etnograficznych. Pierwiastkowo ogłaszał je K. w „Journal d. Museums Godeffroy" (O ustroju społecznym Ebończyków, t. I; o Pelauczykach t. IV); parę monografii zamieścił w „Mitth. d. Geogr. Ge-sell. in Hamburg⁴ (o ustroju w. Mortlock 1888/9, w roku 1887/8). W pracy Bastiana „Allerlei aus Menschenkunde" ogłosił ładną rzecz o wierzeniach Pelauczyków. Ale najważniej-szemi pracami są „Ethnograph. Beitrage zur Kenntniss der Karolin. Inselgruppe: I. Die so-zialen Einrichtungen der Pelauer" (Berlin 1885), oraz napisana do spółki z I. D. E. Schmeltz^m „Etnogr. Beitrage zur Kenntniss d. Karolinen-Archipels“ (Leyda i Berlin 1895— na propozy-cyę Muzeum etnograficznego w Berlinie). Po polsku drukował „W Nukuoro" (Ateneum 1882), „Obrządki pogrzebowe Pelauczyków" (tamże 1885), a jeszcze wcześniej „Obrazki z w. Żeglarskich⁴ („Tyg. 111."    1873). K. należał do

liczby ludzi, których wartość oceniają dopiero dalsze pokolenia: w Niemczech, gdzie w końcu go oceniono, musiał długie lata czekać na ten wymiar sprawiedliwości; zato po śmierci zaczęto zbierać składki na wzniesienie pomnika zasłużonemu badaczowi. U nas wiedziano o nim jeszcze mniej: nawet Estreicher nie podaje prac jego wszystkich.—Por. L. Krzywicki o K-ym w „Prawdzie" warszawskiej w roku 1886); nadto „Głos“ 1896.

1896, str. 218.

Kubatura, wyrażenie objętości bryły. W niektórych przypadkach otrzymujemy je w sposób elemeutaruy, np. dla brył rozważanych w ste-reometryi. W praktyce uciekamy się w tym

f(x,)    (3)

F(xty)dy,

f(xo)

Kubeba. 1) Owoc niedojrzały k u b e b owca lekarskiego (Gubeba officinalis s. Piper Cubeba). K-y zasuszone, z wyglądu do pieprzu pospolitego podobne, w aptekarstwie nazywane owocem kubebowym (Fructus Cubebae s. Piper caudatum), postać mają kulistą o % cm. średnicy, zwykle przystaje do nich jeszcze szypułka; powierzchnia ich jest pomarszczona, barwy brunatno-czarnej, często pokryta nalotem szaro-popielatym. Pod łupiną tą mieści się pestka twarda, żółta, zawierają-masę czarną, będącą nasieniem niedojrza-Srnak K-b jest bardzo korzenny i ostry,

Dr. j. r.

Dr. J. p.

celu do wzorów przybliżonych (up. objętość kłody, którą w przybliżeniu przyjmujemy za walec, określamy według wzoru 0.0796C²H, gdzie C obwód jego podstawy, H wysokość), lub do odpowiednich narzędzi (np. do dendrometru). W ogólności zadanie to rozwiązujemy przy pomocy rachunku całkowego. Objętość bryły zawartej między płaszczyzną spółrzęduych XY, powierzchnią walcową, której kierująca jest równoległą do osi Z, a tworząca leży na płaszcz. X Y i określa się za pomocą równ. (1) y=f(x), oraz powierzchnią (2) z—F(xyy), określa się za pomocą wzoru:

F=Sin cp Siu <|> f dx f

x₀ J

gdzie x₀ i xx oznaczają odcięte skrajnych punktów krzywej (1), i (j> kąty, jakie oś Z tworzy z pł. XY i oś X z osią Y. W podobny sposób, z odpowiednią jedynie zmianą granic powyższych całek, otrzymamy K-ę bryły ograniczonej powierzchnią (£) i płaszczyznami spółrzęduych lub też samą jedną powierzchnię zamkniętą. W razie szczególnym, gdy powierzchnia (2) jest obrotową, wzór (3) przez proste przekształcenie daje się sprowadzić do całki pojedyńczej.

ca łem.

zapachem przypominają kamforę; zawierają

7—16% olejku eterycznego (ob, wyżej), dalej K u b e b i n ę (C₁₀ H₁₀ 0₃) w stosunku 2 % (jest to ciało obojętne, w wodzie nierozpuszczające się, krystaliczne, bez smaku i zapachu, topiące się w ciepłocie 125°C). nadto żywicę, oraz pewien kwas roślinny (kwas kubebowy), olejek tłusty i gummę. Najwięcej K-b wywożą z wyspy Jawy, skąd przez Surinam rozchodzą się po Indyach i Europie; nazwa ich jest pochodzenia indyjskiego. W Indyach od czasów niepamiętnych K. były już w użyciu, bądź jako przyprawa kuchenna, bądź jako środek lekarski; za pośrednictwem Arabów poznała je Europa, gdzie spotykamy je już w wieku XIII jako przyprawę kuchenną. U nas wzmianki o nich najdawniejsze sięgają końca wieku XIV. Z rachunków dworu Władysława Jagiełły, wydanych przez Fr. Piekosiń-skiego, dowiadujemy się, że używano ich wtedy, obok korzeni innych, do sporządzania cukrów jadanych przed obiadem, nazywanych konfektami. — Jako środka lekarskiego zaczęto używać K-b dopiero w drugim dziesiątku lat wieku XIX; stosowane bywają nieomal wyłącznie przeciwko rzeżączce (ob.). W ilościach niewielkich (0.5--1 gr.) działają przyjemnie na smak i trawienie, lecz w kuchni europejskiej obecnie używane nie bywają; w dawkach większych (5 gr.) wywołują nudności, ból w brzuchu i zwiększają wydzielanie moczu, w wielkich (10 gr.) wywołują nieżyt żołądka i kiszek, albo zapalenie narządów tych silne i bolesne, połączone z wymiotami i innemi objawami o-gólnemi cierpienia żołądka. Niekiedy po ich zażyciu występuje wysypka na skórze. 2) Dawniej, za przykładem Niemców, nazywano też u nas niesłusznie K-ami największy rodzaj rodzynków, które zwać należy cybebami, od włoskiego zibibbo\ nazwa ta pochodzi z języka arabskiego, w którym brzmi cybib.

Kubebowy olejek (Oleum Cubebarum). Jest to olejek eteryczny, otrzymywany z ku b e b (ob.) za pomocą przekraplania z wodą gorącą. Zrazu przedstawia się jako ciecz mętna, gęsta o zapachu korzennym i o takimże smaku, oraz o ciężarze właściwym 0.929; po oczyszczeniu należy-tem staje się bezbarwnym, przezroczystym, płynnym, wydaje woń do kamfory podobną, a ciężar jego właściwy obniża się do 0.919. K. o. rozpuszcza się w wyskoku i w eterze, składa się zaś z sesąuite rp e nu (C₁₅ H₂₄), dipen-tenu (C₁₀ H₁₆) i kamfory kubebowej czyli sesąuiterpenhydratu (C₁₅H₂₄H₂0). W lecznictwie stosowany bywa z balsamem kopajwy przeciwko rzeżączce (ob.), oraz niekiedy zewnętrznie przeciwko wybujałościom na spojówce oka. W przemyśle służy za przyprawę do likierów niektórych.

Kiibeok Karol Fryderyk, mąż stanu au-stryacki (* 1780 w Iglawie na Morawach — f 1855 w Hadersdorfie pod Wiedniem), towarzyszył cesarzowi Franciszkowi II na kongresach w Lublanie i Weronie, w r. 1825 podniesiony do godności barona (Freiherr). W r. 1840 zamianowany prezydentem c. k. kamery, ograniczył przywileje, jakiemi w zakresie kredytu w banku państwowym cieszyli się niektórzy bankierzy. W r. 1841 powierzono mu zarząd nad górnictwem oraz meunicą. W r. 1846 dał początek budowie sieci telegraficznej w Au-stryi. W r. 1848 podał się do dymisyi z urzędów państwowych; w jesieni tegoż roku przyjął mandat posła do sejmu austryackiego, który zebrał się w Kromierzyżu. W r. 1878 K. został delegowany do Frankfurtu nad M. w charakterze członka centralnej komisyi rady związku niemieckiego. W jesieni r. 1850 cesarz mianował go prezydentem nowoutworzonej Rady Stanu austryackiej; K. przewodniczył także pracom komisyi, zwołanej w celu rewi-zyi konstytucyi.

Dr. J. Trz.

L. K.

L. K.

A. Pol.

Kubecznice, Campanulario - Leptomedusae. K-e należą do typu zwierząt Jamochłon-ny ch (Coelenterata), gromady P ł a w ó w {Hydrozoa v. Hydroidea), rzędu Stułbio-p ł a w ó w (Hydromedusae), tworząc jeden z podrzędów tej grupy. Podwójna nazwa w terminologii łacińskiej pochodzi stąd, że jak u większości stułbiopławów tak i tu w szczególności osobnik dany żyje w dwu postaciach odmiennej formy: formą bezpłciową, rozmnażającą się przez pączkowanie i tworzącą b. często kolonie,—jest polip osiadły; zaś formą płciową, rozwijającą elementy rozrodcze (jaja i plemniki)—osobnik wolno pływający—meduza. (Zjawisko biologiczne, zwane przemianą pokoleń). Z meduz drogą płciową powstają polipy (niekiedy odrazu meduzy), meduzy zaś powstają przez pączkowanie od polipów. Meduzy K-e należą do typu Leptomedusae; są to meduzy obwódkowe (Craspedota), posiadające organy rozrodcze (gonady) w ścianach (ich en-todermie) kanałów promienistych systemu pokarmowego i organy zmysłu statycznego (pęcherzyki słuchowe, statocysty ob.) na dolnej stronie obwódki (velum), blisko krawędzi krążka (umbrella), w dopromieuiach (adradii) przy czułkach. Polipy tworzą rozgałęzione lub na pojedyńczych nóżkach kolonie o podstawach ścielących się i jakby przyrosłych do przedmiotów podwodnych. Błoniasty chitynowy skielet otacza miękkie ciało polipów, przechodzi na części płożące się, niekiedy tworzy ku-beczkowate i kieliszkowate rozszerzenie u góry, do którego mogą się wciągać pojedyńcze osobniki kolonii wskutek różnorodnych podrażnień. Jako cechę wybitną pokolenia polipów należy wymienić t. zw. „gonoteki", zamknięte kieliszkowate utwory, w których znajdują się pączki meduzowate („gonofory*) —polipy, pozbawione otworu gębowego i czułków; gonofo-ry są pękami wyrastającemi z niedokształco-nego polipa („blastostyl¹⁴). K. żyją wyłącznie w wodach mórz i oceanów, tworząc delikatne niewielkie kolonie, osiadłe na rozmaitych przedmiotach podwodnych (kamieniach, skałach i t. p.). Systematyka wyróżnia następujące rodziny i rodzaje: I Rodź. Campanula-riidae—tworzą kolonie o pniach prostych lub rozgałęzionych; siednie (tlieca) kubkowate o szypułkach karbowanych. Gatunek: Gampanu-laria Johnstoni; meduza tego gatunku nosi nazwę Eucope (?) (Phialidium) variabilis, ma kształt dzwonka. Żyją w m. Adryatyckiem; gat. Obelia diclwtoma, meduza płaska, krążkowała z licznemi czułkami i ciałkami brzeżne-mi; siednie siedzące. II Rodź. Sertulariidae. Pień rozgałęziony; polipy znajdują się w dwurzędach naprzeciwległe na pniu i gałązkach; posiadają gonofory, gat. Sertularia abietina. Żyje w m. Śródziemnem.—III Rodź. Plumula-riidae. Pień rozgałęziony pierzasto; polipy siedzą w jeden rząd tylko na gałązkach pnia. 0-

Wlelkft Encykl. IUustr. Ser, I. Tom XI,I. Zesz 327a

bok normalnych polipów istnieją osobniki maleńkie (JSematophorae); kolonia stale posiada gonofory. Gat. Plumularia Lalecioides, Adrya-tyk. IV Rodź. Gampanopsidae. Pnie kolonii delikatne, wiotkie; polipy podobne do gat. Campanularia, jednak pozbawione siedni; meduzy dużych rozmiarów. Gat. Aeguorea For-skcilea. M. Śródziemne.    st- Młl1

Kubecznik (Cyathus Haller), rodzaj grzybów z klasy podstawczaków (Basidiomy-cetes), z rzędu wnętrzniaków (Gasteromycetes), z rodziny Nididariaceae (g n i a z d n i k o w a t e), o ciałach owocowych drobnych (najwięcej 1 cent. średnicy) z początku walcowatych, potem kapeluszowatych, otwierających się ze szczytu. Wewnątrz tych ciał owocowych mieszczą się soczewkowate peridiola, będące odosobnionemi częściami komór, zawierających na swej wewnętrznej powierzchni podstawki (basidia) z zarodnikami. Rodzaj ten obejmuje 42 gatunki, rozmieszczone po całej kuli ziemskiej. Rosną na gałęziach, kołkach i deskach gnijących, na liściach opadłych. U nas: C. stria-^wsHoffm. o brunatnem i G. olla Pers. o szarem zabarwieniu.

Kubek małe naczynie gliniane, a dawniej drewniane, do picia wody (za Zygmunta Augusta i Stelana Batorego miara aptekarska, zawierająca trzy łyżki stołowe, a stanowiąca dziesiątą część kwarty krakowskiej). Zarówno termin K., jak i Kubeł, wiadro drewniane (dawniej, w w. XVI używano K-ów skórzanych do gaszenia ognia), pochodzą od niem. Kub el, termin zaś niemiecki z łac. Gub a (beczka); z tego źródła także nasza Kufa). Kubeł pod nazwą Kibla był miarą używaną w rudnic-twie (na wóz rudy szło 10¹/₃ kiblów).

Kubel, Kub, chlew na wieprza, z niem. K oben.

Kubelik Jan (* 5 lipca r. 1880 w Michle pod Pragą), znakomity skrzypek czeski. K. kształcił się w konserwatoryum praskiem w klasie prot. Sevćika (1897 — 1900). Jako wirtuoz odznacza się techniką prawdziwie doskonałą i pięknym tonem.

Kubełka: 1) Wacław, filolog czeski, (* 1859 w Stolanach pod Chrudiinem); ukończył gimnazyum w Chrudimie; studya uniwersyteckie odbył w Pradze i Wiedniu. Przez kilka lat był suplentem w różnych gimnazyach na prowin-cyi, wreszcie (1889) nauczycielem gimnazyum w Horodyszczu (Ungariscli-Hradisch). W sprawozdaniach tegoż gimn. zamieścił dwie rozprawki: „Cicero a Antonius“ (1895), oraz „O żi-vote a spisech suetoniovych s pfekladem źivo-tospisu Caesarova“ (1896); przełożył I i II mowę Cycerona przeciw Antoniuszowi (Praga, w wyd. Storcha: „Sbirka prekladu* 1896); napisał „Rimske realie“, podręcznik illustrowany starożytności rzymskich, z uwzględnieniem literatury (Hradiste 1898). — 2) Tegoż nazwiska,

K. A.

J. F. G.

J. Hch.

Talentu rzetelnego dowiódł K. w pracach wyżej wymienionych. Budowy jego są przeważnie w stylu neoklassycznym, w którym doszedł do form rzetelnie estetycznych. Prócz wspomnianych na wzmiankę zasługuje wspaniały rysunek na bramę tryumfalną w Warszawie dla Aleksandra I przy placu tegoż imienia u wylotu Alei Ujazdowskich w dniu pierwszego wjazdu do Warszawy, w niedzielę d. 12 listop. 1815 r. K. również narysował bramę tryumfalną dla wracającego z kampanii 1809 r. we wrześniu t. r. wojska polskiego, w tem-samem miejscu ustawioną. Głębsza niż w r. 1815 podnieta uczuciowa wydała wówczas u-twór wysokiej wartości artystycznej; brama

1815

Red.

Z. W.

H-.

my.

u.

J. F. G

Kubełka Józef, poeta czeski (f w Chrudimie, 1894) oraz K. Tomasz, pisarz czeski (f 1836).

Kubeł ob. Kubek.

Kubesz Adolf, historyk i lingwista czeski (* 1845 w Trzebieży na Morawach, autor dwóch prac historycznych i jednej lingwistycznej: „Dejepis mesta Trebice“ (Trebic 1874); „Ne-ktere prameny k deiepisu mesta Trebiće z doby panu Osovskych z Doubravice“ („Progr. cesk. realky“ w Brnie na r. 1888) i „Sklouo-vani podstatnych jmen pbecnych v jazyku ne-meckein" (1881). Oprócz tego pisywał przygodnie do rozmaitych czasopism.

Kubicki Jakób, budowniczy polski (* w 1758 w Warszawie—f w 1833 w Wilkowie). Uczył się w szkołach jezuickich. Pod opieką Stan. Augusta a kierunkiem Merliniego poświęcił się budownictwu, następnie w r. 1783 wysłany został do Włoch, skąd wróciwszy przed r. 1787 do kraju, brał czynny udział w budowie lub przyozdobieniu prawie wszystkich gmachów, które w tym czasie w Warszawie, lub jej okolicach wznoszono.—Będąc porucznikiem chorągwi, a architektem juryzdykcyi marszałkowskiej, za szczególne zasługi obdarzony szlachectwem dnia 11 listopada 1790 roku W roku 1794 był majorem artyleryi. K. wybudował w całym kraju kilkadziesiąt kościołów, pałaców, jak np. pałac w Bejscach dla Bade-nich, oraz dworów wiejskich, które zalecają się wygodą i właściwą ozdobnością. Z kościołów wspomnieć należy kościół w Nadarzynie, fundowany przez wojew. Tomasza Ostrowskiego i dokończony przez K-o kościół w Jedlinie wr. 1818 (rozpoczęty w r. 1790 przez Jana Fon-tanę). K. otrzymał w r. 1806 posadę budowniczego rządowego, a w r. 1818 został intendentem wszystkich gmachów koronnych.—W tym czasie wybudował w Warszawie: główny pawilon koszar aleksandryjskich, dawniej gwardyi koronnej (w dzisiejszej cytadeli), pałac belwe-derski ukończony w r. 1823, ujeżdżalnię przy ogrodzie Saskim i kilka zabudowań rogatkowych. W ostatnich latach opracował projekt restauracyi Zamku Królewskiego; z tego projektu wykonano jedynie tylko arkady podzam-kowego tarasu.—Z notatek ś. p. Jana Heu-richa.

była tak piękną, że na powszechne żądanie ukazała się w umyślnein odbiciu odtwórczem. Stan. August, jadąc w r. 1784 do Kaniowa, wziął z sobą K-go, na architekta i ogniomistrza przygodnego; artysta nasz obmyślił, urządził i wykonał w d. 6 maja na powitanie Katarzyny II wybuch Wezuwiusza. Widok ten utrwalono w obrazie olejnym ( Gaz. Warsz.“ nr. 92).

Kubicyt, minerał, synonim analcymu.

JSubieńskie (Kubińskie) jezioro w płd.-zach. cz. gub. Wołogodzkiej. Największa rozciągłość z płu. na płd. 42 wiorsty ze wsch. na zacli. zaś 36.r Obszar 345,6 w. kwad., obwód 148 wiorst. Śred. głębokość 1 sążg największa 5 — 6 sąż. Dno przeważnie piaszczyste; w głębokim pasie środkowym grząskie i muliste; miejscami skały podwodne. Do jeziora wpada parę dopływów; wypływa zaś Suchona (do Dźwiny płn.). Znaczna część porosła wo-dnemi roślinami. Między uściami Uftiugi i Si-czajmy, wzdłuż płn.-wsch. wybrzeża wązka wyspa (25 w. długa). Na innej wysepce starożytny monaster Spaso-Kamieński. Jezioro wchodzi w skład kanału ks. Aleksandra Wir-temberskiego.

Kubiesz, (lit.) k ub j a s, (lot.)=włodarz.K u b j a s znany tylko na granicy Łotwy z Estonią i prawdopodobnie pochodzenia estońskiego. Łotysze w tern znaczeniu używają zwykle terminu staras ts (—starosta). „Vol. leguin¹⁴ niewłaściwie przekształciły K. na Rubiesz. J. Karłowi cz „Słów. wyr. obc.“.    ,-K

Kubiłaj, ob. Kub 1 aj.

Kubin-Niżni (węg. A1 s ó - K.), główne m-to komitatu orawskiego, na Węgrzech, nad rz. Orawą, stacya kolei węgierskiej; w r. 1900 było 1 674 m-ców (59°/₀ ludności słowackiej, 18% niemieckiej, 23% madyarskiej; 676 rz.-kat., reszta ewan.). Kś-ł par. kat. i ewan., 2 bożnice. Siedziba władz komitatowych, sądu obw., dyrekcyi skarb.; średnia szkoła handlowa z wielką biblioteką (60 000 tomów). Wielkie jarmarki doroczne i targi. W okolicy kamienioło-

Br. G

Kubin, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem—na pagórku zielonym struś, trzymający podkowę barkiem do góry za ocel. Nad koroną szlachecką rycerz zbrojny z trzema strzałami w prawnej ręce. Nadany wraz z no-bilitacyą Tomaszowi Tylli d. 11 stycz. 1778 przez Stanisława Augusta.—Z ró dło: ks. kanclerska 45-46, f. 92.

Kubin Józef (* 1864 w Jiczynie), pisarz czeski, tłómaczył z chorwackiego Osmanidę Gundulića i z wielu innych języków, zwłaszcza poezyę. Zajmował się liistoryą teatru czeskiego. Z ważniejszych jego prac wymieniamy „Jazyk po strance krasoumnew („Progr. realky budejovicke“ 1893) i „Z omyineho^ tvoreni v ceśtińe, Hrstka provincializmu“ („Vestnik cesk. prof.roc. VI).—„Naucny Slovn.“

Kubisz Jan, pisarz ludowy (* we wsi dzenia, dzisiaj, zdaje się, wygasła, używała we-Kontka pod Cieszynem, na Śląsku austrya- dług Niesieckiego herbu Księżyc i Miecz (czy-ckim). Uczęszczał do gimnazyum cieszyńskiego, li Szeliga), zbliżonego o tyle do herbu opisane-później był nauczycielem ludowym pod Cieszynem, we wsi Gnojniku. Prace swe ogłaszał w miejscowych tygodnikach, kalendarzach, w „Pamiętniku czytelni ludowej¹* itd. Ogłosił:

„Niezapominajka" (Cieszyn 1882), „Śpiewy Starego Jakóba" (t-że 1889). Przetłómaczył też pieśni Geroka p. t. „Palmblatter".

Kublaj, K u b i ł aj (mongol. C h u b i 1 aj), chan mongolski, założyciel dynasty i Jueu w Chinach (* 1214 — f 1294), wnuk Czyugis-chana, syn Tulego, brat Mangu, po którego zgonie został wielkim chanem (1260). Wtargnąwszy 1250 do Chin, po długich walkach obalił dy-nastyę Sung i przeniósł stolicę Chin do Pekinu.

Ob. Chiny (dzieje, t. XII, str. 604). Mongołowie.

Kublaniczu, mniemany bożek litewski, zmyślony przez Narbutta. U Łasickiego w znanym spisie bóstw żmudzkich czytany: nwneias vo-cant domesticos ut est ublanicza deus cui cu-rae est omnis supplex (=t. zn. numejami (nu-mas, uamas^dom) zwą domowych (bożków), jako jest ublanicza bożek, co ma opiekę nad każdym błagającym). Narbutt zamiast supplex rozumiał supellex=sprzęt domowy, więc pomyślał o kuble i poprawił ublanicza na kublaniczu, niby bożek sprzętów domowych, naczyń, itp.

Kublicki, herb polski. Na środku tarczy dwudzielnej —półtora krzyża srebrnego bez prawego dolnego ramienia, między półksiężycem złotym rogami do krzyża, a między połową podkowy srebrnej barkiem do góry —w polu prawem, czerwonem, pierwsze, a w polu lewem, błękitnem, drugie. Nad hełmem w koronie Szla

n.

na

nazywa

wzrno-

Jlr.

A. Br.

Fig. 70. Kublicki (herb).

checkiej noga zbrojna, piętą w lewo do góry obrócona, a w kolanie zgięta. Używany odda-wna przez rodzinę Piotuchów-Kublickich, w Po-łockiem zamieszkałą. Inna rodzina tegosamego nazwiska, prawdopodobnie tegosamego pocho-go, że Szeliga bywa połączona z półtora krzyżem, prawdopodobnie dla upamiętnienia nowej koligacyi; dodatek podkowy mógł tąsamą drogą nastąpić; kombinacya taka, zastępująca dzielenie tarczy na kilka pól według prawideł heraldyki Zachodu, często wytwarzała w heraldyce naszej nowe herby lub odmiany.—Źródła: Niesiecki; Żychliński t. XIX, str. 46; Ostrowski.

Kublicki Stanisław, poseł na Sejm Wielki (f 1809) wespół z wybitniejszymi kolegami, posłującymi za Inflanty w pierwszem już powołaniu od 6 paźdz. 1788 r.: Mostowskim, Niemcewiczom i Weissenhoffem, należał do stronnictwa patryotycznego i był w niem jednym z najszerzej pragnących reformy i najgłębiej ją pojmujących. Tonowi duszy nie opowiadały zdolności umysłu; z sejmu pozostawił poseł j po sobie kartę nie świetną, ale też nie pustą, a w każdym razie czystą. O życiu jego mało wiemy. Urodzić się musiał w środku XVIII w., może na pograniczu Inflant, z których Rzpltej pozostał tylko drobny skrawek nad Dźwiną. Wykształcenie miał niewielkie, bo jak sam przyznał się w druku, języków obcych nie posiadał, mowy jednak pokazują, że i z historyi coś wiedział i politykę bieżącą chwytał pilnie. Nim został posłem, zabawiał się w literaturę nadobną, klecił wiersze; z Litwy przywiózł sejm ,.Obronę Trębowli", dramat, który nawet miano grać na scenie narodowej. Służył w wojsku, a przynajmniej kupił sobie szarżę w kawale-ryi narodowej; na akcie konfederacyi d. 7 paźdz. 1788 r. podpisał się jako „rotmistrz"; konstytucya obi. d. 9 kwietnia 1791 go już vice-brygadyerem; powtarza to Wyszkowski, opisując niezrównane wykradzenie się swoje z za kordonu rossyjskiego (1794). Musiał chyba mieć jakieś starostwo, bo d. 11 listopada 1788, składając na sejmie ofiarę 1000 złotych, przyznaje, że majątek „wziął od Ojczyzny prawem kaduka", chętnie tedy co może ojczyźnie daje. Do konfederacyi wszedł z dobrym rozpędem ku odrodzeniu politycznemu i społecznemu: chciał podniesienia miast, opieki nad ludem, powściągnięcia uadużyć dominialnych, ograniczenia przewagi duchowieństwa u szczytu a uczciwszego stosunku do ludu na nizinach hierarchii; dla państwa pragnął cnienia i ustalenia władzy, przy pewnym jednak polocie demokratycznym; dążył logicznie i wytrwale do rzetelnej siły zbrojnej i rzetelnego skarbu, wydzierając dla niego fundusze z martwej ręki, o ile to bez wielkiego przewrotu zrobić-by się dało; nie potrzebując praw człowieka brać od Francuzów, z samej tylko sprawiedliwości ujmował się za uciśnionymi poddanymi. Króla nie lubił, od jego polityki odwodził, przemoc rossyj-ską piętnował. Szedł z patryotami w sprawie

Rzpltej czopowe z Grodna i Brześcia, tych rozpraw nad „Ofiarą dobrowolną" dostało się i Massalskiemu, który złupił był w r. 1774-5 Rzeczpospolitą, wydzierając jej, dzięki Poniń-skiemu, cztery starostwa wzamian za Lachowi-cze, i Branickiemu za donatywy od króla, które sejm 30 % -mi teraz obłożył. W uzupełnieniu swej mowy budżetowej zażądał (30 marca) pociągnięcia Księstwa Siewierskiego do opłat na skarb; radził odjąć Sułkowskiemu monopol z widowisk, pozwolić Żydom na założenie pod Warszawą osobnego miasteczka; dają oni już to 7000 duk. (dali później i więcej). Gdy weszła na stół sprawa Żydów, K. zaproponował (1 grud. 1789) ograniczenie przyszłej osady liczbą 300 domostw. W dwu sprawach działał K. z wytrwałością głębokiego przekonania. Kalinka („Sejm czter." I wyd. 3-e Lwów 1884, str. 547) nazywa go jednym z twórców kon-stytucyi z d. 24 lipca 1789 r., która biskupom krakowskim zaraz, a innym „po najdłuższem życiu" odjęła majątki ziemskie, a dochód z nich zastąpiła opłatą stałego honoraryum rocznego. Okazał się też K. szczerym przyjacielem mieszczaństwa, bo rdzennie rozumiał to dobro,

reform, sukcessyi i monarchii; Konstytucyę 3 Maja współdziałaniem swem poparł; pierwszy może (już 15 listop. 1788) zalecił przymierze pruskie. Pod koniec drugiego roku sejmowania zbliżył się do księcia gener. z. pod., odtąd już wespół z Niemcewiczem i Matuszewicem do puławiaków zaliczany. Ożywiona nader działalność w r. 1788—9, w następnych słabnie. Zaraz po okrzyknięciu wniosku Walewskiego dopomniał się K. nowego urządzenia władzy nad wojskiem; d. 3 listopada 1788 głosował za zwaleniem departamentu. W rozprawach nad komisyą wojskową wypowiedział wiele myśli rozsądnych; radził ją dobrze opisać, ułożyć nowe etaty wojska, nowe przepisy o awansach. Pierwszy wymówił nazwisko Kościuszki jako przyszłego generała w wojsku narodowem (1 grudnia 1788). Z wiarą w Prusy d. 5 grud. dopomniał się przedewszystkiem wysłania posła do Berlina; na poselstwa wskazał fundusze w opłatach od dyplomów na nobilitacyę i iu-dygenaty, w zaległościach niewyekzekwowanych w Wiedniu, w dochodach bps-twa krakowskiego. Z tej ostatniej wskazówki z czasem uio-biło się hasło do zabrania dóbr biskupich. D. 10 grudnia, kiedy zaczęto szeptać o limicie, miał wielką mowę o powołaniu sejmu, przeciwko Radzie Nieustającej, której intryg domyślał się pod występnemi dążeniami do opóźniania prac sejmowych. Nie zawahał się powiedzieć, że są w „tej świątyni" ludzie prywatnym interesem natchnieni, jedni z własnem przekonaniem, inni tylko cudzej woli tłómacze. Wspominając o nieprzychylnych królowi pogłoskach obiegających stolicę (było to po tak charakterystycznej dla St. Augusta mowie 6 listopada) zalecał, aby w projektowanem fortragowaniu (przy awansach w wojsku) nie upatrywał ograniczania swych prerogatyw. Tegosamego dnia sławił Radziwiłła „Panie kochanku" za 6200 ludzi i 8 armat narodowi przyrzeczonych. W d. 7 stycznia 1789, po feryach, w materyi wojskowej zażądał usunięcia Witta z Kamieńca, co zaleciły już same instrukcye poselskie; wyciągnął przed sejm pognojone prochy, pobu-twiałe jeszcze od Augusta II lawety (ob. O r-ł o w s k i Józef w Dopełń.) a po nich wysoką pen-syę i niesłychane niedbalstwo. W mowie tej dopominał się zaprzysiężenia wojska. Korpusowi kadetów (księcia generała) wytknął marnowanie pieniędzy na nauczanie tańca: nie bawi-damków przecież, ale żołnierzy ma korpus dostarczać; etat jest na 80-u, a wychowuje się tylko 60-u samych prawie majętnych, choć lepsze prawa mają synowie szlachty podupadłej; nie Kom. Eduk., ale Kom. Wojskowa, świeżo u-stanowiona, powinna tu mieć dozór. Gorliwym katolikiem być musiał, gdyż korpusowi samych tylko katolików na nauczycieli zostawiał. Musiały się dziać nieprawidłowości w wydatkowaniu, gdyż K. nie zawahał się zażądać zamykania kasy na 3 klucze—a wszystkie te uwagi swo

je nad korpusem złożył do laski. W trosce o wojsko d. 27 stycznia rozwinął odrazu budżet dochodów dla Rzpltej: fundusze edukacyjne zostawić tylko dla obu akademii, resztę zabrać, klasztorom zostawiając prowadzenie szkół wydziałowych; znieść fundusze kawalerów maltańskich; nałożyć wysoką opłatę na rzeczy zbytku, na piwo i rzeź, a gorzałki, jako zdrowiu szkodliwej, całkiem zabronić: niech ją pędzi szlachta, ale tylko na handel zagraniczny— sam podatek od rzezi da 8 mil.; podnieść stempel, opodatkować dyplomata szlachectwa. Jeżeli to wszystko nie wystarczy,—złoto, srebro, dzwony kościelne pozabierać, a ojczyznę ratować. W lutym 1789 zaczęto mówić o podatku ofiary; d. 26 t. m. usłyszała szlachta z ust K-go piękne słowo: „Wyszukiwanie nowych podatków stan rycerski powinien zacząć od siebie, aby nie powiedziano, że za żydowskie pieniądze chce uratować ojczyznę". Na pocz. marca wytoczyła się sprawa 20$ od duchowieństwa. K., choć dobry katolik i wcale nie radykalista francuski, rzucił jednak myśl, aby wszelkie accidensa od ślubów, od pogrzebów, niszczące po d d any c h, znieść. Tego dnia (12 marca) nie podobał się królowi: wytknął kumula-cyę beneficyów b-stwa krakowskiego i arcy-bstwa gnieźnieńskiego, a to niezawodnie przyśpieszyło nadanie katedry Turskiemu (sam K. przemawiał za Naruszewiczem). Ostateczny opór duchowieństwa przeciwko 20 % przełamał d. 17 marca zaprojektowany przez K-go określ-nik „od wszelkich dochodów stałych i pewnych". Gdy już na samą szlachtę podatek był uchwalony (26 marca), K. zwrócił się do króla, aby i on dla narodu poniósł jaką cząstkę ofiary; wtedy-to Stan. August odstąpił

Podczas

za

Red.

Z. W.

I,. K.

które zeń Ojczyzna mieć będzie, gdy je wy- ‘ zwoli. D. 13 paźdz. 1789 wszedł do Deputa-cyi w celu pomnożenia dochodów z miast. D. j 16 grudnia jako sprawozdawca, przedstawiając referat o Warszawie i opodatkowaniu jej, dotknął wogóle miast. Było to już po memorya-le i manifestacyi dekertowskiej. Szlachta co czupurniejsza, jedni oburzeni, inni czarnym jakby żałobnym orszakiem przerażeni, rwała się na mieszczan. Kołłątaj, tworzący dla nich osobną Izbę, łudził się: tu chodziło wogóle o monopol wspólnych narad nad własnem i nad powszechnem dobrem: nie chciała się go zrzec szlachta. Wytknął jej sobkostwo K., mówiąc z przedmiotowym spokojem: „Wolność i chęć służenia ojczyźnie nie jest to monopo-lium żadne, ale istotne całego ogółu dobro‘‘. Do wyznaczonej tego dnia Deputacyi dla rozpatrzenia praw i przywilejów miast nie wszedł żaden z żarliwych obrońców niezaspokojonego prawa: pozostał po za nią i K. W rozprawach nad budową odradzanego państwa stanął poseł inflancki na gruncie wszechwładztwa sejmu; odmawiał królowi prawa rozdawania senatoryi i ministeryów, ale przed wnioskiem Czartoryskiego ustąpił bez żadnej zgoła animosyi (Pos. z d. 13 września): Stan. August otrzymał prawo dożywotnie. Na zapamiętanie zasługuje rola obrończa K-go w sejmie, ilekroć chodziło o krzywdę ludu; takiem było ujęcie się za uciskanymi włościanami stwołowickimi, takiem oskarżenie niejakiego Stokowskiego ze Swiniar o zdzierstwo. W Muzeum Czart, (rkps nr. 922) jest list K-go do króla utyskujący na to, że Ustawa Rządowa nie zabezpieczyła włościan od krzywd dziedziców, a w szczególności dopominający się rozciągnięcia opieki nad ludem w dobrach Ko-misyi Edukacyjnej (puszczanych w dzierżawę; Smoleński Wł. „Ostatni rok Wielkiego Sejmu" 98 przyp.). Po upadku konstytucyi znika K. z widowni i ukazuje się nanowo dopiero w r. 1794 już jako wojskowy, vice-brygad3’er, w wojew. południowych, przez wojska rossyj-skie zajętych, i po całej już tragedyi, w której głównym działaczem był Lubowidzki. Czy był w kampanii 1792 r., na Litwie, czy na Rusi? jak się dostał pod Pohrebyszcze, miejsce konsystowania Wyszkowskiego? Czy nie Targowica nie porwała go w swoje opętanie? Dlaczego nie ufa mu dzielny patryota rwący się do powstania i zostawia go na miejscu? Nie wiemy. Działalność literacka, błaha, po zawodzie politycznym nieomal ubliżająca, nasuwa domniemanie jakiegoś, jeśli nie przełomu, to zaniku. Tytuły drobnostek literackich, oraz mów osobno podczas sejmu wydawanych u Estr. „Bibl. Polska" II, XX.—Dyaryusze Sejmu 1788 — 92 (urzędowy, dufourowski i dalsze, ob. Kon-stytucya 3 Maja, Bibl.); Zbiór mów (t-że); Kalinka W. „Sejm Czteroletni"; Korzon T. „Wewnętrzne dzieje Polski", skorowidz. s>

Kublicz, Kiblicz, rn-ko w dawnein woj. i pow. Bracławskim, dziś w gub. Podolskiej pow. Hajsyńskim nad rz. Kublicz; do 3 000 m-ców. Niegdyś własność Czartoryskich. August III, na prośbę Augusta Cz-go, woj. ruskiego, przy wilejem z 1744 r. obdarzył K. prawem magdeburskiem, ustanowi! targi i jarmarki i pozwolił używać w czynnościach urzędowych pieczęci z wyobrażeniem pogoni. K. przeszedł następnie do rodziny Jaroszyńskich, do których dziś należy. („Sł. Geogr.").

Kublicze, m-ko i dobra rządowe, pow. Lepelski g. Witebskiej, nad rz. Karaśnicą i na granicy powiatów: Dziśnieńskiego i Borysowskie-go. Dwie cerkwie, 4 szkoły, apteka; istniał tu kś-ł paraf, katolicki, fundowany w 1642 r. przez Józ. Klonowskiego, stolnika połockiego, a oddany w 1867 r. duchowieństwu prawosławnemu; 1 500 m-ców. Przez K. w 1812 r. przechodził Napoleon, idąc z Głębokiego na Witebsk. O wiorstę od m-ka leży dwór K., gniazdo możnych rodzin Kublickich,' Suszyńskich, Ne-welskich, Frąckiewiczów, Klonowskich, Siella-wów. We dworze znajdowało się bogate archiwum Newelskich z ciekawemi dokumentami, zupełnie zniszczone przez jakiegoś ciemnego dzierżawcę, który je na pudy żydom sprzedawał. W skład dóbr K. wchodziły puszcze: Ne-welszczyzna, Nawołoka i Tuchocińska. —„Słów. Geogr.“

Kubliński Stanisław, jezuita (* 1596 w Warsz. —f 1678 w Krakowie). Do zakonu jezuitów wstąpił 1816 r., wykładał w ciągu lat wielu w kollegiach, był rektorem w Lublinie i Krakowie i umarł na stanowisku przełożonego domu professów. Napisał ,,Virtutes Thomae Oborski", żywot T. Oborskiego (ob.), rzecz którą wyszedłszy w r. 1664, miała parę wydań i była na polski przełożona przez ks. Mac. Kuczyńskiego. Estreich er XX.

Kuboit minerał, synonim analcymu.

Kubrak (z niem. Kapprock, Kaputrock, ubranie z Kapturem), surdut, kapota z prostego sukna, dawniej codzienny, ordynarny kou-tusz. Haur mówi o K-u jako o stroju niewieścim. W w. XVIII K. oznaczał suknię wierzchnią osób kondycyi uboższej. Palestranci, może dlatego, żeby łatwiej dali się spostrzedz tym, którzy ich rady potrzebowali, chodzili w K-ach ponsowych.

Kubrakiewicz Michał, niegdyś urzędnik austryacki w Galicy i, zmarły we Francyi w mieście Bourges około 1853. Oprócz kilku drobnych pism politycznych, wydał: „Uwagi polityczne i religijne" (Bordeaux 1839, Paryż 1843); „Essai sur le gouvernement paternel et les raysteres d’Autriche“ (tamże 1846); dzieło to przerobione i znacznie pomnożone wyszło także w przekł. angiels., a po niemiecku p. t. „D. enthullte Oesterrech" (Grimma 1846).

Pasza.

J F. G.

K. A.

K. I!.

Kiibrisli Mehemed Pasza, ob. Mehemed

Eucharenko Jakób, pisarz małoruski i ata-man wojska czarnomorskiego (f 1864). Kształcąc się w Charkowie, poznał Kostomarowa i Szewczenkę, którzy go wprowadzili do koła ukraińskiego „Hromada⁴⁴ w Petersburgu. W 1861 czasopismo „Osnowa¹⁴ wydrukowało dramat jego „Czernomorskij pobyt⁴⁴; tamże pomieszczał powiastki i obrazki z życia kozackiego. Wybór pism wyszedł w Kijowie 1890. („Naucn. Slovn.“).

Kucharski Andrzej, slawista polski (* 1795 we wsi Papieże, pow. Piotrkowski — f 1862 w Warszawie). Nauki początkowe pobierał u pijarów w Piotrkowie; po ukończeniu ich był tamże „kollaboratorem⁴⁴, później nauczycielem szkół w Lublinie, Płocku, Warszawie, gdzie jako stypendysta uniwersytetu kształcił się w filologii (słowiańskiej). W 1821,-uzyskawszy stopień „magistra nauk i sztuk pięknych⁴⁴, został nauczycielem szkoły wojewódzkiej w Kielcach. Dawszy się poznać zwierzchności naukowej ze swego zamiłowania do filologii słowiańskiej przez nadsyłane prace o jęz. polskim i słowiańskich, a także z dziedziny bibliografii, wysłany został na lat 5 kosztem władzy edukacyjnej dla zwiedzenia i poznania krajów słowiańskich i ich języków, w celu przygotowania się do zajęcia katedry filologii słowiańskiej w uniw. warszawskim. Nie ziścił wszakże pokładanych w nim nadziei; zam. filologiem słowiańskim został „słowianofilem⁴⁴ i niekrytycznym erudytą, którego prace pozbawione są naukowej wartości. Największą stosunkowo zasługę położył, wydając pracę: Księdza Stan. Zaborowskiego „Ortografia polska, z łacińskiego na polski język przełożona, z przydaniem uwag tłómacza⁴⁴, tudzież Ortografii Seklucyana i spisu bibliograficznego gramatyk i słowników polskich. (Sprawozdanie szkoły wojewódz. lubelskiej za r. 1825). Z czasu podróży swojej ogłosił w „Gaz. polskiej⁴⁴ „Listy z krajów słowiańskich⁴¹ (1828 i 29). W „Pamiętniku religij. morał.44 (1853 t. 15) zamieścił rzecz „O przekładach Pisma S-go na jęz. słowiański.⁴⁴, Osobno wydał: „Najdawniejsze pomniki prawodawstwa słowiańskiego", m. in. i „Prawda ruska⁴⁴ według Kołajdowicza z objaśn. W. A. Maciejowskiego i Rakowieckiego (Warsz. 1838). Zosta Wił po sobie w rękopisie: „Słownik geograficzny miast i wiosek należących niegdyś do Słowian⁴⁴ (rzecz bez naukowej wartości), oraz cenną bibliotekę, dotyczącą slawistyki, którą nabył uniwersytet odeski.

Kucharski Andrzej, malarz, pochodzący z rodziny mieszczańskiej, z Krosna na Rusi Czerwonej, ozdobił kościół tamtejszy malowidłami al-fresco. Bliższe szczegóły z jego życia niewiadome. Wspomina o nim w „Słowniku malarzów⁴⁴ Rastawiecki w 1.1 na str. 248.

Kucharski Aleksander, wybitny malarz polski (* 18 marca 1741 w Warszawie—f w Paryżu 5 paźdz. 1820). Wiadomości o początkach jego zawodu nie posiadamy. Według Rastawieckiego miał być synem malarza, którego jednak ani działalność ani nawet imię również nie są znane. Wyjątkowe suać zdolności młodego K-go zwróciły nań uwagę Stanisława Poniatowskiego, stolnika jeszcze wówczas w. lit., którego dworzaninem był podobno artysta. Po wstąpieniu na tron Stanisław August zrobił go stypendystą swoim i w r. 1764 wyprawił dla dalszego kształcenia sie w malarstwie do Paryża, polecając opiece pani Geoffrin, przyjaciółki swojej i znawczyni sztuki, której salon gromadził najwytworniejsze sfery towarzyskie i artystyczne Paryża. K. rozpoczął studya dalsze pod kierunkiem V i e n’a iVanloo. Niedługo jednak cieszył się łaską królewską, gdyż król, który pragnął widzieć w nim przyszłego malarza historycznego i bawiącemu już w Paryżu przesyłał do opracowywania tematy, nie mogąc się doczekać urzeczywistnienia pokładanych w tym kierunku nadziei, a lekceważąc coraz świetniej rozwijający się u K-go talent portrecisty, w r. 1767 cofnął swoją pomoc i zażądał nadto od pani Geoffrin wyprawienia artysty z powrotem do kraju. K. pozostał jednak w Paryżu i tu spędził już całe życie. Nawiązane w salonach pani Geoffrin stosunki, coraz większa wziętość, jakiej do-zuawał, oraz otrzymywane od rodaków odwiedzających Paryż zamówienia zapewniły mu egzystencyę samodzielną i możność dalszego rozwoju. Najświetniejszy ze względu na wartość prac okres jej przypada na lata między 1770 — 80. Staje się K. wziętym portrecistą, maluje portrety olejne, przeważnie jednak pastelowe, męskie i kobiece, oraz miniatury. Nieznaczna niestety, jedynie część prac K-go zaopatrzona została w podpis twórcy; większa, rozproszona śród różnych posiadaczy, przechodziła z rąk do rąk i niejednokrotnie poza granice Francyi, nie pozwalając dzisiaj ustalić całkowitych rozmiarów działalności artysty. K. jest subtelnym fizyognomistą, dba o wyraz psychiczny portretowanej osoby: nie zawsze jednakowo poprawny w rysunku, zawsze jednak umie wyrazić życie, nadać wdzięk i dystynkcyę. Znane dotychczas prace jego są następujące: portret ks. Izabeli Czartoryskiej, jej córek —Maryi ks. Wir-temberskiej oraz Zofii lir. Zamoyskiej, jakoteż portret własny rysunkowy, wymienione są w spisie zbiorów Stanisława Augusta; portret hr. Michała Wielhorskiego, kuchmistrza w. lit., ks. Józefa Sapiehy, krajczego lit., markizy de Balleroy, hrabiny de Polastron, pani de Millie-res z dziećmi (pastel z 1781), markizy de Lagę, córek tejże (miniatury), hr. Polastron i ks. Polignac (miniatura), pani Barbier-Walbone, zaliczany do rzędu najlepszych portretów pastelowych K-go, ks. Augusta d’Arenberg, niezna-

K. B.

L. K.

nej kobiety (z podpisem autora, w posiadaniu p. Wildeustein) i wreszcie kilka portretów i miniatur królowej Maryi Antoniny i jej dzieci. Jeden z tych portretów nieszczęśliwej królowej, mianowicie ostatni, związany jest z naj-smutniejszemi chwilami jej życia, posiada więc nadto wartość cennego dokumentu historycznego; K. robił go już wówczas, gdy królową osadzono w więzieniu Tempie. Artysta dwukrotnie w roli gwardzisty narodowego pełniąc służbę, wyzyskał chwile krótkie i za zgodą królowej wykonał szkic, który następnie w domu wykończył. Ze względu na swoją doniosłość historyczną portret ten wielokrotnie kopiowany był zarówno przez samego autora, jak przez innych artystów. W r, 1815 K., już jako starzec 68-letni, przyjęty został do instytutu Sain-te-Perine, z pensyą 660 fr., w którem też życie zakończył. — Literatura: Rastawiecki „Słonik malarzów polskich"; prof. J. Mycielski „Sto lat dziejów malarstwa w Polsce"; Four-n i e r-Sar 1 o v e z e rLes peintres de Stanislas Augustę II, [tak] roi de Pologue" (Paryż 1907).

Kucharskie s-stwo niegrodowe, woj. Witebskie, pow. Orszański. Podług metryk litewskich (lustr. 1545 r.) Aleksander Jagiellończyk nadał to starostwo i wsie Kuchary, Mokice i Bobrowniki z przyległościami kniaziowi Michałowi Kożece. W 1766 r. opłacano z niego złp. 1179 gr. 23 kwarty, a hyberny złp. 1000. „Enc. Orgelbr." mniejsza.

Kucharstwo, Ob. Kuchnia (dzieje).

Kuchary wieś w powiecie płońskim, gub. Warszawskiej (dawniej Płockiej). Własność dawniej Kadłubowskich, od r. 1817 Posnerów. Na posiedzeniu Rady Administracyjnej 2 marca 1821 minister spraw wewnętrznych „przełożył, iż gdy pomimo urządzeń w kraju naszym istniejących, które mieszkańcom starozakonnym nabycia własności ziemskich zabraniają, wydarzyło się przecie, iż niejaki kupiec z Warszawy wyznania mojżeszowego z mocy kontraktu z Feliksem Kadłubowskim przed notaryuszem Bandtkie pod datą 14 marca 1817 r. zawartego dóbr Kuchary w obwodzie i województwie płockiem leżących stał się właścicielem, uprasza przeto minister o stanowcze X. Namiestnika tej okoliczności rozstrzygnienie". Namiestnik orzekł, że zarówno notaryusz i nabywca działali w dobrej wierze i że przeto „Posner ma przy swej pozostać własności, dopóki na mocy ostatecznego mieszkańców starozakonnych w Królestwie Polskiem urządzenia ogólne w tej mierze przepisane nie zostaną prawidła, którym i on naówczas uledz będzie powinien". Nabywca Salomon Markus Posner założył w K-ach jedną z pierwszych w Królestwie fabryk sukna, skutkiem czego powiększył szacunek majątku o siedmkroć czterdzieści tysięcy trzydzieści złotych 15 groszy („Księga hypoteczna d. Kuchary—Idzikowice"). Fabryka funkcyonowała (spaloua i odbudowana) do połowy stulecia, po-

czem, wskutek koukurencyi fabryk łódzkich i trudności komunikacyi, zwinięta być musiała. Fabryka zatrudniała 300 i obotników, wyłącznie żydów. Nabywca znaczną część majątku odstąpił pod kolonizacyę żydowską t. j. pod osiedlenie żydów na roli (w Idzikowicach, Kadłubowce i Kucharach, przezywanych odtąd w gwarze miejscowej Kucharami Żydowsldemi). W K-ach urodził się w 1835 r. Samuel Posner (ob.) malarz, garybaldyjczyk, oficer powstańczy, który zginął pod Żurominem w lipcu 1863 r. Por. art. „Kolonie rolnicze dla żydów" Tom XXXVII, 130 —133.— Archiwum dóbr Kuchary; Protokuły Rady Administracyjnej Król. P. 1821 r.; Kraus har „Zgon Samuela Posnera“ (tyg. „Świat" 1908).    p-

Kucharz, Kuch ars ki taniec. Jest zwyczaj tańczenia z kucharką, która ucztę weselną przyrządzała. Mówią wtedy, że tańczą K-rza.--„Zb. wiad. antr. kraj." I, 85.

Kucharz Józef, poeta i pisarz czeski (* 1847 w Chaborach pod Dobruszką); redagował „Krakouosza" w Jiczyuie, był członkiem redak-cyi „Politik" później „Ceha". Pisał poezye: „Basne“ (1869); „Za soumraku" (1871); „Chyż-ka“ (1882, wyd. 2-e 1893); „Ze zaślych i no-vych dob" (1885); „Cestou żivotem“ (1890); „Znesky a jine basne (w druku); powiastki „Narodni pisen" (1894), „Paśerova Aneżka" (1895); „Dve novelly i „Vzpoininky“ (w druku). — „Naucny Slovn“.    j. f. g.

Kucharzewski Ludwik, rzeźbiarz polski (* 1842 w Pułtusku—f 1889), po ukończeniu gimnazyum wstąpił do warszawskiej szkoły sztuk pięknych, w której pilnie oddawał się studyom. Dla dalszego doskonalenia się wyjechał do Włoch, skąd powróciwszy w r. 1870 do kraju, poświęcał się głównie rzeźbie dekoracyjnej. Brał udział w konkursie na pomnik Mickiewicza: a niepowodzenie, którego w nim doznał, spowodować miało obłęd. Z wybitniejszych prac jego wyszczególnić należy: Ks. Falkowski, bronz znajdujący się w zbiorach T-stwa Zachęty sztuk pięknych w Kr. Pols., rzeźby na fasadzie Giełdy przy ul. Królewskiej w Warszawie, Dziewczę z gołębiami, Rozbitek, Dzieci.—„Kłosy" 1889, t. XLIX str. 17; „Tyg. 111." z t. r.; „Świat" 1889 str. 336.    K,B'

Kucharzewski Jan, prawnik i publicysta (* 27 maja 1876, w Wysokiem Mazowieckiem). Szkoły kończył w Łomży, uniwersytet w Warszawie (1898), poczem w Berlinie pracował nad prawem i filozofią. Lat kilka urzędował w Prokuratoryi Królestwa Polskiego. Adwokat przysięgły, wykłada nauki prawne i społeczne w szkołach prywatnych w Warszawie i na Kursach Naukowych (od r. 1906). Współpracownik „Gazety Sądowej", „Ekonomisty", „Myśli Polskiej", „Przeglądu Narodowego", „Narodu i Państwa" i in. Ważniejsze prace: „Początki prawa małżeńskiego" (W. 1900), „Socya-lizm prawniczy" („Ekonomista" 1906 t. II. str.

s. P.

swą pracę: inżynier" podaną w „Ateneum" francusku w

„Revuc scieutifiąue" Nastąpiło studyum pod tyt. „Filip de Girard i jego prace we Francyi i Polsce" („Przegląd techn." 1886; po francusku w „Revue scient." 1887). Odczyt na Osady Rolne pod tyt. „Sławni garncarze, rzut oka na dzieje ceramiki" drukowany był w „Bibl. Warsz." 1888, studyum zaś z dziejów budowy mostów pod tyt. „Święty Benezet, Stephenson i Eiffel" w „Ateneum" 1891. Wszystkie te pięć studyów utworzyły książkę pod tyt. „Z dziejów techniki" (Warszawa 1900). Wykazawszy w rozprawie „O początkach piśmiennictwa technicznego w Polsce", drukowanej w „Przeglądzie techn." 1889, potrzebę bibliografii technicznej poi-

52 —130 i oddzielnie), „Narodowość, a państwo" (szereg artykułów w „Myśli Polskiej" 1907), „Sprawa polska w parlamencie fiankfurckim 1848“ („Przegl. Naukowy" 1908, luty i marzec). Publicysta zdolny i dowcipny szermierz, broni K. postulatów narodowych i demokratycznych. W rozprawie „Socyalizm prawniczy" poddał surowej, często zręcznej i dowcipnej krytyce zagadnienia soęyalistyczne, specyalnie dotyczące organizacyi prawnej społeczeństwa na zasadach socyalistycznych, uwzględniając w szczególności prace Ant. M e n g e r a (ob.) i francuskich prawników socyalistów (jak np. Lambert, Em. Levy). Wyraźnie tu zaznaczył krytyczny swój stosunek do socyalizmu Marksa, który uważa za nienaukowy. „O początkach prawa małżeńskiego" por. „Gaz. Sądowa"

1901    („U kolebki prawa").

Kucharzewski Feliks, inżynier i literat

(* 1849 w Warszawie). Po ukończeniu w mieście rodzinnem gimnazyum wstąpił w r. 1865 do Szkoły Głównej na wydział matematyczny. Po ukończeniu dwóch kursów i zdaniu egzaminu wyjechał w 1867 do Paryża, gdzie kształcił się w wyższej szkole polskiej Montparnasse, a w r. 1868, po złożeniu egzaminu wstępnego, przyjęty do Szkoły dróg i mostów, ukończył ją w r. 1872. Po powrocie do Warszawy pracował w 1873/4 w Wydziale technicznym dr. żel. W. W. i W. B. a od r. 1874 do 1877 jako inżynier przy budowie dr. żel. Nadwiślańskiej. Następnie poświęcił się zawodowi handlowemu, nie porzucając pracy technicznej i uaukowej. W 1. 1878—1884 redagował „Przegl. Techniczny", od r. 1881 jest członkiem Komitetu budowy kanalizacyi i wodociągów Warszawy, w 1893/4 był wiceprezem sekcyi technicznej Warszaw. Oddziału T-stwa p. p. i h., a w r. 1898 jednym z założycieli Stowarzyszenia Techników w Warszawie, gdzie przewodniczy w wydziale słownictwa technicznego. W r. 1899—

1902    był członkiem budowy szpitala Dzieciątka Jezus. Już w r. 1871 został członkiem T-stwa Nauk Ścisłych w Paryżu. Od 1895 jest członkiem komitetetu Kasy Mianowskiego a od 1896 jej sekretarzem. Tow. Przyj. Nauk w Poznaniu zamianowało go swym członkiem korespondentem a Akademia Umiejęt. członkiem Komisyi bibliograficznej. Jako kupiec był członkiem sądu handlowego (1890 —1893), a od 1894 członkiem komitetu dyskontowego Kantoru Banku Państwa. Działalność piśmienniczą rozpoczął już w r. 1864, drukując w „Przyjacielu Dzieci": „Gawędy naukowe w przedmiocie astronomii". W r. 1866 pisywać zaczął do „Gaz. Warszawskiej", a w r. 1869 drukowane były w „Wędrowcu" jego korespondeucye z Dunkierki i Sens. Pierwszą większą pracę podał w r. 1871 w „Bibl. Warszawskiej". W 1872 ukazały się jego rozprawy w „Pam. T-stwa Nauk ścisłych w Paryżu" („O astronomii w Polsce", materyały do dziejów tej nauki w na-

szym kraju (t. II), opracowane jeszcze w Szkole Głównej według wskazówek Jana Baranowskiego, oraz „Teorya biegu prostolinijnego cieczy i jej zastosowanie do biegu wody w rurach wodociągowych- wykład i rozbiór prac Maurycego Lewy“, rzecz napisana pod koniec studyów w szkole dróg i mostów). W r. 1873 wspólnie z Władysławem Klugerem wydał nakładem hr. Jana Działyńskiego w Paryżu obszerne dzieło: „Wykład hydrauliki, wraz z teoryą machin wodnych¹¹, podręcznik w tym zakresie jedyny w naszym języku. W 1. 1874 —1876 był stałym współpracownikiem i członkiem redakcyi czasop. warszawskiego „Przyroda i Przemysł", gdzie drukował liczne artykuły. Jego pióra również jest artykuł: „Mechanika" w „Enc. Rolnictwa" (1876). Na ten czas przypada jednorazowa wycieczka na niwę beletrystyki: K. wydał pod pseudonimem W. No-sta, zbiorek nowel pod tyt, „Serca niewieście" (Warszawa 1876). Od założenia „Przeglądu Technicznego" działalność piśmiennicza K-go ześrodkowuje się przeważnie w tern piśmie. Z początku K. zaznajamia czytelników z pracami Tad. Chrzanowskiego, drukując w r. 1875 przekład rozprawy: „Wyznaczenie sił działających w krzyżulcach i ścianach pełnych pionowych belek mostów systemu amerykańskiego", a w r. 1876 zestawienie wzorów dotyczących: „Wyznaczenia grubości ścian murowanych podtrzymujących nasypy". W r. 1877 pisze „O wystawie lwowskiej", i „W kwestyi trwałości mostów żelaznych". Jako redaktor „Przeglądu Technicznego" podaje w r. 1879 i ogłasza w oddzielnem odbiciu obszerną pracę p. n. „Wodociąg i kanalizacya w Warszawie; projekty dawniejsze, projekt Lindleya", poddając w niej projekty inżyniera angielskiego szczegółowej krytyce, której ważniejsze punkty uwzględnione zostały następnie przy budowie (jak osadniki, odprowadzenie ścieków ze Starego Miasta i t. d.) W r. 1881 wygłosił odczyt na Osady Rolne „o Jerzym Stephensonie", drukowany w „Tygodniku Illustrowanym". W szeregu odczytów technicznych, które się odbyły w Resursie Obywatelskiej, wygłosił „Leonard da Vinci jako uczony 1884, a po 1885.

skiej, sam    podjął    tę pracę iw r. 1894 w Warsza-    ;    żył się nauce zwłaszcza badaniem pasorzytów

wie wydał    ważny    inwentarz „Bibliografia poi-    j    ludzkich i złożeniem dowodu    doświadczalnego,

ska tecliniczno-przemysłowa", obejmująca pra- £ że tasiemce (ob.) powstają z wągrów, ce drukowane oddzielnie, w czasopismach lub Wynik badań tych zawarł w pracy „Versuche znane z rękopisu, we wszystkich działach tecli- iiber die Metamorphose der Finnen in Baud-niki i przemysłu do końca 1874. Do „Biblio- wiirmer" (Żytawa 1852). Z dalszych badań teki Pisarzów Polskich¹¹, wydawanej przez Aka- wyszły prace nad tasiemcami i ich przemia-demię Umiejętności w Krakowie, opracował: nami, ogłoszone w r. 1853, i główne dzieło „Olbrychta Strumieńskiego o sprawie, sypaniu, K-a: „Die in und an dem Kórper des lebenden wymierzaniu i rybiemu stawów 1573“ (Kraków Menschen vorkommenden Parasiten" (Lipsk

1897). Na IV Zjeździe techników polskich 1855 — 56 z 14 tabl.; wyd. 3-e tamże 3878—9; w Krakowie miał odczyt pod tymsamym ty- przekład aug. Londyn 1857). W r. 1853 K. tułem co rozprawka z r. 1889 „O początkach opisał również samca świerzbowca (ob.) i wy-piśmiennictwa technicznego w Polsce" (War- kazał skuteczność balsamu peruwiańskiego szawa 1900). Z większych artykułów K-go, prze- przeciw świerzbowi; dalej zajmował się żywo ważnie z historyi techniki, szkolnictwa i sło- trychinami i badaniem skuteczności leków za-wnictwa technicznego; „Szkoła techniczna śre- lecanych przeciwko robakom. Był rzecznikiem dnia" („P. T.“ 1894); „Laboratorya mechanicz- < bardzo stanowczym zaprowadzenia obowiązko-ne przy wyższych szkołach technicznych" wego oględzin mięsa na sprzedaż wystawiane-(„P. T.“ 1894); „Nasza najdawniejsza książka go i w sprawie tej napisał: „Ueber die Noth-o miernictwie" („P. T.“ 3 895); „Pierwszy sto- wendigkeit und allgemeine Durchfiihruug eines lik mierniczy w Polsce" („P. T.“ 1896); „Po- mikroskopischenPleischbeschaus" (Drezno 1864) czątek i rozwój wyższych szkół technicznych, i „Mikroskopischer Fleischbeschau" (tamże Politechnika w Warszawie" („Ateneum" 3 898); | 1866). W chirurgii zwróciła na siebie praca „Postanowienia i poglądy w sprawie rozwoju jego: „Die wandernde Milz, ihre Diagnose und wyższego wykształcenia technicznego w Ro- Behandlung durch Torsion und Exstirpation“ syi" („P. T.“ 1898); „Poglądy Zollera i Riedle- (Lipsk 1865). Na wzmiankę zasługuje też jera na sprawy wyższego wykształcenia technicz- szcze z pośród innych prac jego „Handbuch nego w Niemczech" („P. T.“ 1898)i „O narzę- der Lehre vou der Verbreitung der Cholera" dziach niwelacyjnych używanych w Polsce (Erlangen 1872). Z prac nielekarskich ma zna-w w. XVI" („P. T.“ 1899); „Dalniejszee raz- czenie pewne to, co napisał o uszlachetnianiu wjitjie poljitechnikow" („Techniczeskoe Obrazo- drzew owocowych. Popierał bardzo palenie wanjie" 1906); „Sur ąueląues niveaux du XVI zwłok zamiast grzebania ich w ziemi i kilka-siecle" („Bibliotecamatliematica" 1900); „ W spra- krotnie pisał o sprawie tej; najważniejsza z prac wie słownictwa technicznego* („P. T."    1900);    w tym zakresie wyszła dopiero po jego śmier-

Dr. J. P.

„Inżynier polski Feliks Pancer i jego prace" ci p. n. „Die Totenbestattung der Bibel und („P. T.“ 1900, i osob. odbicie); „O zawiązkach die Feuerbestattung" (Stuttgart 1893). filozofii techniki" („P. T.“ 1901); „Słownictwo    Kuohenna sól, ob. Sól.

wykładu hydrauliki" („P. T.“ 1902); „Piani-    Kuchenne przyrządy i urządzenia do go-

metry w    Polsce    i ich wynalazcy" („P. T.“    towania. I. W przemyśle, nie    wyłączając prze-

i os. odb.);    „Nowości hydrostatyczne w podręcz-    inysłu rolniczego, zalicza się    tu wszelkie przy-

nikach tecznicznych niemieckich. Hódicke i Lut- rządy do zagrzewania, gotowania i przekra-schannig" („P. T.“    1903), „Dyoptra Herona piania (destylacyi) cieczy jakoteż do gotowania

i próby jej odtworzenia" („P. T.“ 1903). „Cza- produktów rolniczych w celach przemysłowych, sopiśmiennictwo techniczne polskie przed r. wreszcie niektóre urządzenia do wyrobu wycią-1875 („P. T.“ 1904). Wykazy powyższe dają gów (ekstraktów) z materyałów najrozmaitszych, nam widzieć w K-m autora dzieł naukowych, Do robót wymienionych używamy kotłów otwar-krytyka, bibliografa, słownikarza, wreszcie i dzia- tych lub zamkniętych, ogrzewanych wprost łacza społecznego. Język w jego dziełach czysty, ogniem, najczęściej jednak — urządzeń parowych, układ porządny, wyrażenia proste a styl sta- przyczem parę albo wpuszczamy wprost do na-

ranny.

Ed W* czynią, w którem się znajduje płyn przezna-Kuchenna łacina, ob. Łacina w Polsce, czony do ogrzania, albo też przepuszczamy ją Kuchenmeister Gottlob Fry dery k Hen- przez wężownicę, umieszczoną wewnątrz na-ryk (* w Buchheimie [Saksonia] d. 22 sty- czynią. Te dwa sposoby parowe dozwalają cznia r. 1821—f w Dreźnie d. 13 kwietnia r. użycia naczyń nawet drewnianych do gotowa-1890), lekarz. Do nauk zawodowych przykła- nia cieczy. Naczynia metalowe są konieczne, dał się od r. 1840 w Lipsku i Pradze, osią- jeżeli para ogrzewająca przelatuje przez od-gnąwszy zaś w r. 1846 doplom doktorski, o- dzielną przestrzeń pustą naczynia, u.p. między siadł w Żytawie (Zittau), gdzie zajął się wyko- podwójnemi jego dnami lub ściankami. Do go-nawstwem lekarskiem, nie zaniedbującprzytem towania płynów nieznoszących wysokiej tempe-pracy naukowej. W r. 1859 przesiedlił się do ratury stosujemy naczynia zamknięte, zaopa-Drezna i tam przemieszkał do śmierci. Zasłu- patrzone w przyrząd (pompę napowietrzną) do

Wielka Encykl. ilustr Ser. I. Tom XLI Zesz. 327a,    ^

na

B. O.

utrzymywania w nich zmniejszonego ciśnienia, czyli t. zw. próżni częściowej. Opis przyrządów używanych w przemyśle, podajemy przy wyrobach poszczególnych. II. I// rolnictwie, z wyłączeniem przemysłu rolniczego, nawet mleczarń (ob.), gotuje się prawie wyłącznie tylko paszę dla bydła, w mniejszych gospodarstwach na zwykłych piecach kuchennych, służących i do domowego użytku, w większych zaś w parownikach (ob.). III. Do gotowania potraw, przeważnie więc do domowego użytku. A) S tatkow K-y ch nie zalicza się do przyrządów; należy tu jednak wymienić garnek parowy, który ze względu na swój ustrój jest małym kociołkiem parowym, a więc przyrządem, nawet dość złożonym. Takie garnki miewają wielkości najrozmaitsze, stosownie do przeznaczenia domowego. Opis, rysunek, a często nawet kształt zewnętrzny kociołka P a p in’a (ob. t. XXXVI, str. 926) stosuje się i do garnków parowych tego ustroju. W takich garnkach można gotować pod prężnością pary w nich się wytwarzającej, czyli przy wyższej temperaturze aniżeli w garnkach zwykłych. Czas potrzebny do ugotowania potraw będzie zatem znacznie krótszy, co wpływa znów na zaoszczędzenie paliwa. Po zagrzaniu starczy 15—20 minut na ugotowanie zup, świeżych jarzyn, mięsa młodych zwierząt i t. d., a 20 — 40 minut na ugotowanie grochu, mięsa solonego lub świeżego ze zwierząt starszych i t. d. Garnek parowy, który ze względu na swe zalety znajduje coraz szersze zastosowanie, wymaga jednak pewnej ostrożności, a mianowicie: zaworu (wentyla) bezpieczeństwa nie wolno dodatkowo obciążać; powtóre po ugotowaniu należy garnek odstawić na zimniejsze miejsce i poczekać nieco, aż się prężność pary zmniejszy, a dopiero po przekonaniu się o tem przez otwarcie kurka dozorczego (probierczego), lub przez lekkie uniesienie zaworu bezpieczeństwa, można zdjąć pokrywkę. Zaniedbanie tej ostrożności naraża na poparzenie się parą lub rozbryzgującą się cieczą wrzącą. Na wyższych górach garnki parowe są do gotowania prawie niezbędne, gdyż tam wskutek znacznie zmniejszonego ciśnienia atmosferycznego woda w naczyniach otwartych wrze już przy temperaturze poniżej 100° C, a przy tej niższej temperaturze niektóre potrawy, mimo długie gotowanie, pozostaną twardemi i niedogotowanemi. Ku-pując garnki parowe, należy zważać nietylko to, aby pokrywka szczelnie przylegała do garnka i miała kurek dozorczy i zawór bezpieczeństwa, ale i na to, aby wewnątrz garnka w wysokości jednej trzeciej, licząc od dna, znajdował się występ pierścieniowaty, a na nim płaskie sito okrągłe, dające się wygodnie wyjmować i wkładać. W tenczas można bowiem gotować w trojaki sposób: 1) z wyjętem sitem, jak w zwykłym garnku, lecz przy zwiększonem ciśnieniu, tj. przy wyższej temperaturze; 2)

włożywszy sito i napełniwszy garnek wodą tylko aż po sito, można potrawy na sicie leżące gotować w parze, która się wytwarza pod sitem i przelatuje przez jego dziurki do górnej części garnka, 3) jak poprzednio, lecz potrawę wkłada się do mniejszego naczynia blaszanego, zakrytego pokrywką zwykłą, lecz szczelną, a naczynie ustawia się na sicie; po wstawieniu garnka zamkniętego na ogień potrawa ugotuje się w parze, nie stykając się z nią jednak bezpośrednio. Te trzy sposoby użycia garnka parowego przedstawiają obrazowo zarazem sposoby zasadnicze zastosowania pary do gotowania. 13) Ogniska, trzony i piece K-e,

1) Ognisko K-e. W kuchni, na wywyższeniu zwykle murowanem, wznoszącem się około 0.8 mtr. ponad podłogą, roznieca się ogień. Nad wywyższeniem, a więc i nad ogniem, znajduje się oddymnik, tj. płaszcz z blachy, kończący się w pobliżu sufitu tuż ponad otworem, przez który dym, pod oddymnikiem się gromadzący, wylatuje do komina. Garnki lub kociołki stawia się zazwyczaj na trójnogu lub zawiesza na haku. Ogień w kominku nie wiele się różni od zwykłego ogniska, a gotowanie odbywa się w sposób podobny. 2) Piece lub trzony kuchenne, zwiemy często nieodpowiednio ogniskiem, paleniskiem lub kotliną, nadając całości nazwę jednej części, albo wprost błędnie kuchnią, która to nazwa oznaczać może tylko: albo lokal (nawet na statku lub w wagonie kolejowym), w którym się znajduje ognisko K-e, trzon lub piec K-y, tj. lokal służący do gotowania; albo, na dworze, miejsce przeznaczone czasowo do gotowania, n. p. kuchnia połowa (przez którą to nazwę nie należałoby rozumieć kotła wraz z paleniskiem na kołach, tj. przenośnego urządzenia K-go); wreszcie, w przenośni, np. kuchnię polską, francuzką itd. W mieszkaniach małych, mianowicie jednopokojowych bez kuchni, wypada ustawiać piec pokojowy, z urządzeniem do gotowania, albo piec (trzon) K-y, który zimą ogrzewałby i pokój. Z tego też powodu, jakoteż, aby urządzeń pokrewnych nie rozdzielać na zbyt wiele części, piece K-e do paliwa zwykłego i lotnego jakoteż parowe opisujemy w artykule Piece (ob.), a mianowicie w rozdziale Piece kuchenne. 3) Tak zwane kuchenki lub maszynki do gotowania, np. gazowe, naftowe, spirytusowe są przyrządami, składające-mi się z odpowiednich palników i podstawek do wygodnego ustawienia naczynia, garnka lub kociołka. Paluiki do gotowania są podobne, a niektóre z nich takiesame jak do oświetlenia. Opis maszynek do gotowania w artykule Palniki (ob.); tamże opis i rysunki podstawek.

Kiicłller Henryk (* w Darmstacie d. 23 kwietnia r. 1811 — f tamże d. 29 marca roku

1873), chirurg i okulista. Na wykłady uniwersyteckie uczęszczał od r. 1828 naprzód w Gies-

III, str. 562).

sen, potem w Paryżu. Osiadłszy w r. 1834 w Darmstacie, zasłynął szybko jako dzielny okulista. W roku uastępnym otworzył tamże zakład dla chorych na oczy. W r. 1836 za nieprawomyślność polityczną osadzony w więzieniu, z którego uwolniono go dopiero w r. 1839; nabawił się wtedy, siedząc w celi zimnej i wilgotnej, rwy kulszowej (ischias), która go męczyła do końca życia. Odzyskawszy wolność, powrócił do zakładu swego w Darmstacie. W r. 1844 wskutek zabiegów jego o-tworzono tamże szpital powszechny (Matliilden-Landkrankenliaus); jemu i rozwojowi jego poświęcił K. do końca życia pracę swą bezinteresownie. Podczas wojen w latach 1849, 1866 i 1870—1 pełnił w wojsku heskiem służbę o-chotuiczą jako lekarz. Z prac jego drukiem ogłoszonych, bardzo licznych, przytoczyć wypada: „Schriftnummerprobe fur Gesichtsleiden-de“ (Darmstadt 1843); „Bemerkungen iiber die Erkenutniss der Krankheiten, nebst einer Anlei-tung zur Fiihrung einer geordneten Kranken-controlle" (tamże 1844); „Eine neue operative Heilmethode der sammtliclien wahren Hornhaut-

staphylome" (Brunszwik 1853). Praca jego „Exstirpation eines Milztumors. Wissenschaftli-che Beleuchtung der Frage iiber Exstirpation der Milz bei dem Menschen, ihre Ausfuhrbar-keit wie ihre Zulassigkeit", wydana w r. 1855, wywołała polemikę gwałtowną, a według pojęć dzisiejszych bynajmniej nie uzasadnioną. Jest jeszcze jego praca: „Die Doppelnaht zur Darnin - Scliam - Scbeidennaht etc.“ (Erlangen 1863 z 12 tabl. kolor.). Od r. 1867 był współpracownikiem stałym wydawnictwa „Memora-bilien" i w nim ogłosił mnóstwo prac mniejszych, przeważnie treści okulistycznej. — Por. „Allgem. Deutsche Biogr.“ (T. XVI, str. 286)

i „Biogr. Lexikon d. hervorrag. Aerzte" (T.

Dr. j. r.

Kuchmeister Michał, w. mistrz krzyżacki (f 15 grud. 1423). W 1405 r. po wielkiej wyprawie krzyżackiej, w której i Witold dopomagał Zakonowi, na Żmudź, opierającą się u-znać nad sobą panowanie Krzyżaków na mocy pokoju raciązkiego, K. mianowany został przez W. mistrza sołtysem Żmudzi. W parę lat później został wójtem Nowej Marchii i na tern stanowisku poniósł klęskę od wojsk polskich pod Koronowem 10 paźdz, 1410 r. i z wielu znakomitymi rycerzami dostał się do niewoli. Woluość odzyskał wkrótce, a w 1412 wysłał go W. mistrz, Henryk v. Plauen, jako pełnomocnika swego do Węgier, celem rokowań z Zygmuntem Luksemb. Jest on podówczas marszałkiem Zakonu i odgrywa bardzo poważną rolę przy badaniu sprawy polsko-krzyżackiej przed forum Zygmunta Luksemb. (1411—1412) wraz z Janem Wallenrodem, arcy-pem ryskim. Ci dwaj dostojnicy krzyżaccy są pośrednikami także Zygm. Luksemb. w sprawie o pożyczkę

40-tysięcy grzywien u Jagiełły na zastaw ziemi spiskiej; jakoż pożyczkę tę uzyskują. Można tu przypomnieć, że pokój toruński przyszedł do skutku za pośrednictwem Zygmunta i że jednym z jego warunków było wypłacenie Polsce 100 000 kóp groszy przez Zakon; w tej-to właśnie sprawie i rokowaniach o pokój i jego warunki był K. pełnomocnikiem Zakonu. Tymczasem polityka W. mistrza Henryka v. Plauen wobec Polski i Zygmunta groziła wybuchem nowej wojny polsko-krzyżackiej. Wywołało to wielkie niezadowolenie na dworze węgierskim, a także w samym Zakonie. Na czele stronnictwa przeciwnego tej polityce stanął K. Wróciwszy z Budy do Prus, począł energicznie działać, nie bez porozumienia z Zygmuntem, a akcya ta doprowadziła wreszcie do tego, że Płaueu pozbawiony został godności w. mistrza (14 paźdz. 1413). Na następcę jego wybrano K-a (jego przydomek „von Sternberg" pojawia się o wiek później i mało jest prawdopodobny) 9 stycz. 1414. K. w chwili obioru swego był głową pokojowego stronnictwa krzyżackiego. Ale mimo zapewnień, które przesyłał Jagielle, że życzeniem jego jest utrzymanie pokoju, stawia się on hardo Witoldowi: nietylko nie cofa nieprzyjaznych rozporządzeń poprzednika, ale utrzymuje je w całej mocy, w osobistem spotkaniu z Jagiełłą usiłuje poróżnić go z Witoldem. Przychodzi też w 1414 r. do tzw. „wojny głodowej", aż zdecydowano się przedłożyć wzajemne skargi soborowi w Konstaucyi. Ale i tu spór nie znalazł zakończenia. Walka trwa dalej, a K. staje się zwolna narzędziem w ręku Zygtn. Luksemb. Po wyroku wrocławskim, w 1420 r: wydanym przez Zygmunta, a którego treść zadziwiła samych Krzyżaków, stosunki stają się tak naprężonemi, że do wybuchu nowej wojny koniecznie przyjść musiało. Nie praguął jej teraz K., bo wiedział, że Jagiełło jest do niej przygotowany i że ta wojna, narzucana Zakonowi przez Zygmunta, pociągnie za sobą klęskę. Ale uuiknąó się tej wojny nie dało. Pod wpływem tych okoliczności, niezadowolenia, które zbliżająca się wojna wywołała w państwie zakonuem (doszło nawet do rozruchów w Gdańsku), a wreszcie choroby, K. zdecydował się zrezygnować ze swej godności. Złożył ją w marcu 1422 r., a następca jego, Paweł Russdorf, doprowadził do końca wojnę przez zawarcie sromotnego dla Krzyżaków pokoju nad jeziorem melneńskiem. W polityce wewnętrznej Zakonu, K., jako w. mistrz, dążył do zgody między Zakonem a stanami państwa. Aby podnieść upadający dobrobyt miast i handel zrzekł się tzw. funtzoll'u; mimo tej poje-dnawczości, zarówno wobec obcych jak i swoich, przeciw wspomnianym rozruchom w Gdańsku wystąpił z całą stanowczością. Po złożeniu godności mistrza żył jeszcze lat dwa, przebywając stale w Gdańsku, i tam umarł.— Voigt „Gesehichte Preussens", t. VII; Caro

M. G-y.

sk.

„Gesch. Polens", t. III; Prochaska „Król Władysław Jagiełło" (Kraków 1908).

Kuchmistrz, urząd dworski w Polsce. Pojawia się kuchmistrz w Polsce po raz pierwszy na dworze Kazimierza Wielkiego; jest nim Prandota w latach 1352 — 1354; odtąd szereg kuchmistrzów biegnie już prawie bez przerwy. Zwał się ten kuchmistrz po łacinie magister coąuinae cariae regalis. Później nosi tytuł mag. calinae, wreszcie w XVIII wieku: praefectus calinae. Kuchmistrz czuwa nad potrzebami kuchni królewskiej, rozkazuje służbie w kuchni zajętej (śpiżarnemu, szafarzowi, kucharzom i służącym), ma pod nadzorem swoim sprzęt kuchenny, ;ak również przechowuje zastawę cynową oraz srebrną do codziennego użytku króla. W osobnej skrzyni trzyma jeszcze w XVI wieku korzenie. Osobnego kuchmistrza na dwór litewski króla, osobnego królowa. Literatura: St. Kutrzeba „Urzędy koronne i nadworne do r. 1504“, str. 98 — 99; Fr. Fuchs: „Ustrój dworu królewskiego za Stefana Batorego" („Studya historyczne ku czci W. Zakrzewskiego", str. 88—89); Lengnich „Prawo pospolite Królestwa Polskiego" (wyd. Helcia z r. 1836) str. 188, 312-313.

Kuchnia (dzieje i stau obecny). K-ą w znaczeniu obszerniejszem, obyczajowem nazywamy posób odżywiania się (ob.) narodów różnych a raczej umiejętność,czyli sztukę przyrządzania przez nie potraw i napojów podczas jedzenia używanych. Za daleko, niewątpliwie, posunął się słynny B r i 11 a t-S a / ar i n, utrzymując, że dola narodów zależy od sposubu ich odżywiania się, ale zaprzeczyć nie można, iż istnieje rzeczywiście związek, i to wcale nie luźny, między K-ą a cywilizacyą; zwykle też narody przodujące w pochodzie cywilizacyjnym miewają i K-ę najlepszą.--Ludy najpierwotniejsze, nieznające jeszcze użycia ognia, nie posiadały K-i zupełnie, taksamo jak jej nie posiadają zwierzęta, spożywające wszystko na surowo. Wraz z użyciem ognia narodziła się i K., więc śmiało twierdzić wolno, że należy do najdawniejszych objawów zaczynającej się rodzić cywilizacyi. Węgle drzewne i popiół, znajdowane w jaskiniach, obok szczątków mamuta, niedźwiedzia olbrzymiego, tudzież zwierząt innych, oddawna zaginionych, świadczą najwymowniej o tern, że ludzie w czasach bardzo odległych od naszych umieli już posługiwać się ogniem do przygotowywania strawy swej, nawet wtedy, gdy nie znano jeszcze naczyń najprostszych, z gliny ulepionych. Zanim zaczęto pokarmy warzyć w wodzie, lub smażyć w tłuszczu, niewątpliwie pieczono je tylko, bądź zatknąwszy je na patykach, obracanych nad ogniem, co może było już postępem wielkim, bądź też zbliżając je do ognia w sposób inny, jeszcze prostszy. Najpierwotniej prawdopodobnie pieczono mięso i ryby wrzucając je wprost do ogniska. Pieczenie na kamieniach rozgrzanych, na żarzewiu i w popiele gorącym pewno należy już do wynalazków późniejszych. Do dziś u niektórych ludów t. zw. dzikich, pieczenie odbywa się właśnie jeszcze w sposób taki, albo też całe zwierzę mniejsze lub ptaka oblepiają gliną dokoła i bryłę taką wrzucają w środek o-gniska. W sposób podobny mieszkańcy jaskiń europejskich może też już piekli przed dziesiątkami tysięcy lat. Zanim wynaleziono naczynia gliniane, umiano już warzyć potrawy w wodzie. Czynność ta odbywała się w dołkach wygrzebanych w ziemi, wylepiónych gliną, napełnionych wodą, którą doprowadzano do wrzenia w ten sposób, że wrzucano do niej kamienie rozpalone w ogniu. Dołki tego rodzaju naprowadziły niewątpliwie na pomysł lepienia garnków glinianych, których pierwot nie może wcale nie stawiano w ogniu, lecz także zagrzewano w nich wodę za pomocą kamieni rozpalonych. Za czasów H e r o d o t a (ob.) Scytowie, nieznający jeszcze garnków, potrawy swe warzyli w skórach świeżych, nad ogniem zawieszonych. Beauplan (ob.) widział w w. XVII na Ukrainie kozaków warzących ryby w naczyniach drewnianych, napełnionych wodą, w którą wrzucali kamienie rozpalone. —Kolebka K-i naszej dzisiejszej jak i samej cywilizacyi stała niewątpliwie w Egipcie, jako też w Azyi Mniejszej i w Mezopotamii. O K-i Asyry jeżyli ó w i Babilończykó w snuć można tylko przypuszczenia z płaskorzeźb; nic pewnego nie wiemy w jaki sposób potrawy swe przyrządzali. O stanie K-i star oegipshiej, dostarczają nam wiadomości, nietylko pomniki prastare, ale również wzmianki liczne w dziełach pisarzów greckich i rzymskich. Także na stan K-i egipskiej światło pewne rzucają przepisy o jadle, zawarte w rozdziale XIV księgi V Mojżeszowej, które, jeżeli nie w całości, to z pewnością przeważnie pożyczone są od Egip-cyan. Wiemy tedy na pewno, że Egipcyanie uprawiali jęczmień, dostarcźający im mąki, krup i piwa, że wypiekali chleb bardzo smaczny z nasion lotosu, że znali oliwę i olej rączni-kowy, używany przez nich do kraszenia potraw, taksamo jak do dziś w Chinach. Podług świadectwa H e r o d o t a Nil był nadzwyczaj rybny, łowiono w nim aż 22 gatunki ryb rozmaitych, jadanych na świeżo, lub zasolanych na zapas. Ryb morskich nie używano wcale, ponieważ morze uchodziło za żywioł nieczysty. Pasterze i rolnicy żywili się głównie mlekiem i mięsem; mieszczaństwo średnie obok mięsa i ryb używało mnóstwa jarzyn; lud ubogi żywił się Chlebem, rybą soloną, roślinami strączkoweini, cebulą, czosnkiem i daktylami. Ludzie bogaci obok jarzyn, ogrodowin i zwierzyny; jadali mięso wołowe, przepiórki, kaczki i gęsi, jako pokarmy najwięcej cenione. Mięso wieprzowe zastawiano wogóle rzadko, a kapłanom tylko raz na miesiąc jeść je było wolno. Wogóle duchowieństwo egipskie obowiązane było wstrzy-

mywać się od potraw różnych, dozwolonych innym mieszkańcom kraju, między innemi zakazane mu były ryby, jarzyny strączkowe i cebule. Umiano w Egipcie przyrządzać na sposoby różne mięso, ryby i pokarmy roślinne; przytem wypiekano też ciasta najrozmaitsze i przyprawiano napoje rozliczne, bardzo smaczne.—K-a grecka, zwłaszcza późniejsza, niewątpliwie przyjęła bardzo wiele od Azyi Mniejszej i od Egiptu, początkowo prawdopodobnie za pośrednictwem Fenicyan, później zaś wprost. K. najdawniejsza, okresu bohaterskiego, znana nam dokładnie z dwu wielkich utworów Homera (oh.), odznaczała się prostotą wielką, oraz obfitością niemniejszą. Ucztowano zawsze długo, nie żałując sobie jadła i napoju, ale wykwintu nie znano zgoła. Spożywano ogromne ilości mięsa pieczonego na rożnach, lub wprost na węglach, przegryzając Chlebem (podpłomykami) z mąki jęczmiennej lub pszennej i popijając winem rozcieńczonem wodą. O żadnych innych potrawach na ucztach tych mowy nie masz. Zwierzęta dostarczające mięsa, więc woły, jałowice, kozy, wieprze tłuste i prosięta, zabijano bezpośrednio przed ucztą, obłupywano, rąbano pośpiesznie i pieczono natychmiast. Zwyczaj ten zachowywano i później, przynajmniej o ile chodziło o uczty ofiarne. Homer wspomina też jako pożywienie ser i mleko i przygodnie rodzaj salcesonu. Był to żołądek kozi napełniony krwią i tłuszczem, który jadano, upiekłszy go poprzednio na węglach rozżarzonych. Rodzaj zupy, dawany na pokrzepkę ranionym i chorym składał się z krup jęczmiennych, sera tartego, wina i miodu. Ryby jadano wtedy tylko z konieczności, gdy głód ostateczny zmuszał do tego. Prawdopodobnie spożywano też zwierzynę, drób i ptactwo. — W czasach późniejszych prostota owa znikła stopniowo, a w miastach bogatych, zwłaszcza w Atenach i w koloniach greckich na wyspie Sycylii oraz we Włoszech południowych, sztuka kucharska już w w. V pized nar. Chr. była bardzo rozwinięta, wysilała się na wymysły najrozmaitsze, a wtedy ryby, dawniej pogardzane, zaczęły uchodzić za pokarm bardzo smaczny; szczególnie ceniono węgorze z jeziora Kopais w Beocyi,—Z dzieł zarówno prozaików, jak i poetów greckich dowiadujemy się o potrawach licznych, ale wielu nazw ich nie rozumiemy wcale; nie doszła też do nas żadna z licznych ksiąg kucharskich starogreckich, posiadamy zaledwo urywki dzieła Ar ch e stra-tosa z Ge li (wiek V przed Chr.) w przeróbce łacińskiej Enniusa, ale niewiele z nich się dowiedzieć można. Więcej pouczające o sprawach kuchennych są komedye Arystofane-sa (ob.) i utwór Athenaiosa p. n. „Deipno-sophistai". W każdym razie K. grecka zachowywała pewną skromność i umiarkowanie, bo Hellenowie późniejsi objadać się nie lubili, za to częściej przebierali miarę w piciu, to też uczty ich noszą nazwę symposion, co znaczy picie wspólne. —Jadano trzy razy dziennie: śniadanie ranne (akraiisma) składało się wyłącznie z chleba maczanego w winie czystem, bez domieszki wody; w południe spożywano potrawy ciepłe w ilości niewielkiej (ariston), był to rodzaj śniadania drugiego; obiad właściwy (dci-pnon albo dorpon), obfitszy jadano przed wieczorem. Przy stole posługiwano się tylko łyżką i palcami, obrusów i serwet nie znano. Mycie rąk przed jedzeniem i po niem było konieczne. Pożywieniem głównem, zwłaszcza ludzi uboższych, był rodzaj kaszy jęczmiennej (mad.za), do niej jadano chleb, jarzyny różne, sałatę, mięso, ryby i zwierzynę. Strawę przygotowywały niewolnice pod kierunkiem pani domu. W domach, bogatych trzymano kucharzów, zwłaszcza pochodzących z wyspy Sycylii. Potrawy kraszono oliwą, lub tłuszczem zwierzęcym, zaprawiano je zaś solą, winem, octem, miodem, cebulą, czosnkiem, koprem, oraz ogro-dowinami inneni; pieprz i korzenie inne zamorskie poznano dopiero później, gdy po śmierci Aleksandra W. powstały królestwa greckie w Egipcie i Azyi Mniejszej. Używano też owoców, szczególnie winogron i fig, które jadano na świeżo, lub suszone, a służyły one także jako dodatki do potraw i do pieczywa, które także umiano już przysposabiać najrozmaiciej, słodząc je miodem. K. najzbytkowniejsza, służąca później za wzór Rzymianom, panowała od w. HI przed Chr. w Aleksandryi i na dworach dynastów greckich w Azyi Mniejszej.—K. rzymska początkowo była także bardzo skromna, żywiono się przeważnie kaszą orkiszową, Chlebem, kapustą oraz jarzynami innemi, między któremi rzepa zajmowała miejsce główne; do tego jadano mięso, ryby, ser i mleko. Kraszono potrawy oliwą i sadłem, przyprawiano je solą, octem, cebulą i czosnkiem; przypraw wy-szukańszych nie znano. Po wojnie punickiej drugiej (wiek II przed Chr.) prostota owa zaczęła, pomału zanikać, a bardzo prędko zapanował zbytek stołowy, który za czasów cesarstwa doszedł do rozmiarów zdumiewających. Zbytek stołowy rzymski z pewnością nigdy już nie został prześcignięty; imiona L u c u 11 u s a, Hor-tensiusa i Apiciusa, autora podręcznika kucharskiego, oraz żarłoka n i tronie V i t e 11 i u-sa, żyją dotąd w dziejach. Obraz wyborny i bardzo dokładny rozrzutności i obżarstwa rzymskiego pozostawił nam Petronius Arbiter (ob.), opowiadając w „Satiriconie“ o uczcie Trimalchiona. Rysów znamionujących K-ę rzymską późniejszą można także znaleźć mnóstwo w utworach Horacego, Martialisa, Juwenalisa oraz innych satyryków ówczesnych. Rzymianie, podobnie jak Grecy, jadali trzy razy dziennie. Rano spożywano śniadanie (ientaculum) składające się głównie z chleba i soli, do którego w miarę możności przygryzano cebulę, czosnek, oliwki, rodzynki, ser, ja-

ja, pijano też mleko. W południe zastawiano śniadanie drugie (prandium albo mercnda) złożone z niewielu dań gorących albo zimnych, zwykle pozostałości obiadu z dnia poprzedniego. Ludzie żyjący zbytkowniej spożywali wtedy ostrygi, ryby, zwierzynę, drób, jaja i owoce, pijąc wino słodzone miodem (mnisimi). Do obiadu przystępowano o zachodzie słońca i zawsze długo się nim zabawiano. Obiad (coena), nawet u ludzi żyjących skromnie, składał się zawsze z trzech części, tj. z przekąski (gustus, gn-statio albo promulsis), złożonej z jaj, sałaty, ryb ostro przyprawionych, ostryg, muszli, raków i t. p.; zapijano do tego wino z miodem. Po przekąsce szedł obiad właściwy (fercula), zwykle składający się z trzech dań (coenapri-ma, secunda, tertia), a każde z nich obejmować mogło kilka do kilkudziesięciu półmisków różnych, napełnionych mięsiwem, rybami, jarzynami, przysposobionemi w sposób najrozmaitszy, pieczonemi, warzonemi i smażonemi, za-stawianemi na sucho, lub też w podlewach różnych. Na zakończenie wnoszono w ety (men-sae secundae), składające się z owoców (mała), świeżych i suszonych, oraz z ciast (bellaria) i wyrobów kucharskich i cukierniczych, służących raczej do przybrania stołu niż do jedzenia (epideipnides). Rosołów, lub polewek jakichkolwiek Rzymianie, taksamo jak Grecy, nie jadali, taksamo też jak oni obiadowali leżąc. Stołów, u ludzi bogatych bardzo ozdobnych, nie nakrywano obrusem, ale używano serwet (mappa); jedząc posługiwano się łyżką i palcami; nóż był niepotrzebny, bo wszystko podawano pokrajane na kęsy. — Lud uboższy, taksamo jak wszyscy za czasów dawnych, żywił się kaszą orkiszową (puls), jarzynami zielonemi (olera), roślinami strączkowemi (lęgu-mina) i Chlebem, rzadko tylko jadając do tego mięso lub rybę, częściej ser i mleko; krasił potrawy oliwą albo sadłem, a zaprawia! solą, cebulą i czosnkiem.— Wie k i Średnie. Po upadku Cesarstwa Zachodniego, taksamo jak wszystko prawie, co nie zaginęło z cywilizacyi i nauki helleńsko-rzymskiej, również i zabytki kuchenne, a przynajmniej ich strzępki, przechowali nam sługi Kościoła, hędący śród dziczy ówczesnej nieomal jedynymi ludźmi jakotako okrzesanymi i wykształconymi. Średniowiecze europejskie, szczególnie wcześniejsze, aż do Wojen Krzyżowych, nie dbało o wykwint K-i, lubiło jeść wiele, a pić jeszcze więcej, pochłaniając ilości ogromne mięsa i zwierzyny; jadano też ryby, bo wymagał tego Kościół, pilnujący bacznie a surowo przestrzegania postów, i niewiele jarzyn, których znano mało gatunków, ponieważ rolnictwo i ogrodnictwo poza włościami duchownemi było wciąż jeszcze bardzo słabo rozwinięte. Z powodu gospodarstwa wiejskiego, bardzo marnego, przezimowanie bydła, owiec i trzody było wielce utrudnione, więc też na początku zimy zabijano zwykle T

część znaczną zwierząt domowych, a mięso ich solono, suszono i wędzono i nim żywiono się pospolicie aż do wiosny. Mięso świeże tylko na stołach książęcych i wielkopańskich jadano przez rok cały, z wyjątkiem dni postnych, w których zastępowały je ryby świeże. Ludzie mniej zamożni podczas postu jadali przeważnie, obok jarzyn, kaszy i chleba, ryby solone, wędzone i suszone. Za napój służyło wino nieumiejętnie przyrządzone, więc nietrwałe i najczęściej przyprawiane dodatkami różne-mi, aby smak kwaśny poprawić, miód i piwo jęczmienne, w Europie środkowej i zachodniej warzono wtedy bez chmielu. Zwierzyna, którą przekładano nad mięso zwierząt domowych, zjawiała się tylko na stołach monarchów, książąt i szlachty, ponieważ włościanom i mieszczanom polowanie wszelkie pod grozą kar o-krutnych było zabronione. Sposób przygotowywania potraw był zazwyczaj prosty i niedołężny.—Od. wieku XIII, gdy się rycerstwo rozwinęło, zapanował też i wykwint większy u stołu, ale zwykle tylko podczas uczt wystawnych, powszechnie zaś żywiono się prostaczo, po dawnemu. Toć jeszcze w połowie pierwszej wieku XVI małżonka króla angielskiego Henryka VIII, Anna Boleyn (f J536), na śniadanie zwykła była zjadać funt boczku wieprzowego, wędzonego, zapijając go piwem, damy dworu córki jej, królowej Elżbiety, także na śniadanie otrzymywały tylko mięso solone, chleb i piwo. Wystawność uczt i biesiad ówczesnych polegała głównie na kosztowności sprzętu stołowego, na liczbie i obfitości potraw, przyprawianych do przesady bardzo drogiemi wtedy korzeniami zamorskiemi, i na dziwactwach różnych, w których się lubowano; nadto odznaczały się obok zbytku niechlujstwem, dziś dla nas niepojętem. Stoły nakrywano obrusami, używano też serwet, chociaż nie zawsze i wszędzie, posługiwano się łyżką, nożem i palcami. Ręce myto przed jedzeniem i po niem. Tak jadano nieomal w całej Europie środkowej i zachodniej. We Włoszech jedynie przechowały się mniej lub więcej tra-dycye K-i dawniejszej, więc też, taksamo jak odrodzenie sztuki i nauki wyszło z kraju tego, i odrodzenie K-i stamtąd się wyłoniło. Najdawniejsza ze znanych ksiąg kucharskich (rękopiśmienna) powstała w jednym z klasztorów włoskich już w w. XIII, a jedną z najstarszych drukowaną, P 1 at iny, wydano w Rzymie w r. 1475; przez nie poznać możemy bardzo dokładnie stan ówczesnej K-i włoskiej, która następnie posłużyła za wzór wszystkim innym, a naprawdę zapanowała powszechnie od początku wieku XVI. K. włoska odznacza się wielką rozmaitością potraw, zarówno mięsnych jak rybnych, tudzież mnóstwem jarzyn, sałat i przypraw najróżnorodniejszych; korzeni używa wiele, mniej jednakże niż K-e krajów innych; najlepiej poznać ją można z dzieł P 1 a-

tiny i Bartłomieja Scappi, kuchmistrza papieskiego, którego podręcznik kucharski wydrukowano w Rzymie po raz pierwszy w roku i570. —Epoką w dziejach K-i jest małżeństwo króla francuskiego, H e n r y k a II z Katarzyną Medyceuszką (r. 1533). Wtedy to K. włoska przeszczepiona została ostatecznie do Francyi, gdzie się przyjęła wybornie i z czasem zaczęła się rozwijać samodzielnie, do czego przyczyniło się także i drugie małżeństwo Henryka IV z Maryą Medyceuszką (r. 1600). Naprawdę samodzielną zupełnie, chociaż nie wolną od wpływów starowłoskich, a zarazem pierwszą w Europie, stała się K. francuska dopiero podczas regencyi Filipa Orleańskiego (ob.) i od czasu tego dzierży wszechwładnie berło kuchmistrzowskie, przed którem wszystkie narody inne w pokorze schylają swe czoła. Rewolucya wielka, burząc dawny porządek rzeczy we Francyi, chwilowo zadała też cios i K-i wykwintnej, ale z nastaniem cesarstwa i K. wytworna zapanowała znów we Francyi po dawnemu, co tern łatwiej stać się mogło, gdy od połowy wieku XVIII panowanie jej już było ogarnęło nieomal Europę całą. Ludwik XVIII, lubiący stół obfity, a przytem smakosz i znawca wielki, przyczynił się niemało po upadku cesarstwa do rozwoju dalszego K-i francuskiej, która, doskonaląc się coraz bardziej, przetrwała zwycięsko wszelkie burze polityczne, miotające Francyą.

K. francuska, najsłynniejsza, najdoskonalsza i najwięcej w świecie cywilizowanym rozpowszechniona, a to nietylko na dworach wszystkich panujących, ale i w hotelach i restau-racyach lepszych każdego z miast większych, nawet i w domach prywatnych, żywiących się lepiej, odznacza się przedewszystkiem starannością umiejętną w przyrządzaniu potraw, którym nadaje smak przyjemny, bacząc przytem, aby zarazem nie traciły właściwości swych a były strawne; nie mniej uwagi poświęca też zestawieniu rozumnemu ich i kolei następowania po sobie. Mięso przeplata rybami, jarzynami, sałatami i dodatkami rozmaitemi. Rozpowszechnienie rosołów i zup wszelkich, oraz jadania ich na początku obiadu także jest dziełem wyłącznem K-i tej. Odznacza się K. ta o-szczędnością pewnego rodzaju; rzec można, że nic w niej nie ginie, niczego się nie marnuje: kucharka francuska, nie mówiąc już o kucharzach, potrafi zawsze, nawet z tego, co gdzieindziej wyrzuconoby jako odpadek nie do użycia, przyrządzić jeszcze jaki przysmak. Zaletę tę posiada zwłaszcza K. domowa (Cuisine de menage), z którą się żadna inna mierzyć nie może; K. zaś wytworna (la grandę cuisine) umie nietylko zadowolić smakosza najwybredniejszego, ale nieraz wprawić go w zdumienie pomysłami swemi. — K. angielsk a, już przez francuską bardzo zachwiana w kraju własnym, odznacza się prostotą pewną i jednostajnością nużącą każdego, kto się do niej od dzieciństwa nie przyzwyczaił. Zaletą jej największą są ma-teryały spożywcze wyborne. Lepszego mięsa, drobiu, ryb i warzyw niż w Anglii nigdzie dostać nie można, ale przymioty tego tworzywa występują wtedy dopiero w całej świetności, jeżeli zaopiekuje się niemi kucharz francuski. Anglicy jadają głównie mięso wołowe i baranie, pieczone przeważnie na ruszcie, spożywają też wiele szynki gotowanej, którą między innemi jadają też chętnie razem z kurami pieczonemi. Do mięsa dodawane bywają ziemniaki i jarzyny gotowane w wodzie czystej bez soli-, taksamo mięso pieką najczęściej bez soli, albo nadzwyczaj słabo solone-, dopiero jedząc, każdy kąsek mają zwyczaj solić, i to zwykle obficie. Wiele osób jada jarzyny bez soli, zastępując ją cukrem miałkim. Do mięsa, zwierzyny i drobiu dodawana bywa musztarda bardzo ostra, zaczyniona bez octu. pieprz biały i kajeński, mixcd-picldes (ob.) i sosy bardzo ostre, sporządzane sposobem fabrycznym i przedawane w butelkach. Przyprawy tesa-me służą do ryb, przeważnie morskich, bądź warzonych, bądź pieczonych lub rzadziej smażonych. Często także jadane bywają pewnego rodzaju pasztety (pies), w sposób odrębny sporządzane z mięsa, drobiu, zwierzyny, ryb, lub owoców i puddingi (ob.), między któremi króluje jako potrawa narodowa t. z w. plum pud-ding, ciężki i niestrawny. Zupy tylko wyjątkowo przychodzą na stół, taksamo sałaty jadane bywają nie często-, chleba podczas obiadu używa się mało. Na wety zastawiane bywają owoce bardzo dobre i sery krajowe wyborne. Anglicy, choćby nieco zamożniejsi, do stołu pijają wino, szczególnie lubią hiszpańskie, mocne i słodkawe, mniej zamożni piją piwo czarne, słodkawe (stout), lub jasne, gorzkie (ale), najczęściej zaś mieszają je pół na pół. Anglik nie wziąłby do ust mięsa na pół upieczonego, które u nas, za przykładem niemieckim, a poniekąd i francuskim, nazywamy u-pieczonem ,,po angielsku⁴⁴; przeciwnie, wymaga, aby mięso zarówno jak i drób i zwierzyna były upieczone należycie. Anglicy wogó-le oprócz owoców i ostryg jadają tylko rzeczy pieczone lub warzone; szynki surowej, lub wędliny innej, nieugotowanej żaden z nich do ust nie weźmie, nawet ryby wędzone i solone, nim przyjdą na stół, bywają warzone lub przypiekane na ruszcie.—O K-i niemieckiej w ścisłem znaczeniu mówić nie można, gdyż w różnych częściach kraju tego bywa bardzo odmienna, przeważnie zaś według smaku naszego licha, o ile nie trzyma się ściśle wzoru francuskiego, popieranego tam, jak wszędzie, p-rzez ludność zamożniejszą. W miastach portowych Niemiec północnych przeważa wpływ kuchni angielskiej. Jadają tam wiele mięsa dobrego, najczęściej pieczonego, ale też wołowinę soloną i wędzoną (Hamburger Rauchfleisch),

na

Do stołu używają

w całych Niemczech północnych za przysmak osobliwy uchodzącą. Do mięsa i ryb w użyciu są tam przyprawy ostre na podobieństwo angielskich; jada się też niemało ziemniaków, kapusty kwaszonej, grochu, kaszy, klusek, jarzyn zaś świeżych i sałat niewiele. Najgorzej żywią się w Niemczech środkowych i północno-wschodnich, dalej od morza położonych; jadają tam wiele zup wodnistych o smaku nieokreślonym, podsypywanych kaszką drobną (Griessuppe), zaprawianych mlekiem, piwem, owocami lub chlebem żytnim rozgotowanym; bardzo pospolita jest też zupa gęsta z mąki (Atlassuppe); mięso najczęściej spożywają warzone, nieraz wygotowane zupełnie, dodając do niego sosy zaklepane mąką oraz kaszę, ziemniaki lub kluski, często też zamiast mięsa jedzą trzewa bydlęce; za przysmak osobliwszy uchodzą nogi wieprzowe z soli z kapustą kwaśną (Eisheine) i wszelkiego rodzaju kiszki. W całej tej części Niemiec mają zwyczaj pod-gotowywania mięsa i drobiu na rosół, a potem dopiero pieczenia go w piecu. Rusztu ani rożna nie używają. Jedzą też wiele jarzyn, gotowanych bez mięsa i skąpo kraszonych. — K. po ludni owo-niemiecka i a u s tr y-acka stoi bez porównania wyżej; zupy przyrządzają tam smaczniej, mięso wołowe miewają dobre, jadają je pieczone lub duszone, inne mięso najczęściej na stół przychodzi smażone, zwłaszcza drób, jagnięcina, koźlęcina i cielęcina. Spożywają też bardzo wiele indyków, przywożonych całemi wagonami z Włoch północnych. Baranina dostaje się na stół rzadko, tern częściej cielęcina pod postaciami najróżnorodniejszemu Ziemniaków i jarzyn jedzą znacznie mniej niż w Niemczech środkowych i północnych, za to bardzo rozpowszechniony jest rodzaj klusek rozmaitych (Knódel). Potrawy mączne i słodkie zajmują w Niemczech południowych miejsce wybitne i zwykle przyrządzane bywają dobrze i smacznie. W całych Niemczech spożywają bardzo wiele kapusty kwaszonej, która tam na stołach wykwintnych podawana bywa nawet do bażantów i o-stryg pieczonych. Wieprzowiny solonej, wędzonej i świeżej jadają Niemcy więcej niż narody inne, wszędzie też prawie dostać można wędlin bardzo dobrych. Szynka wędzona przeważnie używana bywa na surowo, jadają także wołowinę i wieprzowinę surową, posiekaną drobno, przyprawioną solą, pieprzem i cebulą, z dodatkiem octu i musztardy. W pobliżu morza jadają dość dużo ryb, wewnątrz kraju mniej. Na południu mają ryby dobre w jeziorach i rzekach górskich (pstrągi). Oprócz śledzi, zużywanych w ilościach bardzo wielkich, jadanych bywa wiele ryb innych solonych, wędzonych i marynowanych. Do obrzydliwości K-i niemieckiej należy węgorz ugotowany w piwie (Aal mit Weissbiertunke), uchodzący za przysmak w Berlinie,—Napojem narodowym

jest piwo, przeważnie wszędzie dobre, oraz wino krajowe lub francuskie. — K. włoska dzisiejsza potrawę niejedną przyrządza dziś jeszcze taksaino prawie, jak kilka wieków ternu, mniej jednak hojnie szafuje przyprawami korzennemi i nie nadużywa też już cukru do potraw mięsnych i rybnych. Bardzo znamienny dla niej jest ryż z szafranem (risot-to), zupy rozmaite (minestrc), ser tarty i pomidory, dodawane do większości potraw, sałaty wyborne i jarzyny przednie. Potrawy słodkie i ciasta wszelkie Włosi umieją też przyrządzić wybornie i bardzo smacznie. Mięsa jadają stosunkowo mało i są wogóle umiarkowani w jedzeniu.—Potrawami ludu najpospolitszemi są: rodzaj kaszy gęstej z kukurydzy albo z kasztanów słodkich (polenta) i znany wszystkim makaron (maccheroni). Bo okrasy służy oliwa i smalec. Napojem stołowym jest wino krajowe, zazwyczaj czerwone. — K. łi i s z pa ń s li a posiada odrębność niejedną, chociaż już odda-wna także poddaje się wpływom francuskim, panującym w domach zamożnych oraz w hotelach i restauracyach lepszych. Hiszpanie odznaczają się wogóle skromnością w jedzeniu większą jeszcze od włoskiej, jadają mało, tylko w domach bardzo wystawnie żyjących zastawiają na obiad więcej niż jedną potrawę mięsną. —Lud, zwłaszcza na południu, żywi się przeważnie chlebem, do którego przygryza surowo cebulę, rzodkiew i czosnek. Do wszystkich potraw mięsnych, rybnych i jarzyn Hiszpanie zwykli dodawać wiele przypraw korzennych, więc pieprzu zwykłego i tureckiego, szafranu, ziela angielskiego, czosnku itp.—Potrawą ściśle narodową jest pucliero, rodzaj bigosu z mięsa, słoniny, grochu (garbanzos), kapusty świeżej i różnych jarzyn innych, nie we wszystkich stronach kraju jednakich, zawsze zaprawiony bardzo korzennie. Puchero ulepszony, zastawiany w domach bogatych, nosi miano Olla podrida (ob.). Właściwy Hiszpanom jest też rodzaj chłodniku, zwany gaspacho, składający się z ogórków świeżych, pokrajanych, kawałków chleba pszennego, pomidorów, czosnku, zalanych wodą zimną, octem i oliwą, a przyprawionych pieprzem tureckim.—Na wieczerzę, jadaną zwykle o 11-ej w nocy, często podają gui-sado, potrawę z mięsa, zwierzyny lub drobiu, duszoną kilka godzin z cebulą, czosnkiem i pomidorami i okorzenioną obficie; czasem dodawane bywają do niej także ziemniaki, których Hiszpauie wogóle mało jadają. Bardzo rozpowszechniona jest też potrawa z ryżu z pomidorami (ar-roz a la Valenciana). Do okrasy służy oliwa i sadło, nigdy    masło,

wina krajowego,    bardzo    mocnego,    ale    pija

ją go mało. — Napojem narodowym jest czekolada i woda z lodu, do której podawane bywają sucharki    słodkie    i    cukierki. — K.    portugalska jest    taksamo    skromna    jak    hisz

pańska i taksamo nadużywa czosnku i korze-

ni.

Dodatkami do

Potrawą narodową jest kura z ryżem {polko com arroz), przyprawiona czosnkiem, rzadziej z pomidorami. Portugalczycy jadają wogóle mało mięsa, żywiąc się przeważnie jarzynami, ryżem, rybami i Chlebem; masła również nie używają wcale, krasząc wszystko oliwą albo smalcem. Napojem stołowym jest wino, którego pijają bardzo niewiele i tylko przy jedzeniu. W obu krajach pirenejskicb posty zachowują dotąd bardzo ściśle, a że w miejscowościach od morza oddalonych trudno jest o ryby, spożywają wiele stokfisza, oraz innych ryb suszonych i słonych.—K. Skandy narośli a, dziś także opanowana przez francuzką, zachowała jednak dotąd właściwości pewne odrębne. Obiad każdy poprzedza zawsze przekąska bardzo urozmaicona, ustawiona na stole osobnym (smor-gasbord); poprzedza ją kieliszek wódki, a po niej wypija się szklankę piwa, albo napoju zwanego sockerdricka, sporządzonego z wody, cukru i chmielu, z dodatkiem drożdży i olejku cytrynowego. Rosół podawany bywa na początku, zupy zaś słodzone, używane w Szwe-cyi, dopiero po mięsie, na końcu obiadu. Osobliwościami K-i szwedzkiej są: łosoś na surowo (graflaoc), marynowany przez dobę w cukrze, soli i saletrze z dodatkiem kopru i pietruszki zielonej, jada go się z pieprzem, cukrem i octem, oraz mięso reniferowe, jadane na pieczyste, solone i wędzone pod postacią szynek. Ryb rozmaitych dostarcza morze, jeziora i rzeki; smakiem wybornym odznacza się odmiana raków morskich, poławianych u brzegów Norwegii. Na uwagę zasługuje też chleb twardy (knacke bród), tylko dwa razy do roku z mąki żytniej, zaczynionej mlekiem, wypiekany pod postacią wielkich placków okrągłych i bardzo cienkich. Obok niego używany jest również chleb świeży {mjukt bród), wypiekany na sposób różny, ale za najlepszy uchodzi żółty, zaprawiony szafranem. —Przy stole pijane bywa piwo, albo wino hiszpańskie lub włoskie, słodkawe i mocne. I)o kawy czarnej po obiedzie, oprócz koniaku i likierów, znanych powszechnie, często podawany bywa słynny poncz szwedzki, będący właściwie esencyą pon-czową, pijaną na zimno bez domieszki wody. Szwedzi używają wprawdzie wielu napojów gorących, ale zawsze z umiarkowaniem. — K. węgierska odróżnia się głównie przyprawami swemi. Potrawy niemal wszystkie, nawet postne, kraszone bywają wyłącznie słoniną, jadaną też powszechnie z Chlebem i pieprzem tureckim (paprika), będącym przyprawą najulu-bieńszą Węgrów, dodawaną nawet do potraw na sposób francuzki przyrządzanych. Potrawą jadaną powszechnie jest gulasz (gulids kas), z wołowiny i łoju, pokrajanych na kawałki niewielkie i duszonych bardzo długo na wolnym ogniu z dodaniem soli, cebuli, kminku i papryki, do tego dodawane bywają ziemniaki lub kluski niewielkie, które z mięsem razem dusić

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. 1. Tom XI.I. Zesz. 327a.

się muszą. Do potrawy tej wyjątkowo nie dodaje się nigdy słoniny. W sposób zupełnie podobny przyrządzają cielęcinę, baraninę, wieprzowinę i zająca. Potrawą narodową są także jagły uwarzone gęsto z baraniną, obficie okraszone łojem baranim, a posypane hojnie papryką. Dwie ryby Węgrom właściwe są: fogas, rodzaj sandacza, i garda, rybka podobna do śledzia, lecz nieco mniejsza; do obu, czy-to warzonych, czy pieczonych lub smażonych sypie się zawsze paprykę, którą również zaprawia się drób wszelki i zwierzynę. Chętnie także jadany bywa kapuśniak, kapusta nadziewana mięsem i rzepa kwaszona, wszystko znów z papryką. Napojem powszechnym jest wino, przeważnie kwaśne i cierpkie, gdyż na Węgrzech trudno się spotkać z kieliszkiem dobrego wina węgierskiego.—K. rossyjska średniowieczna podlegała wpływom innym zupełnie, niżeli te, o których dotąd mowa była. O stanie jej poprzedzającym zaprowadzenie chrześciaństwa wiadomości żadnych nie posiadamy, chociaż jest rzeczą bardzo prawdopodobną, że już wcześnie wpływy bizantyjskie były czynne, później przeważne, od północy zaś działać musiały normańskie. — K. biz an ty js k a, chociaż pochodziła pierwotnie wprost od grecko-rzymskiej, jednakże wskutek stosuuków ciągłych i bardzo blizkich z ludami Azyi Mniejszej, a później i z Arabami, nabrała cech odmiennych, a te przekazywała ludom iuuym, sąsiednim. Gdy w wieku XIII nawała mongolska zalała Rossyę, dołączyły się wpływy tatarskie do bizantyjskich i trwały dosyć długo, od wieku XVI jednakże wpływy włoskie, przedostają się pomału pośrednio do Moskwy, a wzmagają się w XVII; nakoniec w wieku XVIII, zwłaszcza od połowy drugiej jego, K. francuska i w kraju tym rozpoczyna swój pochód zwycięski.—W średniowieczu na stołach możnych zastawiano mięso zwierząt domowych, zwierzynę i ptactwo, przeważnie pieczone, rzadziej warzone, zwykle obficie opieprzone, nie pogardzano też i koniną. W dni postne jadano ryby, obficie zaludniające rzeki i jeziora. Przekładano mięso solone i wędzone nad świeże, dawano też pierwszeństwo potrawom na pół surowym, jadanym na zimno, mięsa i ryb bywały jagły i krupy inne, oraz jarzyny nieliczne i niecenioue.—Jak lud się żywił wówczas?, ze źródeł dociec nie sposób. —Możni pijali do stołu wino sprowadzane z Grecyi, obok niego zaś kwas narodowy i miód również wyrobu krajowego, przebierając miarki bardzo często. . O uczcie dworskiej w Moskwie za panowania Iwana Groźnego daje wyobrażenie wyborne opis, na badaniu źródeł oparty, znajdujący się w powieści Tołstoja „Kniaź Sjerebrjanyj“. Z opisu tego widać właśnie, że K. rossyjska ówczesna nosiła na sobie piętno bizantyjsko-tatarskie, ale również i wpływy zachodnio-europejskie, a raczej włoskie, są już

K.

wtedy widoczne wyraźnie. Według A. Olea-riusa, który między r. 1634 a 1643 trzykrotnie bawił w Moskwie, pożywienie powszednie składać się zwykło z kaszy, kapusty, ogórków świeżych i solonych, do tego jadane bywa mięso i ryby słone, owędzone lub świeże, a zwykle smacznie przyrządzone; lud prosty jada często ryby nadpsute, a mięso bardzo rzadko. Z uznaniem pisze Olearius o pirogach, kawiorze, rossolniku, zwierzynie najrozmaitszej, bardzo dobrej; gani zaś nadmierne dodawanie do potraw cebuli i czosnku i objadanie się powszechne, tudzież pijaństwo ogólne, przy stole napotykane. Lud prosty pija zwykle tylko kwas i wódkę, o ile się do niej dorwać może, ludzie zamożniejsi--wódkę, miód, piwo i wino. Już za Pi otrą W. zaczęły się wrdzierać wpływy K-i francuskiej, chociaż jeszcze bardzo powolnie, dopiero pod panowaniem Katarzyny II i jej następców wzięły górę. Dziś, taksa-ino jak wszędzie, w Rossyi panuje K. francuska śród ludzi zamożnych i wykształconych, a-le pozostało też wiele potraw dawnych, muiej lub więcej narodowych, jadanych powszechnie i chętnie. Słusznie chwalone bywają zupy rybne rossyjskie (ucha), jako też inne polewki pożywne i smaczne, nie każdemu zaś do smaku przypadnie kapuśniak z kapusty kwaszonej (kislyja szczi) w Rossyi spożywany przez wszystkich. Paszteciki (pirożki) nadziewane mięsem, rybą, grzybami, kapustą. Pierogi wieł-kie z nadzieniem mieszanem, kulebiaki z ryb, bliny ? kawiorem i ryby przeróżne wędzone i świeże, między któremi króluje czeczuga (stierljad'), przygotowywana na sposoby różne— znamionują odrębną K. rosyjską. Mniej ponętne są prosięta, jadane w Rosyi chętniej i częściej niż gdziekolwiek indziej.—Lud prosty jada, jak dawniej, chleb czarny, kapustę, jagły, kaszę tatarczaną, ogórki surowe i solone, wiele cebuli i czosnku, mało ziemniaków i mięsa; podczas postów częstych ryby suszone i wędzone w gatunku podlejszym. Okrasą zwykłą jest słonina i sadło, w post olej jakikolwiek. Napojem narodowym od czasów niepamiętnych jest kwas i wódka, nadużywana często. W miastach pijają piwo i bardzo wiele herbaty, rozpowszechnionej bardzo śród ludu.—AT. pólno-c n o-a m e r y k a ń s lc a, na pół angielska, na pół francuzka, odróżnia się od swych wzorów nie tyle pomysłowością własną, ile materyałami spożywczemi, których Europa Die posiada; za to Amerykanie są nadzwyczaj pomysłowi w wynajdywaniu napojów najrozmaitszych, gorących i zimnych, będących zwykle mieszaniną wódek różnych z winem, zaprawioną cukrem, smakami owocowemi, korzeniami, lub dodatkami iu-nemi, bardzo różnorodnemi.— Narody azycity c k i c posiadają K-ę odrębną, różniącą się niemało od europejskiej, przeważnie roślinną podstawą jej w Indyach, Chinach i Japonii jest ryż. Do niego wlndyach spożywają mleko

słodkie i kwaśne i masło, oraz jarzyny i owoce- mięsa i ryb jadają mało, do potraw używają mnóstwa przypraw korzennych, bardzo ostrych; obok wody pijają też wino.—Chińczycy, żywiący się również głównie ryżem warzonym, posiadają kuchnię bardzo urozmaiconą, a jadają wiele rzeczy budzących w nas odrazę, jak np. jaja zalężone, szynki psie, jeże, płetwy rybie i t. p ; ulubionym ich mięsem jest wieprzowina, z drobiu zaś dają pierwszeństwo kaczce.—Japończycy jadają zwykle bardzo umiarkowanie i skromnie, chociaż sztuka kucharska ich jest wysoko rozwinięta; żywią się głównie ryżem i rybami, jadanemi często na surowo; mięsa i drobiu używają mało, mięsa wołowego nigdy; napojem najpowszechniejszym, zarówno w Chinach jak w Japonii jest herbata, wyrabiają także rodzaj wódki z ryżu, którą pijają na gorąco przy stole (smak jej dla Europejczyka bardzo niemiły); wino, zwłaszcza w Chinach, jest również dobrze znane. arabska za czasów świetności kalifatu była nadzwyczaj wytworna i zbytkowna, jak świadczą o tern k-siążki kucharskie ówczesne, przechowane dotąd, ale świetność ta jej przepadła oddawna, pozostawiając po sobie zaledwie ślady w K-i dzisiejszej turecki ej i perskiej, używającej do potraw mięsnych przeważnie baraniny i kur, do których jadany bywa ryż (pilaw). Spożywa się też wiele owoców i słodyczy, z których niektóre, jak np. hałwa (ha-lawach) i rdhatlokum, nawet w Europie znajdują lubowników. Koran zabrania wprawdzie wina, w Persyi zakaz ten jednakże często przekraczany bywa, pijają też muzułmanie dzisiejsi wódkę (raki), napój odurzający z daktyli, miód, a w Egipcie także piwo, warzone z pszenicy, prosa i jęczmienia. Mieszkańcy Arabii i Afryki północnej żyją głównie mąką jęczmienną i daktylami, albo rodzajem kaszy zwanym kuskus (ob ). do którego jadaną bywa baranina albo kury warzone.—Bibliogr. dzieła najważniejsze: Menard „La vie privee des Anciens" (Paryż 1880 —1882, 4 tomy); Guhl i Koner „Hellada i Roma" (Warszawa 1895); Eufemia von Kudriaffsky „Die liistorische Kuchę" (Wiedeń 1880): „Autike und moderne Gastronomie¹' (Wiedeń 1851); J. K. Di er bach „Flora Api-ciana. Ein Beitrag zur naheren Kenntniss der Nahrungsinittel der alten Romer" (Heidelberg 1831); A. Gunther „Kuchę und Keller in Alt-Rom" (Berlin 1883); C. Yerdot „Historio-graphie de la table, ou abrege philosophiąue et litternire des substancęs alimentaires et des objets qui leur sont relatifs" (Paryż 1833); A.

' Soyer „The pantropheon, or history of food, | and its preparation, from the earlist ages of the world⁻' (Londyn 1853); E. Tylor „Resear-ches into the early history of mankind and the development of civilization“ (tamże 1865, rozdział IX poświęcony jest kuchni): L. Mor-, genstern ,,Die menschliche Ernahrung und

die cultur-historisclie Entwickelung der Kochkunst" (Berlin 1882)-, J. Lip pert „Kulturge-schichte der Menschheit in ihrem organischen A fbau" (Stuttgart 1887, I, str. 347 i nast. zajmują się kuchnią); Sirapson ,,The haudbook of dining, or how to dine, theoretically, philosophically, und historically considered"

można, przypuszczać wszakże wolno, że K. ówczesna musiała być nadzwyczaj prosta, że jadano mięso bydlęce, zwierzynę czworonożną i lotną, ryby, jagody oraz inne owoce leśne, grzyby, jagły wymieniane już przez pisarzy bizantyjskich jako pożywienie zwykłe wszystkich Słowian; zboża innego pewno wtedy uprawiano jeszcze niewiele, lecz, o ile je miano, żywiono się niem także z pewnością, wyrabiając z niego krupy i mąkę na podpłomyki i kluski; że używano za pokarm mleka i sera, też nie może być rzeczą wątpliwą. Napojem narodowym od czasów niepamiętnych było piwo, chmielone już wtedy, gdy Europa środkowa i zachodnia przyprawy tej nie znała jeszcze (E. Majewski „Roślina i wyraz chmiel" Warszawa 1893); pewno także i miód był wte-

(Londyn 1859): F. Weber „Gastronomische Bilder" (Lipsk 1891, wyd. 2-e); Schwartz ,,Gastrosophiscbe Studien" (Oldenburg 1884);

Brillat-Savarin ,,Pliysiologie du gońt"

(Paryż 1826; mnóstwo wydań późniejszych, jako też przekładów na języki inne); C. F. von Rumohr „Geist der Kochkunst von Joseph Konig" (Stuttgart 1832, wyd. 2-e); P.G.Marper-g e r ,,Vollstandiges Ktichen-uud Keller-Dictiona-rium‘‘ (Hamburg 1716); A. Dumas (pere);

,,Grand dictionnaire de cuisine" (Paryż 1873); J dy już znany jako napój. Wiadomości jako ta-,,Universal-Lexikon der Kochkunst" (Lipsk i ko pewne, chociaż bardzo urywkowe, spotyka-b. w. r. [po 1895], wyd. 7-e); .,Dictionnaire ge- my przygodnie dopiero u kronikarzy niemie-neral de la cuisine frauęaise ancienne et mo- ckich i w kronice naszej Gallusa, od któ-derne“ (Paryż 1853); Le Grand d‘Aussy rego dowiadujemy się, że kraj nasz na począt-,,Histoire de la vie privee des Franęais depuis ku XII w. obfitował w zboże i bydło różnego r.origine de la nation jusqu’a nos jours" (Pa- rodzaju, w zwierzynę rozmaitą; kronikarz wspo-ryż 1782,    3 tomy); A. Franklin „La vie mina o rybach świeżych i solonych, przywożo-

privee d’autrefois“ 1) „La cuisine‘‘(Paryż 1888), nych z Pomorza; ze zbóż wyraźnie wymienia

2) Les repas" tamże 1889); 3) ,,Varietes ga- jedynie pszenicę, z owoców poziomki, ale z te-stronomiques“ (tamże 1891); Ch. Gerard go nie wynika bynajmniej, żeby w Polsce ów-,,L’ancienne Alsace a table. Etudes historiques czesnej jeszcze zbóż i owoców innych nie etc“ (tamże 1877); Specht „Gastmahler und znano. O Chlebie G al 1 us mówi niejednokrotnie, Triukgelage bei den Deutschen etc“ (Stuttgart napomyka też o chlebie kwaszonym; znane 1887); K. D. Hu 11 mann „Stadtewesen des i hodowane były wówczas kury. Bolesław Mittelalters“ ^Bonn 1826, w tomie IV, dział 6-y Chrobry lubił obiadować w otoczeniu dwo-zajmuje się K-ą); G. L. Kri eg „Deutsches rzan zaufanych, a na uczty te potraw dostar-Burgerthum im Mittelalter‘‘ (Frankfurt n. M. czali głównie łowcy i ptasznicy dworscy, zgo-1868—rozdz. 18 poświęcony kuchni), A. S c h 1 o s- dnie z obyczajem ogólnym europejskim, bo ser „Speise und Trank yergangener Zeiten wszyscy książęta Europy ówczesnej zwierzynę in Deutschland" (Wiedeń 1877); „Ancient coo- przekładali nad mięso inne. Rozwodzi się też kery. Froin a Ms. in the library of the Royal Gallus nad wspaniałością uczt wyprawianych Society. (w „Arundel collection" Nr, 344); W. w Gnieźnie podczas odwiedzin cesarza Ottona

C. Hazlitt ,,01d cookery book and ancient III, ale o potrawach samych, na nich zasta-cuisine" (Londyn 1886); A. Petit ,,La gastro- wianych, nic nie opowiada; ze słów jego nomie en Russie" (Paryż 1860); E. von Ma- widać, że sprzęt stołowy był bardzo bogaty, lortie „Das Menu" (Hannover“ 1888, 2 tomy; srebrny i złoty, a z tego wnioskować trzeba, tom I, str. 341--463, zawiera bardzo dokładny iż również potrawy, według pojęć ówczesnych, wykaz literatury kucharskiej wszystkich naro- musiały być przyrządzone wytwornie. Od te-dów europejskich, obejmujący 1704 tytuły); W. goż Gallusa dowiadujemy się, że Piast Sternberg „Kochkunst und Heilkunst" na postrzyżyny syna, więc na ucztę uroczystą, (Lipsk 1906); tenże „Diatetische Kochkunst" przygotował wieprzka tłustego i beczułkę piwa (Stuttgart 1908, dzieło zbiorowe, którego zeszyt 1 wystałego, z tego wnioskować wolno, że za dopiero wydano) i tegoż „Die Kuchę im Kran- czasów kronikarza naszego ludzie zamożności

kenhause" (tamże 1908).

u. j. r. miernej wieprzowiną i piwem gości swych Kuchnia W Polsce. K. polska, we właści- zwykli byli podejmować. Król sam musiał tak-wem znaczeniu wyrazu tego, w czasach histo- że być zwolennikiem piwa, gdy go jeden zkro-rycznych nie istniała nigdy, mamy tylko po- nikarzy niemieckich późniejszych nazwał piwo-trawy niektóre, uchodzące mniej lub więcej szem. O miodzie i barciach leśuych mówi wpra-słusznie za narodowe; cały zaś rozwój K-i na- wdzie Gallus, atoli nic nie wspomina o naszej od czasów najdawniejszych, również jak poju z miodu warzonym, chociaż wątpić tru-cała cywilizacya nasza, łączy się łańcuchem dno o tern, że go wówczas znano i używano, nierozerwanym z Zachodem i Południem Euro- Mimochodem wspomniane jest wino; może być py.—Jak się żywiono w Polsce pogańskiej, o tern że do stołu królewskiego podawane bywało dla braku źródeł nic pewnego powiedzieć nie I czasem, chociaż to niepewne. O stanie K-i w P.

Po-

Ludwika Marya ra, obie Francuzki. Obecnie u nas, jak w Europie całej, K. francuska ma przewagę.— W literaturze naszej od wieku XVI znajdujemy mnóstwo wiadomości rozrzuconych, dających nam możność poznania dokładnego stanu K-i ówczesnej naszej, a wszystkie one stwierdzają niezbicie, że K. ta, zanim zfran-cuziała, była nawskroś włoską, pomimo różnic niezaprzeczonych, wynikających bądź z odmienności rzeczy spożywczych krajowych, bądź też z upodobań lub przesądów narodu; różnic zasadniczych jednakże doszukać się nie można. W środku XVI w. wydrukowano w Krakowie pierwszą książkę kucharską po polsku, ale ta, niestety, zaginęła; znamy ją tylko z dwu kartek, odkrytych przypadkowo i wydanych przez Z. Wolskiego („Kuchinistrzostwo. Szczątki druku polskiego z początku w. XVI". Biała Radziwiłłowska 1891). Kartki te zawierają kilka przepisów na przyrządzanie octu, zga-

do końca XIII w. danych pewnych i dokładnych nie posiadamy zgoła. Przeglądając dokumenty wydane między rokiem 1000 —1300, w kodeksach dyplomatycznych zebrane, znajdujemy w nich wiadomości różne, rzucające światło pewne na sposób żywienia się ówczesny. Wymieniane w nich bywają: żyto, pszenica, owies, jęczmień i słód, z których można było mieć mąkę i krupy, a także warzyć z nich piwo. Wzmianki o młynach i browarach napotyka się często. Taksamo chleb i piekarze wymieniani bywają często. Z ziemiopłodów innych spotykamy tylko jeszcze groch i proso, przypuszczać jednak wolno ze wzmianek o ogrodach, że musiano też już wtedy, zwłaszcza przy klasztorach, uprawiać już także jarzyny inne, jakoteż owoce uszlachetnione. O rybach niejednokrotnie bywa mowa. Kucharze (Co ci) wspomniani są już za Chrobrego, co dowodzi pewnego już wykształcenia i rozwoju K-i w owym czasie tak odległym. Jako napoje świadectwa rzeczone wymieniają piwo, miód pity i wino, które w wieku XIII wyrabiać zaczęto już w niektórych okolicach, sprowadziwszy szczepy winne z zagranicy. Od czasu zaprowadzenia chrześciaństwa w Polsce, oddziaływały na nią wpływy zachodnie, bardzo widoczne, pochodzące wprost z Niemiec, lub też wciskały się pośrednio przez Czechy. Duchowieństwo świeckie i zakonne, z początku całkowicie cudzoziemskie, ale i znacznie później jeszcze liczące w szeregach swych cudzoziemców wielu, zaszczepiało w Polsce cy-wilizacyę i obyczaje nowe; czyniły tosarno małżonki Piastowiców, panujących w rozbitej na dzielnice Polsce ówczesnej, a o ile pochodziły z Niemiec, a bywało tak nieraz, szerzyły zwyczaje kraju swego ojczystego; osadnictwo niemieckie szczepiło i niemieckie obyczaje: a wszystko to wpłynąć musiało na kuchnię naszą, zbogaćając ją bądź rzeczami spożywcźemi, zwłaszcza ogrodowemi, bądź też sposobami przyrządzania potraw dotąd uieznanemi. K. w P. w w. XII, XIII i XIV, przynajmniej na dworach książęcych, biskupich i pańskich, bardzo niewiele różniła się od ówczesnej kuchni niemieckiej lub francuskiej, na które już oddziaływał wpływ włoski. Oddziaływanie wczesne K-i włoskiej i na naszą, początkowo tylko pośrednie, wzmagało się z czasem coraz bardziej, stając się później bezpośredniem, zwłaszcza od w. XII. Kazimierz W., nieumiarkowany w jedzeniu, a posiadający sprzęt stołowy bardzo drogi i zarazem wytworny, z pewnością byle jak na nim nie jadał, kuchnię zaś włoską miał sposobność poznać dobrze, bawiąc długo, gdy był jeszcze królewiczem, na dworze węgierskim. Pod panowaniem króla tego odbyła się w Krakowie słynna uczta Wierzynka, o której wspaniałości wystawnej pisze Długosz, ale ani słówkiem nie wspomina o potrawach i napojach na niej zastawionych. Na-

tomiast w rozporządzeniach Kazimierza W. przeciwko zbytkowi mieszczan krakowskich znajdujemy wskazówki cenne, acz skąpe, o sta-uie K-i u nas i o sposobie ucztowania. Ponieważ mieszczaństwo krakowskie ówczesne było przeważnie pochodzenia niemieckiego, więc też żyło i jadało wtedy na sposób niemiecki, byt długoletni w Krakowie Elżbiety Loki e t k ó w n y, matki króla Ł u d w i -ka, niewątpliwie przyczynić się musiał do umocnienia wpływu K-i włoskiej na naszą, a również panowanie wnuczki jej, J adwigi. O Kazimierzu Jagiellończyku pose l wenecki C ontar ini, bawiący w Polsce dwukrotnie, pisze najwyraźniej, że król ten zwykł był jadać obyczajem włoskim, więc z pewnością naśladowali go też dworzanie jego, oraz panowie, szczególnie małopolscy, przykład ich zaś odziaływać też musiał niewątpliwie na szlachtę, zwłaszcza zamożniejszą. Do osądzenia stosunków kuchennych u nas panujących na schyłku XIV w. i na początku XV, dostarczają nam materyału bardzo obfitego „Rachunki dworu króla Władysława Jagiełływydaire wzorowo przez Akademię Umiejętności w Krakowie pod redakcyą F. Piekosińskiego; dozwalają nam one wyrobić sobie pojęcie dosyć dokładne o sposobie żywienia się na dworze królewskim, począwszy od samego panującego, aż do sług jego najniższych. Więc do pewnego stopnia „Rachunki" dają nam obraz stanu K-i w P. u wszystkich stanów, żałować tylko trzeba, że zapomocą materyałów tak cennych poznać możemy jedynie rzeczy spożywcze i przyprawy w stanie ich surowym. Poślubienie Bony Sforza przez Z ygmun-t a I zapewniło K-i włoskiej zwycięstwo ostateczne u nas; była ona górą do końca w. XVII, a dopiero w następnym ustąpić musiała francuskiej, która ją pomału rugować zaczęła już od połowy XVII w., gdy w Polsce królowała i M a r y a K a z i m i e-taksamo

mu

rzecz-

w którym warzono ziele barszczem (lleracleum Sphondylium) z solą za-

dzających się dosłownie z takiemiż przepisami, umieszczouemi na końcu książki czeskiej „Ku-chafstwij", wydanej w Pradze po r. 1535, a przedrukowanej tamże w r. 1891, z czego wnioskować wolno, że „Kuchmistrzostwo" krakowskie było przekładem książki czeskiej, zawierającym kilka przepisów przyrządzania potraw „po polsku", przepisy te zaś nie różnią się nieomal wcale od podawanych przez ówczesną K-ę włoską, a zupełnie tosamo powiedzieć można i o przepisach innych, w książce czeskiej zawartych. W całości posiadamy tylko jedną książkę kucharską, o sto lat przeszło późniejszą, tj. Stanisława Cze r niecki e-go „Compendium ferculorum albo zebranie potraw" (Kraków 1682 i liczne wydania późniejsze). Książka ta zawiera przepisy przeważnie na sposób włoski, chociaż spotykamy w niej także już i francuskie, angielskie, węgierskie, holenderskie i inne.—Wogóle K. w P., wzorując się na włoskiej, przesadzała ją zawsze w stosowaniu przypraw korzennych, podobnie jak tosamo czyniła ówczesna K. niemiecka i francuska; dawała stale pierwszeństwo mięsu, rozporządzała zwierzyną różną, we Włoszech nieznaną, ale przyprawiała ją na sposób włoski; ryb morskich oraz innych z morza wyławianych stworzeń nie znała prawie zupełnie; innemi znów rzeczami, we Włoszech jadauemi, brzydziła się stanowczo, chociaż znów nie tak dalece, jakby się nie jedne-zdawać mogło; nie bardzo lubowała się w jarzynach i sałatach, ani też w rybach nych, pomimo że według świadectw zgodnych wielu cudzoziemców przyrządzać je umiała bardzo smacznie; sposoby te jej przygotowywania ryb nie różniły się wprawdzie zasadniczo od włoskich, ale były miłe smakowi ówczesnemu, ponieważ u nas do ryb nie szczędzono wina i przypraw najrozmaitszych, gdzieindziej skąpiej dodawanych. Nigdy też w K-i u nas ser tarty, jako przyprawa potraw, zarówno mięsnych, rybnych i mącznych, nie był tak rozpowszechniony jak we Włoszech, gdzie nim nieomal wszystko posypywano.—Dodać tu jeszcze wypada słów kilka o niektórych potrawach naszych narodowych dzisiejszych, z któremi się jednak nie spotykamy w K-i dawnej, albo w której nazwy ich oznaczają co innego niż dzisiaj. Nieomal do końca połowy pierwszej XVIII w. barszcz z buraków, tak dziś rozpowszechniony, nie był wcale znany; nazwa istniała wprawdzie już bardzo dawno, a o burakach wspominają „Rachunki dworu Władysława Jagiełły". Barszczem nazywała się dawniej polewka inna, także w w. XVI jadana powszechnie w Polsce, Litwie i Rusi, składająca się z rosołu sporządzonego na mięsie lub drobiu, zwane

kwaszone. Barszcz ten, uwarzony bez mięsa, zaprawiano także jajami, śmietaną, okraszano masłem, dodając niekiedy doń jagieł. Drugą polewkę, zwaną również barszczem, robiono podobnie jak dziś jeszcze, z mąki żytniej zakwaszonej, albo używano do tego otrąb, przyprawiano ją różnie, bądź jako jadło mięsne, bądź jako postne. Tylko o barszczu takim z mąki wspomina Czer niecki. Barszcze dawano za pokarm chorym, albo też używano ich na śniadanie, lub wieczerzę. Rozpoczynanie obiadu od zupy jakiejkolwiek, wogóle u nas, jak i gdzieindziej, nie było we zwyczaju aż do zapano-wauia kuchni francuskiej. K. dawna nie zna również kapuśn iaku, zaliczanego także przez niektórych do potraw narodowych naszych. Nazwę bigosu, pochodzenia dotąd nieustalonego, ale stanowczo ani polską, ani wogóle słowiańską, spotykamy już w wieku XVI, lecz nie oznaczała ona wtedy potrawy tejsamej, którą my dziś tak nazywamy. Bigos albo bi-gosek dawny był potrawą z mięsa, drobiu, zwierzyny, ryb, albo raków drobno pokrajanych, lub posiekanych, przyprawionych kwaskowato cytryną albo octem, sokiem winogron niedojrzałych (agrestem, jak go zwano z włoska), szczawiem, szpikiem, cebulą z korzeniami róż-nemi, czasem dolewano doń wina albo rosołu. W książce Czernie ckiego znajdujemy kilka przepisów na sporządzanie bigosów takich. O bigosie dzisiejszym z kapustą wspomina dopiero Kitów i c z, zowiąc go „hultajskim", żaden zaś z pisarzów wcześniejszych go nie zna; wyciągnąć-by zatem należało wniosek, że potrawa ta nie wcześniej jak za Augusta III rozpowszechniać się zaczęła, a prawdopobnie wtedy ją też dopiero wynaleziono. Jest to potrawa stanowczo polska, gdy tymczasem bigosy dawne noszą ua sobie piętno K-i włoskiej bardzo wyraźnej K. niemiecka niczego podobnego do bigosu z kapusty nie zna; choucroute garnie francuska oraz puchero hiszpański (por’ Olla podrida) są nieco zbliżone do bigosu dzisiejszego, chociaż z pewnością wzorem jego nie były. — O zrazach, także do potraw narodowych zaliczanych, nigdzie dawniej nie słychać; Czerniecki nawet nazwy tej nie zna, chociaż opisuje „suropiecki śpikowane i nie śpikowane", najzupełniej podobne do zrazów dzisiejszych niezawijanych, służące tylko jako dodatek do innych dań mięsnych. W sposób podobny wspomina o nich Wielądko w „Kucharzu doskonałym" (Warszawa 1783), ale nazywa je już „zrazami".—Potrawą naszą rzeczywiście bardzo dawną jest pieczeń huzarska, czyli właściwie husarska; pod nazwą tą spotykamy się z nią po raz pierwszy w wierszyku D. Bratkowskiego („Świat po części przeyzrany" [tak], Kraków 1697), ale rzecz sama jest niewątpliwie dawniejsza, a prawdopodobnie i nazwa również, sięgająca może czasów zaprowadzenia husaryi w wojsku naszem. Zdaje się, że „pieczenia z cebulą¹⁴, chwalona przez M. Re y a, niczem innem nie była. Czer-

Dr. J. P.

na

a. roi

niecki, niewymieniający wprawdzie z imienia pieczeni husarskiej, taki jej przyrządzania sposób podaje: „Cebule surowey, vśiekay tak drobno iako mak, zmieszay z młodem masłem, pieprzem, kładź w nakrawane gorące pieczyste, a day gorąco". Zatem pieczeń ta uchodzić powinna za potrawę narodową naszą, najlepiej z dawności swej wylegitymowaną.—K a r p i e z miodo wnikiera, cytryną, rodzynkami i winem warzone, do dziś u nas jadane, są przeżytkiem K-i włoskiej, niegdyś wszechwładnie u nas panującej, do niej także należy prosię i ozór na szaro, z winem, rodzynkami i migdałami szatkowanemi.—Figatele dawne, pulpety dzisiejsze, łazanki, frytaty, perduty, pasztety, torty, marynaty, salcesony, kalafiory, kalarepa, szparagi, karczochy i tyle innych nazw podobnych, bądź już dziś zapomnianych, bądź dotąd używanych, to wszystko świadki wymowne wpływu włoskiego na K-ę naszą; nawet tak pospolita u nas kapusta nosi dotąd nazwę włoską (cavolo capuccio) zlekka jeno przekręconą.

Kuchnie tanie, Ob. Społeczna pomoc.

Klichra, ob. K sieni ec.

Kucie koni, Ob. Podkowa.

Kucieńscy (Kucińscy) herbu Ogończyk, ród polski, gałąź możnego rodu Ogończyków, z Kutna w ziemi Gostyńskiej, jednego, zdaje się, pochodzenia z Kościeleckimi. Za protoplastę domu tego uważać należy Jana z Kutna, podkomorzego gostyńskiego, podpisanego w r. 1446-ym przywileju, danym przez Władysława, księcia mazowieckiego, kościołowi poznańskiemu. Syn jego, Mikołaj, mąż wielkiej powagi i wziętości wśród współziemian, przyczynił się najgłówniej do tego, że szlachta gostyńska po śmierci księcia Władysława rawskiego niebawem uznała władzę króla Kazimierza Jagiellończyka. Nagrodzony za to przez monarchę krzesłem wojewódzkiem łęczyckiem koło r. 1470, w godności tej niezadługo potem odprowadzał księcia Władysława na tron czeski. Zręczny dyplomata, skojarzył przymierze pomiędzy królami Kazimierzem, Maciejem węgierskim i Władysławem czeskim, posłował nadto kilkakrotnie do monarchów państw obcych, jako to do Ba-waryi i Brandenburgii, odwożąc władcom ziem tych zaślubione przez nich królewny polskie. Generał wielkopolski (1479 r.), następnie wojewoda poznański (1481 r.), umarł na tern o-statniem stanowisku około r. 1485, pozostawiając dwóch synów: Jędrzeja, kasztelana gostyńskiego (1496 r.), następnie wojewodę rawskiego (1501), zgasłego bezpotomnie, (podług Duńczewskiego miał on być nie synem, lecz bratem młodszym Mikołaja) i Jana, kasztelana sochaczewskiego (1490 r.). Synem wzmiankowanego był Stanisław, wojewoda rawski (1530 r.), a wnukiem Stanisław, podkomorzy gostyński, kilkakrotnie poseł do Szwecyi o oddanie niektórych miast i warowni, zabra

nycli przez Szwedów w Inflantach i Estonii, dzielny wojownik przeciwko Moskwie w latach 1581 — 82. Syn tegoż Jerzy, starosta kruświ-cki, a potem kasztelan gostyński (1650 r.), zamyka szereg senatorów tej możnej i krajowi zasłużonej rodziny, którą następnie wypadki dziejowe, niszcząc materyalnie, zepchnęły na stanowisko podrzędne. Kucieńscy istnieją dotychczas, rozrodzeni w Kr. Polskiem i w Gali-cyi i wylegitymowani ze szlachectwa w obu tych częściach Rzeczypospolitej. — Źródła: Długosz; Niesiecki; Duńczewski; Krasicki (przypisy do herbarza Niesieckiego).    D-

Kiicken Fryderyk Wilhelm, kompozytor niemiecki (* 16 list. 1810 w Bleckede —f 3 kwietnia r. 1882 w Szwerynie). K. kształcił się w teoryi muzycznej u Birnbacha w Berlinie (1832), u Sechtera w Wiedniu (1841) i HalevyVgo w Paryżu (1843); mimo to nie ujawniał w samych dziełach dużej biegłości technicznej. K. tworzył opery, sonaty skrzypcowe, wiolonczelowe i t. p., te jednak powodzenia nie miały. Natomiast wsławił się jako pieśniarz, może nie głęboki i nawet za tkliwy, ale melodyjny i przystępny nawet dla dyletantów; dlatego wszystkie jego pieśni szerokiej popularności dostąpiły w całej Europie.

Kucya (ros. Kutija, serb. Kucija, prawdopodobnie z greckiego, ale nieustalono źró-dłosłowu; podają Kodda pogrzeb, xoxvwv mieszanina z kaszy jęczmiennej, sera utartego i wina; a nawet nowrngr. xooxca boby). Rozpowszechnienie zwyczaju wśród Słowiańszczyzny obrządku gr.-wschodniego sprzyja poglądowi, że wyraz jest pochodzenia greckiego. K. jest to potrawa obrzędowa, składająca się z ziarna gotowanego (pszenicy, grochu, ryżu) z miodem, a niekiedy jeszcze z rozynkami, makiem. Zwyczaj rossyjski przypisuje tym częściom składowym znaczenie symboliczne: ziarno ma zwiastować przyszłe zmartwychwstanie, miód — słodycze życia tych, którzy będą zbawieni. K-ę podają tam w domu albo cerkwi podczas nabożeństwa żałobnego, a także w wigilię Bożego Narodzenia, N. Roku i Trzech Króli. Rzecz ciekawa, że na Litwie K-ą nazywają zarówno wilię jak i dzień cały: Kó-czios, Kuc,os, Kuczios, u Łotwy wilia Kukiu walcars—w wieczór K-i (por. także Kolberg „Mazowsze" V, 66) —prawdopodobnie wskutek oddziaływania kultury ruskiej. Zdaje się, iż o niej mówią „Pomn. dziej. wiek. śred." (XV 350) „pro medio choro auenate (owsianka) alias cvczau. K. istnieje także jako zwyczaj ludowy w obrębie Królestwa. W okolicach Pucha-czowa gotują na pogrzeb K-ę z makiem i miodem i stawią ją na misie blizko umarłego, a każdy z przychodzących, zmówiwszy pacierz jej kosztuje (Kolberg „Chełmskie" 1184). Występuje tutaj także podczas wieczerzy wigilijnej (około Tarnogóry i Szczebrzeszyna; Kolberg „Lubelskie" I, 322), pod Lwowem („Wisła" IV 78)

w oj.

na-

i w okolicach Augustowa.—Por. także „Prace filol." IV 835 (Podlasie Nadnarwiańskie); „Tyg. 111.“ I, IX, 78; „Kłosy" VII 351 (Podniestrze); „Zb. wiad. do antr. kraj." VI, 220, 301). To że K. jednocześnie jest potrawą obrzędową pogrzebową (na Polesiu wołyńskiem jest niezbędna podczas „dziadów**), oraz wigilijną, świadczy, że wieczerza wigilijna bierze źródło w obchodzie, który był poświęcony przodkom domu, ob. Wigilia. Odpowiada ona rodowodowo kluskom naszym z makiem i miodem, podawanym podczas wigilii. Użycie gotowanych ziaren — pierwotny sposób spożywania zboża—świadczy o starożytności tej potrawy (ob. Pieczy-

L. K.

Kucyk, ob. Koń.

Kucz Karol, literat polski (* 1815 roku w mieście Brzezinach—f 1892). Ukończywszy szkoły pijarskie w Warszawie, był urzędnikiem, naprzód w komisyi rządowej spraw wewnętrznych i duchownych,a następnie w najwyższej izbie obrachunkowej do 1864. Oprócz wielu pomniejszych artykułów, drukowanych w rozmaitych czasopismach, wydal oddzielnie: „ Próbki poetyczne" (Warszawa 1840) i „Pamiętnik Warszawy 1853“. Jego utwory dramatyczne: „Rodzina mazurska", „Król dziewosłębem". „Nowa miłość", „Suknia balowa", grywane były w teatrach warszawskich. W r. 1848 objął redakcyę „Kuryera Warszawskiego" i prowadził ją do 1863: W r. 1863 zesłany pod Ural. Po powrocie w 1866 założył nowe pismo pod nazwą „Kuryera Codziennego" i był głównym jego redaktorem i wydawcą. („Enc. Org." mniejsza).

Kucza, herb polski ob. Cielątko w a.

Kucza Eliasz, metropolita kijowski, obrządku wschodniego (1577—1579, f 1579). Pochodzenie jego mało znane. Miał być synem liii Jakimowicza (Joachima) K-y. Ów Ilia Jakimowicz w r. 1558 był namiestnikiem Wojny, (zapewne Wawrzyńca, s-sty pińskiego), następnie podstarościm pińskim (1563) i kobryńskim (1566). Andrzeja i Bohdanę K-ów małżonków, znajdujemy w powiecie grodzieńskim jako ziemian gospodarskich (Por. „Akty Izdaw. Wilensk. Kom." t. III str. 19', t. XVIII i XXI w indeksie osobowym). Była to więc zapewne ruska familia szlachecka, której gałąź przebywała w Kijowie, ale już, jak się zdaje, o zmie-nionem nazwisku na Kuczyńskich; tych dworzec szlachecki liczony był do najznaczniejszych w Kijowie w XVII w. (Kuczyńscy, ród szlachecki h. Ślepowron, osiadły na Podlasiu znany jest heraldykom, ale ci nie łączą go z K-mi). K. wstąpił na metropolię kijowską w r. 1577 po śmierci Jonasza Protaszewicza (ob.), którego był początkowo koadjutorem w sprawach zarządu majątkiem metropolii. Miał też być dworzaninem Stefana Batorego i dlatego łatwo uzyskał od króla potwierdzenie koadju-toryi z prawem następstwa po Protaszewiczu (w Malborgu, 33 wrześ. 1576 r). Rozkazał też król chorążemu wołkowyskiemu Pukszcie, aby Eliasza wprowadził do majątków metropolii kij., położonych na Litwie. Święcenia biskupie przyjął K. dopiero w r. 1577 i w tymsamym roku został przez patryarchę carogrodzkiego w godności metropolity potwierdzony. Krótkie jego rządy zaznaczyły się dobrą administracyą majątkową, do której znalazł znakomitego człowieka: Bogusza Hulkiewicza Chlebowskiego, miestnika przy cerkwi św. Zofii w Kijowie. Cerkiew tę wtedy pokryto dachem oraz wniesiono pretensye o dobra (sieliszcza) Filimow-szezyznę nad rz. Żwiżdzeuiem i Bahryuów nad Dnieprem, do tej cerkwi należące. Uważają K-ę za poprzednika ideowego R a h o z y, metrop. kij. (ob.), który walczył w obronie swobód kościoła greckiego przeciw łacinnikom; tego Ra-hozę, czerńca, przeprowadził K. na archiman-drytę monasteru mińskiego, pod wezwaniem Wniebowstąpienia, mimo że Stefan Batory mianował był na tę godność Stefana Dostojewskiego, łacinuika (wrzesień 1577). Jak inni metropolici kijowscy, przebywał K. przeważnie na Litwie w Nowogródku; następcą K-a był Onizy-for Dziewo czka (ob.).—Por, art. J. Bartoszewicza w „Enc, Org.“ większ. t. XVI. Ąb- K-Kucza, m-sto w chińskim Turkiestanie wscli., pod 41° 37' pin. szer., a 83°31' wsch. dł. od Gr. na drodze z Kaszgaru do Hami i nad rz. Kunghei-Koksu; ważne pod względem handlowym i strategicznym, twierdza przez Jakub-chana wzniesiona; 14000 m-ców. W dolinie rzeki pokłady miedzi, saletry i soli ammonia-kalnej.

Kuczaba, Kuczawa, herb polski, ob. Pap r zy c a.

Kuczalska-Reinschmidt Paulina Marya, zasłużona działaczka na polu obrony praw kobiecych (* w Warszawie 1860 r.). Sprawą kobiecą zajmowała się od r. 1879. Pierwsze artykuły swoje drukowała w „Echu", potem w „Przegl. Tygodniowym", „Świecie", „Tyg. Illustrowanym", „Ogniwie". W 1895 —1898 redagowała we Lwowie „Ster", dwutygodnik poświęcony pracy i społecznej działalności kobiet, i wznowiła to wydawnictwo (jako miesięcznik) w r. 1907. Pisywała do czasopism feministycznych cudzoziemskich. Oddzielnie ogłosiła broszury: „Nasze cele i drogi" (Szkic programowy), „Młodzież żeńska, a sprawa kobieca", „Wyborcze prawa kobiet". W wydawnictwie zbiorowem „Głos kobiet" (Kraków 1903) zamieściła „Zarys historyi ruchu kobiecego". W „Haudb. der. Frauenbewegung" (wydawnictwo Heleny Lange i Gertrudy Baumer) zamieściła artykuł: „Der Stand der Frauenbildung in Polen". Napisała sztukę dramatyczną „Siostry", graną w Teatrze Małym w Warszawie 1906 r. i wydaną w edycyi książkowej (w dodatku do „Steru" 1908). Działalność pisarska nie wyczerpuje ani pracy, ani zasługi K-ej.

S. P.

.1. F (i.

h. K

(„Słów. Geogr.").

1525 —f 1573),

war-

Był je-

Jeszcze w r. 1882 podawała K-a do zatwierdzenia władzy pierwszą ustawę Stowarzyszenia pracujących kobiet, była współzałożycielką III szwalni dla kobiet (przy Tow. Dobroczynności w Warszawie), Bazaru wyrobów kobiecych, Komitetu Damskiego przy Tow. opieki nad zwierzętami. Zaiuicyowała uczczenie Orzeszkowej, jako autorki „Marty", którego trwałym wyrazem jest fundusz im. Orzeszkowej przy Kasie pomocy dla osób pracujących na polu naukowem im. Mianowskiego, przeznaczony na zapomogi dla kobiet pracujących na polu naukowem. W r. 1894 była współzałożyćielką „Delegacyi pracy kobiet", następnie „Koła kobiet" przy T-stwie popierania przemysłu i handlu w Warszawie; jest przewodniczącą tego Koła. W r. 1905 powołała do życia, przy u-dziale kilku innych działaczek feministycznych, „Związek równouprawnienia kobiet polskich", którego organem jest „Ster". Jest przewodniczącą „Związku'* a redaktorką ,,Steru“. Wygłaszała liczne odczyty w sprawach kobiecych, uczestniczyła w kongresach kobiecych wszechświatowych i była współzałożycielką Unii kobiecej powszechnej w r. 1889. Por. „Kobie-ta“, a także Posner: „Lettre de Pologne'*, (,Rev. de Morale Sociale**, Genewa 1900)..

Kuczan, m-sto w Persyi prow. Chorasam w urodzajnej i gęsto zaludnionej dolinie At reku (ob.), 1255 m. npm., 10 —12 tys. m-ców, przeważnie Kurdów, trudniących się handlem wełną, futrami, końmi i bronią. K. jako punkt panujący nad dolinami Atreku i Keszefu, ma ważne znaczenie strategiczne. Trzęsienie ziemi w latach 1893 i 1895 zniszczyło K.; o 12 kim. od niego założono nowe m-sto Nasir, dokąd przeniesiono- wszystkie władze i instytu-cye.

Kuczanie, przez kronikarzy nazwani Gu-duscani, Go dusza ni, plemię bułgarskie, sąsiadujące niegdyś z pokrewnemi sobie Bra-niczewcami na niższych Morawach, lubo Raczki uważa ich za Gadczan, plemię chorwackie, zamieszkujące żupę gacką (na byłem Pograniczu Wojskowem, około Otoczaca). Opuściwszy dawne pod względem geograficznym ściśle nie określone siedziby, mieli oni jakoby osiąść w Chorwacyi jako poddani księcia Borny (wiek IX). Przyłączeni zostali z czasem do Bułgaryi, a w r. 1019 przeszli pod panowanie Bizantynów, następnie do Serbów (w XII w.), a w XIII w. wrócili do Bułgarów, póki znowu car serbski Stjepan Dragutin nie przyłączył ich do swego państwa (1275 r.), W XV w. K. byli w mocy Węgier. Dziś mieszkają w królestwie serbskiem, niegdyś w krainie bułgarskiej kuczewskiej czy kujaczewskiej od Ku-czewa, Kuczajewa.—Erhard: Annales Fuldenses (Pertz M. G. t. I). Smićiklas Sade „Poviest hrvatska I" (Zagrzeb 1882); „Arkiv za povie-Stnicu jugoslaw," IV 274.

Kuczbaja (z niem. Kotze, gruba tkanina kosmata, oraz z dolnoniem. buje, sukno, kosmata tkanina wełniana). Z grubszej i kolorowej szlachta uboższa i mieszczanie nosili kapoty, z cieńszej—podszewki do płaszczów zimowych, kobiety zaś spódnice i kaftaniki (na Ukrainie spódnica ze stanikiem zszyta nazywa się kucbajką, kacabajką zaś kubrak watowany). Za Jana III Sobieskiego w modzie była K. czerwona.

Kucz Behar (ang. C o o c h B e h a r, Kuch Behar), państwo hołdownicze w Bengalu, między 25° 58' i 26° 82' szer. płn. a 88° 48' i 89°55' dł. wsch., ograniczone zewsząd posiadłościami brytańskiemi; 3 385 kim. kwadr., 580 tys. m-ców (przeszło 400 tys. Hindów, 170 tys. mahometan). K. B. jest doskonale nawodnione spławnemi rzekami; na wywóz wydaje: ryż, pszenicę, tytoń, jutę. Natomiast przywożą: cukier, sól, towary galanteryjne. Wyrób surowego jedwabiu i materyałów jutowych. Ludność należy przeważnie do szczepu Kocz lub Radbensi. K. B. przerżnięte jest koleją żelazną, prowadzącą od Gangesu do Himalajów. Główne miasto K. B., nad rz. Torsza; 12 000 m-ców.

Kuczbork al. Kuc z borek, osada miejska, dawniej m-ko, nad rz. Przylepnicą, pow. Mławski, gm. Zielone, o 19 w. od st. kol. Mława. Kśł. parafialny murowany, zbudowany na miejsce pierwotnego w 1748 r. przez Bohdana Mostowskiego, kaszt, płockiego; szkoła początkowa, urząd i sąd gminny, 6 jarmarków, poczta w Szreńsku; 2000 m-ców. Starożytna ta osada była własnością książąt mazowieckich, z których Ziemowit płocki w 1384 r. sprzedał K. Jędrzejowi z Radzikowa, kaszt, dobrzyńskiemu, przemianował na miasto i nadał prawo chełmińskie. Położony na krańcu rozległych blót, pozostał lichą mieściną. Miejsce urodzenia Walentego Kuczborskiego (ob.), teologa i prozaika z XVI w.

Kuczborski Walenty ( pisarz i kaznodzieja polski XVI w. Niesłusznie łączą go w jedną osobę z Walentym z Kucbora, zakonnikiem kanoników regularnych. K. pochodził z Kuczborka, w płockiem, z rodziny szlacheckiej. Od 1545 r. kształcił się w akademii krakowskiej; do teologii i filozofii przykładał się w Rzymie, gdzie został kapłanem. Był jednym z wielbicieli Stanisława Hozyusza i przez jakiś czas jego przybocznym sekretarzem. Po powrocie do kraju otrzymał godność archidyakona pomorskiego, później kanonika mińskiego, naostatek krakowskiego, dnym z najzdolniejszych filarów reakcyi katolickiej i odrodzicieli pobożności i gorliwości wśród kleru katolickiego. Powołany do dworu królewskiego, używany był przez Zygmunta Augusta do korrespondencyi zagranicznej. W sile wieku, zakończył życie w Krakowie od grasującej morowej zarazy. Miał odznaczać się łagodnością charakteru i lieznemi przymiotami

ducha; słynął jako człowiek bardzo uczony, i niów i biednej ludności miast pruskich. On pier-zwłaszcza biegły w językach starożytnych. Za wszy miał jakoby wprowadzić Jezuitów do Bydgo-życia K-a wyszedł jego „Katechizm albo nau- szczy, napewno zaprowadził pierwszą inisyę ka wiary i pobożności chrześciańskiej“ (Kra- jezuicką w Malborgu. Fundacya (Warszawa ków 1568 folio; wyd. 2-e p. t. „Katechizm rzym- 18 sierpnia 1618) składała się z 10 tys. zło-ski według uchwały Soboru Trydenckiego" 3 tych, zapisanych na rzecz ubogich, zwłaszcza tomy, Jasło 1866). K. wydać miał wiele dzieł polemicznych przeciw różnowiercom i wygłosił wiele kazań, które, jak zapewniają współcześni, odznaczały się niepospolitem krasomów-stwem i proroczem namaszczeniem. Prace te dotąd nieznane. Z rękopismu bibl. jagiellońskiej (JMs 82) ogłoszono, bardzo nieudoluie: „Wykład na Lament Jeremiasza" fPoznań 1843). Jest to ogromnie cenny zabytek naszej literatury złotego wieku, czystością bowiem i wybornością polszczyzny dorównywa najznakomitszym płodom tego okresu. Na długo przed Skargą, K. przepowiada smutne losy kraju. Sobieszczański (Eticykl. powsz. Orgel. XVI 405) podaje, że w Bibliotece Jagieł, znajdują się dwa dzieła K-a: 1) „Przestroga przeciw konfederacyi do króla Augusta 1569 (?); 2) „Concilium Triden-tinum sub Pio papa ąuarto anno 1562 cele-bratum" (folio str. 252); Wisłocki w swym katalogu rękopisów prac tych wcale nie wymienia. Biblioteka owa posiada listy Hozyusza, pisane ręką K-a (61—63, 160    162), nadto

studentów, i z budynku (dawniej szkoła krzyżacka), znajdującego się przy kościele farnym św. Mikołaja. Jezuici mieli obowiązek zato udzielać pomocy w posługach parafialnych; o budynek wiedli spory z magistratem malbor-skim jeszcze w końcu XVIII w. Prześladowanym w Toruniu Jezuitom nie dał K. upaść; na sejmie pruskim w styczniu r. 1615 zapowiedział, że nigdy do tego nie dopuści. Dokumentem z Lubawy 18 listop. 1618 r. oddał im na własność szkołę i bursę chórzystów w Toruniu, w tymżesamym roku zatwierdził legat ksieni Benedyktynek chełmińskich Morteńskiej — na rzecz seminaryum dla świeckich kleryków w Toruniu. W r. 1620 uzyskał od króla dekret, dozwalający w Toruniu noszenia publicznie do chorych wijatyku. Jezuitów wprowadził także do Grudziądza, jako kaznodziejów i misyonarzy przy kościele farnym (r. 1622); otrzymali 10 tys. złotych na utrzymanie i kaplicę Działyńskich przy tym kościele, później cały kościół parafialny wraz z majątkiem do niego należącym (r. 1624). W kolegium jezu-ickiem w Grudziądzu umieszczono na ścianie dolnego krużganka portret K-go Jako biskup spełnił K. jedną misyę polityczną: był wyznaczonym przez sejm do komisyi mitawskiej w ks. kurlandzkiem i semigalskiem (Kat. Bibl. Oss. t. I str. 230); podobno spełnił ją zaszczytnie. Testament sporządził 13 grud. 1623 r., zapisując Jezuitom w Toruniu 10 000 złotych, tyleż na bursę i 5 000 na ubogich. Bursa miała pozostać podopieką Jezuitów; było życzeniem biskupa, aby się zwała „Kucboriana", aby przedewszystkiem uwzględniała kandydatów z familii biskupa. Kolegium malborskie otrzymało 10 000 złotych na utrzymanie, a na żywienie ubogich 5 000; kol-legium zaś grudziądzkiemu 6 000 złotych na własne potrzeby, a 4 000 na ubogich legował. Resztę majątku miał K. zapisać kr. Zygmuntowi III. Zmarł przed promocyą na biskupstwo płockie, z którego usunął się był Henryk Firlej (ob.), otrzymawszy arcybiskupstwo gnieźnieńskie (6 marca 1624). W tym mniej więcej czasie zeszedł ze świata K.; mowa pogrzebowa przechowała się w zbiorze rękopisów Bibl. Jag. pod N. 4167. Liter.: Niesiecki „Korona polska" wyd. Bóbr. t. V; Łętowski „Katalog kanoników Krak."; Załęski Stan. ks. jez. „Jezuici w Polsce" t. IV, cz. II i t. IV cz. III

At). Kł.

w „Hosianach" niektóre akty i relacye spisywał K. (ob. JM> 154; 1098). Dwa listy K-go do Karnkowskiego w zbiorze pism tego ostatniego „Epistolae" L II Ep. 51—52); korespondencya K-go z Kromerem (167 listów) w Bibl. Jagiell. rkps nr. 28. —O K-m pisali: Muczkowski J.

(„Dwutygodnik literacki" 1844    I); Sozański

„Kuczborski i Skarga rozpatrywani pod względem języka" (Wiedeń 1859); Mecherzyński K.

M. G y.

„Historya wymowy.." II 64—65.

Kuczborski Jan, biskup chełmiński r. 1614 —1624, pochodził z rodziny szlacheckiej h.

Kuczborski Stanisław, malarz siostrzeniec Maksa i Aleksandra Gierymskich (* 1870 w Warszawie), studya odbywał w krakowskiej

Ogończyk, osiadłej w Płockiem. Znaczenie tego rodu podniósł Walenty K., dostojnik kościelny; musiało ono wpłynąć na promocyę Jana, który w r. 1606 jest scholastykiem gnieźnieńskim i sekretarzem królewskim. Wyznaczony wtedy jako komisarz królewski do załatwiania sprawy wypędzonych z Torunia Jezuitów, gorąco bronił tego zakonu, którego do końca życia pozostał przyjacielem i dobrodziejem. Po szczeblach hierarchicznych kanonika krakowskiego w r. 1608, proboszcza katedralnego w Krakowie w r. 1610; posunął się w r. 1614 na b-stwo chełmińskie po śm. Mac. Konopackiego (ob). K. dążył do zdobycia jaknaj-większych środków materyalnych, w celu zasilenia Jezuitów w ich walce z herezyą w Pru-siecli. Podobno doszedł do pół miliona złotych Kraków 1904). gotówki; co miał w przeważnej mierze świetnemu administratorowi, Sebast. Krzywkow-skiemu (ob.), do zawdzięczenia. Pieniędzy tych używał na wspieranie kolegiów jezuickich Akademii sztuk pięknych pod kierunkiem prof. w Prusiech, oraz na fundacye dla ubogich ucz- j Unierzyckiego i Wyczółkowskiego,

Wielka fcncykl. Uluitr. Ser. I Tom LXI. Ze*z. 327a

K. B.

I).

Red.

Jn. D.

Hr.

Red.

gdzie otrzymał medal srebrny za obraz p. t. Matka. Na wystawie konkursowej Tow. Zachęty Sztuk Pięknych w Warsz. otrzymał pierwszy list pochwalny za obraz Pogrzeb w r. 1904.

Kuczera, herb polski. Na tarczy cztero-dzielnej w polach I i IV, złotych - czarna ptasia noga, trzymająca w szponie winne grono czerwone na gałązce z dwoma listkami zielo-nemi; w II i III, czerwonych—pół srebrnego konia. Nad tarczą dwa hełmy: nad prawym ptasia noga z winnem gronem w lewo; nad lewym pół konia. Labry przy pierwszym hełmie czarne, podszyte złotem, przy drugim czerwone, podszyte srebrem. Nadany wraz z nobilita-cyą i przydomkiem „von Traubenthal“ Franciszkowi Kuczera, c. k. radcy i staroście obwodu bełzkiego w Galicyi w r. 1778. —Z r ó d 1 a: Hefner; Rietstap; Arinorial generał.

Kuczewski Stanisław, poeta polski, o-głosił w r. 1881 (Lwów) poemat na tle przyrody Krymu p. t. „Helena". Utwór ten nie u-zyskał uznania u czytelników i krytyki.

Kuczi, małe plemię albańskie, dziś zserb-szczone, wyznania rzymsko-katolickiego. Mieszkają na Czarnogórzu, do którego K. północni, przyłączeni zostali w r. 1849, południowi zaś w 1877 i 1880 r. Obliczają ich na 15 000. JF-G

Kuczki hetmańskie, ogrodzenie około drzew, sadzonych na szlakach, po obu stronach dróg pocztowych na Ukrainie. —J. Karłowicz „Słów. gwar pols.“.

Kuczki, święto żydowskie, ob. Su kos.

Kuczkiewicz Stanisław, muzyk-amator (* 1864 w Wieliczce). Po ukończeniu szkół stu-dyował górnictwo w Leoben. Obok pracy zawodowej uprawiał stale muzykę i pod kierunkiem Wład. Żeleńskiego prowadził studya z harmonii i kompozycyi. Zdobył trzy nagrody na konkursach muzycznych. Na konkursie „Kur. Codziennego" Warsz. za „Pieśń żałobną" na chór męski a ccq)ella, następnie zaszczytną wzmiankę za „Serenadę" na konkursie lwowskiego Tow. Śpiewaczego i wreszcie w r. 1897 nagrodę za pieśń na chór mieszany na konkursie „Lutni" warszawskiej. Mieszka stale we Lwowie.

Kuczko Stiepan Iwa nowie z, bojar suzdalski; posiadał dobra nad rz. Moskwą. Ju-ryj Dołhorukij, przejeżdżając przez jego majątek, kazał zabić K-ę za jakieś przewinienie, zagrabił jego posiadłość i założył tam miasto, zwane pierwotnie Kuczkowem, następnie Moskwą (ob.). Dzieci K-i zabrał Jerzy ze sobą i z córką jego Ulitą ożenił swego syna, Andrzeja.

Kuczkowski Jan, pisarz w. XVII. Pod Korsuniem dostał się do niewoli. W swojem „Onirocritica" (Kraków 1621) opisuje żywot Woj. Giebułtowskiego z Koziegłów, który posłował do ces. Rudolfa i do Anglłi, oraz podaje ciekawe szczegóły o życiu wojskowych ówczesnych.

Kuczkowski Tomasz (* 1786 —f 1843), prezydent Akademii wileńskiej med.-chirurg. Rodem wołyniak, z rodziny szlacheckiej, herbu Jastrzębiec, do medycyny przykładał się w Petersburgu, uzyskawszy tam 1807 r. stopień lekarza pierwszej klasy i złoty medal. Został lekarzem batalionowym w lejbgwardyi artyleryi, a 1812 r. sztabslekarzem, zaliczony do świty W. ks. Konstantego; w 1817 r. mianowany głównym lekarzem korpusu litewskiego, szóstego. W następnym roku pozyskał stopień doktora medycyny, a 1828 r. objął stanowisko generał-sztabslekarza armii pod komendą W. ks. Konstantego. W 1832 r. obejmuje naczelnictwo szpitali w królestwie, a niebawem otrzymuje nominacyę na p. o. prezydenta Akademii wileńskiej medyko-chirurgicznej, w roku zaś 1834 zostaje zwierzchnikiem jej aktualnym. Wybór rządcy tej jedynej instytucyi, która ocalała z pogromu, społeczeństwo przyjęło bardzo życzliwie. Pierwsze kroki K-go w zarządzie były wielce dodatnie, usunął bowiem kreaturę Pelikana, Naksionowicza, okrytego powszechną wzgardą, oraz kilka podrzędnych figur i starał się rządzić sprężyście i sprawiedliwie. Atoli rychło K. poszedł za prądem reakcyi, wiejącym z Petersburga, i nie odpowiedział pokładanym nadziejom. Biurokratą był do szpiku kości; wyszła na jaw jego pycha, zarozumiałość, gbu-rowatość odstręczające profesorów. Wśród młodzieży zaprowadził dyscyplinę wojskową i prześladował każdy objaw współżycia koleżeńskiego, nie mówiąc o stowarzyszeniach. Studenci nie cierpieli K-go, który zachowywał się jak minister, a nie jak opiekun. W czasie sprawy Szymona Konarskiego nietylko nie bronił skompromitowanych akademików, ale z najfatalniejszym serwilizmem oddawał na pastwę powierzoną sobie młodzież. K. zmienił system dawania stypendyów uczniom, wychowującym się na koszt skarbowy; z rozporządzenia ministra zaprowadził dla nich internat, a raczej koszary. W 1840 r. gdy studenci, najgorzej żywieni, podnieśli protest, żandarmerya wileńska uknuła z tego urojony spisek polityczny i mnóstwo młodzieży dostało się do więzienia, gdzie przebyło bardzo długo, póki oczywista prawda nie przekonała szlachetniejszych Rosyan o nadużyciach. Pod koniec tego roku K. opuścił swe stanowisko, gdy poznał, że byt samej akademii jest już zagrożony. Jedno, co można poczyty-N wać za zasługę K-u: że sam, jako człowiek u-czony, starał się podtrzymać na wysokim stopniu stan naukowy instytutu, co przy świetnym składzie profesorów udało się znakomicie. K. ostatnie trzy lata życia przebywał w Warszawie. Był członkiem towarzystw lekarskich w Warszawie, Wilnie i Moskwie. Kośmiński niesłusznie twierdzi, iż był obrany członkiem towarzystwa przyjaciół nauk w Warszawie. Prace drukiem ogłoszone: „De magnetismo animali" (Warszawa 1819; dedykacya Staszicowi); „O epi-

L. J.

D.

I, K.

demicznem zapaleniu oczów, w szczególności o tej epidemii, która w garnizonie warszawskim panowała" (Warszawa 1822; tosamo w „Journal der Chirurgie" Graefego i Walthe-ra 1822 i w „ Wojenuo-medjicjinskij żurnał" 1823); „Die Ruhrepidemie im Sommer 1826“ („Leo Magazin" I) „Angina pectoris" („Wojenno-medic. żurnał" 1844 IV); „Historiae rei medicae in imperio Rutheno adumbratio" („Collectanea" Wilno 1838, str. 1—34).--Wójcicki „Cmentarz powązkowski" III 149; Kośmiński „Słownik le-karzów pols." 253; Bieliński „Stan nauk lekarskich" 1889"; Krasiński Ad. Stanisław bp „Wspomnienia" (Kraków 1901); Roszkowski „Notatki rękopiśmienne".

Kuczkowskich hrabiów herb. Na tarczy sześciodzielnej w polu I, błękitnem —w środku podkowy złotej ocelami do góry krzyż kawalerski srebrny (herb Jastrzębiec); w II, czerwo-nem—strzała srebrna przekrzyżowana, u dołu rozdarta (herb Kościesza): w III, czerwonem — strzemię złote (herb Strzemię); w IV, ściętem od góry, złotem—pół orła czarnego, od dołu czerwonem trzy kamienie złote (herb Sulima); w V, czerwonem—łabędź srebrny w lewo (herb Łabędź); w VI, srebrnem—jeleń czerwony (herb Brochwicz). Nad koroną hrabiowską 4 hełmy u-koronawane: nad pierwszym łabędź w lewo, nad drugim jastrząb w lewo z podkową i krzyżem w szponie, nad trzecim ogon pawi, nad czwartym pół orla czarnego. Labry przy pierwszym i czwartym hełmie czerwone, podszyte srebrem, przy drugim błękitne, podszyte zlotem, przy trzecim z prawej strony czarne, z lewej czerwone, podszyte złotem. Tarczę podtrzymuje dwóch rycerzów zbrojnych w hełmach ukoronowanych, zamkniętych, o la-brach czerwonych, podszytych —pierwsze srebrem, drugie złotem; prawy z trzema, lewy z pięcioma czerwonemi piórami strusiemi; każdy z rycerzy ręką wolną trzyma tarczę okrągłą. Nadany wraz z tytułem hrabiowskim państwa austryackiego d. 30 stycz. 1807 przez Franciszka I Andrzejowi K-mu, b. szambelano-wi Stanisława Augusta, z rodziny mazowieckiej z Kuczkowa, herbu Jastrzębiec. Potomstwo rzeczonego Andrzeja wygasło po mieczu w r. 1878.—Źródła: Borkowski; Gritzner i Hilde-brandt.

Kuczma (z węg. Kucsma, czapa futrzana; termin istniejący u Chorwatów i Słowaków), czapka futrzana. Tego terminu używa jeszcze lud nasz, zwłaszcza górale; niekiedy w znaczeniu przenośnem posługują się nim na Litwie, gdy mowa o rozczochranych włosach na głowie. Termin spotyka się u nas już za czasów Zygmunta Augusta. Panowie do atłasowej szuby używali K-y sobolowej, modry kolor na jej wierzchu był wtedy przyjęty. Na koronacyi Henryka Waleryusza Francuzi dziwili się naszym kowanym butom i K-om (Stryjkowski). K-ą (Kutsma) zwała się czapka futrzana bez daszka, z pióropuszem, u huzarów węgierskich, usunięta w r. 1872.

Kuczmański szlak, Ob. Czarny szlak.

Kuczmerka, także Kuczmorka, Krucz-morka, Słodyczka, Słodziłka, u ogrodników Cukrowe korzonki (Sium Sisarurr

L.), po niemiecku Kritzelmohre (stąd nazwa polska) i Zućkerwurzel\ po francusku Chervi$; roślina okryto-zalążkowa, dwuliścienna, baldasz-kowata. Korzeń ma żółtawy, na przekroju śnieżno-biały, mięsisty, z rdzeniem drzewiastym, nitkowatym, przebiegającym wzdłuż środkiem; kształtu jest bulwiastego, na palec gruby, do 6 cali długi, poprzecznie obrączkowato poprze w ężony kilkakrotnie; dokoła otaczają go korzonki dodatkowe, uboczne, pałkowate, 2— 3 cali długie. Korzenie te, zawierające wiele cukru, posiadają smak słodki i bywają jadane. Łodyga prosta, okrągła, dorasta do 3 stóp wysokości. Liście z korzenia wyrastające są pierzaste, na łodydze trójsieczne, lancetowate. Kwiatki drobne, białe, pięciopłatkowe, o pięciu pręcikach, tworzą baldaszki półkuliste, składające się z 12-u promieni. Owocki są podobne do nasion kminu polnego. — K. rośuie dziko na Ukrainie i dalej na wschód aż do Chin i Japonii; w Europie środkowej i zachoduiej hodowana bywa w ogrodach, jako roślina warzywna.—K-ę znali już Rzymianie, jadający korzenie jej za przysmak; Pliniusz (ob.) opisał ją pod nazwą Siser („Natar. Hist." Księga XIX, rozd. 5), podobno rosła wtedy dziko w o-kolicy Renu dolnego, gdzie się jej dziś już nie napotyka w stanie tym, bez hodowli ludzkiej. K., dziś zapomniana zupełnie, przed wiekami należała u nas do jarzyn wiosennych, jadanych często już w wiekach XIV i XV, jak o tern świadczą „Rachunki dworu Władysława Jagiełły*, ale i później spożywano ją chętnie przyrządzając rozmaicie. Z „zielnika" Szymona Syreniusza (Kraków 1613) dowiadujemy się o niej, że „Kucmorka iest iedna ia-rzyna z tych, których do iedzenia używamy... V nas w Polsce, a zwłascza w Krakowie bywa od Ogrodników w ogrodach śiana. Indźiey iey nie znaią, czasu Postu wielkiego iey śiła używaią... Pospolicie bywa z Ryżem warzona z Rozynkami, Bywa także miasto ryb smażona w maśle, albo w oliwie, pierwey ią, warzyw-szy, potym w mące pszeniczney, albo w ćie-śćie do tego vezynionym z iaicy obwarzona, na masło, abo oliwę gorącą kłńdźiona, trochę soli a pieprzem potrzązszy. Drudzy nie warzą iey naprzód, ale surową smażą aż przyru-mienieie dobrze, potym na mięso kładą y warzą ją tak dobrze aż do zmiękczenia, trochę mąki pszenney rozkłoóiwszy abo przybiwszy dla gęstszey polewki albo chleba białego z cukrem nń tarce vtartego. Pieprzu tartego trochę, to wespół przywarzywszy będźie potrawa barzo osobliwa. Suchotnym ludźiom potrawa barzo użyteczna: ochędożywszy korzonki, w ta-

Dr. J. P.

J. F. G.

lir.

Kr.

Hr.

Hr.

Ą. B

larki pokraiac, y w słodkim mleku, świeżo od-doionym warzyć aż zmięknieie, potym przez śit-ko przebić... Może z Kucraorki sałatę uczynić: ochędożyć korzenie, vwarzyó ią dobrze, drżenie powyimować, y w wodźie chędogiey źim-ney wychłodźić, w miarę osolić, z octem y o-liwą przyprawić".

Kuczska nabija 'powiat) na Czarnogórzu, w pobliżu starożytnego Medunu (Medeon, inaczej Livia). Mieszka tam bitne plemię albańskie Kuczów, wyzn. rzymsko-katolickiego, dziś przeważnie zesłowiańszczonych; są o nich wzmianki w dokum. XV w.

Kuczuk, jezioro, gub. Tomska, okrąg Bar-naulski, step Kułundyński; 20 wiorst długie, 12 szerokie, 37g saż. głębokie, brzegi nizkie, piaszczyste. Woda j-ra obfituje w lecznicze sole mineralne. Corocznie przybywa tu około 500 chorych na kuracyę. Do jeziora wpada t. n. rzeka 70 wiorst długa, 5 —10 saż. szeroka.

Kuczuk - Kainardży, także Kuczuk - K., wieś w Bulgaryi, na płdn.-wsch. od Sylistryi, nad granicą Dobrudży. Dn. 21 (10 st. st.) lipca 1774 r. stanął tu, po klęce tureckiej d. 20 czerwca pokój między Rossyą a Turcyą, którym zakończyła się wojna od r. 1769. Miał on doniosłe znaczenie dla Polski, a Turcyę strącił ze stanowiska W. mocarstwa. Ob. Pokój w K.-K.

Kuczuk Me i nder, rzeka w Azyi Mniejszej, ob. Kaystros.

Kuczum, chan sybirski, Szejbanida (ob. S z e j-b a n), syn Murtazy. W r. 1563 K., mszcząc się za śmierć dziada, zabił Jedygera, zajął m-sto Sybir i stał się panem wszystkich ziem wzdłuż rzek Irtysza i Tobola. Zagarnąwszy carstwo sybirskie, K. płacił nadal jasak (ob.) i nawet wysłał do Moskwy tysiąc soboli (1571). Ukończywszy wojny z innymi władcami syberyjskimi, podstąpił pod Perm, co dało powód Nogajcom i Czeremisom do rokoszu przeciw Moskwie. Pod koniec 1581 r. K. wytrzymał natarcie Jermaka pod górą Czuwaską, lecz w niespełna miesiąc został przez Kozaków pobity. W r. 1584 Jermak wkroczył do Iskieru, stolicy, ale K. niebawem pobił Jermaka. W r. 1591 wojewoda Włodzimierz Masalskij-Kolcow zadał klęskę K-i. W r. 1595 K. został wygnany z Sybiru przez w-dę Domożyrowa, ale walczył dalej. W r. 1598 w-da Wojejkow zadał K-i porażkę ostateczną: cały jego oddział poległ, rodzina poszła w niewolę do Moskwy, sam K. ledwie uszedł cało. Tułając się po stepach w okolicy górnego Irtysza, K. żył z kradzieży bydła Kałmuków; ratując się przed ich zemstą, zemknął do No-gajców, którzy go zabili.

Kuczurnowe horodyszcze (Iskier, Sybir), zwaliska rezydencyi cara Kuczuma (ob.), 18 w. od Tobolska, w pobliżu wielkiego traktu syberyjskiego, na stromym brzegu rz. Irtysza, przy ujściu Sybirki. Ocalała tylko część wału, rowu i kilka mogił.

Kuczun (Guczen), m-sto w Chińskiej Dżungaryi, przy drodze z Kuldży na wschód do Barkulu, miejsce składowe dla handlu chińsko-rosyjskiego.

Kuczwarewicz Marcin, wierszopis XVII w. Z niezliczonych wierszy, historycznych i satyrycznyeh, jakie Pilawce, Zbaraż i Berestecz-ko spłodziły, jego „Relacya expedycjej zbaraskiej w r. p. 1649 przeciw ChmieluicKiemu rytmem polskim... r. p. 1650 przełożona" (Lublin, Wieczorkowicz), a księciu Wiszniowieckie-mu (Jarenie) poświęcona i tegoż zasługi ciągle sławiąca, jedna z najsuchszych—rzeczywiście tylko goły przekład dyaryusza oblężenia w rymy podłe. W literaturze o Chmielnickim (por. rozprawę Iwana Franko „Chmielniszczy-na 1648—1649 rokiw w suczasnych wirszach", Lwów 1898 w „Zapis. Towarz. Nauk. im. Szewczenki" t. XXIII i XVIV) zajmuje K. jedno z miejsc ostatnich; mimo to zawiera i jego relacya niejeden szczegół ciekawy (o czarownicach Chmielnickiego i t. d.); z opisu jego grozy położenia zbaraskiego nie odczujesz — nie pozwalał na to sam animusz szlachecki, niechętnym okiem na te walki ze sprośuym chłopstwem patrzący; K. nie wymienia nawet nazwiska Skrzetuskiego. Tegoż rodzaju są i jego „Zabawy wojenne rycerstwa polskiego" itd. (tegoż roku, o Zborowie itd.). K. rzucił później stan żołnierski i został księdzem, dziekanem śrzeńskim i plebanem kuczborskim (umarł r. 1696?), więc się i do ascetyki przerzucił i przełożył wierszem polskim dziełko łacińskie pretendenta portugalskiego, Antonio da Castro (zmarłego w protekcyi królowej Elżbiety i w kościele anglikańskim), p. t. „Siedm psalmów spowiednych jednego książęcia luzytańskiego" itd. (rachunek sumienia na każdy dzień itd.), 1667 r.; drugie wydanie, Słuck 1674, dodało i psalmy pokutne w przekładzie Kochanowskiego.—Estr. „Bibl. pols." XIV, XX.

Kuczyk FranciszekKsawery(* w Warszawie d. 3 grudnia r. 1796 — f w Łękowicy [pow. radomskowski] d. 21 czerwca r. 1855) lekarz. Szkoły i wydział lekarski ukończył w Warszawie, a osiągnąwszy dyplom magistra medycyny, wyjechał zagranicę. W Berlinie po obronieniu rozprawy „De cyauosi" przyznano mu godność doktorską w r. 1829, po-czem przebywał jeszcze dłużej w Paryżu, doskonaląc się w zawodzie swym. Powróciwszy do kraju, został lekarzem dominialnym w Międzyrzecu, dobrach ks. KonstantegoCzar-torys kiego; stanowisko to zajmował do r. 1848, zażywając sławy lekarza światłego i słusznie cenionego, musiał je zaś opuścić wskutek rozwijającej się choroby umysłowej; osiadł wtedy w majątku swym Łękawicy, gdzie też dni swych dokonał. K. był numizmatykiem zamiłowanym. Już podczas pobytu swego w Paryżu zajmował się wspólnie z Adryanem Krzyżanowskim przebiciem medalu D u-

Hr.

Red.

randa na cześć Kopernika; później staT raniem i nakładem swym wybić kazał medale dla Edwarda Raczyńskiego (ob.), dla założycieli Wydziału Akademicznego lekarskiego w Warszawie (r. 1809) i medale religijne z wyobrażeniem N. Maryi Panny w Leśnej i w Kodniu na Podlasiu. — Por. S. K o ś m i ń-kiego „Słown. lekarzów polskich" (stron. 53).    I,r- J- p-

Kuczynotsu, port w Japonii, na wyspie Kiu-szyu; 7 000 m-ców; w r. 1889 otwarty dla handlu zagranicznego.

Kuczyński Józef Korwin, autor dwu zbiorków poezyi (1883 r. 1890), w których u-derza za Konopnicką w ton pieśni ludowej, idealizuje otoczenie wiejskie, wyraża współczucie dla nędz ziemi; głośniejszego oddźwięku wśród słuchaczy obudzić nie zdołał.

Kuczyński Stefan, teolog (* 1704 na Polesiu- f 1770 w Pułtusku). Do zakonu Jezuitów wstąpił w 1721, kapłanem został w r. 1738. Uczył się w szkołach jezuickich, był przełożonym w Drohiczynie, a rządził kolegium pułtuskiem lat 18. Wydał „Epistolae ad dissidentes Russiae" (bez roku) oraz po rosyjsku, podczas pracy swojej misyonarskiej „Katjichizjis" (1760).

Kuczyński Domini k, senator, kasztelan Królestwa Kongresowego —„jakobin polski", głośny za Księstwa Warszawskiego walką z ministrem sprawiedliwości Łubieńskim Feliksem (ob.) (* 3 sierpnia 1760 r. w Korczewie na Podlasiu—f 29 lipca 1819 w Warszawie). Ojcem jego był Leon K., podkomorzy drohicki, „królik podlaski", matką Magdalena Kossakowska, chorążanka wołyńska. Wychowany w dobrych tradycyach polskich „republikanin, charakter śmiały, nieugięty i do oporu władzy skłonny" (Koźmian), stronił od Stanisława Augusta; za sejmu czteroletniego był komisarzem cyw.-wojskowym Ziemi Drohickiej. Za rządów austryackich na Podlasiu wyprzedał dobra swoje i osiadł w Warszawie; należał do związku t. zw. jakobinów polskich, do „Towarzystwa Republikautów polskich" (od r. 1798), propagującego w dalszym ciągu tra-dycye klubu Kołłątajowskiego (z r. 1794). Należeli tutaj: Orchowski, Horodyski, Kalasanty Szaniawski, Rembieliński, Wężyk, Orsetti, Godlewski i inni. Chcieli oni popularyzować w Polsce pisma Mably’ego i Rousseau’a, rozpowszechniać w przekładzie konstytucyę fran-euzką Roku III, stoczyć walkę z zabobonami; główny jednak nacisk kładli na robotę spiskową. «Czekać niecierpliwie od Rzplitej francuskiej odbudowania Polski.oto cel; rzeczywista robota redukowała się do „zbierania składek i wysyłania ludzi do legionów" (Tokarz). Szerokie pole dla „jakobinów" otwarło się za Księstwa; stanęli na czele opozycyi. Jakkolwiek potępiali z początku dzieło tylżyckie, niepewne i przejściowe—to jednak, widząc ministrów opierającycli się o Drezno, zaczęli de-monstracyjnie głosić przywiązanie do nowego porządku rzeczy. Pierwsi wzięli w obronę kon-stytucyę Księstwa, oświadczyli się też gorąco za Kodeksem Napoleona. Chodziło im, jak mówił Stan. Potocki, o pochwycenie władzy w swoje ręce, i wszystkie środki prowadzące do tego celu były dla nich dobre. Aczkolwiek republikanie, gotowi byli wielbić Napoleona, ale utrzymywali stosunki z Tugendbundem i patryo-tami niemieckimi, jednak uważali siebie za partyę francuską. Byli stałymi doradcami rezydentów francuskich w Księstwie i, zyskując ich zaufanie, starali się szkodzić ministrom i zwolennikom króla saskiego w oczach Do-vousta, Vincent’a, Serry. Nie było to zgoła trudnem wobec rządu, który był słaby i chwiejny, bez jasnego poglądu, zmuszony wciąż oglądać się na Drezno, to znów na Paryż, i składał się z drugorzędnych osobistości czasów sejmu czteroletniego. Głosili ci ,,jakobini" popularne hasła agitacyjne, jako, że do rządu nie powołano ludzi z r. 1794. Pod wpływem Kai. Szaniawskiego i jego towarzyszów Do-voust stale oskarżał ludzi grupujących się koło Stan. Potockiego i ks. Józefa Poniatowskiego o niechęć dla konstytucyi, o oglądanie się na Rossyę i Austryę, żądał też, aby król saski powierzał rządy „ludziom zdolnym do działania w duchu konstytucyi" „prawdziwym zwolennikom niepodległości¹', a nie „magnatom, którzy, posiadając majątki we wszystkich zaborach, nigdy nie zwiążą szczerze swego losu z losami Księstwa". W październiku 1807 r. przesłał nawet memoryał uzasadniający zarzuty co do „złej wiary" rządu Księstwa. Gdy jednak ks. Poniatowski w r. 1809, wbrew magnatom galicyjskim, zamierzał rozszerzyć formy rządu Ks. Warszawskiego na przyłączoną Ga-licyę, jakobini stanęli po stronie magnatów (St. Zamoyskiego), jednocześnie za jego plecami intrygując w Dreźnie za pośrednictwem Paszkowskiego. Byli między „jakobinami" ludzie dobrej woli, najlepszych intencyi patryotycznych — jak sam K.—ale i ci, najczęściej osobistości drugoplanowe, były to „głowy słabe, duchy nieskończenie ponad swoją wartość ambitne i próżne" (Askenazy). Narzędzie Szaniawskiego (ob.) i Horodyskiego, K., człowiek bogaty, o usposobieniu namiętuem, warcholskiem, ambitny, głośnym się stał w dziejach Księstwa Warszawskiego. Zdobył sobie najpierw popularność zachowaniem się w okresie przed pokojem tylżyckim, kiedy wespół ze Starzyńskim, starostą brańskim, zamianowany został organizatorem półn. Podlasia, które miało wejść w skład Księstwa jako departament białostocki. K-i objechał departament, zaprowadził Izbę Administracyjną, dokonał opisu kraju, zasobów, ludności, zakładów publicznych: wszystko własnym kosztem. Praca zbiorowa Komisyi Rządzącej zyskała K-mu popularność, i z tej popularności zapra-

gnęli skorzystać przywódcy jakobinów. W r.

1809 po wkroczeniu Austryaków do Księstwa i opuszczeniu Warszawy przez wojska nasze K. z przyjaciółmi (Horodyski, Moszyński, Wężyk,

Neyman) opuścił Warszawę i udał się, jeszcze przed Radą Stanu, do Tykocina, gdzie K. posiadał znaczne wpływy jeszcze za czasów kiedy należał do Izby Administracyjnej Białostockiej (ob. Protokół posiedzeń Izby Administra- j wego dotknięty, Łubieński odwołał się o pomoc do króla; ten śledztwo nakazał i polecił pozwać K-go jako autora listu, oraz drukarza, przed sąd kryminalny, gdzie mieli dowieść zarzutów ministrowi czynionych. Stanął K. przed sądem, mając opinię publiczną za sobą. ,,Cała publiczność — mówi Kajetan Koźmian — zawrzała gniewem przeciw Łubieńskiemu; umiał go rozżarzać i K., ukazując się na ulicy w postaci Król, poinformowany przygnębionego i spotykającym go mówiąc:

„me lękasz-że się rozmawiać z kryminalistą?" — co tem więcej koło niego gromadziło ludzi. Wezwany przed sąd kryminalny, nie wyparł się autorstwa, naglony, aby drukarza wydał, odpowiedział: „tego nie uczynię, lecz karę za niego na siebie przyjmuję". Nie zgodził się nn ,,niejawne wyprowadzenie inkwizycyi", czego się domagał Łubieński: odwołał się do konsty-tucyi, która nakazuje ,,by sądy przy widzach odprawiały się“. Zasólwowano sesyę, i K. w tryumfie, wpośród okrzyków tysiąca ludu odprowadzony do domu...⁴' I potem jeszcze odraczano sprawę. W r. 1811 przyszła wreszcie pod rozpoznanie sądu. Trzech najlepszych adwokatów stanęło w obronie K-go. Orchowski (,jakobin'⁴) „wyprowadził sprawę na drogę polityczną i jak Cycero przeciw Werresowi u-żył wszystkich środków do zajęcia słuchaczów i sądu... Natłok ludu, wrażenie wywołane, zmieszały sąd; zwłaszcza, że pospólstwo wołało: ,,Krzesła Kuczyńskiemu'⁴!. Sąd, rozważywszy sprawę, nie wydał wyroku, lecz zdecydował podać do króla na ręce ministra wniosek o a-bolicyę prawną. Król, za radą ministra, nie przyjął wniosku sądu, i minister ponownie sąd złożył. Teraz już sąd wydał wyrok, skazujący K-go nadwa miesiące aresztu; K. odwołał się do sądu kasacyjnego, wyłączył cały szereg referendarzy, prokuratora: hałas rozpoczął się Objął referat Koźmian, w trzydzie-

36 i inn.).

cyjnej Białostockiej 1807 Rps. Akad. Umiejętności w Krakowie). Komendantem wojskowym Tykocina był generał Niemojewski, dawny zwolennik „jakobinów". Dzięki temu ci nakrótko pochwycili rządy w swoje ręce. Rada Stanu po przybyciu do Tykocina szybko położyła tym rządom kres (Kuczyński w listach do Horodyskiego 26 maja i 3 czerwca 1809 u Tokarza II,

przez ministrów, wydał dekret pod d. 17 maja t. r. nakazujący bezzwłoczne przywrócenie konstytucyjnego stanu rzeczy i polecający Radzie Stanu przeprowadzenie śledztwa. Rada Stanu, obawiając się rozgłosu, sprawę umorzyła. Kuczyński podał kilka memoryałów do tronu; walcząc z rządem Księstwa, nie opuszczał żadnej okazyi szkodzenia jego powodzeniu. W lutym 1809 ogłasza „List do JW. posła Tykocińskie-go“ (Szepietowskiego), z bałamutną krytyką systemu podatkowego, administracyi podatków, z wycieczkami przeciwko ministrowi sprawiedliwości Łubieńskiemu, jedynemu silnemu człowiekowi w rządzie Księstwa, szczególnie od ,,jakobinów" znienawidzonemu. „Ile cła podwyższa rząd, tyle kapitałów ujmuje handlowi a martwym go czyni. W naszym kraju podwyższać cła jest zabijać handel; jest wydzierać obywatelowi sto, aby skarb dostał pięćdziesiąt. Przeciwnie, gdyby rząd tęsamą kwotę stałym wybierał był od mieszkańców podatkiem, ileżby to milionów, na oficyantów i pisma wydawanych, oszczędzić, ile osób użyteczniejszym zatrudnieniom wrócić można było...? „Administracya pruska ceł, formy pruskie od-stręczyły zupełnie rodaków od handlu; przeszedł też całkowicie na rzecz wychrztów i żydów..." ,,Przepomniał minister sprawiedliwo-wości, chociaż to we wszystkich Akademiach uczą, i do dziś dnia taksy szportlowej nie promulgował..." W końcu pisma kopia Listu do JW. posła N. N. przeciwko ministrowi sprawiedliwości: ,,Rozmaite z tego biura wychodzą reskrypta, to zalecenie Trybunałowi, aby z akt sądowych wyjął obligacyę hypoteczną i Prusakowi oddał, co stało się; to autoryza-cya sędziego pokoju, aby ten zawieszał dekre-ta i ich egzekucye, co on w gazetach publikował". „Najwyraźniej statut konstytucyjny w art. 71 zastrzegł liczbę władz sądowych. Minister sprawiedliwości pomnożył ją, z jednego konstytucyjnego indywiduum tworząc dwa: sędziego pokoju i podsędka. Więcej on, prawda, osób nominował, ale kraj więcej szportlów płacić musi..." Zarzuty zwrócone przeciwko admini-stracyi sprawiedliwości i ministrowi Łubieńskiemu nie były odosobnione. Cała opozycya sejmowa zarzucała mu, że najpierwsze urzędy obsadza krewnymi, ,,przeinacza wyroki królewskie, przeinacza numery w nomiuacyach, daje wyższe urzędy tym, którym król niższe przeznaczył../'(Ni e m c e w i c z I, 14). Do ży-nanowo.

sto-arkuszowym memoryale całą sprawę zatargu wyłożył i zażądał umorzenia sprawy. („Sąa kasacyjny niech skasuje wyrok i do żadnego nie odeśle sądu"). Wniosek taki bez protestu prokuratora przyjętym został. „Gdy upowodo-wany wyrok pisarz Osiński przeczytał wobec zgromadzonej publiczności, K. z uszanowaniem ukłonił się, a publiczność po kilkakroć zabrzmiała głosem: ,,Vivat sąd kasacyjny! i w tryumfie odprowadziła K-go do jego mieszkania". Było to już w okresie konfederacyi 1812 ro

ku. Popularność K-go szybko zgasła. Jakobinom sprawa, na której budowali wpływy, może nie wyszła na dobre: szybko odwróciła się od

ski“ III.

1904)

Ed W.

Red.

nich opinia. Rząd Tymczasowy Królestwa Polskiego powołał K-go do komisyi organizacyjnej (1814). Następnie mianowany został senatorem kasztelanem Królestwa. W owym czasie rozpoczął proces z ministrem skarbu Matusze-wicein o majątek po pani Szczytowej; proces przegrał. Upokorzony w miłości własnej, nie mogąc pogodzić się z nowym stanem rzeczy w Królestwie, złożył urząd pod pozorem nie-zdrowia i żył w odosobnieniu Człowiek w gruncie izeczy dobry, zasłynął szeroko z dobroczynności. Zmarł po ciężkiej chorobie. — Bibl. Tokarz W. „Ostatnie lata Kołłątaja" (Kr. 1905, tomy I i II. Źródło ważne, tu opracowane po raz pierwszy listy tak zwanych „Jakobinów" ze zbiorów Horodyskiego w Akademii Umiejętności); Askenazy S. „Książę Józef Poniatowski*- (Warsz. 1904); tenże „Łukasiński" (T. I Warsz. 1908, str. 187 nst.); Koźmian Kajetan „Pamiętniki** (tom II; w wydaniu „Biblioteki dzieł wyborowych*¹ Warsz 1908 t. VI 56 —

75); Niemcewicz J. U. „Pamiętniki 1809 — 1820“ (wyd. Kraszewskiego Poznań 1871 tom

I); „Żywot Tomasza Ostrowskiego** (t. II);

Woycicki K. WŁ „Cmentarz Powązkow-

s. p.

Kuczyński Aleksander, inżynier (* 9 czerw. 1848 r. w Rusinowem Beresteczku na Wołyniu). Początkowe wykształcenie otrzymał w domu, następnie ukończył progimnazyum w Hrubieszowie (r. 1866) i gimnazyum III Warsz, (r. 1869), poczem udał się do Gandawy na wydział inżynierski, który opuścił z tytułem in-yenieur industriel (r. 1872). W r. 1873 wstąpił do fabryki Scholtze i Repphan w Warszawie jako inżynier i tam do r. 1881 pracował. W tymże roku zawiązał spółkę z Miecz. Rudnickim w celu fabrykacyi konstrukcyi żelaznych i kotłami, odznaczoną zaszczytnie w r. 1885 na wystawie warszawskiej. W r. 1888 przechodzi jako kierownik techniczny do Kijowa do firmy Grether i Moser, skąd po dwóch latach pobytu wraca do Warszawy do fabryki Repphana jako szef biura technicznego i do r. 1895 tu pozostaje. Następnie został zaproszony na dyrektora fabryki Rohn i Zieliński, jako dobry teoretyk i znany kierownik konstrukcyi technicznych. W tej fabryce według jego obliczeń został wykonany dach kopułowy nad panoramą warszawską. Od r. 1897 zajmuje stanowisko dyrektora cukrowni w Babinie na Ukrainie. Pomieszczał swoje prace w „Przegl. technicznym" i wydał „Podręcznik techniczny" (1879, wyd. 2-e powiększone 1892), W „Gaz. cukrowniczej" (1903 podał „O wydajności cukrzyc i produktów w cukrowniach* (przetłómaezono na rosyjski).

Kuczyński Stefan Ludwik, fizyk i meteorolog polski (* 1811 we Lwowie —f 1887). We Lwowie ukończył wydziały filozoficzny i prawny. Po otrzymaniu w r. 1835 stopnia d-ra filozofii został w uniw. lwowskim adjunk-

tein przy katedrze fizyki matematycznej, skąd wkrótce powołano go na profesora do Insbru-ku, a w 1839 do Krakowa; tu kilkakrotnie o-bierany bywał na dziekana, w 1872 wszedł w poczet członków Akad. Umiejętności. Ogłosił drukiem pomiędzy innemi prace następujące: „O sile magnetycznej ziemi" (1847); „O nowym ciepłomierzu metalowym, będącym zarazem samopisem"; „O niezgodności ciepłomierzy z powodu różnej a coraz zmiennej rozszerzalności ich naczyń szklanych" (1865). „Niektóre uwagi nad teoryą chemiczną prof. B. Czyrniańskiego, opartą na ruchach wirowych niedziałek" („Roczn. Krak. T-wa Nauk." XXXVII); „Pierwiastki siły magnetycznej ziemskiej w Krakowie, obliczane ze spostrzeżeń robionych w ciągu 24 lat, 1846 - 1869“ („Spr. K. Fiz." IV); „Przyczynek do teoryi soczewek" (1871); „O sposobie użycia soczewek dwuwy-pukłych grubych zamiast szkieł jednobarwnych" (1872); „Przyrząd do unaocznienia linii falistych złożonych, powstałych skutkiem iuterfe-rencyi fal poprzecznych" (1872); „Nowy sposób oznaczania biegunów matematycznych w prętach magnetycznych, oraz ilości nagromadzonego w tych biegunach magnetyzmu wodnego, w mierze bezwzględnej" („Rozpr. i Spraw. Akad. Umiej." II); „Plan zbadania kraju (Królestwa Galicyi i Lodomeryi tudzież W. Księstwa Krakowskiego) co do jego przyrodniczych właściwości przez kom. fizyograficzną w Krakowie" (Spraw. Kom.); „O zjawiskach jakich spodziewać się można podczas całkowitego zaćmienia księżyca wskutek cząstkowego oświetlenia tegoż przez koronę słońca" („Rozpr. i Spraw. Ak. Urn." IV); „Przebieg roczny ciepłoty powietrza w Krakowie, obliczony na podstawie 50-letnich spostrzeżeń (1826 — 1875) sposobem nowym, prostszym i ściślejszym, niż dotąd używane" („Pam. Ak. Urn." IX); „Porównanie co do ścisłości wzorów, służących do obliczania przebiegu rocznego ciepłoty w miejscu danem" („Pam." X).    A- Ł

Kuczyński Tadeusz, jezuita (* 1769 na Białorusi—f 1856). Wstąpił do zakonu w Po-łocku, był nauczycielem w Dynaburgu ^od r. 1797), wreszcie misyonarzem łotewskim (najdłużej pracował w Użwałdzie). Po kassacie jezuitów w cesarstwie, przeniesiony został do Włoch, był w Ferrarze spowiednikiem polskim, poczem w charakterze misyonarza udał się na wyspy Egejskie i tam na w. Tinos umarł. Wydał w Połocku kilka rzeczy po łotewsku religijnych. Pozostawił w rękopisie „Dyaryusz" pono bardzo ważny, przechowywany w archiwum jezuickiem prowincyi galicyjskiej.

Kuczyński I g u a c y, lekarz rodem z Grodna, gdzie też do szkół uczęszczał. Zawodowo wykształcił się w Wilnie, zacząwszy naukę w wydziale lekarskim uniwersytetu tamtejszego, a ukończywszy w akademii medyko-chirurg. w r. 1833 jako lekarz klasy 1-ej; wr. 1835,również

i 666).

Hr.

Był jednym z założycieli „Maticy", prezesem założonego przez ks. Hornika „To-warzstwa Św. Cyrilla a Methodija".— „Naućny SIovn“.

J F. o_

Kucera Józef, technolog czeski (* 1829 w Skutczy), asystent chemii analitycznej przy politechnice praskiej (do r. 1855), sprawował urzędy nauczycielskie, zamierzając założyć szkołę agronomiczną w Lutomyślu, lecz doznał tam od magistratu przeszkody. W 1861 redagował w Pradze „Pokrok", następnie „Hospo-darske Noviny“. Marzył o wyrabianiu wapna I nia. Załatwienie nie mogło być innem, jak hydraulicznego w okolicach Pragi, lecz próba j ujęcie w twarde karby posłuszeństwa Zaporoż-cementowni zawiodła nadzieje; w r. 1871 udał się do Rossyi, gdzie mu się powiodło. Wróciwszy do Pragi t. r. założył towarzystwo akcyjne, które prowadziło cementownię w Radotinie.

W r. 1877 osiadł stale w Pradze. Tłómaczył i wydał niektóre prace Fr. Korskiego: „Strida-ve hospodarstwi", „Vzorna hospodai’stvi“ i „Polni kazani w Rokycanech d. 15 unora 1864“.— “Naucn. Slovn.“.

Kućera: 1) Jan, prawnik czeski (* 1838 w Podiebradach — f 1895 w Pradze), znany działacz polityczny i orędownik wolnomyślności czeskiej. W r. 1868 wybrany na posła z Piska i Wodnian. Po Sladkowskim otrzymał i wnet po smoleńskiej potrzebie, przeprowadza mandat na posła do rady państwa (1879). ! niecierpiącą zwłoki kwestyę poskromienia ko-Działaluością swoją przyczynił się do zwycię- j żackich „chadzek" na morze. Sejm, zwołany stwa wolnomyślnych przy wyborach do sejmu ¹ do Warszaw⁷y na stycz. 1635 r,, nietylko, iż

J. F. G.

w Wilnie, obroniwszy rozprawę „De sceleto construendo" osiągnął dyplom doktorski, poczem wstąpił do służby rządowej i pozostał w niej do r. 1863 jako ordynator szpitala telenajskie-go dróg i komunikacyi. Jeszcze jako student poświęcał się z zamiłowaniem anatomii i przysposobił szereg okazów zdobiących muzeum a-natomiczne wileńskie. Celował zwłaszcza w zestawieniu umiejętnem kośćców, sposoby zaś przez siebie przytem stosowane opisał dokładnie w rozprawie doktoryzacyjnej. — Por. Bielińskiego „Doktorowie medycyny, promowani [tali\ w Wilnie" (Warszawa 1886, str. 58) i tegoż „Stan nauk lek. za czasów akademii medyko-chir. wileńskiej" (tamże 1889; stronica 196

Dr. J. P.

Kućajna, wieś w Serbii, pow. Pożarevacki; w pobliżu kopalnie Majdan-K., gdzie w sta-rożytnońci wydobywano złoto i srebro. W r. 1863 rozpoczęto na nowo eksploatacyę kopalni, które wydzierżawiono w r. 1873 na lat 90 tow. angielskiemu.

Kućank J a k ó b, pisarz górno - łużycki i ksiądz katolicki (* 1818 w Nuknicy na Łu-życach górnych — f 1898 w Budziszynie). W r. 1847 wydał wspólnie z E. B. Jakubem opis etnograficzno-statystyczny swego kraju p. n. „Serbske Horne Łużicy". Pisywał książeczki religijne dla ludu, tłómaczył powiastki i redagował w r. 1848 — 50 czasop. ludowe p. n. „Jutniczka abo noviny za podjanskich Serbów".

J. F. G.

czeskiego i rady państwa (1889 — 1891). Tegoż roku obrany na posła sejmu krajowego, protestował przeciw tak zwanym punktacyom z r. 1890. — 2) Karol, poeta czeski (* 1854 w Lusztienicach pod Młodym Bolesławiem). Z natury epik, wydał zbiorki swoich utworów „Basne" (1884) i „Zapadłe hvezdy" (1890). Pisywał do czasopism, ogłosił studyum o Henr. „Ibsenie" („Svetozor" 1884), którego tłómaczył na język czeski. Przyswoił także czeszczyźnie nowelki Kiellanda. Godne uwagi jego studyum o Fryderyku Paludanie Mullerze („Ruch" 1885). W r. 1892 został członkiem korespondentem a-kademii czeskiej. — “Naucn. Slovn.“

Kudak, twierdza polska, w XVII w., wśród „Dzikich Pól", na prawym brzegu Dniepru dolnego, u pierwszego większego progu, nazywającego się „Kojdacki", obecnie wieś „Stare Kojdaki", położona w gub. Jekaterynosławskiej, w powiecie tejże nazwy, o 12 kilometrów na płd. od m. Jekaterynosława. Powstanie K-u spowodowała myśl wielkiej politycznej doniosłości: trzymanie za pośrednictwem tego zbrojnego posterunku w karności włości ukraińskich i niepozwalanie kozactwu ukrainnemu łączyć się z Zaporożcami, w celu wypraw na wybrzeża tureckie. Te wyprawy kozackie, pustoszące wielekroć pobrzeża Turcyi, rozszerzające postrach aż pod mury Konstantynopola, wywoływały nietylko zawikłania z Turcyą, ale i odwety krwawe. Porta wielokroć w swych odezwach do Rzptej z naciskiem podnosiła kwestyę „cha-dzek" na morze Czarne Zaporożców, twierdząc, iż one są przyczyną główną jej nieprzyjaznych kroków. Nieustannie, lata całe, upominała się Porta o poskromienie Siczowników, o wstrzymanie ich wypraw z „morską armatą" na wody morza Czarnego. Za rządów Zygmunta III sprawa ta wciąż pozostawała w zawieszeniu: u-waga Rzpltej zbyt była pochłonięta zawikłania-mi i walką z Moskwą, tak, iż dopiero za Władysława IV wzięto się do jej uregulowa-ców, przecięcie wszelkiej komunikacyi Siczy z „włością", tj. z okolicami zaludnionemi górnego biegu Dniepru—skąd, a nawet z głębi kraju nieustannie przypływały siły nowe, podsycające animusz bojowo-awanturniczy siczowników. Oprócz przecięcia fali napływu ludzi. potrzeba było przeciąć dostarczanie rnate-ryału do budowy statków, z lasów, zarówno samarskich, położonych nad rz. Samarą, lewym dopływem dolnego Dniepru, jak i z tych, co otaczały północne porzecza dnieprowe. Załatwiwszy sprawy moskiewskie i ustaliwszy się na Zadnieprzu, Władysław IV w r. 1635,

uchwala surowe zarządzenia w celu ukrócenia „swawoleństwa" Zaporożców, jak zmniejszenie znaczne „regestru", zabronienie szlachcie, pod karą banicyi, udziału w wyprawach Niżowych, ale „pozwala" na założenie twierdzy nad Dnieprem, u pierwszego progu „Kojdackiego". na co asygnowano 100 000 złot. ówczesnych. Summa ta miała być wypłaconą ratami. Uchwała sejmowa posiadała formę „pozwolenia",, gdyż sam pomysł już był uprzednio powstał w umyśle hetmana w. k. Stan. Koniecpolskiego, który na krótko przedtem naradzał się w tej sprawie z królem Władysławem we Lwowie. K., pomimo uchwały sejmowej, nie stanąłby rychło, bo u nas wypłaty ze skarbu państwowego, pospolicie mało zasobnego, płynęły nader opieszale; lecz hetman wielki, jako pan włości obszernych, nie potrzebował oglądać się na wypłaty subsydyów sejmowych na budowę K-u; otrzymawszy pozwolenie sejmu, przystąpił natychmiast do urzeczywistnienia swej myśli.

kacli sam się kształcił. Twierdza była czworobokiem z czterema bastyonami u rogów. Wały nie posiadały murowanego okrycia, lecz odznaczały się wyniosłością, i otaczały je z trzech stron fosy, zapewne jednak suche; czwarty bok twierdzy uważać się mógł za niedostępny, broniony był potoczystością stoków stromych wzgórza, przepaściście spadającego do rzeki. Forteca w tym punkcie górowała nad Dnieprem, który, tam niezbyt szeroki, mógł być skutecznie ostrzeliwanym, i w ten sposób stał się rzeczywiście zbrojnem ramieniem wstrzymującem wszelką komunikacyę Ukrainy osiadłej—t. zw. „włości" —z siedzibami Zaporożców. Nietylko to zbrojne ramię czuwało nad jedyną główną linią komunikacyjną, jaką tam wówczas był Dniepr, ale i nad ujściem rz. Samary, wpadającej do Dniepru naprzeciw K-u, górowała twierdza ze sweini działami. Ani jedna łódź wioząca z Ukrainy osiadłej posiłki w ludziach lub żywności do Siczy nie mogła prześliznąć się pod paszczą dział K-u, aDi jedna tratwa zbita z budulcowego drzewa z lasów sainar-skich nie ośmielała się wejść z Samary na wody dnieprowe. Cała ta zbrojność i groza K-u rozwinęły się i uczuć się dały Siczownikom, wstrzymując ich orężne „chadzki" z Dniepru na morze, zaważyły twardą dłonią nad swawolą kozacką, dopiero od r. 1638, kiedy pierwotny K., o którego szybkiein wzniesieniu mówiliśmy, został przez Zaporożców zdobyty i zburzony, a natomiast przez tegoż Beauplana wzniesiony był inny, bardziej wzmocniony, i co ważniejsza, z zupełnie już wykończonemi fortyfi-cyami, z większą liczbą dział. Pierwotny K., szybko, gdyż w ciągu czterech miesięcy zbudowany, i dostatecznie niewykończony i nieuzbrojony, zlecił Koniecpolski opiece Jana M a-riana (właściwie Mariona), inżyniera przybyłego z Francyi, a będącego już od lat kilku w służbie Rzpltej. Zaledwie ten Marian objął stanowisko komendanta w K., gdy twierdza była znienacka napadniętą i po kilkagodzinnej obronie zdobytą przez Sulimę, głośnego watażkę morskich wypraw kozackich. Złożyły się na tę katastrofę zarówno niewykoń-ezenie umocowań, jak i brak dostatecznej ar-tyleryi, która nie zdążyła jeszcze nadejść z głębi Rzpltej, i szczupłość załogi, wraz z jakąś „rebelią" zaporoską u stóp wałów, przesiąkającą może i do wnętrza twierdzy. Zdobywszy ów pierwotny K., Sulima wyciął w pień załogę; komendanta Mariana ujęto i zrobiono z jego ciała cel dla łuczników, którzy po długiem pastwieniu się wreszcie go zamordowali.

Wnet zaczął twierdzę wznosić, łożąc z własnej szkatuły, a Rzplta miała mu z czasem pokryć wydatki uchwalonemi subsydyami. Widocznie plany szczegółowe i środki wykonania były już z całą ścisłością przygotowane, lub nawet roboty wstępne rozpoczęte na półroku przed danem pozwoleniem sejmowem, gdyż widzimy, iż ku końcowi lipca 1635 r. twierdza w ogólnym zarysie była ukończona, a przynajmniej za taką ją uważano. W rzeczywistości jednak miały wskazać wypadki najbliższej przyszłości, że wykończenie nie było zupełnem: pośpieszne ukończenie robót fortyfikacyjnych nie pozwalało należycie zabezpieczyć nowej twierdzy od niespodziewanego jej ubieżenia na linii najsłabszej, którą były umocowania od strony przeciwległej rzece, od strony „Pól". Podstawą twierdzy było wyniosłe płaskowzgórze, zaczynające się w głębi stepów i stopniowo ku pobrzeżu dnieprowemu spływające; sam brzeg stromo spadał do rzeki, płynącej wśród wirów i skał wodospadu „Kojdackiego". Na tym brzegu stromym wzniesiono umocowania ziemne, na wzór pomysłów tak zwanego staro-niderlandz-kiego systemu, używanego na Zachodzie, rozumie się, z pewnemi modyfikacyami, stosownie do warunków miejscowości. Twórcą planu K-u był Wilhelm Beauplan, z pochodzenia francuz, inżynier króla polskiego, który mienić się mógł jak się ongi wyrażano — „wmieszkałym" polakiem, siedemnaście lat życia bowiem strawił w Polsce, w jej okolicach wtedy najmniej kulturalnych, na Ukrainie i wśród „Dzikich Pól", zużywając swe siły fizyczne i umysłowe dla przybranej polskiej ojczyzny. W planie forte- Na jednej ze starożytnych mogił w stepach, cy, rzuconej tak daleko od miedz świata cywi- niedaleko K-u, pochowano szczątki pierwszego lizowanego, Beauplan złożył dowody, iż sztukę dowódzcy twierdzy. Mogiła do dziś nosi nazwę inżynierską w stopniu wyższym posiadał; spe- Mariana mogiły, chociaż w wymowie ludu cyaliści widzieli tam umiejętne połączenie sy- nieco skażoną. Rzplta srogo ukarała ten za-stemu niderlandzkiego z zasadami szkoły E r- mach na jej zbrojny posterunek: Sulimę ścięto rarda z Bar le Duc, na której wskazów- w Warszawie, w grud. 1635 r. Syn Maria-

Wielka Eneykl. Uustr. Ser. I. Tom XLI Zesz. 3271).

n a, również Jan, otrzymał nagrodę za zasługi ojca; w r. 1662 dano mu indygenat szlachecki, gdyż był, jak konstytucya sejmowa wyraża się, virtutis paternae (Vol. Leg. Tom. IV, str. 409). Zamach na K. nie cofnął Rzpltej z drogi, na jaką ją wtedy wprowadził był Koniecpolski wobec stosunków zaporoskich. Hetman o-sobiście przybył na Niż, w r. 1637, w jesieni, na oględziny twierdzy, którą już do owego czasu wznowiono należycie ufortyfikowano i doprowadzono do takiego stanu obronnego, iż po jedenastu latach, za dni Chmielnickiego, długie miesiące stawiła czoło znacznym siłom kozackim, i nikt jej odtąd wstępnym bojem nie zdobył. Wszystko, co mówiono o mocy K-u, tyczy się właśnie tej twierdzy wznowionej po naje-ździe Sulimy. Załoga składała się z 600 ludu „dobrego"—jak się wyrażano, —posiadała na wałach działa cięższego kalibru, znaczne zapasy amu-nicyi, oficerowie zaś byli żołnierzami wyższego wykształcenia i niemniejszego poświęcenia.

cą kilka tysięcy, pod dowództwem Maksyma Nestorenki—nie poddawał się. Grodzicki doprowadził opór do najdalej sięgających granic możliwości. Zmógł go wreszcie głód i odcięcie twierdzy od wody. K. poddał się Nestorence, ale na warunkach bardzo zaszczytnych, które strona zwycięzka przyjęła i zaprzysięgła, lubo w znacznej części, swym wiarołomnym obyczajem, nie dotrzymała zobowiązań. Obrona K-u tworzy jedną ze świetniejszych kart naszych walk, ale wiele jej szczegółów nazawsze się zatarło; zwraca szczególną uwagę to, iż gdy panika objęła, na początku rebelii kozackiej, ogromne obszary Rzpltej i nigdzie dłuższego oporu nie stawiano, on jeden wytrwale bronił stanowiska swego na Niżu, które też zarazem było stanowiskiem cywilizacyi dla tamecznych dzikich przestworzy. Skoro na walach K-u, w jesieni 1648 r. zwinięto sztandar Rzpltej, już tam na wieki całe zagasły promienie wszelkiej chrześciańskiej kultury.—Poddanie się K-u było to wyjście 166-u załogi z honorami wojskowymi; zobowiązano się ją „na bezpieczne miejscę doprowadzić", ale w wykonaniu rzeczy wzięły inny obrót: nieprzyjaciel żywił w głębi duszy złą wiarę, nie dotrzymał prawie w ni-czem umów zaprzysiężonych. Jedynie Krzysztof Grodzicki i Łączyński z szeregu oficerów twierdzy zostali odprowadzeni do Czehryna, wśród wielu prywacyi i naigrywali się, lecz inni, jak młody Stan. Koniecpolski, krewny zmarłego hetmana, jak dominikanie, zostali wiarołomnie w okrutny sposób zamordowani. Teraz z twierdzy pozostały tylko szczątki w postaci wałów, które po części są jeszcze wyniosłe, świadcząc, chociaż już słabo, o dawnej obronności. Wieśniacy rozkopali niektóre części fortecy, we wnętrzu zaś stanęły zagrody mieszkańców tej wiejskiej osady. Prawie o dwie mile w górę Dniepru o kilka kilom, na północ miasta Jeka-terynosława, spotykamy wieś N o w e-K oj d a-k i; lecz ona nie ma nic wspólnego ze Stare-m i-K ojdakami, które stanęły na zgliszczach historycznego Kudaku.—Źródła do dziejów i losów Kudaku są następujące: Relacye liczne rozsiane w „Księdze Pam. Jak. Michałowskiego"; „Dyaryusz Bog. Kaz. Maszkiewicza" (druków, w T. V „Pam. o dawn. Pol.“, wyd. J. Niemcewicza); Szyrn. Okolski „Russia florida..."; Fr. Ciem. Chodykiewicz ,,De rebus gestis... pars altera" (manuskrypt własność Dominikanów lwowskich). Rękopis bez tyt. w Bibl. Jagieł, pod «N° 90. Patrz Maryana Dubieckiego „Ku-dak, twierdza kresowa, monografia hist.“ (Kra-

Komendantem twierdzy, z tytułem ,.gubernatora" był Jan Wojsław Żółtowski, po którego zgonie mianowano wyższego oficera, Krzysztofa Ładę Grodzickiego, znakomitego artylerzystę.

Rygor wprowadzony przez Żółtowskiego i przy t Grodzickim nie upadał, owszem wzmagał się — co się przyczyniło do mniemań ówczesnych, w znacznej części usprawiedliwionych, iż K. jest niepodobnym do zdobycia. Twierdza, ustalając władzę Rzpltej na Niżu, przyczyniła się do rzucenia na tych Dzikich Polach ziarn cywilizacyi.

St. Koniecpolski, hetm. w. k., jednocześnie z wykończeniem zupelnem twierdzy, wprowadził do K-u Dominikanów, sam był obecny ich insta-lacyi. Zewnątrz wałów fortecy, u podnóża wzgórza, na którem ona wznosiła się, stanął malutki kościółek drewniany, z obrazem Matki

B. Różańcowej i pod temże wezwaniem, a przy nim klasztorek z kilku zakonnikami zak. kazn., spełniającymi swe posłannictwo cywilizacyjne.

„Dzicz", za dni Chmielnickiego, zburzywszy K., wymordowała Dominikanów tamecznych.

Po drugiej stronie rzeki oni śmierć ponieśli, gdzie tradycya ludowa dotąd przechowała pamięć miejsca ich męczeńskiego zgonu, mieniąc je „Mogiły Jackowe". Królewskie nadanie z r,

1643 uposażyło Dominikanów kudackich, obdarowując ich znacznym obszarem ziemi pod K-iem; lecz wszystko, co tam zdziałali dla chrześciaństwa i kultury, stratowały dzikie orężne tłuszcze Chmielnickiego, niszcząc od Niżu po Bug i źródła Styru ślady pracy polskiej, łożonej w ciągu licznych pokoleń.—K. w r. 1648 trzymał się bardzo długo, wobec szturmów ko- [ ków i Warszawa 1879; wyd. 2-e, powiększo-zackich.—Klęski Żółtowodzka i Korsuńska, walki i ne znacznie, Warsz. 1900).    M'D

pod Starym Konstantynowem i zniszczenie kil- ) Kudalur, ang. Cuddalore, główne m-sto ku województw już były nastąpiły za dni j w okręgu South-Arkat, w prezydenturze Ma-„ruiny" Chmielnickiego, a K., acz odcięty od draskiej, pod 11° 43' płn. szer. a 79° 49'wsch. wszelkiej komunikacyi z Rzpltą, acz pozbawio- dł. od Gr,; na zach. wybrzeżu zatoki Bengal-ny nawet nadziei jakiejkolwiek pomocy, otoczo- skiej przy odnodze rz. Panar, na połudn.-zach. ny przeważną siłą kozackiej rebelii, wynoszą- od Pondiszery (ob.). Z Madrasem połączo-

K. Ą.

Au. S.

ny koleją żelazną; dogodny port, fabryki cukru, papieru, indygo, handel ryżem, oliwą, bawełną; 50 000 m-ców.

Kudasiewicz Adolf, lingwista, gramatyk i pedagog polski (* w Krakowie 1820 — f w Warszawie 1865). Po ukończeniu liceum Ś. Anny K. wstąpił (1835) na wydział filozoficzny wszechnicy Jagiellońskiej; w nst. roku przeniósł się na prawny. Po odbytych studyach nie oddał się (1840) praktyce sądowej, lecz wybrał sobie zawód pedagogiczny. Przybywszy w tym celu do Król. Pol. (1852), złożył egzamin w Komitecie egzaminacyjnym w Warsz. i otrzymał posadę nauczyciela polszczyzny w ówczesnej szkole realnej w Szczebrzeszynie. Po zwinięciu tej szkoły (1853) mianowany na razie guwernerem w Inst. szlacheckim, został wkrótce nauczycielem jęz. i literatury polskiej w tymże zakładzie; wykładał także na pensyi Maryj skiej żeńskiej i w Szkole realnej w Warsz Podczas reorganizacyi szkół (1862) otrzymał posadę nauczyciela przedmiotów filol.-historycznych w gimn. 2 (dziś 3-m) w Warsz.; pozostawał na tern stanowisku do zgonu (1865), wykładając przeważnie jęz. polski, stylistykę i logikę. Mając do czynienia z nauczaniem języków, K., jako umysł filozoficzny, zastanawiał się nad istotą mowy i jej rozwojem i szukał odpowiedzi w ówczesnej i dawniejszej literaturze filozoficzno-językoznawczej. Jego „Próbki filozofii mowy“ (Warsz. 1858 w 8-ce str. 313) świadczą o pogłębieniu pojęć lingwistycznych, zwłaszcza w porównaniu z tern, co się u nas podówczas pisało o tymi rzeczach. Jakkolwiek poglądy K-a nie były należycie przetrawione, oczytanie niedostateczne, jednak szersze i głębsze pojmowanie nauki o języku odbiło się na pracy nauczycielskiej K-a, a także na jego podręcznikach szkolnych, wydanych p. t. ,,Kurs nauki jęz. polskiego: Kurs początkowy" (Warsz. 1861; 2-e wyd. 1864); „Kurs drugi“, zawierający głosownię, słoworodnię i odmiany wyrazów (1862, wyd. 2-e —1866); „Kurs trzeci¹' składnia i pisownia (1863). Podręczniki K-a są pracą pomyślaną samodzielnie, szukającą nowych torów w nauczaniu jęz. w szkole. Sprawa ta zajmowała poważnie K-a i zabierał w niej glos w rozprawie: „Rzecz o nauce jęz. ojczystego w stosunku do obcych języków i in. przedmiotów" („Bibl. Warsz." 1864). W „Bibl. Warsz." K. zamieścił: „Rzecz o rozmaitych gatunkach pisma" (1856); „Przeszłość i teraźniejszość ortografii polskiej" (1860); „Punkta sporne ortografii polskiej" (1861); oraz oceny „Mówni" Żochowskiego i gram. Małeckiego (1864). Pozostawił także (nieukończoną) „Stylistykę czyli Teoryę stylu cz. I ogólną*'. (Warsz. 1855). T-stwo naukowe krakowskie mianowało go swym człon kiem-korespondentem.

Kudelka Szczęsny (* w Kątach w Galicyi r. 1844), początkowe nauki pobierał w Krakowie, w r. 1854 wstąpił do Szkoły rolniczej w Dublanach, w której pozostawał do r. 1867. Po odbyciu jednorocznej praktyki gospodarskiej w dobrach Staszowskich lir. Ad. Potockiego udał się do ak. rolniczej w Prószkowie (Pros-kau), gdzie po upływie trzech półroczy zdał egzamin ogólny, poczem został powołany na nauczyciela nauk przyrodniczych w Wyższej Szkole rolniczej imienia „Haliny" w Żabiko-wie (pod Poznaniem). Po zwinięciu Szkoły w r. 1876 był przez czas niej i ki profesorem w Dublanach; tu napisał podręcznik „Choroby roślin gospodarskich". Doktoryzował się w Lipsku. Następnie poświęcił się specyalnie cukrownictwu i przez kilka lat zajmował posadę chemika przy cukrowni w Utadówce na Podolu, gdzie słowem i czynem zachęcał rolników do krajowej hodowli nasienia buraków cukrowych, do owego czasu sprowadzanego z zagranicy, i w wielu dobrach zaprowadził tę hodowlę pod osobistym swoim dozorem, stosując selekcyę opartą na naukowych zasadach. Napisał treściwy podręcznik „Burak cukrowy i jego uprawa", który już doczekał się kilku wydań. Przyswoił naszej literaturze pracę P. Wagnera: „Najważniejsze dla praktyki kwestye nawozowe". Obecnie mieszka w Kijowie.

Kiiddow, Gwda, rzeka, (w dokumentach Guoda, Głda, Chuda, Codonia, Kudde, Wda), początek bierze w Pomeranii, w jeziorze Wierzchowo (Virchow See), na zachód od

m. Białoboru (Baldenburg). Stąd płynie w kierunku południowym i przechodzi przez jezioro Wilzen przy m. Szczecinku. Odtąd przez znaczną przestrzeń, wciąż mając kierunek połuduio-wy, płynie najzupełniej granicą Pomeranii i powiatu zachodnio-pruskiego człuchowskiego, potem granicą między Pomeranią a pow. złotowskim, następnie przechodzi w całości do Prus Zachodnich. Pod Koszycami łączy się z Lebion-ką. Obfituje w ryby, osobliwie poławiają się w niej pstrągi. Spławna jest 1 i pół mili powyżej m. Jastrowia. Dawniej zamierzano ją uspławnić przez cały bieg aż do Szczecinka i Wierzchowskiego jeziora, ale dla zbytnich zapewne przeszkód zamiaru zaniechano. Długość około 10 mil. Po większej części płynie K. lasami, brzegi ma bardzo niejednostajne: często bagniste, nieraz strome, górami otoczone, najwięcej jednak równe i niskie. („Slow. Geogr.").

Kudlich (-dlić£?) Jan (Hans), adwokat au-stryacki i zasłużony działacz r. 1848 (* 1823 na Śląsku austr we wsi Uhvalne, Uvalno, niemiec. Lobenstein w rodzinie włościańskiej). Kończył studya prawne, gdy zaczynały się dni marcowe; 13 marca raniony został na ulicy u-derzeniem bagnetu. Powołany pomimo młodego wieku do parlamentu przez wyborców śląskich, znalazł miejsce na skrajnej lewicy. Tutaj pierwszy wystąpił z żądaniem zupełnego uwłaszczenia włościan bez indemnizacyi. Dn. 26 lipca ogłosił pierwszy, ogólny, a 8 sierpnia ponowny, już szczegółowo opracowany, wniosek żądający emancypacyi włościan: „Zgromadzenie uchwali: 1) że ograniczenie wolności osobistej przez związek poddaństwa ustaje, 2) że pańszczyzna i czynsze, oraz wszystkie inne, wolność własności włościańskiej ograniczające, ciężary zostają zniesione, 3) że komisya wybrana z 'przedstawicieli wszystkich prowincyi z udziałem mini stery um najrychlej opracuje projekty praw o ewentualnej indemni-zacyi i zaprowadzeniu nowego sądownictwa,

4) że sądownictwo pozostanie bez zmiany aż do zaprowadzenia nowych sądów, że 5) o tern wszystkiem lud zostanie powiadomiony w uroczystej odezwie". Wniosek swój poparł K. słynną mową, która wywarła olbrzymie wrażenie w parlamencie i w całej Austryi i pozostała po dzień dzisiejszy jednym z najpiękniejszych wzorów krasomówstwa politycznego. Cha-rakterystycznem jest dla poglądów jego czasu, że, mówiąc o uwłaszczeniu ekonomicznem włościan, pomija zupełnie momenty ekonomiczne i nie mówi nic prawie o nędzy włościan, a tylko o niewolniku, ,,który zgarbiony chodzi w jarzmie pańszczyznianem i liże ręce dziedzica", niewolniku, nad którego „kolebką pochyla się już ksiądz, aby pod władzę swoją wziąć jego zdolności umysłowe i tak mocną żelazną obręczą otoczyć jego mózg, że rzadko tylko mogła się w tym mózgu urodzić wolna, odważna myśl, rzadziej jeszcze spływała ustami jego na-zewnątrz i nigdy nie pobudzała ręki do wolnego i odważnego czynu". Wyzwolenie włościan to dla K-a wniosek wyprowadzony z „praw człowieka"; ostrzegał, że włościanie gotowi jeszcze siłą prawa swoje zdobywać. W takim razie zagrożona byłaby wolność, zagrożone bezpieczeństwo parlamentu. Tylko wolny człowiek może stać na straży wolności —i dlatego należy włościanina uczynić wolnym. „Wolność i prawo —tak kończył K.—stają dzisiaj przed nami, prowadząc za sobą miliony od wieków shańbionych niewolników, którzy przecie też są naszymi braćmi, są ludźmi. Wolność i prawo żądają dzisiaj, aby zostały uznane, a nędzni i pochyleni żądają, abyśmy zdjęli z nich ciężary nad siły, aby stanąć mogli obok nas na straży wolności. Panowie! cała historya Austryi staje dziś przed nami i żąda satysfakcyi aby błędy i grzechy dawnych czasów zmazane zostały pracą czasów nowych; żąda, abyśmy stwierdzili, że lud austryacki był sprawiedliwszym od jego dotychczasowych panów. To, co dziś uchwalić mamy, to nie jest paragraf regulaminu. To jak mowa tronowa ludu au-stryackiego. Duch, który w nas żyje, dziś głośno winien przemówić, aby ludy wiedziały na czem budować mogą. Dlatego powiedzcie słowo sprawiedliwe, ludzkie, wielkie, ostateczne, bez względów i zastrzeżeń. Niechaj to słowo popłynie jako zwiastun pokoju z gałązką oliwną w dłoni ku chatom nędznych i uciskanych i niechaj im powie: oto jest już punkt w którym przyszłość zaczyna się krystalizować. Powiedzcie słowo, któreby fundamenty położyło pod wolność w twardych sercach naszych chłopów; słowo, któreby nietylko było słowem pokoju, ale i gromem zabrzmiało w pałacach bogaczy.Wrażenie tej mowy (przedrukowana w całości we Wspomnieniach K-a tom II) było nadzwyczajne. We Wspomnieniach opowiada K. (II, 116), że gdy skończył, posłowie—włościanie ,,chcieli go zdusić w objęciach¹¹. Taksatno włościanie polscy i rusińscy, którzy całowali go... „byli bardzo szczęśliwi". Dyskutowano nad nią w ciągu 39 posiedzeń. Wszyscy członkowie zgromadzenia przemawiali; wniesiono z górą 100 poprawek. W ciągu dyskusyi K. zgodzić' się musiał na wniosek kompromisowy. Nieudolnie prowadzone debaty czyniły takie wrażenie, jakgdyby chodziło o zorganizowanie obstrukcyi, któraby udaremniła całą akcyę K-a. Głównie chodziło o indemni-zacyę. Lewica żądała natychmiastowego zniesienia pańszczyzny bez wszelkiego wynagrodzenia właścicieli: ciężary i czynsze są niesprawiedliwe i bezprawne; niema dowodu na to, aby stanowiły „własność" dziedzica; gdyby nawet dowód istniał, to nie wolno szanować własności z jednej strony, podczas gdy na drugiej miała miejsce najstraszniejsza obraza prawa i niepo-szanowanie prawa własności. Większość deputowanych była za indemnizacyą, opierając się na prawie historycznem, sprawiedliwości i oportunizmie. Własność powinna być szanowana, aby nie stworzyć prejud^katu dla kon-fiskacyi; wierzyciele hypoteczni, pomiędzy którymi znajdują się sieroty i kasy oszczędności, ponieśliby straty niczem niezastąpione i nieuzasadnione. Ministeryum uczyniło z indemni-zacyi kwestyę gabinetową. Obawiano się przesilenia ministeryalnegó. W takiej sytuacyi 29 i 30 sierpnia nastąpiło głosowanie. K. zmienił swój pierwotny wniosek w tym sensie, że indemnizacyę powinno pokryć państwo. Wniosek opozycyi (generalny mówca Lasser) stał początkowo na stanowisku bezwzględnej indemnizacyi. Lewica próbowała obstrukcyi, wychodziła z sali. Wtedy zmieniono nieco wniosek, domagając się tylko indemnizacyi niektórych zniesionych ciężarów. Nastąpiło głosowanie nad wnioskiem K-a. Pierwsze cztery punkty zostały przyjęte natychmiast. Punkt ciężkości spoczywał w ustępie piątym, który obowiązek indemnizacyi wkładał na państwo. W pierwszem głosowaniu i ten ustęp został przyjęty; w głosowaniu drugiem jednak prawicy udało się zdobyć kilka głosów włościan galicyjskich i 148 głosami przeciwko 152 wniosek K-a w tej części został odrzucony. Lewica wrzała oburzeniem i domagała się głosowania ponownego; prawica jednak opuściła salę i zgromadzenie nie było już prawomocne. D. 7 września wnioski były gotowe w o-statecznej redakcyi. Tegoż dnia uzyskały one

sankcyę cesarską i zostały ogłoszone w posta- I zdania. Jeden tylko Smolka radził, aby został, ci prawa. Wrażenia na włościanach nie wy- Przytoczymy ten charakterystyczny, nieznany warły początkowo żadnego. Historyk później- ! zgoła ustęp z pamiętnika, pięknie malujący szy mówi (Zeuker 198), że „owocna pra- i znakomitego polityka polskiego: „Niewolno ci ca jezuitów i dragonów wyżarła z serca chłop- ' odjeżdżać; musisz zostać. Cóż się stanie? Za-skiego wszelkie poczucie wdzięczności", że żądają, aby cię wydać sądowi, może nawet są-przedstawiono ludowi nowe prawa jako do- dowi wojennemu... Będziemy cię bronili. Twoi wód starej łaski cesarskiej. Dopiero na we- przyjaciele niemieccy okryliby się wieczną zwanie pisma radykalnego („Bauernzeitung", \ hańbą, gdyby dopuścili do takiej ostateczności, dodatek do „Der Preimiithige") w d. 13 wrze- My, Polacy, głosujemy za tobą wszyscy, jak śnią wydrukowane, d. 24 t. m. urządzono pochód na cześć K-a, w którym uczestniczyli włościanie z dalszych nawet stron przybyli. K. przemawiał do tłumu z balkonu hotelu Munscha:

jeden. Centrum i Czesi będą przeciwko tobie. Sprawę rozstrzygną chłopi galicyjscy, a myślę, że uda się ich pozyskać dla ciebie. Wtedy święcimy tryumf niebywały. Zapewne, że możesz być wydany. A w takim razie cóż się stanie? Być może, że cię powieszą. To-by wcale nie zaszkodziło. Przeciwnie, byłoby to wcale dobrze dla naszej sprawy, lud-by się oburzył, a my-byśmy złożyli dowód, że umiemy cierpieć za przekonania nasze. Jednego tylko-bym się obawiał: mogliby cię „ułaskawić" i skazać na dożywotnie więzienie. Strzeż się tego! Wiem coś o tern. W r. 1846 skazany, poznałem dobrze to życie. Jeszcze kwartał, a byłbym dostał obłędu...". K. posłuchał Smolki i pozostał. — Po zamknięciu parlamentu w Kromierzyżu (ob.) szukał schronienia w Niemczech; próbował rewolucyonizować północne Czechy, potem czynny był w Lipsku, w maju 1849 w Bawaryi (w powstaniu Palatynatu). W rządzie tymczasowym został sekretarzem w ministeryum sprawiedliwości i pracował w radykalnych czasopismach ówczesnych. Po upadku powstania uciekł do Szwajcaryi, skąd chciał wywołać ruchawkę w Tyrolu, bez powodzenia jednak. D. 27 lutego 1849 rząd wiedeński wysłał za nim listy gończe, oddano go pod sąd i skazano na śmierć. W Szwajcaryi K. ożenił się z siostrą Karola Vogta (ob.). Nie czując się więcej i tam bezpiecznym, emigrował do Ameryki, został lekarzem i jeszcze w r. 1900 prowadził czynny żywot w kolonii niemieckiej wHoboken pod New-Yorkiem.— O Kudlichu: „Riickblicke und Erinnerungen" (3 tomy 1873). Tutaj mowa z d. 26 lipca (ob. wyżej) przedrukowana w t. II str. 120—135; „Verhandlun-gen des ósterreichischen Reichstages nach der stenographischen Aufnahme" (Wiedeń 1848— 49 tom I i II); Violand „Die soziale Geschich-te der Revolutiou in Oesterreich" (Lipsk 1850); Zenker E. V. „Die Wiener Revolution 1848 in ihren sozialen Voraussetzungen und Beziehungen" (Wiedeń 1897); Reschauer und Smets „Das Jahr 1848, Geschichte der Wiener Revolution“ (Wiedeń 1876; Tom II, tutaj str. 496—502 obszerna opowieść o debatach parlamentarnych; str. 401 portret K-a). W Wurzbacha „Biogra-phisches Lexicon des Kaiserthums Oesterreich" (XIII, 301—303) podana charakterystyka zjadliwa i w duchu reakcyjnym pisana (1865).

Kudlicz Bonawetura, artysta dramatyczny (* w Pleszewie, Poznańskie—f 1848 w War-

„Czuwajcie! kiedy lew z auli (studenci) zawoła, że niebezpieczeństwo bliskie, zapalicie ognie na górach. Przyjdziecie! Nie pozwolicie, aby mordowano studentów i, trupy ich depcąc, niszczono młodą wolność naszą". Słowom tym towarzyszył orkan radości. Nie było wtedy na placu, tonącym w blaskach pochodni, ani Kroatów ani Windischgratza. Potem —nie starczyło odwagi.... Kiedy w październiku zaczęły się dni trwogi, K. wraz z innymi posłami z lewicy objeżdżał dzielnice wiejskie i namawiał włościan, aby szli z odsieczą braciom ginącym w stolicy. Z małemi wyjątkami nikt go słuchać nie chciał. Przeciwnie, korzystali ze sposobności, aby sprzedawać po drogich cenach zboże swoje do Wiednia i 12 października we Frainspitz dziękowali cesarzowi za łaskę wyzwolenia, przyczem otrzymali zapewnienie, że wolności zdobyte—taką była zawsze wola monarsza—uszczuplane być nie powinny. Włościan przestał obchodzić i parlament i rewo-lucya. K. powtórzył swoje słowa z d. 24 września 1-go października w Stadtenzersdorf pod Wiedniem, nawołując zgromadzonych do walki z rządem i zapowiadając rychłe zaprowadzenie rzpltej. D. 6 października (dzień śmierci La-toura) wezwał lud wiedeński, aby nie pozwolił dywizyi grenadyerów odejść do Węgier.

Wnet zaczęła się rzeź. We Wspomnieniach K. prawdziwie z miłością mówi o Smolce (II, 74 85; III, 163). „Było to zawstydzającem dla narodu niemieckiego, jak w Kromierzyżu ten z trudnością mówiący po niemiecku polski adwokat ze Lwowa „urządzał" kulturtra-gera i profesora wiedeńskiego Wildnera von Maithsteina i czynił z niego pośmiewisko całej izby". „Spokojny i ostrożny, bezstronny w najwyższym stopniu, sprawował on obowiązki prezydenta rozumnie i z godnością, na jaką nigdy zdobyć się nie mógł ordynarny w słowach i ruchach Strobach...". W Kromierzyżu groziło K-owi niebezpieczeństwo życia. Z powodu udziału w walkach październikowych i namawiania chłopów do powstania wisiał nad nim miecz: sejm mógł go wydać rządowi.

s. P.

Przyjaciele domagali się, aby uciekł. K. radził się różnych wybitnych osobistości (Fisch-hoffa, czecha Schuselki)—wszyscy byli tegoż

I)r. J. P.

D.

zo-

szawie). Po ukończeniu nauk, rozmiłowany w zawodzie scenicznym, przybył do Warszawy i w r. 1809 policzony został w poczet artystów teatru narodowego. Kształcąc się pod okiem Bogusławskiego, przez pracę usilną potrafił wymowę swą, ciężką i szepleniącą, zmienić na czystą i dobitną. Od r. 1816 w szkole dramatycznej był nauczycielem dramaturgii. Wiele sztuk tłó-maczył („Machabeusze", „Upiór", „Rywal swojego lokaja)", które znalazły pochlebne w swoim czasie przyjęcie. („Enc. Org.").

Kudowa albo Chudoba, miejscowość lecznicza, położona na granicy Śląska i Czech w powiecie kladzkim    obwodzie regen

cyjnym wrocławskim, o kilometr od Czaplina [Deutsch-Tscherbeney). K. jest osadą powstałą dopiero w r. 1742, zaludnioną pierwotnie przez emigrantów czeskich wyznania protestanckiego; obecnie liczy mieszkańców stałych przeszło 600, przeważnie katolików, zajmujących się rolnictwem lub rzemiosłem. K. leży w dolinie u podnóża góry Siennicy (czesk. Heiśovina, niem. Heuschener), 402 metry nad poziomem morza Bałtyckiego, klimat posiada zdrowy, o-rzeźwiający i dosyć łagodny. Woda mineralna tutejsza, podobna do pyrmonckiej i egerskiej (Franzensąuelle), znana już była prawie na początku wieku XVII, ale dopiero w r. 1792 u-rządzono kąpiele i zakład leczniczy staraniem hrabiego Stillfrieda. Woda w K-ie jest szczawą żelezistą zimną (12°C), zawierającą sporo kwasu węglowego, bardzo czystą i w smaku przyjemną. Z trzech źródeł dwa dostarczają wody wyłącznie do kąpieli w wannach, trzecie do picia. Leczących się przebywa latem corocznie średnio po 1500 osób. Woda tutejsza z powodzeniem stosowana bywa przeciwko cierpieniom nerwowym, bezkrwi-stości, chorobom rdzenia pacierzowego i serca oraz przeciwko niemocy żołądka i kiszek. U-rządzenie zakładu jest dobre i wygodne, ale nie wykwintne; pobyt w K-e nie należy do zabawnych, ponieważ jedyną rozrywką są tam wycieczki w góry okoliczne, dla ludzi osłabionych zwykle zbyt nużące. — Por. Neutwig „Kudowa und seine Mineralquellen“ (Wrocław 1868, wyd. 2-e); Scholz „Instruktionein fur den Badegast in Kudowa" (Zgorzelice 1879) i Mar t r e b „BadKudowa"(Zurych 1887).

Kudrewicz, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem—łabędź srebrny. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu Łabędź (ob.), powstała w dru-giej połowie XVI w., a używana przez żinudz-ką rodzinę K-czów.—Źródła: Kojałowicz; Nie-siecki.

Kudrewicz Floryan (*w XVIII w.—f 1834), profesor pisma świętego i hermeneutyki w uniwersytecie jagiellońskim. Życie jego nieznane. Należał do zakonu bazylianów, katedrę objął na początku XIX w., był nadto proboszczem kościoła św. Norberta w Krakowie,

obrządku wschodniego. Drogą konkursu otrzymał miejsce profesora w uniwersytecie wileńskim, ale wybór fakultetu nie pozyskał zatwierdzenia w ministeryum i K. do zgonu pozostawał w Krakowie, gdzie słynął z nauki i wymowy. Prace drukiem ogłoszone: 1) „Rys in-strukcyi porządku fizycznego dla ludu, wykładający należytości i powinności człowieka i zamykający życie naturalne rolnicze, społeczne i polityczne ludzi" (Kraków 1816); „Compen-dium Hermeneuticae generalis librorum veteris et Novi Foederis" (Krak. 1817); „A.d clarissimos, praeclaros, et claros rectorem, professores etc. Lycaei acad. crac. a discipulis" (Krak. 1817; wiersz wydany pod nazwiskami autorskiemi Hieronima i Karola Mecherzyńskich); „Rys historyczny wykładu Pisma Ś-go u Hebrajczyków" („Roczniki Tow. Nauk. Kraków.“); „In-troductio in libros Novi Testamenti" (Krak. 1821). W rękopiśmie miał zostawić przekład mów Teodoreta i uwagi nad Pseudo-Clementinami (ob.). W Bibl. Jag. znajdują się manuskrypta K-a „Treść filozofii wiejskiej" (nr. 83) i „Rys wykładu Pisma Ś-go“ (str. 2 675).    L-J'

Kudrjawcew Piotr (* 1816 — f 1858), historyk; pochodził z Moskwy, ukończył tameczne seminaryum duchowne, a następnie uniwersytet. Od 1843 — 1847 r. uczył się zagranicą i potem, w charakterze adjunkta, wykładał na uniw. moskiewskim dzieje powszechne, a 1851 r. otrzymawszy stopień magistra, stał profesorem nadzwyczajnym. Po śmierci sławnego Granowskiego (ob.) zajął jego katedrę i choć nie dorównywał swemu poprzednikowi, był wszakże zdatnym nauczycielem. Z prac jego naukowych są cenne: „Sud’by Ita-liji ot padienija Zapadnoj Rjnnskoj Imperiji do wozstanowlenija eja Karłom Wieljikjim (Moskwa 1850), „Rjimskija żenszczyny po Tacjitu" (Moskwa 1856, wyd. 3-e 1875). Pod pseudonimem Niestrojewa pisał powieści, mające na celu ukształcenie kobiet; utwory te nie mają obecnie żadnej wartości. K. dużo pomieścił artykułów przygodnych w „Russkjiin Wjestuji-ku% którego był współredaktorem. —(„Biografi-czeskij słowar professorow mosk. unjiw." I 444 i „Wospomjinanija o studienczeskoj żjiznji" (Moskwa 1899 st. 47-48).    L-J-

Kudrjawcew Wiktor, syn Dymitra, filozof rossyjski (* 1828—f 1892). Ukończył akademię duchowną w Moskwie i tamże wykładał historyę filozofii. Był nauczycielem następcy tronu. W szeregu prac pomniejszych poruszał aktualne naówczas zagadnienia filozoficzne: pozytywizm, materyalizm i darwinizm. Jego system filozofii, z którego zdołał wykończyć tylko filozofię religii i teoryę poznania, odznacza się charakterem eklektycznym a pochyla się ku deizmowi. Idealizm i materyalizm—według K.— grzeszą jednostronnością, podnosząc do godności najpierwszej zasady jedną tylko stronę bytu: ducha lub materyę, zapominając o drugiej. Należy

Jn. D.

str. 890).

Kuds (el-j, nazwa arabska Jerozolimy.

Kfidtl, ob. Antylopy.

Ktldrun, ob. Gudrun.

Kudrys, herb polski. Na tarczy w polu błę-kituem—pod gwiazdą złotą sześciopromienną między ocelami podkowy srebrnej strzała. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pięć piór stru-

przypuścić istnienie zasady bardziej ogólnej, łączącej w sobie oba pierwiastki. Zasady takiej potrzeba poszukiwać, nie w świecie, lecz poza nim, i od monizmu substancyalnego przejść do monizmu transcendentalnego. Taką ogólną jednoczącą zasadą może być tylko pojęcie istoty doskonałej i absolutnej, łączącej w sobie pełnię bytu i wiedzy. Ta idea istoty doskonałej jest nam dana przez nią samą. Wiedza nasza nie jest produktem twórczości naszego umysłu, lecz odbiciem w duszy ludzkiej natury, jej rozlicznych stron i własności. K. przypuszcza istnienie państwa idei zjednoczonych w swem źródle — istocie doskonałej. Dla wyjaśnienia zjawisk zachodzących w przyrodzie przypuścić należy działanie odrębnych sił względnie niezależnych, lecz sprowadzają się one ostatecznie do pojęcia najwyższej, kierowniczej siły boskiej. Tak wie^ idea Boga jest dla K-a punktem wyjścia jego filozofii i kluczem do rozwiązania wszelkich zagadnień bytu. Poglądy swe starał się K. uzasadnić głównie krytyką znanych systemów filozoficznych, nie poddając zasadniczej krytyce samych podstaw naszego poznania.

Kudrjin Włodzimierz syn Sergiusza (* w Kostromie d, 15 lipca s. st. r. 1834), lekarz. Do nauk zawodowych przykładał się w Moskwie od r. 1850 do 1854 poczem niezwłocznie wstąpił do służby lekarskiej w marynarce wojennej i pełnił ją w Sewastopolu podczas oblężenia tej twierdzy. W lat. 1858 — 1877 podróżował wiele jako lekarz okrętowy i dwa razy w tym czasie objechał ziemię dokoła. W r. 1868 odznaczył się nieustraszoną przytomnością umysłu podczas rozbicia się fregaty „Aleksandr Newskij". Podczas wojny rossyjsko-tureckiej (r. 1877 — 8) pełnił obowiązki lekarza naczelnego oddziału floty, działającego na Dunaju. W r. 1879 miauowano go naczelnikiem służby zdrowia w porcie petersburskim, a w roku następnym otrzymał tytuł chirurga nadwornego honorowego; w r. 1881 został generalnym sztablekarzem i naczelnika służby zdrowia marynarki wojennej, a równocześnie członkiem rady lekarskiej najwyższej. K przyczynił się niemało do ulepszenia służby zdrowia na morzu i w portach rossyjskich. Sprawozdania o przygodach swych, oraz spostrzeżenia lekarskie ogłaszał w „Medjicjinskjich prji-bawljenijacb k’ Morskomu Sborniku"; osobno wydał „Otczet o sostojaniji zdorowija na fłotje s 1874 po 1877 g.u (Petersburg 1883).—Por. „Biogr. Lexicon der hervorrag. Aerzte“ (t. VI,

Dr J. p.

sich białych. Używany przez rodzinę Stacliel-skich, zdawna osiadłą w Prusiech Zachodnich.— Źródła: Ostrowski; Siebmacher.    D-

Kudzinowicz, malarz polski, malował w Warszawie między r. 1800—1820. Pochodził z Wilna. Gdzie się kształcił—niewiadomo. Malował piękne miniatury. Na wystawie retrospektywnej, urządzonej w Warszawie w r. 1898, wystawiony był jego Portret damy wspartej na arfie (podp. r. 1809).—„Krótkie wzmianki o nieżyjących malarzach polskich'* Warsz. 1898.

Kudyrko Wincenty (Kudirka Yincas) lekarz, jeden z największych pionerów spół-czesnego ruchu litewskiego (* 31 grud. 1858 w Pojeziorach, pow. Wyłkowyski, Kr. Pols.—f 16 listop. 1899). Po ukończeniu sześciu klas gim-nazyum maryampolskiego, zwyczajem litewskim, był oddany w r. 1877 do seminaryum sejneńskiego, lecz po r. 1879 wrócił do gimnazyum. Po ukończeniu w 1881 szkół podążył do Warszawy na fakultet filologiczny, skąd po upły-nieniu roku przeszedł na medycynę. W 1885 r., wskutek zatargu z władzą policyjną, został wydalony z uniwersytetu i dopiero w 1887 r. znowu przyjęty. Po ukończeniu w 1889 r. uniwersytetu zajmował się do 1895 r. praktyką w Szakach (pow. Władysławowski); następnie przeniósł się do Władysławowa, gdzie zmarł na suchoty, które wskutek niedostatku już na ławie uniwersyteckiej dały się mu we znaki. Zdolności swe literackie Kudyrko wykazał jeszcze na ławie szkolnej, pisywał w języku polskim sporo wierszyków, a w gimnazyum był redaktorem pisemka uczniowskiego „Kłamstwo". Dopiero w Warszawie po przeczytaniu pierwszego numeru „Auszry" (wychodziła 1883—

1886), staje się K. gorliwym litwinem. W 1889 r. z innymi młodymi Litwinami zaczyna wydawać miesięcznik „Varp as" (Dzwon), którego w lat. 1889 i 1896 — 98 był faktycznym redaktorem, a w 1890 r. miesięcznik dla ludu: „Ukinin-kas“ (Gospodarz).W „Varpas“ są numery, w których Ys i nawet ¹f₂ artykułów jest pióra K-i; nawet mając 40 stopni gorączki, nie wypuszczał z ręki pióra. Prawie w każdym numerze zamieszczał krońikę z życia litewskiego. Napisał kilka większych obrazów beletrystycznych: „Vir-śininkai" (Naczelnicy —osobna odbitka 1896), „Lietuvos tilto atsiminimai" (Wspomnienia mostu na Litwie —1896 r.); „Cenzuros klau-simas" (Kwestya Cenzuralua—1897); „Vilkai“ (Wilcy—1898). Pisał poezye oryginalne i tłó-maczone: „Laisvos va!andos“ (Wolne chwile — 1899) —24 krótkie wierszyki; tłómaczenia z Konopnickiej, Mickiewicza i in.); „Pasakos pagal Krylovą“ (Bajki podług Krylowa—1899). Tłó-maczył: „Kainas" Byrona („Varpas“ 1894 r.); „Keistutis", tragedyą A. Asnyka („V-as“    1896

r.); „Narimantas", tragedyą T. Wróblewskiej („V-as 1897); „Orleano Mergele" (Dziewica Orleańska) Szyllera, wyd. w 1898 r.; „Vilius Tell" Szyllera (1899); „Velines“ — trzecia część „Dzia-

dów" Mickiewicza („V-as" 1899); „Mindaugis"—

lenie, Aretaiosie i Dioskoridesie. Następnie wydał również starannie dzieła zebrane Sydenhama, Huxhama i Bagli-viego i opracował wydanie nowe, poprawione i powiększone, Blancardowego „Lexicon medicum". Na wzmiankę zasługuje również o-głoszona przez niego „Bibliotheca raedica con-tinens scripta medicorum omnis aevi". Spis zupełny prac K-a znaleźć można w Callise-na „Medic. Schriftsteller-Lexicon“ (T. X, str. 431-442 i T. XXIX, str. 373-380). — Por. „Allgem. Deutsche Biographie⁴⁴ (T. XVII, str.

Dr J. P.

„Mindowe" Słowackiego (1900) i „Vaidilos apy-saka“—opowiadanie wajdeloty z „Konrada Wallenroda" (zostało w rękopisie). Nadto tłóma-czenia: „Jurgis durnelis" („V-as“ 1890 r.) i „Pagieża" (Zemsta—„V-as" 1891)-obrazki Brolisa z polskiego; „Vaitiekus Smaigas"—z M.

Bałuckiego („Ukininkas" 1891); „Użsimerkus" z Bellamego („V-as“ 1892); „Rusvos Dulkes" —

„Szary Proch¹⁴ Maryi Rodziewiczówny („V-as 1892—93 r., tylko część tłómaczenia należy do Kudyrki) i nareszcie „Żvirbliai“ —„Wróble" Dygasińskiego („V-as“    1897). Pisał z dziedziny 312).

liuei-CZOU (Kweiczeu), prowincya w Chinach płd., ograniczona przez prowincye Jtin-nan, Seczuan, Hunan i Kuangsi; 174 000 kim. [H i 7 700000 m-ców. Kraina przerżnięta górami (1 200 m. n. p. m.), przez które na granicy zachodniej prowadzi przesmyk Junnański (1000 m.). Urodzajną jest tylko dolina rz. Wu-kiang, która przecina K. w kierunku wschodnim i północnym. Rolnictwo słabo rozwinięte; hodowla bydła, zwłaszcza koni. Z bogactw mineralnych: złoto, srebro, ołów, żelazo, węgiel, sól, najwięcej jednak miedzi, z której biją monety chińskie, i rtęć w wielkiej ilości. Ludność składa się z Chińczyków w dolinach i Miaotse w okolicach górzystych. K. jest jedną z najbiedniejszych prowincyi Chin. Z wyrobów przemysłowych: papier i materyały z jedwabiu surowego. Główne miasto K u e i-j a n g nad rz. Wu-kiang.

Kueit, m-to portowe tureckie, prawie niezależne, w półn.-wsch. Arabii nad cieśniną Perską, o 120 kim. na płd. od Basra (ob.); 20 tys. m-ców, ożywiony handel, wywóz koni i wyrobów perskich; uprawa daktyli.

Kuenburg Gandolfhr. (* 1841 w Pradze Czeskiej), minister austryacki. Po ukończeniu prawa wstąpił na drogę sądowniczą. W r. 1874 wybrany został na posła do sejmu gór-no-austryackiego w kuryi wielkiej własności, a w r. 1888 do parlamentu austryackiego, gdzie przyłączył się do zjednoczonej lewicy niemieckiej. Kiedy w r. 1891 przy wyborach do parlamentu w Czechach . zwyciężyło stronnictwo młodoczeskie, które utworzyło nieprzejednaną opozycyę, a wskutek tego hr. Taaffe zbliżył się do lewicy niemieckiej, wtedy, w r. 1894, K. wstąpił do gabinetu jako reprezentant tej właśnie lewicy. Już w listopadzie r. 1895 wystąpił z ministeryum, ponieważ hr. Taaffe nie chciał uczynić zadość żądaniom liberałów niemieckich. Wtedy K. otrzymał nominacyę na

filologii i hygieny i różne mniejsze artykuliki.

Język ładny; kierunek-narodowo-demokratycz-ny, lecz bez szowinizmu. Walczy K. o prawa ludu i narodu, jest gorącym stronnikiem uciskanych warstw społecznych, wrogiem klerykalizmu. Pisywał korespondencye do pism polskich:

„Głosu" i „Kur. Codziennego" (pseudonimy Nem u nas, S z e s zup s ki albo prosto W. K.); w litewskich pismach używał krypto- i ps-mów:

Q, D. ir K., Vincas Kaps as, V. K., v. k.

Pażeriu Vincas, Vincas i Hygienos Tar nas. Wydał w 1899 r. w dwóch częściach „Lietuviskos kankles"—pieśni ludowe ułożone na cztery głosy; napisał hymn narodowy („V-as"

1898). Jako kompozytor zostawił 15 kontre-dansów, walców, polek i mazurków, z litewskich motywów ludowych. Starał się o wyrobienie i podniesienie kultury litewskiej we wszyst-

kich dziedzinach.

v. M.

Kuehn Karol Gottlob (* w Spergau pod Merseburgiem w r, 1754—f w Lipsku w r.

i-y.

Kuenen Abraham, wybitny liebraista i teolog holenderski (* 16 wrześ. 1828 w Har-lemie—f w Leydzie 1891). Studyował w Ley-dzie. Trzykrotnie doktoryzował się: w filozofii, filologii (es lettres) i teologii. Jego teza doktorska z teologii była cennem studyum nad

1840), lekarz zasłużony jako historyk medycyny, oraz jako wydawca dzieł lekarskich dawnych. Dyplom doktorski otrzymał w Lipsku w r. 1783 po obronieniu rozprawy „De forcipi-bus obstetriciis nuper inventis". W dwa lata później mianowano go w Lipsku profesorem nadzwyczajnym lecznictwa, w r. 1802 został profesorem zwyczajnym, w r. 1820 objął katedrę fizyki i patologii, od r. 1823 do śmierci piastował godność pierwszego profesora sztuki lekarskiej uniwersytetu lipskiego. K. był lęka rzem bardzo uczonym, niezajmującym się nieomal wcale wykonawstwem, lecz poświęcającym się całkowicie pracy naukowo-literackiej, a na polu tern położył zasługi niemałe. Pisał wiele o lekarzach starogreckich i arabskich, o szkole aleksandryjskiej, o dziejach okulistyki i kleszczy porodowych, o elektryczności ze stanowiska fizyka i lekarza, o stanie medycyny wojskowej u dawnych Greków i Rzymian, o filozofach, którzy przed Hippok r ate sem (ob.) prezesa trybunału najwyższego, przyczynili się do rozwoju sztuki lekarskiej; zajmował się też gorliwie bibliografią i słownictwem lekarskiem. Przysłużył się nauce wydaniem dzieła wielotomowego „Medicorum graecorum opera quae exstant“, zawierającego w oryginale greckim i w przekładzie łacińskim dzieła pozostałe po Hippokratesie, Ga- > tłómaczeniem arabskiem Pentateuchu samary-

tańskiego, który wydał następnie: ,,Libri Gene-Exodi et Levitici secundum Arabicam

menta“ (Leyda 1856, 2 t.). K. należał do odłamu protestantyzmu liberalnego; wraz z Schol-tenem, którego był uczniem, jest przedstawicielem „modernistów" w Holandyi; w rzeczach egzegezy Pisma S-go i dziejów Izraela zgadza się w zasadzie z niemiec. teologiem i oryentali-stą Wellhausenem (ob.). W 1886, przy współudziale Hoekstry i Van Bella K. zaczął wydawać czspsmo teologiczne: „Theologisch Tijdschrift'-. Zamieszczał także liczne art. w „Di-ctionn. de la Bibie pour lajeunesse". Jego dzieło treści ogólniejszej o religii narodowej i religii powszechnej, wydane po angiel. (Londyn 1882), wyszło także w przekł. niem. (Berlin 1883). W 1885 K. ogłosił życiorys swojego mistrza „Levensbericht van Joh. Henr. Scholten" (Am-

K.A.

seos,

Pentateuchi samarytani yersionem ab Abu Saldo couscriptam nunc primum edidit K.u (Leyda 1851—2). W 1853 został w Leydzie profesorem jęz. hebrajskiego i egzegezy Starego Testamentu; już wstępną prelekcyą swoją (De ac-curato antiąuitatis hebraicae studio theologo Christiano magnopere commendando) zwrócił na siebie uwagę powszechną. Następnie ogłosił wiele dzieł, wysoce cenionych przez spe-cyalistów, z zakresu krytycznej egzegezy Pisma Ś-go i historyi religijnej Izraelitów. Dzieła te, pisane po liolendersku, miały rozgłos światowy; tłómaczono je na niemiecki, angielski, francuski: 1) Badania historyczno-krytyczne o powstaniu i zbiorze ksiąg Starego Testamentu (3 t. Leyda, 1861 — 65; 2-e wyd. przerobione, t. I i II, 1885—89, przekł. niem. Th. Webera, Lipsk 1887—90); tożsame we franc. opracowaniu Piersona p. t. „L’ancien Testament et ses antiąues traditionsa (1866), z przedmową

E. Renana, w której nowoczesny ruch teologiczny (holenderski) nawiązany jest do tradycyi liberalnych teologii francuskiej XVII wieku (do dzieł Rysz. Simona 1678, prześladowanych we Francyi i wyd. w Amsterd. 1685). 2) O służbie bożej w Izraelu aż do upadku państwa Judej-skiego (Harlem 1869 -70, 2 t., przekł. angiel. 1874 — 75); 3) O prorokach i proroctwie w Izraelu (tamże 1875, przekł. ang. Muira 1877). K. pisał także o Nowym Testamencie: „Criticae et hermeneuticae librorum Novi Foederis linea-sterdam 1885).

Kuen-hin, K u e n g-1 u n g (K u n-1 u n,Kouen-lun, Kun-lun i Koul-koun, według geografów francuskich; Kuen-lun, Kwen-lun według niemieckich). Nazwę gór Kuen-Lun spotykamy już w starych kronikach chińskich. Ok. r. 2500 --2300 przed Chr. stosowano ją do krainy górzystej w obszarze między Kuku-Norem, Tsaj-damem i obecną prowincyą chińską Kan-su. Późniejsi uczeni chińscy stosowali tę nazwę do łańcucha Bajen-Kara, gdzie bierze początek rzeka Żółta (Hoang-ho), to znów do całej krainy w górnym biegu rzeki, to wreszcie do pasm

Wielka Encykl. Ilustr, Ser. I. Tom XLI. Zesz. 327b.

górskich na południe od Cbytauu. Współczesna wiedza europejska pod nazwą K. L. rozumie cały szereg pasm górskich, ciągnących się pośrodku kontynentu Azyi pomiędzy wyso-kiemi płaskowzgórzami Tybetu z jednej strony (z południa) i dorzeczem Tarymu (z północy), daleko na wschód od Chin właściwych, gdzie góry te wkraczają pomiędzy systematy Hoang-ho i Jang-tse-Kiangu. Pierwsza znajomość Europejczyków z K. L. sięga XIII wieku, kiedy Marco Polo odbył swą znakomitą podróż w głąb’ Azyi. W drugiej połowie XVII w. i w pierwszej XVIII cały szereg podróżników zwiedza wnętrze kontynentu azyatyckiego, lecz badania ich są powierzchowne i nie przysparzają geografii wielkich zdobyczy. Dopiero podróże o-statnichczasów, od połowy XIX wieku do naszych dni, pozwoliły zbadać dostatecznie te nieprzystępne, dzikie, bezludne krainy K-L-u. W 1856 r. bracia Schlagintwoit zapoczątkowali wyprawy do zachodn. części systematu; następnie udają się Johnson, Chalou, Schau (1889 — 90), Careye; cały szereg rossyjskich i polskich badaczy przenika do zachodn. i środkowego K. L-u (Prze-walskij 1870 — 75, Potanin (84 —86),bracia Grurn-Grzymajło (89 — 90), Grąbczewski (89 — 90), Piewców i Obruczew z towarzyszami (92 — 94). W tym też czasie badacze zachodniej Europy coraz częściej udają się do środkowej Azyi (pandit Kriśna, Careye, amerykanin Rockhill (1891), ekspedycya księcia Orleańskiego i Bon-valot’a (89—90). Wreszcie w 1894 roku ginie wśród piętrzących się grzbietów środkowego

K.    L-u młody francuski badacz Dutreil de Rhins. Wschodni K. L. zwiedza badacz takiej miary jak Richthofen (66 — 72 r.) i daje szczegółowe wiadomości z geologii łańcucha. -Główny, północno-zachodni, kierunek Kueng-Lungu jest zgodny z kierunkiem gór Hindu-Kuh (-Kusz), stanowiącym niejako jego przedłużenie ku zachodowi, i stąd też prawdopodobnie powstało mylne twierdzenie starożytnych geografów, jakoby na równoleżniku wyspy Rhodos ciągnęły się w Azyi góry, dzielące tę część świata na dwie części. Humboldt, biorąc pod uwagę równoległość łańcuchów środkowej Azyi, dzielił je na pięć sy-stematów, z których cztery mają kierunek równoleżnikowy: Himalaje, Kuen- Lun, Thian-szan i Ałtaj, jeden zaś południkowy: Bolor Tag, albo pasmo Kaszgarskie, które, o ile się zdaje, nie przedstawia samoistnego łańcucha: zbiegają się w niem tylko końce łańcuchów równoleżnikowych, dobiegające do wschodniej krawędzi Pamiru; dla patrzącego z boku od wschodu te końce łańcuchów równoleżnikowych zlewają się ze sobą i czynią złudzenie łańcucha południkowego. Najdłuższym ze wszystkich łańcuchów równoleżnikowych jest K. L.; stanowi on jakoby kręgosłup całej Azyi, wydłużając się jeszcze więcej na zachód za pomocą Hindu-Kuh (Kusz) i Elbursu. Potężny systemat K.

L.    zajmuje środkowe, dominujące położenie wśród kontynentu Azyi; na północ od niego spotykamy obszary zapadnięcia (trzeciorzędowe morze Han-Hai), a na południe wyżynę Tybetu. Systemat K. L. ciągnie się od 74.5° do 113° dł. wsch Gr., i wynosi około 3 850 kim. Rozszerzając się stopniowo na południo-wschód, trzyma się już stale pomiędzy 30-m i 40-m równoleżnikiem i w środkowej części na południku Kuku Noru szerokość jego wynosi około 800 kim. Wysokością niektórych szczytów góry K. L. ustępują Himalajom, lecz zato wysokość ich przeciętna (około 6000 m.) przewyższa takąż wysokość łańcucha Himalajskiego (E. Bogdanowicz). Poziome i pionowe rozczłonkowanie K. L-u jest różne w rozmaitych częściach, chociaż wogóle rzec można, że prostolinijność kierunku i monotonny wygląd gór, piętrzących się na podobieństwo olbrzymiego wału o równych nieposzarpanych krawędziach, są wszędzie uderzające i charakterystyczne dla tego systematu. —Góry K. Lun ze względu na swe ukształtowanie dadzą się podzielić na trzy części: pas zachodni, środkowy’i wschodni. — 1) Zachodni K. Lung ciągnie się przypuszczalnie od 74.5° do 89° dl. wsch. Gr. i przedstawia łukowato wygięty pas górski, stroną rozwartą zwrócony ku północy, obejmujący dorzecza Tary mu i wody Wschodniego Turkiestanu z południa i południo-zachodu. Zachodnia część tego łańcucha, przypuszczalnie do wyłomu rzeki Kerya-Darya, przedstawia szereg równoległych pasów, otoczonych na stronie półn.-wsch. szerokim pasem płaskowzgórzy. Przejścia przez te równoległe pasma wznoszą się od 9—10 tysięcy stóp (Akk-Korum, Ułuchat, Tamzuu Da-wan) do 16 — 17 tys. stóp (Kukelan, Tachta-Korum, Czyrach-Sałdy). Grzbiet, przez który prowadzą te trzy ostatnie przejścia i dalsze łańcuchy na południo-wschód stanowią dla zachód. K. L-u główne pasmo, wyraźnie oddzielone z południa podłużną doliną, której poszczególne części zajęte są przez górny bieg Jarkend-Daryi i jej dopływów oraz Kara-Kasz-Daryi. Od źródlisk Kara-Kasz Daryi do Keryi-Daryi, kraina przedstawia płaską wyżynę o wzniesieniu 157₂ do 17 tys. stóp absolutnej wysokości,—nizkie bezśnieżne góry, rozrzucone tu i owdzie wśród martwych równin, usianych licznemi słonemi i gorzkiemi jeziorami (dolina Linzi-Tan i Aksajeczau). Wyżyna ta, o łagodnym spadku na półn.-zach., przechodzi mniej więcej w tym kierunku w podwójne wypiętrzenie K. Lungu i Kara-Korumu. Dotychczas trudno dokładnie określić, gdzie właściwie znajduje się zachodni początek K. L-u. Średnia wysokość zachodniej części systematu wzrasta stopniowo od północo-zach. na południo-wschód i pomiędzy 77° i 81° wsch. dł. sięga przecięciowo 20 tys. stóp. Pomiędzy 77° i 78° leży najwyższy ze zmierzonych trygonometrycznie szczytów zachodniego K. Lungu, K. 17 (6 819 m.). Wszystkie spotykane przejścia leżą na wysokości 15 — 19 tys. stóp, a przeciętna wysokość grzbietu i przejść mało się różni od wysokości pojedynczych szczytów. Tylko głębokie doliny Kara-Kaszu i Jarkend-Daryi obniżają się do 12 300 stóp (Schlagintweit, Grąbczewski). Chociaż Zachodni K. Lung zaliczyć należy do obszarów bezodpływowych, to jednak rój znacznych sy-stematów rzecznych (Tarym z dopływami Cho-tan-Darya, Kerya-Darya) tak skuteczne okazuje przeciwdziałanie niszczącemu wpływowi wiatru, że ta część systematu górskiego nie jest bynajmniej pustynią, jak to widzimy w górach otaczających północno-zachodni Tybet. Zawdzięczać to należy, według wszelkiego prawdopodobieństwa, temu, że przenikają tu jeszcze resztki wilgotnych mussonów z Oceanu Indyjskiego. Tem również wytłómaczyć chyba można taką obfitość lodowców w części K. L-u pomiędzy 77° i 80° dług. wsch. Podług pomiarów Schlagintweita lodowiec w przejściu Hery spuszczał się do 14 tys. stóp; przypuszczalnie na tej też wysokości dostrzegano starsze moreny w dolinie Pach-pu (Grąbczewski, Bogdanowicz). Linia śnieżna w zach. K. L. na południowych stokach sięga 16 800 stóp, a na północnych o 1000 stóp niżej (Bogdanowicz). Północne zbocza zach. K. L-u posiadają obfite deszcze letnie, sprowadzane przez wiatry północne, czem się też wyjaśnia obniżenie linii śnieżnej na północnych zboczach w obszarze pomiędzy Kerya-Daryą i Jarkeud-Daryą (Schlagintweit, Przewalski). W tem miejscu gdzie Kerya-Darya wyłamuje się przez K. L., zaczyna się wschodnia część zachodniego K. L-u „Rossyj-skimgrzbietem" Przewalskiego. Za bezpośrednie przedłużenie tego grzbietu należy uważać łańcuch (Piewców) Akka-Tag. Poczynając od wyłomu Kerya-Darya, równolegle pasma pojedyń-cze wydłużają się w kierunku E. N. E. i W. S. W. Grzbiet Rossyjski Przewalskiego łączy się z Akka-Tagiem w łukowałem wygięciu. W miejscu połączenia występują złoża granitowe w postaci grzbietów Szyrman-Tai i Sary-Kul (Koł). Na północy u źródeł Kara-murenu ciągnie się śnieżne pasmo górskie Tukkuz-Dawan w kierunku N. E. Łańcuch ten wygina się ku połudn.-wsch. i sięga aż do południowych krawędzi Tsajdamu. W środkowej swej części łukowaty pas gór rozdwaja się, część południową stanowi pasmo Moskiewskie i K o 1 u m b a, a północną Tsaj damskie (Przewalski). Na północ od tego pasma, w tem miejscu, gdzie Tyersien-Darya wydziera się z gór, zaczyna biedź następny podwójny łańcuch, na południu obficie uśnieżony. W miejscach połączenia pojedyńczych grzbietów lub rozdwojenia obnażają się złoża granitowe, tworzące dzikie skały (Szapka Monomacha, Kreml i inne). Przedgórza zach. K. L-u, zwężone na wschodzie od wyłomu Keryi-Daryi, składające się z niezbyt wysokich pasm, równoległych do głównego łańcucha, zostały tu zasypane przez rumo-

wisko skalne i osady rzeczne czwartorzędu. Orleańskiego wykryła przedłużenie łańcucha U podnóży gór na krawędziach spotykamy wysoką (15 — 17 tys. stóp) żwirowo-kamienistą pustynię. Pośród rozpatrzonych przez nas łańcuchów pod względem wysokości szczytów (20 tys. stóp) i wysokości linii śnieżnej (19 229 st.) wyróżniają się nad inne łańcuchy Ak-kar ty a-k i 1-T ag i A k k a-T a g; dalsze, o kierunku N, E., są już znacznie niższe, i linia śnieżna, zwłaszcza na południowych zboczach, znacznie się obniża (17 000 stóp), lecz w ogólności spotykamy tu o wiele obfitsze wieczne śniegi i lodowce. Południowe zbocza krawędzi przylegających do Tybetu są na wysokości 18—20 tys. stóp nagie i wypływają z nich nędzne, ubogie źródła, ginące wśród kamieni, żwiru i piasku pustyni Takla Makan. Martwe żwirowo-kamieni-ste pustynie północno-zachodniego Tybetu wrzynają się prócz tego jeszcze w podłużne doliny pondędzy równoległemi pasmami Zachodniego K. Lunu (doliny Saryk-Suza i inne). —II) Środkowy Kuen-Lung. Środkowy K. L. zaczyna się mniej więcej na 90° wsch. g. i przedstawia systemat równoległych łańcuchów o kierunku W. N. W. i E. S. E.; wśród nich łatwo dają się wyróżnić pasma pierwszorzędne co do wysokości i długości, oddzielane od siebie płytkiemi, szerokiemi dolinami, i łańcuchy drugorzędne, oddzielane wązkiemi podłużnemi dolinami. Cały systemat środkowego K. L-u składa się z 11 pojedyńczych pasm górskich, rozrzuconych na przestrzeni od rzeczki Napt-szyta do pustyni Gobi: 1) Marco Polo, 2) Barchan Buddha, 3) Bajen Kara, 4) Szugan-ula, 5) łańcuch Rittera, 6) Humboldta, 7) łańcuch gór Kukunor-skicli, 8) Cesarza Aleksandra III, 9) Richtho-fena, wreszcie 10) Tang-la, 11) Dunghara. Wiele z nich jest podwójnych, nap. Marco Polo,

Tang-la na zachód; są to mianowicie pasma Du-pleix (6000 — 8000 m.) i Crevaux. Największe rzeki Azyi wschodniej biorą początek w Środkowym K. L-u. Łańcuch Bajen Kara służy za wododział dla Hoang-ho i Murui-usu, górnego biegu Jang-tse-Kiangu, a na południowych zboczach Tang-la bierze początek Me-kong. Systemat środkowego K. L-u składa się z dwu zupełnie różnych części: odpływowej, na obwodzie, i bezodpływowej, wewnętrznej. Do pierwszej kategoryi należy malowniczy i urozmaicony pod względem fauny i flory wschodni Nan-Szang i kraina na wschód od Bajen-Kara, gdzie się zaczynają górskie krainy Indo-Chin; do drugiej zaś zachodni Nang-Szang i wyżyna południowo-wschodniego Tybetu. Dla rozwoju lodowców o wiele

są dogodniejsze zbliżone i rozczłonkowane pionowo grzbiety Nan-Szangu niż odosobnione, płasko-wypukłe krawędzie K. L-u Tybecie. Do Nan-Szangu, według wszelkiego prawdopodobieństwa, resztki owych indyjskich mussonów wilgotnych dostają się przez obniżenia K. L-u na wschód od Kuku Noru. — III. Wschodni Ku e n-L un g, zwany inaczej Chińskim, składa się wprawdzie, tak jak i poprzednie, z wielu oddzielnych łańcuchów i pasem, lecz wszystkie one łączą się z głó-wnem T s i n-L i n g-T s z a n e m, który wyraźnie rozdziela Chiny na dwie części: południową, dorzecze Jang-tse-kiangu, i północną, do-Hoang-ho. Na południe K. L-u wscho-

w południowo-wschodnim

rzeczą

dnia krawędź wyżyny składa się z szeregu bardzo rozgałęzionych gór (system Sinijski), które się ciągną z południo-zachodu na północo-wschód, cisnąc się i wyginając na północo-wschodzie przy spotkaniu ze wschodniein przedłużeniem K. Lungu (Tsin-ling-Tszanem). Najwyższe szczyty wschodni K. L. posiada w zachodniej części (3080 m.) i obniża się stopniowo ku wschodowi. Góry wschodniego K. L-u dopiero w obszarze odpływowym posiadają bogatą faunę i florę; znaczne obszary zachodniego i środkowego K. L-u nie są wcale zamieszkane, i tylko poszukiwacze złota, a czasami jaki myśliwy, w pogoni za dzikim yakiem, odwiedza te bezludne krainy. Pomimo to wszystko na olbrzymiej przestrzeni K. L-u osiadły lub też koczują przedstawiciele najrozmaitszych plemion: Kirgizów, Tadżyków Kara-korumu, Kara-kaszu, pierwotnych mieszkańców dorzecza Tarymu, Maczyńców z Grzbietu Rossyjskiego, Mongołów, Tsajdamui Kuku-Noru,Tangutów półn.-wsch. Tybetu i Chińczyków. Krawędź wschodniego Tybetu, gdzie się zaczyna droga górska do nizinnych i ciepłych Chin, znana jest nam pod nazwą Amdoskiego płaskowzgórza. Tu, pośród łańcuchów K. L-u na krawędzi Tybetu i górzystych krain Sze-czuanu,-przechodzi, według wyrażenia Smirnowa, „krawędź między życiem osiadłem starożytnej kultury chińskiej a życiem

Barchan-Buddha, a góry Humboldta, Aleksandra i Richthofena wydzielamy w oddzielną grupę Nan-Szan(-g). Największą absolutną wysokość łańcuchy systematu Nan-szangu osiągają w zachodniej swej części, wznosząc się ponad 20 —

21 tys. stóp (Obruczew). Przeciętna wysokość grzbietów w tej zachodniej części według Kreitnera wynosi 18 -20 tys. stóp, a przejścia spotykamy mniej więcej na 12 — 13 tysięcy stóp. Na południe od Tsajdamu zaczynają się przestrzenie, które od Tybetańczyków otrzymały ogólną nazwę „Czang-Tang“, co znaczy równiny północne, i rzeczywiście są to szerokie doliny, usiane wyschłemi korytami rzek, słone-mi jeziorami i rzędami nizkich pagórków (30 do 450 mm. względnej wysok.). Średnia wysokość tych równin wynosi 4 200 metr., a łańcuchy górskie, które tu spotykamy, wznoszą się na 5000 m., a nawet czasem sięgają 6000—

7500 m. (naprz. szczyt Hatu-Dzu w paśmie Bajen Kara). Łańcuch Tang-la stanowi najwyższą część Tybetańskiego Płaskowzgórza, a na południe od niego zaczynają się zamieszkane posiadłości Dalaj-Lamy. Wyprawa księcia

koczowniczem różnoplemiennych nomadów środkowej Azyi“.—W systemacie K. L. ze skarbów mineralnych najwięcej znajdujemy złota, którego produkcyą zajmują się już od niepamiętnych czasów; dalej kopią tu miedź, rudę żelazną (niewiele), węgiel kamienny, sól i nefryt. Położenie K.-Lungu na granicy dwu zupełnie równych obszarów nadaje mu spe-cyalne znaczenie geograficzne. K.-Lung należy do najstarszych górotworów kontynentu Azyi, gdyż najmłodszemi pokładami, jakie przyjmują udział w budowie tego systematu są skały z epoki węgla kamiennego. Pod koniec ery mezozoicznej w obszarach przytykających z południa do zachodniego i środkowego K.-Lungu proces tektoniczny zakończył się już w zupełności; na północy istnieje jeszcze trzeciorzędowe i kredowe morze Han-Hai. Dalszemu roz

Kuess Emil (* w Strasburgu d. 1 lutego r. 1815—f w Bordeaux d. 1 marca r. 1871), lekarz. Do nauk lekarskich przykładał się w mieście rodzinnem i w Paryżu; po ich u-kończeniu i po powrocie do Strasburga został tamże w r. 1843 prosektorein (Chef de tra-vaux anatomiąueś), w roku następnym profesorem przybranym (agresje)-, oba stanowiska zdobył przez konkurs. Zajmując się gorliwie fi-zyologią, w r. 1846 ogłosił pracę: „De la va-scularite de Pinflammation", w niej zaś wypowiedział poglądy zbliżone do tych, które później V i r c h o w a (ob.) doprowadziły do stworzenia patologii komórkowej. W tymże roku, stanąwszy ponownie do konkursu, otrzymał w Strassburgu katedrę zwyczajną fizyologii; równocześnie oddano mu też klinikę chorób wenerycznych i skórnych; obie katedry te zajmował do śmierci. Profesorem był wybornym, przez uczniów wielbionym, umiejącym w nich budzić zapał do przedmiotu przez siebie wykładanego. Do pióra nie był skory: oprócz rozprawy już wymienionej i prac konkursowych ogłosił tylko niewiele rzeczy drobniejszych w „Gazette medicale de Strasbourg“; wykłady jego zebrał i wydrukował M. Duval p. n. „Manuel de physiologie“. K. był jednym z najbardziej cenionych lekarzów strasburskich; pomimo to, jako człowiek bezinteresowny i nadzwyczaj uczynny, do majątku nie doszedł; gotów zawsze służyć sprawie ogółu, zajmował często urzędy obywatelskie, a zawsze pełnił sumiennie obowiązki przyjęte. W r. 1848 o-brano go przywódcą stronnictwa republikańskiego w Strasburgu; ściągnęło to na niego prześladowanie rządu po zamachu grudniowym Ludwika Napoleona; stawiono go wtedy przed sądem i uwięziono. W r. 1870 był przewodniczącym komisyi rnuuicypalnej, a w dniu 15 września, pomimo zdrowia nadwątlonego, przyjął wybór na mera w mieście oblężone m. Po kapitulacyi (d. 27 września) opuścił miasto rodzinne, udając się na czele deputacyi alzackiej do Bordeaux, gdzie umarł w tym dniu właśnie, w którym Zgromadzenie Narodowe było zmuszone zgodzić się na odstąpienie Al-zacyi Niemcom. W d. 8 marca uczczono pamięć jego wspaniałym pogrzebem. Do zasług K-a należy też gorliwość niestrudzona w szerzeniu oświaty ludowej.—Por. „Gazette med.de

Dr. J. P.

wojowi kontynentu, który ogarnął i to morze, towarzyszyły nowe zmiany w układzie warstw; wówczas wydźwignięte zostały w Nang-szangu do wysokości 12 — 13 tys. stóp czerwone osady nadbrzeżne Han-haju (Obruozew). Bez względu na różnice w starożytności poszczególnych łańcuchów K.-L. mają one wszystkie tą cechę wspólną, że na północ od nich spotykamy obszary zapadnięcia, a z południa obszary ściśnięcia. Z południo-zachodu przytykają do K.

L-u Kara-korum (trias) i Himalaje (eocen).

Budowa poszczególnych łańcuchów i wzajemne ich rozmieszczenie (parallelizm, rozdwojenie, złączenie) wskazują, że K. L. uależy do rodzaju gór fałdowych. Pod względem składu mineralogicznego na zachodzie w blizkości Kara-Korumu K.-L. składa się wyłącznie z gneisów syenitowych, łupków mikowych, kwarcytowych i clilorytowych.

We wschodnim K. L-u przeważają znowu u-twory archaiczne. Młodszych złoży od paleo-zoicznych, brak zupełny. W jednem tylko miejscu, na południo-wschodzie od Chatan-Da-ryi, występuje systemat kredowy, który prawdopodobnie jest pozostałością po eocenicznem morzu Han-hajskiem. Główny proces fałdowania się K. L-u przypada na Sylur; fałdowanie triasu i trzeciorzędu, które wydźwignęło tyle nowych łańcuchów na kuli ziemskiej, tylko zrzadka tu występuje.—B i b 1 i o gr. Richthofen „China“ (1877); Sclilagintweit „Reise in Indien und Hoch-Asien“; Markham „Travels in great Tibet" (1875); Wichmann „Die Reise des Pandi-

ten A-K durch das óstliche Tibet" (1878 — 82); Paris" (r. 1871, str. 261).

Kufa (z łacin, cupa beczka; ztąd fr. coupe, czara, niem. Kuffel kufel oraz Kuper kiper, a także nasz kubek i kubeł), beczka dużych rozmiarów, służąca do przechowywania i przewożenia wódki i spirytusu. K. pruska jest miarą objętości dla piwa (1147₂ garncy warsz.).

Kufa (syr. Akula), dawniej zamożne miasto, dzisiaj marna wioszczyna i ruiny w wi-

ir. g. K.

rozkwitu Bagdadu. Istniała tu ongi sławna

Peterm. Mittheilungen; Prżewalskij: „Mongolija ji strana Tangutow" (1876), „Ot Kuldży za Tjań-Szań na Łob-Nor“ (1878), „Tret’e putesze-stwie w centralnuju Aziju“ (1883;, „Czetwertoe puteszestwie..." (1888); Suess „Das Antlitz der Erde“ (1885); Wegener „Versuch einer Orogra-phie des Kwen-Lun“ (1891); Bogdanowjicz „Geo-łogjiczeskija izsljedowanija w Wostocznom Tur-kestanjie" („Trudy Tjibetskoj Ekspedjiciji Pjew- łajecie bagdadzkim. Założone w w. VII, było cowa“ (1892); Bonvalot „De Paris au Tonkin rezydencyą kalifów, ale podupadło skutkiem ń travers le Tibet inconnu" (1892).

Augusta.

Kuffner Karol (* wMirowicach d. 5 grud. r. 1858), lekarz zajmujący się chorobami umy-słowemi. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Pradze, tam mu też w r. 1883 przyznano dyplom doktorski. W r. 1885 wstąpił jako asystent do królewskiego zakładu dla obłąkanych, a po latach pięciu został tamże lekarzem domowym oraz pełniącym obowiązki ordynatora. W r. 1891 otrzymał docenturę chorób umysłowych w uniwersytecie praskim; w r. 1895 mianowano go zastępcą profesora, nakoniec w dwa lata później profesorem nadzwyczajnym. Oprócz prac mniejszych,v ogłoszonych w „Sborniku lekarskim" i w „Casopisie ceskich lekafu", wydał: „ Psychiatrie pro studium a praktickou potrebu lekare" (Praga 1897 —1900, 2 części) i „O citu społećenskem a jeho chorobach" (tam-

Dr J. P.

i. F. G.

Br. G.

Kuftgary—japoński sposób inkrustacyi (ob.) srebrem lub złotem. Polega na zeskrobaniu płaszczyzny podług linii rysunku. Otrzymane w ten sposób wgłębienie pokrywa się cienką warstwą złota lub srebra, którą się przykleja lub wciera. Sposób ten używany jest do o-zdabiania japońskich bronzów. Wskutek umie-

szkoła, z której wyszli tacy słynni komentato-rowie Koranu jak Ibn Masudi, Azim i in. Od K-y wzięło nazwę pismo kufickie, odmiana niewątpliwie pisma staro-syryjskiego, która przedostała się do Arabów już przed Mahometem, ale rozpowszechniła się dopiero dzięki szkole K-ckiej. Odpowiadało ono wymaganiom, dopóki służyło do napisów na monetach (stąd nazwa monety kufickie, ob. Moneta) lub czynienia wyciągów z Koranu; ale gdy życie postawiło żądania rozleglejsze, ustąpiło miejsca pismu Neszy (ob.).    L K-

Kufarah, oazy ob. Kufra.

Kufel (pochodzenie ob. Kufa). Kufle w odróżnieniu od kuszów, kouszów lub kowszów (z niem. Kausche, zdrob. Kausek czerpak drewniany), używauych do czerpania i picia wody, służyły do piwa i różnych trunków, a bywały częściej gliniane (majolikowe i szklane) niż drewniane i metalowe. Gloger ,,Euc. staropolska*' przyłącza rysunki K-i Zygmunta

L. K.

że 1899).

Kuffner H., dziennikarz i pisarz czeski (* 1861 w Mirowicach), służył w wojsku, w czasopismach ogłosił artykuły o wojnach husyc-kich; niezależnie od tego wydał w r. 1899 „Bitva u Lipan“. Na wystawę etnograficzną w Pradze przygotował atlas wojen husyckich. Pracuje obecnie nad dziełem o sztuce wojskowej Żyżki i Prokopa.—„Naućny Slov.“.

Kufickie monety, ob. Moneta, mon. k u f i ck i e.

Kufickie pismo, ob. Pismo, arabskie.

Kufra, Ku fara, El Kofra, grupa 5 oaz na Pustyni Libijskiej, zaliczonych do Trypolisu, między 24—26° szer. płn., a 19 — 23° dł. wsch. o gr., 270—490 m. n. p. m., 17 818    klm.[]]

przestrzeni. K. otoczone są pasem diun (400 kim.), chroniących je od okupacyi tureckiej. Każda oaza ma jezioro lub błoto słone; woda słodka znajduje się wszędzie na głębokości 1—3 m. Bogata roślinność, zwłaszcza daktyle (3 mil. fr. obrotu), granaty, oliwki. Główne m-sto D d ż o f w oazie Kebabo. Ludność składa się przeważnie z sekciarzy Senussi, fanatyków dążących do zreformowania islamu. Pierwszy z Europejczyków Rohlfs dotarł do K-y w 1879.

Kufstein, m-sto powiatowe, w Tyrolu, na pr. brz. Innu, w pobliżu granicy bawarskiej, stacya austryackiej kolei K. —Insbruck i bawarskiej K.—Rosenheim; 487 m. npm.; siedziba starostwa, urzędu cłowego pogranicznego, zarządu lasów dla K-u i Tiersee; kasa oszczędności, która r. 1898 liczyła 7 700 000 kor. wkładek. Szkoła ludowa miejska z pięknemi zbiorami środków naukowych i biblioteką; z nią połączona przemysłowa szkoła uzupełniająca; ogródek freblowski, założony przez ks. dziekana Mateusza Hórfartera; przy ogródku tym istniał kurs dla freblanek (1869 —1896), pierwszy tego rodzaju zakład w Austryi. Wodociągi, zakłady do elektrycznego oświetlenia, browary i fabryka wybornego wapna hydraulicznego i cementu portlandzkiego. Towarzystwa: upiększenia miasta, turystyczne, gimnastyczne, muzyczne i t. d. W lecie służy K. za miejsce pobytu bardzo wielu letników i jest chętnie zwie-dzauem uzdrowiskiem. Na stromej skale (606 m. npm.) twierdza Geroldseck, dawniej więzienie stanu, dziś koszary. Na najwyższej kopule skalnej obok kaplicy św. Andrzeja wznosi się potężna wieża (Kaiserturm), 4-piętrowa, o mocnych murach, z obszernym widokiem. Bardzo ciekawe jest olbrzymie wiązanie dachowe tej wieży. Piętro czwarte w tej właśnie wieży, z celami dokoła, było przez dłuższy czas więzieniem dla przestępców politycznych.—Por. „Kufstein, więzienie stanu i dola Polaków w nim więzionych*¹ Poznań 1849). W r. 788 już istnieje nazwa Caofstein; o zamku pierwsza wiadomość pochodzi z r. 1205. Wskutek sporu sukcesyjnego, zakończonego pokojem w Schar-ding r. 1369, przechodzi K. do Bawaryi; w r. 1503 Maksymilian I zdobywa K. a opornego komendanta Hansa Pienzenauera wraz z 10 oficerami ściąć nakazuje. W r. 1703 dostaje się K. w ręce Bawarów, ale już r. 1704 jest w posiadaniu Austryi; r. 1805 mają je znowu wraz z Tyrolem Bawarowie; aż wreszcie r. 1815 wraca do Austryi. —W r. 1900 było 2897 m-ców. Okolica urocza i malownicza; miejsca wycieczek: Góra Kalwaryjska, las kufsteiński, zakład kąpielowy i uzdrowisko Kienbergklamm; Sparchenklamm z wodospadami, góra Duxer-kópfl (737 m. npm.), zamek Tierberg, Czarcia Kazalnica (Teufelskanzel), a na lew. brzegu Innu Zellerburg, Edschlóssl, Tierberg, Tiersee i t. d.

jętnego amalgamowania metali otrzymuje się    „Museum“, pismo poświęcone sztukom plastycz-

efekty nader subtelne.    Jn D-    nym. Z większych prac: „Handbuch d. Ge-

Kiigelgen Gerhard, malarz historyczny,    schichte der Malerei, v. Konstantin d. G. bis

i Karol Ferdynand, pejzażysta, dwaj bra-    auf dje neuere Zeit“. Studya przygotowawcze

cia bliźniacy (* 1772), kształcili się we Frank-    przeprowadził nader sumiennie, osobiście oglą-

furcie nad M. u pejzażysty Schutza i z zapo-    dając omawiane dzieła w podróżach po Niem-

mogą od kurfursta bawarskiego Maksymiliana,    czech i Włoszech. Dzieło to doczekało się pa-

w r. 1790 udali się do Rzymu. 1) Gerhard    ru wydań, z których drugie zostało rozszerzone

w r. 1795 powrócił stamtąd do Monachium,    przez utalentowanego ucznia, Jakóba Burck-

następnie przeniósł się do Rygi, dokąd za nim hardta (1847). „Handbuch der Kunstge-podążył brat. W r. 1798 powołano obu do schichte“ (wyd. piąte 1871 — 72), w którem K. Petersburga, gdzie otrzymali tytuł nadwornych zarzuca podział sztuki podług jej działów, malarzy i zyskali sobie łaski Pawła I. Ger- traktując ją jako jedną całość i usiłując wy-hard K. w r. 1804 powrócił do Niemiec i osie- kazać jej związek z ogólnym rozwojem kultu-dlił się w Dreźnie. Został w r. 1813 profeso- ry. „Geschichte der Baukunst“ pozostała niewy-rem tamecznej akademii sztuk pięknych; w r. kończoną. K. zdołał wykończyć tylko trzy tomy 1820 zmarł, zabity w celach rabunku. Był teg0 dzieła (1855 — 1860): dzieje budownic-malarzem religijnym i historycznym, malował twa w Wiekach Średnich; epokę Odrodzenia również portrety; kompozycye swe trzymał opracowali już jego uczniowie, Jak. Burck-w stylu klasycznym, o kolorycie słodkim, z ca- hardt i willi. Liibke. Zamierzał również K. łą manierą epoki. Wiele jego prac w Rossyi. opracować historyę muzyki, lecz zdołał zale-

2) Karol F e r d. do końca życia pozostawał dwie rozpocząć zbieranie materyałów.--W r. 1840, w Rossyi. Otrzymał w r. 1804 tytuł członka z okazyi setnej rocznicy wstąpienia na tron Fry-petersburskiej akademii sztuk pięknych. Z po- deryka W., napisał monografię, zawierającą lecenia Aleksandra I wyjeżdżał na studya pej- po raz pierwszy w całości działalność tego mouar-zażowe do Finlandyi i dwukrotnie do Krymu. chy. Ta gesehichte Friedrichs d. 11“, ozdobio-Niektóre z jego obrazów odbito w litografiach. na ilustracyami młodego podówczas artysty Zmarł w Rewlu w r. 1831.    Jn D    Adolfa Menzla, doczekała się licznych wydań

Kiigelgen Paweł, dziennikarz rosyjski { przekładów (wyd. 12-ste 1877). Nadto pod-i niemiecki. Ur. w r. 1843 na Inflantach, jąi gję k kontynuowania dzieła Edwarda Hein-kształcił się w uniwersytecie w Dorpacie, był zla (Historya Prus, okres od zawarcia czas pewien redaktorem „Revalsche Ztg.“ i pokoju w Oliwie do śmierci Fryderyka II). — „Nordisehe Presse“. W r. 1874 redaktor „St. Prace literackie K-a pozbawione są większej Petersburger Zeitung⁴⁴, od r. 1879 wydawca wartości. Oprócz „Skizzeubuchu“ wydał „Lie-tegoż dziennika. Jest lektorem języka nie- derhefte" zawierające szereg piosenek i niemieckiego i literatury na kursach pedagogicz- lodyi j ozdobione własnoręcznemi rysunkami, uych w Petersburgu. Są jego przekłady prac pod pseud. F. T> Erwina napisał powieść z dzie-

D. Tołstoja: „Ein Blick auf das Unterrichtswe- jów Wenedów. W dramatach wykazał więcej sen Russlands im XVIII Jahrhundert bis 1782“; erudycyi historycznej niż nerwu dramatyczne-„Das akademische Gymnasium und die akade- g0> Grupował dokoła siebie szereg młodych mische Universitiit im 18-n Jahrhundert⁴¹; „Die UCZniów, którzy wiele zawdzięczali jego kie-Biirgerschulen wiihrend der Regierung der Kai- runkowi. Był teściem głośnego powieśeiopi-serin Katharina II“.    Jn D-    sarza Pawła Heysego. Zmarł jako wysoki u-

Kugler: 1) Franciszek Teodor, histo- rzędnik państwowy.—2) Bernard, syn po-ryk sztuki (* w Szczecinie 19 stycz. 1808—f- przedzającego, historyk Wieków Średnich (* w Berlinie 18 marca 1858 roku). Obdarzony 1837—f 1898). Kształcił się w Gryfii i Mo-wszechstronnnem uzdolnieniem artystycznem, nachium; w 1866 r. profesor w Tybindze. Wa-w młodości uprawiał, jako dyletant, równocześ- żniejsze prace: „Studien zur Gesch. des zwei-nie malarstwo, muzykę i poezyę. Wydał ten Kreuzzugs“ (Sztutg. 1866); „Christoph, „Skizzenbuch“, w której zebrał swe ulotne Herzog zu Wiirttenberg⁴⁴ (1869 — 72, 2 1.); „Ana-poezye, ze skomponowanemi do nich melodya- iekten zur Gesch. des zweiten Kreuzzugs“ (Tymi i z własnemi również rysunkami. Zamiło- binga 1878); „Neue Analekten“ (1883); „Gesch. wania te popchnęły go w kierunku badań nad der ersten Kreuzziige“ (Sztut. 1885); wespół poezyą i muzyką staro-nie niecką oraz zabyt- ze Stillfriedem „Die Hohenzollern und das deuts. kami stylu niemieckiego. Rozprawa liabilita- Vaterland“ (Monachium 1882 — 83, 2 t„ wyd. cyjna, któia otworzyła mu katedrę w Berlinie, 4_e 1886).    Jn u-

Kuguar, ob. Pum a.

Kuh: 1) Emil, pisarz niemiecki (austrya-cki) pochodzenia żydowskiego (* 1828 — f 1876). Studyował w Wiedniu filozofię, historyę i literaturę- był przez krótki czas kupcem, później

miała za przedmiot twórczość w. XII. W ciągu lat następnych napisał kilka rozpraw z lii-storyi sztuki niemieckiej; z nich najważniejsza o budownictwie na Pomorzu, do której zużytkował materyały dziś już zaginione (w „Baltische Studien" 1840 r.). Równocześnie redagował

Red.

A. Pol.

Br. G.

solubles** (Paryż 1858).

Ked.

Hr.

urzędnikiem kolei, aż oddał się całkowicie pracy literackiej. W r. 1857 przyjął w Berlinie katolicyzm. Powróciwszy do Wiednia, dał się poznać jako wytrawny krytyk literatury. W r. 1864 został profesorem Akademii handlowej w Wiedniu. Większe prace krytyczne: „Zwei Dichter Ósterreichs: Franz Grillparzer und A-. dalbert Stifter“ (Peszt 1872); „Biographie Fr. Hebbels** (Wiedeń 1877,    2 tomy). Spoinie

z Jul. Glaserem wydał „Gesammelte Werke von Fr. Hebbel“ (Hamburg 1864—68), i z F. Pachlerem „Fr. Halms Werke. Nachlass“ (Wiedeń 1872). W utworach lirycznych jak „Drei Erzahlungen** (Opawa 1857), „Gedichte“ (Brun-świk 1858) K. pociąga zwłaszcza formą. Wybitną jest także praca: „Uber neuere Lyrik“ (Wiedeń 1865) i wykwintna antologia: ,,Dich-terbuch aus Ósterreicli“ (tamże 1863). Kore-spondencyę K-go z Teodorem Stormem wydał syn jego Paweł (,,Westermanns Monatsh.“ t. 67, 1889—90).—2) K. Mojżesz Efraim, poeta niemiecki, pochodzenia żydowskiego (* 1731 — f 1790). W Berlinie zaprzyjaźnił się z Mendelssohnem, Rainierem, Lessingiem i iu. Jako zapalony zbieracz książek stracił na nie cały majątek, co doprowadziło go do obłędu. — Au-erbach wziął go za bohatera swego romansu. Wybór poezyi K-go wydali (ze zmianami Rainiera) Hirschl i Kausch: ,,Hinterlassene Gedich-te“ (Zurych 1792, 2 tomy). — Por. Ka y serii ng „Der Dichter Ephraim Kuh“ (Berlin

1864).    Hr-

Kuh-i-Baba, ob. K o h - i - B a b a.

Kuh-i-Taftan („gotująca się góra**), wulkan w stanie solfatary (ob.) w krainie perskiej Sarhad (prow. Kirman), w pobliżu granicy Be-ludżystanu, 3 900—4 000 m. npm., przez m-ców acz są to muzułmanie, bałwochwalczo czczony; wierzchołek tworzy płaszczyznę z dwiema wyniosłościami: na jednej z nich ludność składa ofiary z kóz, druga, główna, ma dwa otwory, przez które wydobywa się para siarkowa i płomienie.

Kuhl. Pod tą skróconą nazwą znany jest zoolog Henryk K. (* 1797 w Hanau—f 1821 w Ba-tawii), który napisał: „Die deutsch. Fledermiiuse** (Hanau 1817); „Beitrage zur Zoologie u. vergl. A-uatomie** (Frankfurt 1820); „Conspectus Psittaco-rum“ (Bonn 1820).

Kuhlau Fryderyk (* 11 września 1786 w Ulzen w Hannowerskiem — f 12 marca 1832 w Lyngbye, pod Kopenhagą), kompozytor muzyczny. Napisał dla teatru w Kopenhadze kilka oper, oraz muzykę do dramatu Shakespeare. Z dzieł jego największego powodzenia dostąpiły utwory fortepianowe, zwłaszcza sonatiny, przez pedagogów europejskich mocno dotychczas protegowane.

Kułllandchen, kraina morawska po obu brzegach górnej Odry, w pow. nowo-iczyńskim, w zaklęsłości między Jesionikiem a odnóżami Karpat, falista, nader urodzajna; rozległe łąki ze znakomitą paszą dla bydła, obszerne pola zbożowe, wielkie sady; hodowla bydła w wysokim stopniu rozwinięta.

Kułllmann Karol Fryderyk, przemysłowiec francuski (* 1803 w Kolmarze — f 1881 w Lille). Założył wielką liczbę zakładów przemysłowych w okolicy Lille i sąsiednich depart. Akademia paryska Nauk mianowała go członkiem korespondentem sekcyi ekonomii wiejskiej. Następnie został dyrektorem mennicy w Lille i prezydentem izby handlowej. W dziedzinie chemii odznaczył się zbadaniem własności i składu marzanny, rozbiorami nawozów, podał nowy sposób oczyszczania soku buraczanego, ułatwił przygotowywanie w przemyśle barytu, oraz wskazał sposób dezyufekcyi wielu mate-ryałów za pomocą krystalizacyi. Wiele z jego prac znajduje się w sprawozdaniach paryskiej Akademii nauk, w Rocznikach Chemii i Fizyki, w zbiorach archiwum nauk w Lille. Napisał między innemi: „Cours de Geologie*'; „Experiences chiiniąues et agronomiąues** (Paryż 1847); „Applications des silicates alcalins

Br J.

Kiihlwetter Fryderyk von, mąż stanu pruski (* 1809 —f 1882); po ukończeniu prawa wstąpił do służby państwowej; w r. 1848 został ministrem spraw wewn. w minist. Han-semanna, poczem otrzymał wyższe stanowisko w administracyi w Akwizgranie, gdzie, acz katolik, wywołał wielką niechęć. Przeniesiony w r. 1866 do Dusseldorfu, otoczył troskliwą opieką sztuki i nauki, za co zyskał sobie uznanie powszechne. W r. 1870 otrzymał urząd gubernatora cywilnego w Strasburgu. W r. 1871 został naczelnym prezydentem prowincyi Westfalskiej, gdzie wystąpił jako jeden z energiczniejszych działaczy kulturkampfu.    Hr

Kuhn Paweł, wierszopis (* 1603 w Poznaniu— f 25 lut. 1649 w Jarosławiu). Wstąpił do zakonu jezuitów w r. 1623 i wykładał poetykę i retorykę, oraz filozofię i teologię w kol-legiach jezuickich, był rektorem w Gdańsku, napisał parę panegiryków na cześć Władysława IV (por. Estreicher XX), w których podaje nieco szczegółów historycznych.

Kuhll Jan von, teolog katolicki (* 1806 — f 1887), profesor teologii najpierw w Giessen, później y Tybindze (1837); członek sądu wir-temberskiego (1848 — 51), w r. 1857 wybrany do trybunału państwowego wirtemb. W r. 1862 uczestniczył w zgromadzeniu wielko-niemieckiem we Frankfurcie i w założeniu Niemieckiego stowarzyszenia Reform. Napisał: „KatholischeDogma-tik“ (Tybinga 1846—59, 2 tomy; 2-gie wyd. T-go tomu 1857 — 62); „Die christliche Lehre von der góttlichen Guade“ (t-że 1868). Od r. 1838 był spółwydawcą pisma „Theologische Quartal-schrift", wychodzącego w Tybindze.

Kuhn: 1) Wojciech (Adalbert), językoznawca i mytolog niemiecki (* 19 listop. 1812 w Kónigsbergu w Nowej Marchii — f 5 maja

1881 w Berlinie), studya uniwersyteckie odbył o którym wydał dzieło znakomite: „Luther, sa w Berlinie (1833—37), był nauczycielem (od vie et son oeuvre“ (Paryż 1883, 3 tomy) i tłó-

Br. J.

Kiihn Juliusz (* 1825 r. w Położnicy, niem. Pulsnitz w Górnych Łużycach). Jako syn rolnika, od wczesnej młodości okazywał zamiłowanie zawodu ojcowskiego i po ukończeniu szkół w mieście rodzinnem rozpoczął praktykę najprzód w dobrach ojca, następnie zaś w Wachau, w Saksonii. Przechodząc coraz wyższe stopnie w hierarchii urzędniczo-gospodarskiej, wolne chwile obracał na dalsze kształcenie się. W r. 1852 poświęcił się całkowicie studyom w Bonn, potem w Poppelsdorfie, wreszcie od 1854 w Prószkowie (Proskau), gdzie otrzymał docenturę. Niebawem został powołany na posadę zarządzającego dobrami hr. Egloffstein’a na Śląsku. Nowe to zajęcie nie przerwało studyów i badań mikroskopowych nad zwierzęcemi i roślinnemi wrogami roślin uprawnych. Owocem tych prac było dzieło: „Krankheiten der Kulturgewiichse, ihre Ursachen u. Verbreitung“ (Berlin 1858, wyd. 2-e 1859), otwierające nowe szlaki dla tej gałęzi nauki. Dzieło to zjednało mu posadę dyrektora instytutu rolniczego przy uniwersytecie w Halli. K-wi zawdzięcza instytut swój rozwój i urządzenia (stacyę doświadczalną i ogród zoologiczny). Z dzieł K-a: „Die zweckmassigste Ernahrung der Riuder vom wissensch. u. prakt. Gesiehtspunkte" (Drezno 1861), oraz liczne rozprawy i artykuły umieszczane w czasopismach rolniczo-naukowych. Pisma rolnicze w Warsz. korzystały ze współpra-cownictwa K-a, który zasilał je artykułami spe-cyalnie dla nich przeznaczonemi, chociaż pisa-

St. Rew.

1841) , od 1870 dyrektorem gimnazyum w Ko- maczył na francuski kilka dzieł tego reforma-lonii. Pracował naukowo nad językoznaw- tora. stwem stosowanem do mitologii porównawczej i archeologii indo-europejskiej: „Zur altesten Gesch. der indogerm. Vólker“ (Berlin 1845; w późniejszej przeróbce w „Indische Studien"

Webera, t. I. 1850); „Die Herabkunft des Feu-ers u. des Góttertranks“ (Berlin 1859, 2-e wyd. 1887 pod red. E. Kuhna w dziele: Mytho-logische Studien, t. I); „Ueber Entwickelungs-stufen der Mythenbildung" (tamże 1874). Kilka prac K-a dotyczy mytów i podań giermań-skich: „Markische Sagen u. Marchen" (Berlin

1842) ; „Norddeut. Sagen, Marchen u. Gebrau-

che“ (przy współudziale Schwartza, Lipsk

1848); ,,Sagen, Gebrauche u. Marchen aus West-falen“ (Lipsk 1859, 2 t.). Wielką zasługę K. położył w nauce jako długoletni redaktor założonego przez siebie (przy współudziale Auf-rechta) czpsina lingwistycznego ,,Zeitsch. fiir vergleich. Sprachforschung" (Berlin 1851), gdzie zamieszczał cenne artykuły. W 1862 K. rozdzielił to czasopismo na dwa, z których jedno pod tytułem dawniejszym, drugie zaś (przy współudziale A. Schleichera) p. n. „Beitrage zur vergleich. Sprachforschung auf dem Gebiete der arischen, keltischen u. slavischen Sprachen“ (t.    1-8). W roku 1875 zaś

połączył je ponownie w ,,Zeitsch. fiir ver-gleich. Sprachforschung auf dem Gebiete der indogerman. Sprachen (dotąd tomów 40). — 2)

Ernest, oryentalista niemiecki, syn poprzedniego (* 7 lut. 1846 w Berlinie), studyował w Berlinie i Tybindze, wykładał od 1871 w u-

Ktlhnau Jan f 1660 w Geising w Saksonii,—f 5 czerwca 1722 w Lipsku), kompozytor muzyczny, poprzednik Bacha na stanowisku organisty i kantora przy kościele Ś-go Tomasza w Lipsku. W historyi rozwoju form muzycznych K. zajmuje stanowisko wybitne, jako pierwszy, który pisał kilkuczęściowe sonaty

A. Pol.

niwersyt.etach Halli i Lipsku, 1878 został prof. nemi w języku niemieckim, sanskrytu i jęz. porówn. w Heidelbergu, następnie w Monachium (1877). Prace lingwistyczne K-a dotyczą głównie dawniejszych i nowszych języków Indyi; „Beitrage zur Pali-Grammatik'¹ (Berlin 1875); ,,U, die altesten arischen Bestandtheile des singhal. Wortschatzes"

fortepianowe.

Kiiline Ferdynand Gustaw, pisarz niemiecki (* 27 grud. 1808 —f 22 kwiet. 1888). Zaliczał siebie do „Młodych Niemiec", wystrzegał się jednak skrajności tego kierunku. Działalność literacką rozpoczął od poezyi, lecz wkrótce przerzucił się do powieści i dramatu, a nadto publicystyki. Największem powodzeniem cieszyła się jego powieść „Freimaurer" (1854). Z innych powieści należy wymienić: „Die beiden Magdalenen", „Quarantanne im Irrenhaus", „Klo-sternovellen“,

Z prób dramatycznych K-go pewnem powodzeniem cieszył się „Demetrius", stanowiący dokończenie pośmiertnego szkicu Fr. Schillera. Wydał kilka tomów pism krytycznych, w których refleksye pomieszane są z ulotnemi wrażeniami i nastrojami poetyckiemi: „Portriits u.

(Monachium 1879); ,,Ueber Herkunft u. Sprache der Transgangetischen Vólker“ (tamże 1883);

,,Beitrage zur Sprachenkunde Hinterindiens‘‘

(tamże 1889). Przy współudziale Geigera rozpoczął wydaw. zbiorowe (rodzaj encyklopedyi):

,,Grundriss der iran. Philologie" (Strasb. 1895 nst.). Wydawał: 1879 z Socinem ,,Wissensch.

Jahresberichte iiber die morgenland. Studien", od 1883 wraz z Klattem: „Litteraturblatt fiir orient. Philologie" (4 tomy,od 1893 r. a 6-go tomu)

Irland".

„Die Rebellen v.

K A.

,, Orient. Bibliographie" (przy współudziale Schermanna), wreszcie w 1875 r. został współredaktorem założonego przez ojca ,,Zeitsch. fiir vergleich. Sprachforschung".

Kuhn Feliks, pastor luteraóski i historyk (* 1824 r. w Montbeliard). Ukończył studya teologiczne w Strasburgu, od ławy szkolnej ze szczególuein zamiłowaniem oddawał się badaniom nad w. XVI, a w szczególności nad Lutrem,

Silhouetten", „Sospiri" (listy z Wenecyi), „Mein | gieu t. XXV), „Ueber farbige Lichtinduction“ Karneval in Berlin" i zbiór życiorysów p. t. (tamże t. XXVI), „Beitrage zur operativen Au-„Deutsche Manner und Frauen". W późniejszych genheilkunde" (Jena 1883), „Ueber die The-czasach ogłosił swe wspomnienia „Mein Tage- rapie der Conjunctivitis granulosa" (tamże buch in bewegter Zeit“ (1863), satyrę na pa- 1898) i „Ueber die Verwertbarkeit der Bind-piestwo p. t. „Christus auf der Wanderschaft"; haut in der praktischen und operativen Au-„ Wittenberg u. Rom“. Zbiorowe wydanie jego genheilkunde" (Wiesbaden 1898). pism wyszło w Lipsku w 12 tomach (1862- Kuilenburg, C ul e nb o r g, C u 1 e m b o r g,

Dr J. P.

1867).

Jn D- m-sto w prow. niderlandzkiej Geldryi (ob.),

Kui, nazwa dwóch grup etnicznych w In-do-Chinach. Jedna z nich przebywa w płd. wschodnich dzielnicach Siamu i płc. zachodnich Kambodży i, zdaje się, jest pochodzenia tubylczego, tj. pochodzi od ludów, które przebywały tutaj przed Siamczykami. Wzrostu 1.63 metrów, krótkawej czaszki (wskaźnik główny 82); uchodzą za zręcznych kowali, posługują się dzisiaj mową kambudżyjską. Druga grupa przebywa w dzielnicy Kieng-Tung i jest odłamem Lol ów (ob).—Aymonnier „Voyage dans le Laos“ (Saigon 1885, Paryż 1895).

Kuila (Quillu), rzeka w Kongo francuski em (ob.), w środk. biegu Ni a di, w górnym Niari zwana; wypływa z płaskowzgórza pod Makaka (480 m. npm.), płynie w wielu zagięciach w kierunku zach., pod Makabana przyjmuje dopływ Lalli, przecina góry nadbrzeżne (1756 m.) i wpada pom. Jambo i Granville do o. Atlantyckiego. Długość 600 kim. W dolnym biegu spławna od ujścia do Ngotu (50 kim.), w górnym od Makabana do Stephanieville (200 kim.).

Jn D.

Kiihne August (pseud. Johannes van J)e- na ijnji kolejowej Utrecht-Boxtel i nad rz. Lek, wali), powieściopisarz (* 1829 — f w 1883). przez którą prowadzi most żelazny, 1300 m. Pochodził z rodziny wojskowej, sam służył długi. Starożytny ratusz gotycki z 1534 r., w wojsku i przebył kampanię 1866 i 1870/1 fabryki cygar, szkła wstążek i krzeseł, tartak r. Napisał Historyę wojny z Danią, oraz wiele parowy, handel ożywiony; 7000 m-ców. nowel i powieści z życia wojskowego i klas wyższyóh.

Riihner Rafał, filolog klasyczny i pedagog niemiecki (* 1802 w Gotha—f 1878 w Han-nowerze); po ukończeniu studyów uniwersyteckich w Getyndze 1825 został nauczycielem liceum w Hannowerze. Działalność naukową rozpoczął wyd. ,,Tusculanes“ Cycerona (Jena 1829), poczem ogłosił „Versuch einer neuen Anor-dnung der griech. Syntax‘‘ (Hannower 1829) i ,,Samtliche Anomalien des griech. Verbums<>

r.. k.

(tamże 1831). Były to prace przygotowawcze do głównego dzieła „Ausfiihrliche Gram. d. griech. Sprache“ (2 t., Hannower 1834 — 35; wyd. 2-e 1869—72; 3-e, opracowane: cz. I „Ele-mentar u. Formeulehre^ przez Blassai 2 t.

1890 — 92; cz. II ,,Satzlehre“ przez Gertłia, t.

I 1898). Na podstawie tego dzieła opracowywał K. szkolne gramatyki greckie, które długi czas cieszyły się wziętością, wyszły w kilkudziesięciu wydaniach i przekładach na inne języki, a także na polski (H. Cegielski, 1843,    1862):

Kuiłowski Julian, metropolita greckokatolicki archi-dyecyzyi lwowskiej (* 1826 w Koniuszkach Królewskich —f 1900). Uczestnik kampanii węgierskiej. Święcenia kapłańskie otrzymał w Paryżu. Po powrocie do kraju został proboszczem w Ruskiem Siole, 1887 roku archiprezbiterem kapituły stanisławowskiej, r. 1890 sufraganem, a w roku następnym biskupem przemyskim, w r. 1899 metropolitą lwowskim. („Enc. Org.“ mn.).

Kuindży Archip, pejzażysta rosyjski (* 1842), uczeń Ajwazowskiego. Obrazy K-go jako całość przypominają mistrza, lecz K. jest jednostajniejszy w kolorycie, zato zadziwia stopniowaniem półtonów, czem osiągał niekiedy zupełne złudzenie optyczne. Szczególne wrażenie wywołała jego Noc na Dnieprze, gdzie światło księżyca wdali na rzece odtworzone jest z zupełnem złudzeniem. Z innych obrazów K-go, które zjednały mu wielki rozgłos, wymienimy:    Noc księżycowa na Ukrainie,

Pole i rzeka przed burzą, Poranek na Dnieprze, Zachód słońca w lesie i inne. K. malował niewiele.

,,Kurzgefasste Schulgrammatik der griech. Spra-che“ (1836, wyd. 6-e 1881) i „Eleinentargram-inatik der griech. Sprache“ (1837, wyd. 32-e

1887). Niemniejsze powodzenie miały podręczniki szkolne gramatyki łacińskiej „Elementar-grammatik d. latein. Sprache“ (Hannower 1841;

44 wydania), „Latein. Vorschule“ (1842, 5-te wyd. 1861); tożsamo w licznych przekładach rossyjskich, polskich [Warsz. 1858 — 60] i in.)

K. A

K. opracował także obszerną gramatykę łacińską (mającą wartość pod względem materyału faktycznego): „Ausfiihrliche Gram. d. lat. Spra-che“ (2 t., 1877 — 79).

Kuhnt Herman (* w Senftenbergu d. 14 kwiet 1850 r.), okulista. Zawodowo wykształcił się w Bonnie, Berlinie i Wurzburgu; po ukończeniu nauk był naprzód prosektorem w Rostoku, następnie asystentem kliniki chorób ocznych w Heidelbergu, gdzie też w r.

1879 został docentem prywatnym. W r. 1880 przeniósł się do Jeny, a tam w roku następnym otrzymał katedrę zwyczajną okulistyki, wtedy dopiero w uniwersytecie tamtejszym ustanowiouą. Z prac jego na uwagę zasługują:

Hr.

„Zur Kentnniss der Sehenerven und der Netz-haut“ (w Graefego „Archiv f. Ophthalmolo-

Wielka Encykl Ulustr. Ser. I. Tom XLI. Zesz. 327b

pa), niekiedy w c (brzezowy), rzadko w y (podwyrze), a jako przydech na początku wyrazów przybiera l lub iv (łorzeł, wokno). C uiekiedy zamienia się na t (letą); cJi przed rz na Jc, np krzest, i odwrotnie. K przed t, l, l i w przechodzi w cJi (chtorędy); cz przechodzi w płd.-wschodnich K-ach w trz (trzłowiek); cl przed z niekiedy wypada (zwon); g przed r Kujawa. Na Kurpiach K-ą nazywają bez-    przechodzi w Jc (kdy), a Jc bardzo często w g

Kuingo, także Koin, Ko en itd., postać nadprzyrodzona niektórych plemion N. Holan-dyi, obdarzone poniekąd przymiotami praojca plemiennego. Ob. Monoteizm dziki.

Kują, drobna moneta szelągowa w w. XVI w Rydze.

Kujacyusz, prawnik francuski, ob. Cujas

Jakób.

drzewne, piaszczyste, zgołoborzone pagórki lub    (wielgi); prz przechodzi w trz (trzepiorka), r

zawoje piasków wśród lasów położone (W. Pol.    ginie na początku wyrazów (np. ozeiść się),

,,Obrazy z życia i natury*' 1871, II, 257; por.    w środku brzmi jak rz (n. cierznie); w często wy -

także Kolberg ,,Poznańskie" III 14 o Mazowszu;    rzuca się lub przechodzi w krótkie w(ilk, uoda). Jak

„Prace filol." IV 835), w przeciwstawieniu do u-    już zaznaczono w tern wyliczeniu właściwości

rodzajnyeh, napływowych czarnoziemów w ni-    mowy k-skiej, istnieją tam różnice lokalne: ku

ku Wielkopolsce a głuche. I tosamo powtarza się w innych zakresach. Wogóle zaznaczając, że K. mają odrębny taniec i śpiew, ubiór i gwarę, nie trzeba sądzić, ażeby ta odrębność odbiegała zbyt daleko od ogólnego piętna. Już bardziej różnią się od Sandomierzan: w porównaniu ze śpiewami obrzędowemi weselnemi (wesela są zwane na Kujawach wesół a mi) lub wieńcowemi (dożynki) sandomierskiemi; K-skie grzeszą brakiem piętna starożytności. Wesela kujawskie celują mnóstwem mów, zwykle ma

zinie rzecznej, zwanych żuławami (ob.). Nie- ' Mazowszu zamiast cz zaczyna pojawiać się c, kiedy K-ą lab Kujawicą zowią wiatr północny a mianowicie w tern znaczeniu używają wyrazu Kujawiacy; przesąd nie pozwala siać, gdy on wieje, ponieważ nic się wtedy nie urodzi (Kolberg ,,Kujawy“ I 93); już J. Haur ,,Ekon. ziemiańska" Warsz. 1757, str. 188) wspomina tę nazwę. Niekiedy wyraz ten przybiera formy:

Gujawa, Gujawiea, Dujawica, Chaja,

Chajawica (por. odpowiednie te zmiany u J.

ty 40 zaginęły. W porównaniu z Sandomierskiem K-cy nosili się bogaciej, przykrywali się suciej, a faldzisto, barwa ciemna przeważała, jak tam jasna. Ale i w obrębie samych Kujaw są różnice: ubiór na północy (nad Wisłą) i wschodzie jest ciemniejszy niż na południu; barwy granatowe tam przeważają, gdy na południu ciemno- lub jasno-szafirowe; czerwona ukazuje się na chustach na szyję, pasach i podszewkach prawie wszędzie na południu i zachodzie, gdy na północy i wschodzie zastępuje tę barwę niekiedy ciemno-czerwona, ciemnożółta. Chustki czerwone kobiece, czerwone pod Brześciem, Radziejowem, Kruszwicą, żółcieją i w inne przechodzą barwy pod Kowalem, Służewem (Aleksandrowem), Toruniem i Bydgoszczą. O duchowości swojej sami K-cy po-powiadają: „Mazury smutne, Podlasiaki leniwe, Łęczycanie piją dobrze, Płocczanie śpiochy, Krakowiak z Kujawiakiem to dobre chłopy: każdy z nich 6 dni popracuje, siódmy w karczmie przetańcuje". Właściwości gleby położyły swoje piętno: „cztery konie, fura siana jest to posag Kujawiana; miska klusek, dzban maślanki jest to posag kujawianki". Z zamożnością szła ochoczość do zabawy i zawadyactwa. Warunki nowoczesne przekształcają to usposobienie, zwłaszcza w obrębie państwa pruskiego, gdzie oddawna osadnictwo niemieckie silnie się usadowiło. Warto także pamiętać, iż Kujawy₍’przo-dowały swoim postępem gospodarczym, a to nie pozostało bez wpływu. Ten prąd życia nowoczesnego ściera piętna dawne i już w r. 1867 Kolberg zaznaczał, że gdy ubiór K-wski

Karłowicza ,,Słow. Gwar polskich"), w znaczeniu wiatru: np. w Zakopanem pijawicą zowie się śnieżna zamieć, potworna, biel rozpylona chinalnie wygłaszanych. Sobótki już przed la-w powietrzu kręcąca się tumanami wirowatemi.

Zdaje się, iż to spaczenie jest pierwotne, a zrodziło się przez naśladowanie dźwięków wiatru (wyraz onomatopoiczny), a później termin zastosowano do golizn piaszczystych, po których wiatr hasa swobodnie. Rzecz niewątpliwa, że stąd także pochodzi nazwa dzielnicy Kujawskiej. L K-Kujawiacy, odłam ludu polskiego, zamieszkujący K. i od nich nazwaoy, a stojący najbliżej Wielkopolan. Właściwie jednak w gwarze swojej, obyczajach, obrzędach i śpiewach trzymają oni środek między Wielkopolanami a Mazurami, przybierając cechy właściwe bądź jednym bądź drugim, w miarę tego im które sąsiedztwo jest bliższe; ale przeważają trady-cye pokrewieństwa z Wielkopolanami. Mowa K-ów wogóle jest czysta i od gwary mazurskiej wyróżnia się dobrem wymawianiem cz, sz, i, bez tak zw. mazurzenia (ob).

Jak i Wielkopolanie głoskę a niekiedy wymawiają głucho niby o (mora, dbosz), rzadziej na dźwięk pośredni pomiędzy a i e (redło zam. radło, sieno zam. siano), a w VI przypadku liczby mnogiej rzeczowników ją wyrzucają (np. jajmy zam. jajami); jeśli a znajduje się na początku wyrazu, wymawiają ją z przeddechem; lub h (np. jaugryst, harmata). E zrzadka zamieniają na a (np. jachać); natomiast w południowej części Kujaw bardzo często na i lub y (np. syr-ce); zawsze w drugim przypadku przymiotników,

(np. dobrygo). I zawsze brzmi w końcówce VI przyp. jak y (np. końmy); niekiedy, gdy stoi na początku wyrazu, otrzymuje przydechowe w np. wileń = jeleń). O przechodzi w a (skaru-

z małą jedynie odmianą, sięgał na wschód do Kłodawy i Krośniewic, natomiast niknął już pod Bydgoszczą. Zresztą i prastare warunki byiu już stwarzały różnicę i dały początek wyodrębnianiu K-w polnych od leśnych. Kujawy polne, urodzajne niziny napływowe, zwłaszcza gdy osuszono Bachorzę, dawały większą zamożność, ale także sprzyjały bardziej starciu właściwości szczepowych. Lasy, zwane tu borami stale, znikły, parkany już przed laty 40 —

50 były rzadkością, a nawet ogrody i sady dworskie były okopane jedynie rowami i obsadzone cierniem, ligustrem itd. Nieliczne parki, ogrody i drzewami zasadzone drogi przedstawiały cały zasób drzewny tej okolicy. Lud w Kujawach leśnych v. borowych zwano Boro-wnikami; ci Borowiacy (osobliwie od Sompolna, Brdowa, Przedcza), nie uważają się niemal za K-ów i gdy mówią, że idą „na Kują- i wy“, znaczy to, iż idą do żyznych czarnozie-mów i nizin pod Radziejowem i Kruszwicą rozłożonych. Warto zaznaczyć, iż obraz ten częściowo należy już do przeszłości: ujednostajniający prąd doby dzisiejszej wywarł na K-y wpływ znaczny, a datuje się to oddawna (ob.

Kujawy). Wiek XIX, rozdzielając Kujawy na będące pod rządem pruskim i rossyjskim, wytworzył tylko zróżniczkowanie w tempie tego ścierania się rysów prastarych.—Por. O. Kolberg „Kujawy" (dwa tomy tworzące III i IV-ąseryę „Ludu", Warszawa 1867; tam przytoczone inne źródła).

Kujawiak (taniec). Taniec kujawski właściwie składa się z 3 części, coraz-to szybszym nacechowanym obrotem, a niekiedy w całości swojej noszących nazwę okrągłego (ob.).

Są to: a) Chodzony czyli Polski (ob.); b)

O d s i b k a, o c i b ka, czyli kujawiak właściwy i wreszcie c) Ksebka czyli obertas kujawski (pod Włocławkiem tańczą po chodzonym k s e b-k ę, którą zowią K-iem, odsib kę zaś nazywają obertasem. Zabierając się do kujawiaka, mężczyzna z kobietą zwracają się twarzami ku sobie (gdy wprzódy w Polskim szli obok siebie), obejmują się oburącz, tj. mężczyzna opiera mó-cno obie ręce dłońmi na obu bokach kibici tancerki, gdy ona w tensam sposób trzyma się mężczyzny; ztąd też ręce krzyżują się wzajem, i w takiej postaci się trzymając, obra- a cają się w kółko ku prawej stronie dość powolnie, acz żwawiej niż w poprzednim tańcu.

Aż wreszcie przodownik w tańcu zarzuca swą rękę lewą (prawa jest wolna) naokoło kibici tancerki, ostro i donośnie woła: kseb, na k s eb, —zatacza swą tancerkę kołem w tył od lewej ręki i rozpoczyna ksebkę, a właściwie oberta-sa (zwanego tutaj mazurem, ale tańczonego bez zamaszystości mazurskiej). Tancerze nadawali tańcowi, a zwłaszcza ostatniej jego części, różne miana: był siarczysty, kutwa (gdy a się ociąga), mączek (drobno dreptany; był ospały Ku j a w i a cy s k o (jak mazurzy drwili),

L. K.

„Kujawy"

L. K,

A. Pol.

jasny latawiec, kręty obertawiec czy tyrtaniec. — Por. O. Kolberg II 199—212.

K. jest trójkowym, pokrewuy mazurowi i oberkowi, różniący się wszakże szybkością tempa, oraz rytmiką i odrębnością akcentów. K. jest tańcem poważniejszym i bardziej jednostajnym w akcentach od mazura i obertasa. Melodye ludowe K-a mają najczęściej nastrój liryczny, rzewny i smętny. Chopin lubował się wielce w kujawiaku i łączył najczęściej wszystkie trzy jego części składowe: polski, odsihkę i ksebkę w jedną całość, zwaną pod ogólną nazwą mazurka; większa też część jeg:> słynnych mazurków są to w rzeczywistości kujawiaki.

Kujawskie Księstwo ob. Kujawy. Kujawskie biskupstwo należało do rzędu najważniejszych i najbogatszych w Polsce. Według aktu „Potwierdzenia Unii“ z d. 11 sierp. 1569 r. b-p K i w senacie pomiędzy duchown. zajmował czwarte miejsce, tj. siedział po prymasie, arcyb. lwowskim i b-pie krakowskim (Vol. Leg. II 788). Nieznane są początki tego b-stwa. Są ślady, że założycielem jego był Mieszko II, ale podówczas stolicą b-pa była Kruszwica. Reak-cya pogańska po Mieszku zmiotła zapewne to b-stwo. Wł. Abraham stara się udowodnić, że Bolesław Krzywousty był odnowicielem b-stwa k-go, ale już nie Kruszwicę, jeno Włocławek przeznaczył na rezydencyę b-wi, jako swojem położeniem lepiej odpowiadający zamiarom monarchy niż odleglejsza i w gruzach leżąca po wojnie domowej między Zbigniewem a Krzywoustym Kruszwica. W bulli pap. Innocentego II z r. 1133 spotykamy po raz pierwszy nazwę b-stwa „kujawskiego"; ale obok tego wymienione jest jeszcze kruszwickie. Tę zagadkę dwóch b-stw tak blizko siebie leżących, próbuje rozwiązać Abraham w ten sposób, że Bolesław III zatrzymał w Kruszwicy siedzibę biskupa, a obok tego założył drugie we Włocławku, ale wyłącznie w celach misyjnych w kierunku Pomorza. Gdy jednak wśród Prusaków praca misyonarska Ottona, b-pa bam-berskiego, tak obfite wydała owoce, nie było potrzeby utrzymywania b-stwa misyjnego, jedno więc z dwu biskupstw ulega zniesieniu, los ten spada właśnie na kruszwickie, które przeznaczenia misyjnego nie miało. Jeżeli istniały równocześnie oba b-stwa: włocławskie i kruszwickie (rzecz mało prawdopobna), to musiało to trwać czas bardzo krótki. Restytucya b-stwa k-go miała miejsce w 1. 1123—1125. Innego zdania jest A. Małecki; kruszwickie b-stwo nie było nową fundacyą, ale tylko przeniesieniem dawnego pomorskiego b-stwa z Kołobrzegu do Kruszwicy z powodu napadów Prusaków, i to jeszcze przez Bolesława Chrobrego około 1012 r., potem do Włocławka po upadku Kruszwicy w 1096 r. Za zdaniem Abrahama oświadczyli się: Laguna, Smolka, Lewicki; sąd Małeckiego

nie zyskał uznania. Jest jeszcze trzecia hypo- | pomorski, włocławski i kruszwicki i 24 deka-teza: W. Kętrzyńskiego: k-wska djecezya za Mieszka II nie istniała wcale; założenie jej wywołała bulla Grzegorza VII do Bolesława Śmiałego z 1075 r., a jej założycielem jest Władysław Herman przed r. 1086(?). Podobnego mniemania jest Zenon Cnodyński, wydawca statutów włocławskich. Jedno jest faktem, że w bulli Innocentego III z r. 1133 spotykamy się z istnieniem b-stwa K-go, ze stolicą we Włocławku i w tymże roku w charakterze b-pa występuje Świdger, któiego Abraham uważa za pierwszego po restytucyi i który wraz z lubuskim b-pem Bernardem poświęca klasztor w Strzelnie. Zaznaczyć się godzi, że tradycya o rezy-dencyi b-ów w Kruszwicy utrzymuje się aż do

w. XIV. Spotykamy nawet w aktach jakby dwie zupełnie oddzielne kapituły: kruszwicką i włocławską, samoistne, tylko o wspólnym biskupie (występują one razem w dokumencie z 1215 r.). Kościół w Kruszwicy był zawsze kolegiatą. Tradycya ta łączności tych dwóch b-stw, jakkolwiek późna, tak jest jednak mocna, że niepodobna jej lekceważyć. Dziekan kapituły włocławskiej występuje przed r. 1161. Dyece-zya kuj. obejmowała obszar należący pierwotnie do arcy-pstwa gnieźnieńskiego, a mianowicie pas ziemi wzdłuż lew. brzegu Wisły, od Bzury po Bałtyk. Należały do niej Kujawy, Ziemia Dobrzyńska, część Mazowsza i Pomorze nadwiślańskie, nawet wówczas, gdy było w posiadaniu Krzyżaków (1309 — 1466). Z tego powodu b-pi k-cy pozostawali w ciągłych sporach z Zakonem niemieckim. Nie osiągnęli Krzyżacy celu, nawet rzadko udawało im wywrzeć wpływ w tym kierunku, by zasiadł na stolicy b-piej nie-Polak, lub przynajmniej człowiek dla nich życzliwy i uległy. Do liczby takich należał np. Jan K r o p i-dło (ob.). B-pi tytułowali się: kujawsko-pomorskimi, a nawet synod z r. 1551 zobowiązał ich do tego. Dyecezya ulegała bardzo często niszczącym napadom krzyżackim, np. za Łokietka lub w 1431 r.; nieraz przechodziła część jej znaczniejsza (np. ziemia dobrzyńska) lub nawet całość pod panowanie Krzyżaków na lat kilka. Teryto-ryum dyec. po ostatecznem ustaleniu uległo zmianie w 1638 r. Wtedy wcielono do archidyako-natu pomorskiego powiaty: bytowski i lawem-burski. Rozbiory Polski przyniosły zmia-    nych i koronowania królów polskich. Nie było

naty: brzeski, brzeźnicki, częstochowski, izbi-cki, kaliski, kolski, koniński, kowalski, krzepi-cki, lutomierski, nieszawski, piotrkowski, radomski, radziejowski, sieradzki, słupecki, som-poliński, stawiszyński, Stawski, Szadkowski, tuszyński, uniejowski, wieluński i wieruszow-ski. Kolegiata znajdowała się w Kruszwicy, później (od XVI w.) druga w Wolborzu, a ogólna liczba kościołów parafialnych wynosiła ponad 250. Klasztory w dawnej dyecezyi: Kartuzi w Paradyżu, Cystersi w Oliwie, Pelplinie i Koronowie, Paulini w Topolnie i Brdowie; Franciszkanie w Radziejowie, Inowrocławiu, Nieszawie i Smardzewicach; Bernardyni w Nowem, Bydgoszczy i Świecili; Reformaci w Stol-cembergu (przedmieście Gdańska), Wejherowie, Włocławku, Łabiszynie i Podgórzu; Pijarzy w Piotrkowie, Radziejowie; Kanonicy laterańscy w Lubrańcu; Dominikanie w Gdańsku, Tczewie i Brześciu kuj.; Karmelici w Gdańsku, Bydgoszczy, Markowie i Zakrzewie; Zakon św. Brygidy w Gdańsku; Bonifratrzy na Szotlandzie pod Gdańskiem; Jezuici tamże i w Bydgoszczy; Misyonarze we Włocławku i Gdańsku; Norbertanki w Żukowie i Strzelnie; Benedyktynki w Żarnowcu i Bysławku, Brygidki w Gdańsku, Klaryski w Bydgoszczy. Dyecezyę nową, kuj kaliską, składają 3 oficyalaty: włocławski, kaliski i piotrkowski i 13 dekanatów, z tych 7 w gubernii kaliskiej, 4 w piotrkowskiej i 2 w warszawskiej (włocławski i nieszawski). Liczbę kościołów, księży, alumnów, zakonów i zakonników, wreszcie wiernych w r. 1997 ob. wyżej str. 70 i 71. Pod względem liczby kościołów w stosunku do ilości mieszkańców obecna dyecyzya kuj.-kaliska zajmuje w Królestwie Polskiem drugie miejsce, po płockiej. Konsystorzów liczy trzy: generalny we Włocławku i Kaliszu, foralny w Piotrkowie. Kalisz jest kollegiatą i siedzibą sufragana dyecezyi, w Łasku i Chodczu znajdują się infułacye, a we Włocławku seminaryum duchowne dyecezalne i siedziba b-pa. B-pi kuj. zajmowali wysokie miejsca w s e n a c ie polskim, wyższe niż najstarsi w Polsce poznańscy. W braku nieobecności czy niemożności prymasa na nich przechodziła godność iuterre-xa i prawo zwoływania sejmów elekcyj-

nę znaczniejszą. Część zachodnia Kujaw,    jednak co do tego praw wyraźnych; w trzech

to jest pow. inowrocławski czyli, według dyecezyalnego podziału, archidyakonat kruszwicki, odpadł do Prus po drugim rozbiorze w r. 1793; pierwej jeszcze, w 1772 r., Pomorze nadwiślańskie.

wypadkach konkretnych biskupi kujawscy już nietylko koronowali królów, ale zastępowali prymasów jako interrexi: Karnkowski 1576; Czartoryski 1673—4, Dąmbski 1697 — 8 (ob. Pozostałą część, należącą    Interregnum w Polsce i Królów pol-

obecnie do Królestwa kongresowego, urzą-    skich koronac ya, w dopełnieniach na lit. K.)

dzono ostatecznie w 1818 r. Wcielono do    Gdy w Rzplitej ustalił się zwyczaj awansowania

niej część archidyecezyi gnieźnieńskiej leżącą    b-pów polskich na coraz-to wyższe b-stwa,

w Królestwie i zmieniono nazwę na b-stwo ku-    awansem b-ów k-ch było, w przeważnej, nawet

jawsko-kaliskie. Dawna dyecezya z czasów    prawie wyłącznej, części, arcy-stwo gnieźnień-

Rzplitej, sięgająca na południe poza Często-    skie. Dobra b-stwa K-go były liczne: Włocła-

chowę, dzieliła się na 3 archidyakonaty:    wek (której-to okoliczności przypisują niektó-

stwa.

rzy słaby rozwój tego miasta pod względem materyalnym i handlowym za czasów polskich), Raciążek, Wolbórz i Łódź, oraz 162 wsi, podzielone na 12 kluczów czyli ekonomatów: włocławski (największy, 26 wsi), ciechociński, raciąski, wolborski, łaznowski (najmniejszy, 5 wsi) smardzewicki, grabicki, czarnociński, nie-sułkowski, subkowski (komorski) na Pomorzu, i piórkowski (w wojew. Sandomierskiem z kopalniami rudy w Łagowie). Dziesięciny pobierali b-pi z 812 wsi. Dobra te skonfiskował rząd pruski w 1795 r. (część zaś pomorską zaraz po roku 1772-ym) i bardzo liche wyznaczył za nie wynagrodzenie. Zamki i rezydencye mieli b-pi K-y we Włocławku, Raciążku,Sobkowie, Ciechocinie, Wolborzu i Smardzewicach; rezydowali najczęściej we Włocławku (XIII i XIV w.\ potem w Wolborzu, a w XIX w. przez krótki czas w Kaliszu, by znowu do Włocławka na stałe powrócić. Skarbiec katedralny słynął z bogactwa. B-pi miewali sufraganów od w. XV, zwłaszcza na Pomorzu, którzy rezydowali w Gdańsku. Synody dyecezalne odprawiały się najczęściej we Włocławku; akta kapitulne 1227 — 1641 r. (w r. 1641 ostatni) wymieniają ich 46. B-ów kujawskich dzielą uczeni, np. ks. St. Chodyński lub ks. Fijałek na kilka grup:

1) kruszwicką; 2) włocławsko-pomorską (od Świdgera z r. 1133 do Franciszka Malczewskiego w 1818 r.) i obecną, kujawsko-kaliską. Do liczby wybitniejszych w dziejach należą: Maciej Golańczewski (z Golańczy; ob.) fundator istniejącej obecnie katedry we Włocławku (f w 1329), ks. J. Opolski „Kropidło" (ob.), Mik. Kurowski (1402 arcyb. gnieźn.), Jan Szafraniec, Wł, Opo-rowski, Jan Gruszczyński, Zbig. Oleśnicki iu-nior (ob.), Krzesławz Kurozwęk (opiekun prymasa i redaktora ,,Statutu", Jana Łaskiego), wszyscy z XV w.: z XVI w.: Winc. Przębski, Mik. Dzierz-gowski, And. Zebrzydowski, Jak. Uchański, Stan. Karnkowski;Hier. Rozrażewski;zXVII w.:Piotr Tylicki, Wawrz. Gembicki, Jędrzej Lipski, Mac. Łubieński, Floryan Kazim Czartoryski, Stan.Dąmb-ski; z XVIII w.: Felicyau Konstanty Szaniawski, Krzysztof Ant. Szembek; z XIX w. wspomnieć należy Wincentego Popiela, później arcy-pa warszawskiego.—Por. Abraham „Organizacya kościoła w Polsce do poi. XII w.“ (Lwów 1893); Małecki „Stosunki kościelne w pierwotnej Polsce" („Przew. nauk i liter." 1875); W. Kętrzyński „B-stwa i klasztory w Polsce w X i XI w.“ („Przegl. powsz." 1889; recenzya tego dzieła dr Fr. Papee w „Kwart, liist." 1890); recen-zye dzieła Abrahama przez Stosława Lagunę „Pierwsze wieki kościoła w Polsce" („Kwart. hi3t.“ 1891) i W. Kętrzyńskiego „Przew. nauk. i liter." 1891); ks. Jan Fijałek „Ustalenie chronologii b-pów włocławskich" („Przew. nauk. i liter." 1891); ks. Stan. Chodyński w ,,Słown. geogr.u, art.. Włocławek, daje zarys dziejów tego b-stwa i wykaz b-pów, co można również znaleźć w Gams’a „Series episcoporum". Pewne szczegóły, do dzisiejszych zwłaszcza czasów, podaje „Opis ziem zamieszkanych przez Polaków" (wydanie „Gaz. polskiej"). Z dawniejszych Damalewicza; „Vitae Vladislavien-sium E-porum" (Kraków 1642) i Długosza Katalogi Biskupów. Z wydawnictw źródłowych: ks. Zenon Chodyński „Statuta synodalia diocesis Vladislaviensis et Pomeraniae" (Warsz. 1890); „Monumenta historica dioeceseos Vladi-slaviensis“ (Włocławek 1881—1898, dotąd 16 tomików). Akta kapitulne wydał B. Ulanowski w „Acta capitulorum" (z lat 1435—1518; Kraków 1894 „Mon. medii aevi hist. “ T. XIII) i przygotowuje wydanie aktów sądowych (konsystorskich) tej dyecezyi, Materyały znaleźć można w „Historyi" Długosza i kodeksach (wielkopolskim np.) a zwłaszcza: B. Ulanowski „Dokumenta kujawskie i mazowieckie"; Chodyński St. ks. „Documenta historica semi-narii Vladislaviensis“ (Warszawa 1897); tegoż „Seminaryum włocławskie" (Włocławek 1905) i „Organy, śpiew i muzyka w kościele katedralnym włocławskim" (Włocławek 1902); te dzieła pośrednio tylko dotyczą dziejów biskup-

Dr M. G,

Kujawy (historya). Nazwa K. pojawia się dopiero w pierwszej połowie XII w. Ziemia ta, leżąca nad biegiem prawie dolnym Wisły i jez. Gopłem, wcześnie weszła w skład państwa polskiego, a raczej polańskiego, jak stwierdza to tradycya złączona z Kruszwicą, jakkolwiek tradycya ta jest dosyć późną, bo z XIV w. pochodzącą (pojawia się w kronice wielkopolskiej). W każdym razie Mieszko I panował nad K-mi. Dopiero t. zw. Testament Bolesława Krzywoustego czyli podział państwa między synów, wyodrębnił tę dzielnicę na parę wieków. Otrzymał ją wraz z Mazowszem Bolesław IV Kędzierzawy, a po bezpotomnej śmierci jego syna Leszka całe dziedzictwo przeszło na Kazimierza Sprawiedliwego. Synowie tegoż: Leszek Biały i Konrad, dzielą się dziedzictwem ojca, przytem Konrad otrzymuje Mazowsze i K. Konrad jeszcze przed śmiercią, około 1231 r., oddał K. drugiemu synowi swojemu Kazimierzowi. K. staje się tedy osobną dzielnicą książęcą, aKazimierz I(ob.) pierwszym książęciem i protoplastą kujawskiej linii Piastów. W tym czasie Krzyżacy siedzieli już w sąsiedztwie tego nowego księstwa; zaznaczyć to trzeba z naciskiem, bo sąsiedztwo to odbiło się bardzo boleśnie na K-ach. Nara-zie tak Kazimierz I jak i najbliżsi jego następcy pozostawali w najprzyjaźniejszyeh z Krzyżakami stosunkach, dopomagając im w walce z Prusakami i wzajemnie od nich wspierani w swych walkach z innymi Piastowicami. Po śmierci Kazimierza I synowie jego dzielą pomiędzy siebie schedę ojcowską, przyczem z K-w właściwych starszy (najstarszym jest Leszek Czarny), Ziemomysł, otrzymuje Inowrocław, Władysław Łokietek—Brześć Kujawski, a najmłodszy Ziemowit—Ziemię Dobrzyńską. Był jeszcze jeden syn, Kazimierz II (ob. w niniejszej Encyklopedyi T. XXXV str. 263), ale dziedzictwem jego była Łęczyca. K. właściwe rozpadły się na trzy księstwa (inowrocławskie, brzesko-kujawskie i dobrzyńskie). Ale księstwo Ziemomysła, tj. inowrocławskie, było uszczuplone: Ziemomysł rychło po podziale K-w za pomoc udzieloną mu przez ks. poznańskiego Bolesława Pobożnego musiał odstąpić Kruszwicę. Dzieje tych księstw kuj. związane są z osobami panujących (ob. Kazimierzowie, Ziemomysł, Ziemowit i in.). Nie trwało długo to rozbicie; w miarę wymierania poszczególnych linii Łokietek i Kazimierz W. wcielali księstwa do państwa polskiego. Ale mimo to przez cały w. XIV niepewnem było panowanie Polski w tych ziemiach, a przyczyną było sąsiedztwo Krzyżaków. Stosunki polsko-krzyżackie już od końca XIII w. zaostrzać się poczęły bardzo; a w r. 1331 przyszło do pierwszej wielkiej wojny. Odbiła się ona bardzo boleśnie na K-ch, które były widownią wojny. Już w 1329 r. (od 1320 istniał stan wojenny między temi państwami) spustoszyli Krzyżacy ziemię dobrzyńską, w 1331 r. właściwe K., dopuszczając się tam wstrętnych okrucieństw, nie szczędząc kościołów i duchowieństwa. W 1332 r. zajęli po mężnej obronie Brześć, Inowrocław, Gniewków — wogóle całą ziemię K-ską. Nie zdołał jej odebrać Władysław Łokietek. Dopiero Kazimierz W. w traktacie kaliskim z 1343 r. odzyskał K-y i wraz z ziemią dobrzyńską wcielił do państwa. Mógł to zrobić tem łatwiej, że linia książąt dobrzyńskich właśnie podówczas wymarła, a księstwo inowrocławskie po śmierci Ziemomysła rozpadło się wprawdzie na inowrocławskie, wyszogrodzkie i gniewkowskie (Leszko, Przemysław, Kazimierz III), ale z tych książąt, a synów Ziemomysła, uznających zwierzchność Łokietka, żył tylko syn Kazimierza III, ks. Władysław Biały, pan gniewkowski; i ten jednak w r. 1355 sprzedał swoje księstwo Kazimierzowi W. i wstąpił do Cystersów w Dijon. W ten sposób Kazimierz W. drogą dyplomatyczną odebrał Krzyżakom zdobycze i całe K. wraz z ziemią dobrzyńską, nadaną Krzyżakom przez Jana luksemburskiego,

kr.    czeskiego, wcielił do korony. Ale za Ludwika węg. znowu część K-w odpada: na podstawie poniekąd testamentu Kazimierza W. (zmienionego zresztą przez Ludwika) jego wnuk,

ks.    szczeciński Kazimierz, otizymuje ziemię dobrzyńską, bydgoską i tucznowską, jako lenno korony polskiej. Po śmierci jego na tych-samych prawach nadaje je Ludwik Władysławowi ks. opolskiemu, który w r. 1392 zastawia je Krzyżakom, mianowicie Dobrzyń i Zło-toryę, zaś Bydgoszcz i Tucznów oddaje jako wiano swojej córce Jadwidze. Zastaw ten doprowadził znowu do ostrych zatargów z Zakonem. Ostatecznie na zjeździe w Raciążu

w 1404 r. wykupiła Polska z rąk Krzyżaków zastawioną przez Opolczyka ziemię i odtąd już bez przerwy w rękach polskich pozostawały całe K. Ale przez pierwszą połowę XV w. najazdy Krzyżaków nie ustawały na chwilę i smutno odbijały się na warunkach ekonomicznych dzielnicy, zwłaszcza w r. 1431. Sąsiedztwo z Niemcami i walki książąt dzielnicowych sprawiły, że kolonizacya niemiecka przybrała tam szersze niż gdzieindziej rożmiary. Ten napływ osadników niemieckich, posiadanie przez Krzyżaków tej ziemi, groziły jej wynarodowieniem; wszakże zjednoczenie państwa przez Łokietka, mądra i przezorna polityka Kazimierza W., zwycięzki oręż Jagiełły zapobiegły temu. Ogniskiem politycznem K-w po ostate:znem wcieleniu do Korony stał się Brześć; kościelnym, jako siedziba b-pa, — Włocławek,równocześnie najważniejszy rynek handlowy. Niewielkie obszarem (113 mil kw.) K. dzieliły się na dwa województwa: większe, brzcsko-kuj., mniejsze, inowrocławskie. Kiedy ten podział przeprowadzono niewiadomo; w każdym razie na zjeździe horodelskim w 1413 r. występują dwaj wojewodowie: Maciej z Łabiszyna—brzeski i Janusz z Kościelska—gniewkowski. Ci wojewodowie gniewkowscy od 1434 noszą już nazwę inowrocławskich. Wojew. brzeskie (około 60 mil kw.) graniczyło z inowrocławskiem i ziemią dobrzyńską od północy, z rawskiein od wschodu, łęczyckiem i kaliskiem od południa, z kaliskiein od zachodu. Posiadało w XVI w. 67 parafii, 13 miast i 567 wsi, łanów kmiecych 4 000; starostw grodowych 5, niegrodowych 2 (nie-szawskie i dunikowskie). Dzieliło się na 5 powiatów, które są zarazem siedzibami sądów ziemskich i starostów grodowych: brzeski, radziejowski, przedecki, kowalski i kruszwicki; są to najmniejsze powiaty Rzpltej, ale za to miały najgęstszą ludność. Liczyło 3 senatorów większych (biskup włocławski, wojewoda i kasztelan brzeski) i tyluż mniejszych (kasztelanowie: kruszwicki, kowalski i konarski). Okazowanie szlachty odbywało się w Brześciu. Wojew. inowrocławskie (zrazu gniewkowskie, potem władysławskie) graniczyło od północy z pomorskiem i chełmiliskiem, na zachód z kaliskiem (od 1768 z gnie-źnieńskiein), na południe z brzesko kujawskiein, na wschód z ziemią dobrzyńską. Na obszarze 53 mil kw. obejmowało 2 powiaty: inowrocławski i bydgoski, liczyło 41 parafii, 10 miast, 291 wsi, łanów kmiecych 1823, szlachty folwarcznej 291, zagrodowej 72 (woj. brzeskie łanów szlachty zagrodowej 325, folwarcz. posesyonatów 540), Senatorów posiadało dwóch większych: wojewodę i kasztelana inowrocławskiego, jednego mniejszego: kasztelana bydgoskiego. Starostw grodowych 2, w miastach powiatowych; niegrodowych:    dybowskie, gniewkowskie, mu-

rzynowskie i inne. Okazowanie w Inowrocławiu. Mimo tego podziału była jednak trwa-

Włocławek, i t. d.).

D r St. K.

Hr.

ła łączność między obu województwami: tworzy ją wspólny herb dla całych K. —pół orła białego w złotem polu i pół lwa czarnego o wspólnej koronie. Pouadto oba województwa sejmikują razem w Radziejowie i wybierają 4 posłów na sejm i 2 deputatów na tiybunał. Od r. 1768, kiedy po zmianie na sejmie kon-wokacyjnym 1764 r. nastąpiło „złączenie trybunału koronnego" (Vol. Leg. VII 678) ob:. województwa wybierały jednego deputata Ziemia do brzyńska (ob.) korzystała z wielu odrębności. Zmianę sprowadzają rozbiory. W 1772 r. odpadł do Prus okrąg bydgoski, a w rozbiorze drugim z 1793 r. całe K. przeszły pod panowanie pruskie. Za Księstwa Warszawskiego całe K. należały do departamentu bydgoskiego i dzieliły się na 5 powiatów: bydgoski, brzeski, inowrocławski, kowalski i radziejowski. Po kongresie wiedeńskim w r. 1815 nastąpił podział K-w: część mniejsza z Włocławkiem należała do Królestwa i wchodziła w skład wojew. mazowieckiego, tworząc osobny obwód (3 powiaty: kowalski, brzeski i radziejowski), zwany kujawskim, a od 1842 r włocławskim. Władze naczelue znajdowały się zrazu w Brześciu, później we Włocławku. W r. 1867 podzielono ten obwód na 2 powiaty: włocławski i nieszawski i wliczono do gubernii warszawskiej. Część większa K-w z Inowrocławiem, Bydgoszczą i Kruszwicą należy w Prusach do re-gencyi bydgoskiej W. Ks. Poznańskiego. —Por. Gloger „Goografia histor. Polski"; „Opis ziem zamieszkanych przez Polaków" (Warsz. 1903—4)j Pawiński „Polska XVI w." (tom. I i II); Szujski „Dzieje Polski"; Balzer „Genealogia Piastów"; artykuły w Encyklopedyi i Słowniku geograf, (np. Inowrocław, Kruszwica

Dr M. G-y.

Kujot Stanisław, ksiądz (* 13 list. 1845 w Kiełpinie pod Tucholą). Syn nauczyciela wiejskiego, skończył gimnazyum w Chełmnie 1865 r., wstąpił do seminaryum duchownego w Pelplinie, od jesieni 1868 r. słuchał historyi klasycznej w Monachium i Berlinie, w początku 1872 r. złożył egzamin rządowy, od jesieni tegoż roku do kwietnia 1893 r. był nauczycielem w progimnazyum biskupiem w Pelplinie, odtąd jest plebanem w Grzybnie pod Unisła-wem w Prusach Zach. Ogłosił drukiem: „Rys urządzeń państwowych w Polsce dla uczniów gimnazyów" (Pelplin 1874, 1892); „Opactwo pelplińskie" (1875); „Kronika pelplińska, szkic bibliograficzny" (1876 w „Warcie" i osobno); „Margrabiowie brandenburscy w dziejach Po morza za księcia Mestwina II" (1878); „O majątkach biskupich na Pomorzu" (1880); „Kasztelana raciązka i ziemia zaborska" (1880, to-samo po niemiecku); „Toruń" (praca konkursowa, 1884, w „Roczn, T-wa Nauk. w Toruniu"); „Obrazy w krużgankach pocysterskicli w Pelplinie" (Pelplin 1887); „Sprawa toruńska 1724“ i „Dokumenta, odnoszące się do sprawy toruńskiej 1724“ (w „Roczn. T-stwa Przyjaciół Nauk Pozu.“ 1894 — 1895; dwie ostatnie prace także po niemiecku w „Zeitsch. des hist. Ver-eins fur den Regieruugsbezirk Marienwerder

1899); „Kto założył parafie w dzisiejszej dye-cezyi chełmińskiej" (1903 — 1906 „Roczn. T-wa Nauk." w Toruniu i osobno w 2 tomach); „Vi-sitationes Archidiaconatus Pomerauiae a Hierony-mo Rozrażewski Vladisluviae et Pomeraniae episcopo factae“ („Fontes⁴⁴ T-stwa Nauk. w Toruniu I—III 1897 — 1899); „Trzy wilkierze wiejskie" (,,Fontes“ V 1901); „Miejsca cudowue

N. P. Maryi w Prusach Król." („Księga pam. Maryańska" t. II 1905); „Najaowsze prace W. Kętrzyńskiego o Chrystyanie i Krzyżakach44 („Przegl. hist.", t. I i osobno 1905). Prócz tych dzieł, na głębokich studyach archiwalnych opartych, wydał powieści ludowe: „Głowa ś. Ba-bary“, „Pierwsze nawrócenie Prusaków'⁴, „Kręte drogi", ,,Zaręczyny Kasi", ,,Sierota", „Dwa wieczory", ,,Ze zdrowego pnia", „Kto winien?" (wszystkie w „Pielgrzymie", niektóre osobno w Pelplinie, Chełmnie i Bytomiu, także w „Jutrzence" poznańskiej, w Westfalii i w Ameryce północnej). Wreszcie dużo recenzyi i drobniejszych artykułów K. pisał w „Tyg. katol.⁴⁴, „Warcie" (piśmie zbiorowem z r. 1874), w „Tyg. poznań.'⁴, w „Altpreusis. Monatsschrift", „Kwart, histor." w „Rocznikach⁴⁴ i (od r. 1908) „Zapiskach T-stwa Nauk. w Toruniu⁴'.

Kujuk, chan mongolski, drugi następca Dżengis-chana, syn Ugedeja. K. wspominany jest w latopisach rossyjskich przy opisie drugiego najścia Mongołów na Rosyę. Po śmierci Ugedeja (f 1241) chanem miał zostać K. Lecz Baty umyślnie ociągał się z przybyciem na Kurułtaj (ob.), który zebrał się dopiero w r. 1246. Ceremonię tę opisał szczegółowo Car-pini de Piano (ob.). K. prowadził wojnę z dynastyą Sun, panującą w połud. Chinach, i wysłał wojsko do Persy i.

Kujundzić Milan, poeta, filozof i dyplomata serbski (* 1842), niegdyś profesor uniwersytetu w Belgradzie, następnie poseł nadzwyczajny w Rzymie. Poezye swoje wydał pod pseudonimem Aberdara (1861 — 1871). Prace naukowe: „Filosofija u Srba"; „Nauka o osećanju" (1867 r.); „Nauka o svesti" (1872); ,,Ide-li svet na wolje iii na gore?" (Nowy Sad

1870).    J- F- G

Kujundżyk, wzgórek na wyb. Tygru, ob. N i n i w a.

Kuka, Kuka u a („m-to ociemniałych", z powodu rozpowszechnionej choroby oczu), stolica państwa Bor nu. (ob.) w Sudanie, pod 12°55' sz. płn. i 13°24' dł. wsch. Gr., o 7 kim. od jez. Czad położone, na drodze karawanowej do B i 1 m y (ob.). Składa się z dwóch miast, o kilometr od siebie odległych: wschodniego (Billa Ghedibe), rezydencyi szeika z pięknym pałacem, i zachodniego (Billa Futebe), handlowego i zabudowanego w kwadrat, z bra-

Lipsk 1902).

Kuiriewicz Konstanty, malarz polski (f 1842), syn Tadeusza K-a, rzeczywistego radcy stanu, odbierał nauki w Wilnie, poczem wysłany został do petersburskiej akademii sztuk pięknych, w której odznaczył się zdolnościami, zdobywając nagrody. Po powrocie do Wilna zapadł na zdrowiu i, osiadłszy w Werkach, przedwcześnie życie zakończył, K. malował rzeczy rodzajowe jak oto: Widok karczmy żydowskiej w Werkach, Żydzi przemycający towary w okolicach Wilna, który-to obraz nagrodzony był medalem na wystawie petersburskiej i sztychowany przez Bichbois i Deroy; nadto znany jest jego cykl, z sześciu sztuk złożony, litografii wydanych p. t. „Wilii. B.

Za czasów

jeszcze się wzmogło. Pamięć swą splamił jaw-nem trzymaniem się Nowosilcowa, z czego ciągnął duże korzyści materyalne; dzięki temu niecnemu stosunkowi sprzedał drogo folwark swój pod Wilnem, Zameczek, uniwersytetowi pod instytut agronomiczny. Gdy 1831 r. wybuchło na Litwie powstanie, K. razem z Pelikanem, otoczonym zgrają swych ulubieńców, uszedł z Wilna i przebywał w Petersburgu. Tam, jako znawcę prawa polsko-litewskiego, powołani) go do komisyi kodyfikującej prawa, które miały obowiązywać w prowincyach „oderwanych od Polski", na Litwie. Pracowali tam jeszcze wileńczycy: Daniłowicz, Franc. Malewski, Przesmycki. Opracowany przez nich kodeks nigdy nie wszedł w życie. Co się dalej stało z K-em—niewiadomo.

Kukiełka, ob K u k ł a.

Kukit, synonim minerału cynwaldytu w od-

z. w.

L. J.

mą w końcu każdej ulicy; domki nizkie z gliny lub słomy. Około 60 tys. m-ców, a z przedmieściami do 100 tys. (Kanurowie, Kanemo-wie, Tibbu, Tuaregowie, Arabowie). Handel niewolnikami na wielką skalę (w dnie targowe zjeżdża tu do 10 tys. kupców), prócz tego końmi, skórami, towarami bawełuianemi i spożywcze-mi. Corocznie cierpi K. z powodu wylewów jez. Czad.

Kiikenthal Willy, zoolog i podróżnik spół-czesny (* 4 sierp. 1861 w Weissenfels). K. studya odbył w Mouachium i Jenie, gdzie habilitował się w r. 1886 jako docent prywatny, w 1889 został profesorem zoologii tamże, w r. 1898 profesorem zwyczajnym zoologii i anatomii porównawczej we Wrocławiu. W 1883 — 1885 odbył podróże do brzegów zachodnich Norwegii, pracował w muzeum w Bergen, w r. 1884—85 na stacyi zoologicznej w Neapolu. Brał udział w wyprawach podbiegunowych w r. 1886 z Tromsó, w r. 1889 z polecenia T-stwa Geogr. w Bremie na norweskim statku wielorybim, gdy własny statek jego uległ rozbiciu. Odwiedził wschodni brzeg Spitzbergen; opisał Ziemię Kr. Karola. W r. 1894 zwiedził archipelag malajski i opisał go pod względem zoologicznym i etnograficznym. Badał komórki limfatyczne robaków, system nerwowy Ophe-liaceae, historyę rozwoju koralów,miękkich zębów kręgowców, anatomię porównawczą syren. Dzieła: „Forschnngsreise in das europ. Eismeer“ (Brema 1890); ,,Forschungsreise in den Mo-lukken und in Borneo" (Frankfurt 1896); ,,Leit-faden fur das zoolog. Praktikum‘‘ (wyd. 2-e Jena 1901); w Sieversa ,,Allg. Landerkunde" opracował dział o krajach podbiegunowych („Australien. Ozeanie und Polarlaader", wyd. 2-e

A. E.

no r. 1840“.

Kukiewicz Tadeusz, prawnik wileński (* w XVIII w.). Po ukończeniu Szkoły Głównej Litewskiej zasłynął w Wilnie jako pierwszorzędny adwokat. Po otwarciu Komisyi Sądowo-Edukacyjnej uniw. wileńskiego (oh.) został jej głównym plenipotentem. Z powodzeniem bronił w zawikłanych sprawach funduszów oświaty, a niektóre w tych kwestyach wywody, znakomicie pisane, drukiem ogłaszał, m. in.: „Do Sądu Komisyi dla wyświecenia funduszów edukac. na gub. litewskie. Głos produktowy ze strony fund. eduk. o oddzielenie i zabezpieczenie fundacyi Hylzenowskiej w sprawie z

J. hr. Szadurskim" (b. m. i. r. dr. [Wilnol folio, 1 7V2 ark. nlb.); „Odpowiedź ze strony funduszu e-dukacyjnego na pretensye J. W. W. Prozorów do funduszu zastosowane b. m. i r. dr. [Wilno] folio 7% ark. nlbj. Pomimo niezaprzeczonych zalet K. był bardzo interesowny, a nadto, jako człowiek rozumny, miał wielkie wpływy i rządził sam jeden w Komisyi Eduk. jak dyktator. Ponieważ był wielce pożytecznym, musiano tolerować jego arbitralność.

Nowosilcowa znaczenie K-a w uniw. wileńskim mianie kruczo-czarnej.

Kukizów, dawniej Krasny Ostrów, m-czko w pow. lwowskim, 23 km. od Lwowa, w dorzeczu Pełtwi, 245 m. npm. W płd.-zach. stronie K-a znajdował się dawniej rozległy staw, dziś osuszony i zamieniony w łąkę. W roku 1900 było 685 m-ców (męż. 327, kob. 358; rz.-kat. 197, gr.-kat. 441, żydów 47, polak. 244, rusin. 441), domów 136. Szkoła ludowa je-dnoklasowa. Parafia rzym.-kat. z kościołem fundowanym przez królewicza Jak. Lud. Sobieskiego r. 1730. Parafia gr.-kat. z cerkwią z w. XVI. Na mocy przywileju z r. 1735 ma paroch wolne mlewo w skarbowym młynie k-skim. K. należał pierwotnie do Herburtów. Aleksander Jagiellończyk, wynagradzając służbę Fryderyka z Kniahynicz Herburta, przeniósł wieś jego K. r. 1502 z prawa polskiego i ruskiego na magdeburskie. Jan Herburt przemienił na mocy przywileju z r. 1538 wieś na miasto, zaprowadził targi tygodniowe i 2 jarmarki do roku. Drogą małżeństwa K. przeszedł w dom Żółkiewskich. Jan III pisał się dziedzicznym panem na Kukizowie, Kulikowie i t. d. Konstanty Sobieski nadał r. 1699 miastu prawo miejskie magdeburskie (potwierdzenie przywileju r. 1538). Około r. 1786 odzie-

dziczyła K. Anna z Sapiehów ks. Jabłonowska, chaty, dla większej trwałości.—J. Karłowicz w-dzina bracławska. Dziś własność Aleks. „Słów. wyr. obc.“.

L. K.

Kukolnjik Bazyli (* 1767 — f 1821), ojciec Pawła K-a (ob.), słowak, uczył się w Warażdynie filozofii, a potem w generalnem seminaryum we Lwowie, skąd powołany do Liceum Zamojskiego na profesora fizyki i historyi naturalnej. Gdy poszukiwano w Rossyi uczonych, K. otrzymał zaproszenie 1803 r. do głównego Instytutu Pedagogicznego w Petersburgu- na katedrę fizyki doświadczalnej. Czartoryski nie mógł czy nie chciał pozyskać go dla Wilna; K. znał świetnie język polski, był zdolnym i wszechstronnie wykształconym. W Petersburgu wykładał fizykę, chemię, technologię, agronomię, prawo rzymskie i rossyjskie cywilne. Gdy założono uniwersytet petersburski, K. przeszedł do tego zakładu, i jakiś czas (1819 r.) był w nim dyrektorem. W lipcu 1820 r. przeniósł się na stanowisko dyrektora gimnazyum wyższego Bezborodki w Nieżynie. K. ogłosił: „Treść nauki rolniczej" (Zamość 1791); „Zbiór prawideł ekonomicznych podług starożytnych i teraźniejszych ekonomiki autorów" (Zamość 1800; 5 części); „Dziennik ekonomiczny Zamoyski" (wydawany wespół z Wojciechem Gutkowskim, Zamość 1803 —04,    18 zeszytów); po rossyjsku:

„Naczalnyja osnowanija sielskago domowod-stwa" (Petersburg 1810; używane jako podręcznik we wszystkich szkołach)-, „Naczalnyja osnowanija Rimskago prawa" (tamże 1810); „Naczalnyja osnowanija Rossijskago czastnago Gra-żdanskago prawa" (tamże t. I—II 1813; przekład polski Stan. Budnego, Wilno 1818 — 19); nadto wydał: „Krug chozjajstwennych swjedenij" i „Ekon. żurnał". Ob. K u kol n ik P a weł.

Kukolnjik Nestor, pisarz rossyjski, syn Bazylego (w. XIX). Ukończył gimnazyum w Nieżynie i został nauczycielem jęz. rossyj-skiego w Wilnie, gdzie wydrukował podręcznik „Gramatyka języka rossyjskiego" (1830, wyd. 2-e 1836). Po 1831 r. jako urzędnik różnych dykasteryi przebywał w Petersburgu, a od 1846 r. w Taganrogu. K. pisał powieści i dramaty; współcześni zachwycali się jego talentem, a krytyk Sękowski (ob.) zrobił z niego geniusza europejskiego. Twórczość K-a była bardzo obfita („Połnoe sobranie soczjinenij" 10 tomów, Petersburg 1852), a odpowiadała niesłychanie nizkiemu poziomowi kultury literackiej Rossyi mikołajewskiej. Nadto K. miał poparcie w sferach rządowych, jako jeden z przedstawicieli patryotyzrou urzędowego w literaturze, i to tak dalece, że „Telegraf", w którym Polewoj, będąc jego redaktorem, umieścił nieprzychylną re-cenzyę utworu K-a „Ruka wsiewysznjago otiecze-stwo spasła", z rozporządzenia administracyi został zamknięty. Powieści K-a są zgoła chybione: pisane manierą romantyczną, ale bez talentu, pełne górnolotnego stylu i nadętego frazowania, —całkiem oderwane od życia i zapchane ąuasi filozoficznemi rozmyślaniami. Go-

Br. G.

Strzeleckiego.

I,. K,

Kukla, rodzaj ubioru na głowę u włością -nek (Gołębiowski „Ubiory¹¹ 181), kapica mniejsza; u Hucułów gugla, rodzaj opończy. Wyraz z łac. Cucullus (kaptur przyszyty do odzieży, stąd fran. Coule habit, niem. Kogel, Gu-gel kapica); przyszedł do nas z Czech. —J. Karłowicz „Słów. wyr. obc.“.

Kukla Karol Władysław, pisarz i dziennikarz czeski (* 1868 w Sedlcanach), spółpra-cowuik „Humoristickych listu", „Narodni Poli-tiky“, „Sveta zvifat“. Pisał jednoaktówki:

„Anatomove“ (Karlin 1884), „Svatebni noc“

(1889); „Yecernice" (1890); komedye: Navrat Kolćevskeho“ (1887); „Tri sta tficet tri" (1885);

„Obćanska beseda", „Kdyź prśi" (1885, 1890);

nowelki i humoreski: „Ze vśeeh koutu

J. F. G.

„Simulatores" (1887);

„Z rannich stinu" (1886) i Prahy" (1893).

Kuklik, roślina, ob. Geum.

Kuklux-Clan (także „The inyisible empire"

L. J

Hr.

=państwo niewidzialne), „The whiteleague" (Biała Liga), wielkie tajne stowarzyszenie, prawdopodobnie w r. 1867, w stanach południowych Rzeczp. Płn.-Amerykańs. (Karolina Płn.). Celem stowarzyszenia było upośledzenie społeczne i polityczne Murzynów, oraz złamanie wpływu ich obrońców. Członkowie stowarzyszenia byli związani przysięgą i zobowiązani (pod karą śmierci) do tajemnicy; w środkach nie przebierali: napadali zamaskowani, mordując i paląc mienie swych ofiar. Najbardziej rozpanoszyła się ta banda opryszków w Karolinie Płn.iPłd. W celu ukrócenia działalności zbrodniczej stowarzy szenia. Kongres wydał 20 kwiet. 1871 prawo, nadające prezydentowi moc zawieszenia habeas corpus i użycia siły zbrojnej. Wobec nowych gwałtów, popełnionych w niektórych częściach Karoliny, prezydent w paździer. 1871 r. ogłosił w 9-ciu hrabstwach stan wojenny, który położył kres haniebnej działalności stowarzyszenia.

Kukła, Kukiełka, pieczywo. W niektórych okolicach kraju na obiedzie zadusznym pierwszą potrawą jest chleb pszenny, zwany Kukiełką („Wisła" YI 921; por. J. Karłowicz „Słów. gwar polskich"). Od nas zapożyczyli ten termin Litwini (Kukłys, klusek) i prawdopodobnie Niemcy (Kuckel, bułka z reszty roz-czynu). Nazwę tą nadano bochenkom i bułkom obrzędowym wskutek ich kształtu, przypominającego lalkę (w tern znaczeniu używają terminu Rosyanie, oraz Słowianie południowi, od Słowian zaś pld. przyjęli go Nowogrecy i Turcy). Możliwa, że wyraz pochodzi z łac. pupula (zdrobniałe od pupa, dziewczynka, lalka). Lud nasz utworzył z tegosamego źródło-słowu jeszcze termin Kukieł a, ze słomy z gliną, którą udeptywali, włączając do muru

ótj

Wielka Kacyki. Ulustr. Ser, I. Tom XI,I. Zesz 328a.

L. J.

wą, aż

gol, który kolegował z K-m w Nieżynie, nie lubił go jako człowieka i nie uznawał jako pisarza-, Turgieniew nazywał metodę jego pisania pseudo-wspaniałą (wjeliezawoj), a o głośnych podouczas jego utworach „Torąuato Tasso" i wspomniana „Ruka wsiewyszniago“ odzywał się, że to są bańki mydlane.

Kukolnjik Paweł (* 1795 r. —1884 r.), syn Bazylego (ob.), profesor uniwersytetu, obu Akademii i Seminaryum rzymsko-katolickiego w Wilnie, oraz, dwoma nawrotami, cenzor wileński. Ojciec Pawła słowak, unita ze wsi Kąkolnik na pograniczu Węgier, po ukończeniu w 1785 r. gimnazyum w Ungwarze, a następnie fakultetu teologicznego we Lwowie, został profesorem Akademii w Zamościu, gdzie wykładał w języku łacińskim ekonomię, fizykę i nauki przyrodnicze. Ożenił się tam z Zofią Pi-lankiewiczówną, z wyznania katoliczką, która w 1795 r. wydała mu na świat syna Pawła, Po kilku latach otrzymawszy wezwanie na nauczyciela do dzieci pewnego dygnitarza rossyj-skiego, z którego żoną zawarł był przypadkiem znajomość, przyjął je, i ta właśnie okoliczność, poparta nadto wstawieniem się rządu rossyjskiego, w osobie znanego d’Anstetta, pachołka dyplomatycznego cesarza Aleksandra I, ułatwiła mu dymissyę ze służby austryackiej i przeniosła jego rodzinę w 1803 r. do Petersburga, gdzie w owym czasie licznych wędrówek uczonych cudzoziemców do Rossyi, rychło stanął u celu swych życzeń. Z kolei, otrzymawszy i tu posadę profesora zwyczajnego fizyki w Instytucie Pedagogicznym, wykładał tamże, oraz i w innych zakładach, obszerny cykl nauk. począwszy od technologii aż do prawa rzymskiego, co mu następnie zjednało stopień doktora filozofii uniwersytetu lwowskiego i nominacyę na członka kilku towarzystw naukowych.—Tymczasem 15-letni, kształcący się pod okiem ojca, Paweł wstąpił był w 1810 r. do służby rządowej w kollegium rzymsko-katolickiem, w departamencie obrządku unickiego, i odtąd przechodził w ciągu lat 14 zwykłą kolej urzędniczą. K-owi, obdarzonemu pewnym talentem poetyckim, którym zasłynął potem nad miarę młodszy brat jego Nestor (ob.), najbardziej się uśmiechała karyera pedagogiczna. Pracując w tym zawodzie, ojciec jego zaszczycony już był wówczas wysoką posadą nauczyciela prawa, rzymskiego i rossyjskiego cywilnego, przy osobach Wielkich książąt Mikołaja i Michała Pawłowiczów. Otrzymanie niezbędnego dyplomu naukowego ułatwiła Pawłowi ówczesna akademia jezuitów w Po-łocku. Po obrzędzie doktoryzacyi, w dniu 15 października 1815 r., przy którym kazano mu naprzód odmówić publicznie łacińskie „Credo",—20-letni K., z dyplomem „doktora prawa cywilnego", wrócił do służby w wydziale dóbr państwa, który porzucił następnie, przenosząc się do minister, sprawiedliwości. Równocześnie, osypany honorami, obdarowany ma

jątkiem ziemskim w g. Wileńskiej, Bazyli K., prezes konferencyi petersburskiego uniwersytetu, mianowany został dyrektorem założonego przed kilku laty, przez księcia Bezborodko, gimnazyum nauk wyższych w Nieżynie. W czasie 3-mie-sięcznego zarządu tym zakładem, b. profesor Akademii Zamoyskiej uległ silnym cierpieniom mózgowymi w chwili pomieszania zmysłów życie sobie odebrał, wyskakując z piętra na ulicę. Jeszcze za życia ojca, chciwy wiedzy i wrażeń umysł Pawła K-a dawał się z łatwością porywać wszelkim nowym prądom mistyczno-re-ligijnym i społecznym, nurtującym w początkach XIX wieku wyższe towarzystwo nad Ne-wreszcie zakończył K. szukanie dróg nowych przyłączeniem siebie do kościoła prawosławnego (1821 r.), po śmierci już ojca, który do końca życia unitą pozostał. Wkrótce miał wypłynąć. Gdy po dymissyi Lelewela (1824) zawakowała w Uniwersytecie wileńskim katedra historyi powszechnej, K., obcy dotąd zawodowi pedagogicznemu, w dniu 19 grudn. 1824 r. został odrazu mianowany na jego miejsce profesorem zwyczajnym historyi powszechnej i statystyki. Niezwykle szybką tę nominacyę zawdzięczał wysokiej protekcyi Nowo-silcowa, którego względami cieszył się zwłaszcza młodszy brat Pawła Platon, rządca dóbr Słonimskich kuratora i jeden z urzędników uniwersytetu.—Charakterystyka wykładów nowego historyka, który w opowiadaniu dziejów miał wzgląd raczej na własną osobę aniżeli na naukę, przechowała się w popularnych swego czasu wierszykach akademików wileńskich o swych profesorach. — O K-u mówiono, że „kartki z Segur’a wyrywa,— do swoich kajetów wszywa",—tj. iż trzyma się literalnie przetłó-maczonej przez siebie na język ross. historyi powszechnej Segur’a, wydanej w Petersburgu I w 5 tomach, w 1820 r. Zaprzecza więc to I poniekąd przypuszczeniu autora jubileuszowej monografii wszechnicy wileńskiej, że wykłady K-a wcale nawet nie istniały, ponieważ nie pozostało po nich śladów żadnych. Prelekcye te wszakże nie przeszkadzały jego innym, chętnie zawsze widzianym, licznym zatrudnieniom: był sekretarzem rady, kustoszem biblioteki i gabinetu numizmatów w uniwersytecie, oraz członkiem czynnym wszelkich ustanowionych przy nim komitetów, a w tej liczbie komitetu do wykonania Najwyższego Ukazu z dnia 1 maja 1832 r. o zamknięciu tej instytucyi. Cenzorem wcześniej jeszcze był mianowany, w początku 1829 r. — Gdy na miejsce uniwersytetu otwarto w Wilnie akademię medyczną i du-j chowną rzymsko-katolicką, K. otrzymał w pierw-| szej z nich posadę bibliotekarza, w drugiej j zaś—profesora historyi powszechnej i rossyj-• skiej; wkrótce potem mianowano go w Akademii medycznej lektorem języka rossyjsk. dla studentów, posiadających go w słabym stopniu. Na jesieni 1842 r., po przeniesieniu do Petersburga

L. J

I. K.

Akad. Duchownej, K. otrzymał całkowitą dymi-syę z profesorstwa. Trwało to wszakże niedługo, ponieważ już w r, 1844 znowu chętnie przyjął ofiarowany mu urząd członka Dyrekcyi Rzymsko-katolickiego Seminaryum dyecezalnego w Wilnie i nauczyciela tamże historyi rossyjskiej. Do tych nowych zatrudnień zaliczyć również należy posadę urzędnika do szczególnych poleceń w wydziale historyi i statystyki krajowej, którą otrzymał w r. 1849 od ówczesnego generał-gubernatora Mirkowicza. Koniec wszakże zawodu pedagogicznego nastąpił dopiero w r. 1851, kiedy K-a mianowano powtórnie cenzorem w Wilnie. Urzędowanie to trwało lat 14, aż do chwili skasowania, w dn. 1 września 1865 r., Komitetu cenzury wileńskiej, którego „prezesem liczył się“ K. przez 2 lata jego istnienia. Jednocześnie, z polecenia trzęsącego wówczas Litwą Murawiewa, w r. 1864 piastował urząd prezesa w komissyi wydawniczej dawnych aktów, egzystującej przy głównem archiwum wileń-skiem. Skromne tylko pozostały ślady jego prac naukowych i literackich. Tłómaczeuie historyi Se-gur’a, służącej mu za podręcznik do wykładów, i następnie kilka popularnych artykułów z dziedziny historyi i etnografii Litwy, drukowanych w rocznikach miejscowego Komitetu Statystycznego, w latach 1853 —1854, stanowią całą po nim spuściznę naukową. Obszerniej nieco opracował potem te artykuły w swych „Istoriczeskijicli Żamjetkach" o Litwie, dedykowanych Murawiewowi. O starożytnych pamiątkach Wilna pisał w odcinku „Kuryera Wileńskiego" (1860 r.), w szeregu pogadanek, zatytułowanych: „Putjeszestwie po Zamkowoj ulicje". Blizkie stosunki K - nika z ówczesnymi przedstawicielami piśmiennictwa polskiego w w Wilnie: Odyńcem, Syrokomlą, Kirkorem i innymi, ożywiały w nim znacznie ducha poetyckiego. Wygłaszane niegdyś na publicznych posiedzeniach uniwersytetu i akademii jego twory i rymy okolicznościowe poszły całkiem w zapomnienie; wiele wszakże płodów jego muzy i wierszowanych utworów dramatycznych pozostało dotąd w rękopisach. Dla przyjaciół swych wyłącznie wydał parę tomów swych poezyi,—z innych zaś jego lirycznych i religijnych utworów należy wspomnieć poemat: „Swiatoj Apostoł Juda, brat Hospodeń", który uie uzyskał aprobaty cenzury duchownej w Wilnie, i z niejaką nawet trudnością wydany był w Lipsku, w r. 1866. K., jako cenzor, surowo przestrzegał w autorach wszelkich wyznań nietykalności dogmatów i przepisów religii. Na tern w Rossyi wdzięcznem polu był rygorystą, wiadomo bowiem, że tylko wskutek usilnych starań K-a książce Renana: „La vie de Jesus"—odjęto debit w granicach Cesarstwa. Źródła: notaty i rękopisy pozostałe po K-u. K- p-Kukolnjik Platon, syn Bazylego (w. XIX). Nauki uniwersyteckie rozpoczął w Petersburgu, a gdy od 1824 r. Nowosilcow potrzebował w Wil

nie „działaczy", sprowadzono i K-a i umieszczono w kancelaryi uniwersytetu na stanowisku egzekutora i tłómacza z języka rossyjskiego.

K. był ulubieńcem Pelikana i jego trefnisiem nadwornym, dla swej gburowatości i chamstwa moralnego przez wszystkich niecierpiany. Figura marna, ale wpływowa; był nawet zamiar osadzenia go na katedrze statystyki, wszelako, na szczęście, niedoprowadzouy do skutku.

Kukowojt, bajeczny wielki książę litewski i żmudzki, syn Żywinbuta i Pojaty, ojciec Ute-nusa. Kroniki nie umieją o nim niczego innego powiedzieć prócz tego, że go ojciec Żywinbut posłał na pomoc Skirmuntowi nowogrodzKiemu przeciw Rusi; sam Kukowojt wystawił matce Pojacie posąg (bałwana) drewniany „wyszej jeziora Żośli", aKukowojtowi (po śmierci) wystawił syn Utenus „bałwana na górze jednej nad rzeką Świętą niedaleko Dziewiałtowa, a potem ten bałwan zgnił i tam gaj wyrósł i ludzie ten gaj chwalili i nazwali go imieniem pana swego Kukowojtem". Rzecz miała się odwrotnie: z nazw miejscowych Kukowojt, Szwinta-ragas, Pojata i t. d. urobiono nazwy książęce i zapchano niemi dzieje bajeczne Litwy i Żmudzi. Nazwa miejscowa Kukowojt jednak jest bardzo ciekawa, istotnie „mitologiczna" (znaczy dosłownie „miejsce Kauków", t. j. dyabłów i t. p.), nie należy tylko do dziejów politycznych. Por. staropruską nazwę „vadum Kukum-brast of deutsch des Teufels Durchfahrt". A- Rr-

Kuks, udział w kopalni. K. jest prawzo-rem akcyi dzisiejszych. Wyraz ma pochodzić z Czech, gdzie górnictwo w Wiekach Średnich cieszyło się wielkim rozkwitem, a z barbarzyńskich spółek współdzielczych pozostały ustroje pokrewne z naszemi spółkami akcyjnemi. W Czechach brzmi on k u k u s (może od wyrazu k u s, kęs). Ale prof. A Bruckner (w liście prywatnym) zbija to twierdzenie, K. zaś uważa za synonim s c h e i b e (szyb) i wyprowadza z niem. Gucks; ztąd dostał się do Niemiec. O samym zwyczaju Heyden „K., Kurze Darstel-lung d. bergrechtlichen Bestimmungeu f. Ge-werbe" (Essen 1880).

Kuksz, herb polski z indygienatu. Na tarczy z pasem poprzecznym srebrnym, na której jednorożec czerwony w biegu, w polu górnem, błękitnetn -w lewym rogu—gwiazda sześcio-promienna złota; w dolnem, również błękitnem, — takasama gwiazda—w rogu prawym. Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwa rogi: błękitny i czerwony; z ich munsztuków wychodzą po trzy kłosy, między któremi u góry gwiazda sześcioproinienna złota. Labry z prawej strony błękitne, podszyte złotem, z lewej czerwone, podszyte srebrem. Używany przez rodzinę węgierskiego pochodzenia Kuk-szów, nobilitowaną w 1751 przez Maryę Teresę. Z rodziny tej Cypryan Grzegorz był konsulem jeneralnym austryackim w Warszawie, syn zaś tegoż Wilhelm Bogumił, osiedliwszy

D.

J. F.O.

się.na stałe w Kr. Polskietn w r. 1860, otrzymał jednocześnie przyznanie szlachectwa dzie-

v.

lei

Fig 76. Kuksz (herb).

dzicznego.—Ź rodła: Kosiński V, 225; Ostrowski.

Kukuchoto, m-sto w prow. chińskiej Szan-si pod 40° 48' sz. płn. i 110° 38’ dług. wsch. Gr., 988 m. npm., nad dopływem Huangho Turhuanpira, punkt węzłowy licznych dróg handlowych, 200 tys. m-ców. K. składa się z cytadeli z 10-tysięczną załogą i sławnym uniwersytetem mongolskim (w klasztorach i szkołach przebywa 20 tys. mnichów i wogóle kształcących się), oraz z m-sta przemysłowego. Garbarstwo, tkactwo z sierści wielbłądziej, farbier-stwo, łomy i obróbka marmuru, pokłady węgla kamiennego, handel zamienny bydłem, końmi, wielbłądami, bawełną na sprzęty, naczynia domowe i. t. d.

Kukuczin Marcin, ob. Benczur Maciej.

Kukuczka, roślina, ob. Gymnadenia.

Kukuljević-Sakcinski Jan, literat, historyk, działacz społeczno-narodowy (* 1816 w Wa-rażdynie —+ 1889 r.). Wychowany po niemiecku, pierwszy swój utwór poetyczny w języku tym ogłosił („Au Kroatien 1834“). Atoli za-werbowany przez Mirka Ożegovića i Janka Draszkovića do tworzącego się pod kierunkiem Gaja „iliryzmu" (ob. Gaj), zarzucił niemczyznę, chwytając się chorwackiego, na który przełożył swój dramat „Juran i Sofija iii Turci kod Siska“ (1839). Pierwszą oryginalną pracą w języku chorwackim był utwór beletrystyczny „Bugaria". Służba w wojsku przerwała na lat paię jego działalność piśmienniczą. Wysłany był do Włoch, skąd niebawem powrócił do ojczyzny. Tutaj pisywał do „Danicy“ Gaja. Głosował za baństwem Jelaczića (ob. Jela-czić) w r. 1848. Wybrany na deputata do Wiednia, wraz z Ljudewitem Gajem i Ambrożym Wranicaninem, przemawiał gorąco za potrzebą dorocznego zwoływania sejmu chorwackiego i ustanowienia specyalnego dla Chorwa-

eyi ministeryum. Niebawem pojechał do Pragi ua głośny swojego czasu zjazd wszystkich Słowian austryackich. Chcąc obudzić w Chorwatach ducha narodowego, układał piosnki pa-tryotyczne na wzór Berangera, z nich nader się rozpowszechniła „Slavjanka“ śpiewana przez studentów chorwackich W r. 1850 powołany był na prezesa nowopowstałego T-stwa histo-ryczno-archeologicznego (“Drustvo za poviest i starine") i kierował poniekąd organem tego t-stwa: „Arkiv za povjestuicu jugoslavensku“. Oprócz rozprawy: „O Juliju Kloviju“ i „Pleme grafova Orcsica“, wydawał poetów, rozpoczynając od Menczetica „Trublji slowinske (1840)“. Do spółki z Sabljarem, M. Mesićein i Janem Tkalezićem publikował „Monumenta Slavornm Meridionalium", zawierające: „Acta croatica, spomenike hrvatske od najstarijih vremena do r. 1599“ oraz pomniki prawne, ogłoszone w wydawnictwie: „Jura Regni Croatiae, Slavoniae et Dalmatiae“ (1861). W 1. 1860 — 62 wyszła jego „Bibliografija hrvatska“ i 3 tomy „Starich pje-snika hrvatsk.“ z życiorysami tudzież: „Slo-vnik umjetnikah“ (artystów) jugo-slavenskih (1858 — 1860). Dopełnieniem tej pracy może być księga: „Glasoviti Hrvati“ (1886). „Borba Hrvatah s Mongoli i Tatari“ (1863). Inne prace: Monografie Medvedgradu i Varazdynu- „Nadpisi sredovjećni i novovjeki na crkvah“ i t. d. (wyszło w Zagrzebiu po śmierci autora 1892). W wydawnictwie Akademii płd.-słow. „Rad jugoslav. Akademije“ umieścił mnóstwo cennych prac historycznych. — Źródła: Art. T. Smićiklasa (Rad jugosl. ak. 10,    1892); Szur-

min „Poyjest kniżevnosti hrvatske i srbsk.

Kukiillo, rzeka na Węgrzech, ob. Ko-k e 1.

Kiikulovar, ob. Kokęls kie żupy.

Kukułka (Cuculidae), rodzina ptaków łażących (Scansores). Dziób średniej długości, w nasadzie szeroki i łagodnie zgięty; szeroka szpara gębowa częstokroć dochodząca prawie pod oko; skrzydła najczęściej dość długie, złożone z 10 (rzadziej 9) lotek pierwszorzędnych i 9—13 drugorzędnych; ogon zazwyczaj długi, zaokrąglony lub klinowato zaostrzony, liczący 8, 10 lub 12 sterówek; skok mocny, średniej długości; palec pierwszy zawsze w tył zwrócony, czwarty zaś zwrotny (może się zwracać na bok). Rodzina K-ek liczy 37 rodzajów, obejmujących przeszło 100 gatunków, zamieszkujących głównie kraje podzwrotnikowe; do gatunków krajowych należy tylko K. pospolita '(Cuculus canorus). Gatunek ten odznacza się wysmukleni ciałem, małym, słabym, lekko zakrzywionym dziobem, dlugieini, ostremi skrzydłami, długim ogonem i krótkie mi, w części opierzo-nemi nogami. Upierzenie u samca popielatoszare z białym brzuchem śniado-pręgowanym; lotki ołowiano-czarne z szeregiem białych pasków poprzecznych, sterówki czarne, z trzema rzędami białych plamek: samica jest rdzawo

z głodu.

gerta.

kowa).

Br. G.

i brunatnawo uaprzemian pręgowana. Tęczówka oka żółta, nogi żółte, dziób czarny (u nasady żółty) z wnętrzem pąmarańczowem. Długość ciała 37 cm., skrzydeł 19 cm. ogona 17 cm. K. jako ptak wędrowny zamieszkuje całą Europę, Azyę 1 Afrykę; lęgnie się w krajach północnych, na zimę odlatuje na południe. Kukaniem swem zwiastuje wiosnę, w połowie lipca przestaje kukać. — K. żyje po lasach, lubi szczególniej bory mieszane. Jest ptakiem bardzo żywym i niespokojnym, od rana do wieczora w ruchu. Lot lekki i zwinny, lecz niebardzo szybki. Pożywienie składają wyłącznie prawie owady i ich larwy, zwłaszcza szkodliwe dla drzew włochate liszki motyle, wobec czego K. jest ptakiem nader pożytecznym, zasługującym na o-chronę i opiekę ze strony człowieka. Samica nie wysiaduje sama swych jaj, lecz podkłada je do gniazd różnym ptakom (np. pliszkom, gajówkom), które wysiadują je wraz z ułasnemi jajami. Pisklęta są bardzo niedołężne, lecz przy tern odznaczają się wielką żarłocznością, tak, że gdy wychowawcy przynoszą pokarm do gniazda, młode chwytają go zaraz i nic prawie nie zostawiają dla swego przybranego rodzeństwa, które dlatego też często ginie

Cz. St.

Kukułka Witalis, pseudonim J. K. Paj-

Kukułka, ob. Biedronka (siedmiokrop-

Kuku-Nor („jez. Niebieskie", u Chińczyków Tsin-ghai), jezioro w płn.-wsch. Tybecie, pod 36° 58' sz. płn. i 100° dł. wsch. o. Gr., niedaleko od pogranicznej prow. chiń. Kansu. 3 260 mtr. npm., 107 klin. długie a 63 szerokie. Otoczone ze wszystkich stron górami, K. niema odpływu i posiada wodę słoną; obfitość ryb, roślinność alpejska; na jeziorze 5 wysp, na jednej klasztor buddyjski. Z dopływów najważniejszy od zachodu Buchain-Gol; na brzegu płd. ciągną się 5 000 m. wysokie góry Kuku-Norskie, przez które prowadzą dwa przejścia: Przewalskiego na płd.-zach. od jeziora (3960 m.) drugie na wschód w stronę Hsiningu i rz. Hoang-ho (3 410 metr.).

Kuku-obo, ob. Gorjełaja góra.

Kukurbeta, nazwa dwu szczytów w górach Biharskich, na Węgrzech: K. W i el k i, wyższy, Bi ha rem zwany, o 3 czubach, 1851 m. npm.; niższy, K. Mały, 1 769 m. wys.; między obu szczytami na przełęczy piękna polana, Dziewiczą zwana. Podług podania podczas napadu Mongołów w te strony napadli ich Rumuni, wpędzili na tę polanę, otoczyli i w pień wycięli. Od tego czasu w dzień św. Piotra i Pawła (29 czerwca) odbywała się tutaj wielka zabawa ludowa rumuńska, połączona z targiem dziewiczym. Zwyczaj ten istniał po koniec pierwszej połowy w. XIX. Zbocza szczytów pokryte są pięknemi lasami bukowemi.

Kukurydza (Z e a mays Li u.), także Ku-kurudza, Kukuruza, pszenica turecka, p r o s o i ndyj s k i e. Roślina ziarnodajna, należąca do rodziny traw (Gramineae)\ według u-kładu Linneusza mieści się w gromadzie XXI, tj. współdzielno-kwiatowej, rzędzie trzypręciko-wym; roślina roczna, rozmnaża się za pośrednictwem nasienia; korzeń włóknisty, krótki, częstokroć z ostatnich ponadziemnych kolanek łodygowych wyrastający; łodyga prosto stojąca, 3 — 18 stóp wysoka, w dolnej części okrągła, w górnej nieco przypłaszczona, gładka, niekiedy długiemi rzadkiemi włosami opatrzona, wewnątrz wypełniona miękkim, słodkim rdzeniem, zakończona wiechą, złożoną wyłącznie z kwiatów męskich. Z kątów równowązkich, lancetowatych liści pokrytych rzadkiemi włosami, wyrastają kwiaty żeńskie, ułożone na walcowatym osadniku w kształcie kłosa szyszkowatego i otoczone licznemi okrywami, ochraniającemi ziarno. Z pomiędzy tych okryw, przy ich spiczastym końcu, zwieszają się długie, jedwabi-sto-nitkowate słupki; kielich i korona dwuklap-kowe; nasienie półokrągłe, pokryte błouą (białą, żółtą, różową, czerwoną, fioletową, niebieską, czarną, pstrą), z góry i zdołu lekko ściśnięte, po bokach stępione, ułożone w rzędy (których liczba jest zawsze parzysta), regularne, proste lub ukośne. Jeden jest tylko botaniczny gatunek K-y, ale odmian, wytworzonych pod wpływem warunków klimatycznych i sposobów uprawy, bardzo wiele. Odmiany te polegają albo na kształcie pałek lub szyszek (krótko-,szeroko-, śpiczasto-szyszkowe), albo na postaci ziarnek (bujno-,drobno-,spiczasto-ziarniste, kształtu zęba końskiego), albo na zabarwieniu ziarnek (białe, żółte, czerwone, pomarańczowe, fioletowe, brunatne, czarne, prążkowane, bursztynowe, perłowe), albo na wysokości łodygi (K. olbrzymia i karłowata); nazwy odmian K-y związane są też z nazwami miejscowości, z których pochodzą, jak: K. amerykańska, włoska, styryjska, węgierska, badeńska; albo z czasem dojrzewania, jak K. włoska czterdziesto- i pięćdzie-sięciodniowa (quarantino i cinąuautino), K. wrześniowa. Pomijając zabarwienie ziarna, które b. łatwo ulega zmianie, wszystkie odmiany K-y ująć można w cztery następujące grupy: 1) K. zwyczajna (Zea mays communis) obejmuje odmiany wyrastające do średniej wysokości, uprawiane na ziarno do 50° sz. płn., poza tą zaś granicą dojrzewające tylko w lata wyjątkowo gorące; należą tu K. węgierska, styryjska, sycylijska, langwedocka i in.; dla naszego kraju nie mają one ekonomicznego znaczenia i ograniczane być muszą tylko do u-prawy ogrodowej. — 2) K. olbrzymia (Zea mays altissima v. exaltata), odznaczająca się wysokim wzrostem; należą tu 2 odmiany: a) K. koński ząb (Zea mays compressa vitrea), sprowadzona po raz pierwszy do Europy około r. 1850, obecnie coraz więcej się rozpowszech-

Ziarno Słoma Średnio 87.3    86.0

10.6    3.0

nia jako wyborna roślina pastewna. W Euro- | pie dojrzewa tylko na krańcach płd. Francyi, w Sycylii i Algieryi; ziarno jednak w krajach tych wyprodukowane ustępuje w swej dobroci oryginalnemu amerykańskiemu, zwłaszcza pochodzącemu ze stanu Kentucky. Ziarno tej odmiany jest płaskie, o ścianach nierównych; na górnej swej powierzchni posiada ciemniejszą lub jaśniejszą plamę, tworzącą jakby pewien rodzaj wklęśnięcia. Odpowiedno do barwy nasienia koński ząb bywa biały, żółty i czerwony. b) K. caragua {Zea mays altissima ca-ragua v. carahua) pochodzi z Cłiili; w ostatnich czasach uprawa jej zaczęła się rozpowszechniać we Francyi i płd. Niemczech; wzrostem dorównywa końskiemu zębowi, ma zaś tę nad nim wyższość, że nasienie otrzymane w Europie nie ustępuje w dobroci oryginalnemu. Liście tej odmiany są po brzegach ząbkowane, pałki krótkie, cienkie, ziarna podłużne, przy wierzchołku zaokrąglone, śpiczasto zakończone, wewnątrz szkliste, otoczone błonką lśniącą, od której barwy zależy podział tej odmiany na białą, niebieską, jasno- i ciemno-czerwoną. Do odmiany tej zbliża się bardzo K. olbrzymia amerykańska, zwana wirginij ską.—3) K. wczesna (Zca mays praecox) może być uprawiana wszędzie, gdzie żyto ozime dojizewa w połowie sierpnia, czyli mniej więcej do 54° sz. płn., a przeto i u nas łatwo przyswoić-by można odmiany tej grupy, śród których najważniejsze są: a) K. wczesna żółta (znana także pod nazwami ąuaranlain, tliourout, onona), przy u-prawie ogrodowej dojrzewa u nas w połowie sierpnia, 3 — 4 stóp wysoka, szyszka 4—5 cali długa, ziarno drobne, zaokrąglone, białe lub blado-żółte, mączyste, pokryte cienką błonką. b)K. sierpniowa (cinąuantinó), dojrzewa nieco później, niż poprzedzająca, ma łodygę

4— 5 stóp wysoką, szyszki 5-calowe, ziarno zaokrąglone, ciemno-żółte. Jako pododmianę K-y sierpniowej uważać należy K-ę b a d e ń s k ą, odznaczającą się wyższym wzrostem i o wiele większą plennością. Do nowszych odmian K-y wczesnej należą: K. burgundzka {Zea mays amoniensis) i kanaryjska albo K r ó 1 a F i-1 i p a (King Philip), tudzież K. złota, grecka pomarańczowa. 4) K. karłowata [Zea mays pumilia, Mais a poulet) o łodydze 2—3-stopo-wej, przechodzi wszystkie fazy wegetacyjne w ciągu 3 miesięcy, należy więc do najwcześniejszych, z powodu jednak swej małej plenności nie nadaje się do większej uprawy, jakkolwiek jako odmiana ogrodowa jest b. ceniona, wydaje bowiem ziarna o b. delikatnym smaku, drobne, prawie okrągłe, barwy jasno-żółtej. Skład ziarn oraz słomy K-y jest następujący:

Suchej substancyi

Protein

Tłuszczu

Ziarno Słoma Średnio

Materyi wyciągowych bezazo-towych Drzewnika Popiołu

Popioły zawierają podług E. Wolffa:

w ziarnach w słomie kwasu fosforowego

potażu

sody

magnezyi

wapna

kwasu siarkowego krzemionki

1.1

6.5

65.7    37.9

2.8    40.0

4.0

1.7

13

45

28

23

14

16

10

28

Nasienie K-y ilością mączki i ciał proteinowych dorównywa ziarnu pszenicy, żyta i jęczmienia, przewyższa zaś je o wiele obfitością tłuszczu, wskutek czego stanowi doskonały środek tuczący dla wszystkich rodzajów zwierząt gospodarczych. Słynna słonina węgierska, odznaczająca zię wybornym smakiem i jędrno-ścią, pochodzi z trzody chlewnej, karmionej wyłącznie prawie K-ą; również szybko tuczy się nią drób domowy. Młode zwierzęta, karmione nasieniem K-y, odznaczają się mocną budową kości. Najwięcej ceniona jest K. jako karm’ dla koni roboczych, w ostatnich zwłaszcza czasach użycie ziarn K-y na obrok dla koni rozpowszechniło się w wielu gospodarstwach płd. Austryi i Niemiec i prawie zupełnie wyrugowało użycie owsa. Ponieważ K. dla dojścia do zupełnej dojrzałości potrzebuje 2000 — 3000° ciepła przeto u nas uprawa jej na ziarno, z wyjątkiem uprawy ogrodowej, żadnego dotąd niema znaczenia. Tern ważniejszą jest uprawa K-y na paszę, przyezem olbrzymie amerykańskie odmianj’’, a w rzędzie ich caragua i koński ząb zyskały sobie prawo obywatelstwa w postępowych gospodarstwach. Jako pasza zielona K. zajmuje jedno z najważniejszych miejsc pomiędzy roślinami pastewnemi. Mąka z K-y, biała z jasno-złotym odcieniem, składa się z kulek nieforemuych, zawierających pośrodku punkt ciemniejszy, gwiazdkowaty, który wyróżnia ją od wszystkich innych gatunków krochmalu. Z mąki tej w wielu okolicach przyrzą-ądza się ciasto: Włosi zajadają się poi en tą, Rumuni i Rusini mamałygą. Ciasto przygotowane wyłącznie z mąki kukurydzowej jest za-kalcowate i niestrawne, mieszanina wszakże w równych częściach mąki żytniej i kukury-• dzowej daje pieczywo smaczne i pożywne. Cia-\ steczka kukurydzowe w niektórych okolicach ' Francyi należą do najwykwintniejszych przysmaków, podobnież konserwy, przyrządzane w occie z całych, niezupełnie dajrzałych szyszek nasiennych K-y. Ziarno K-y, obfitujące w mączkę, ,, użyte być może do pędzenia okowity (wydaj-

Red

Hr.

wyr. obc.“.

A. Ł.

I. K

nością alkoholu K. przewyższa ziarna wszystkich innych zbóż, używanych do tego celu), wyrobu octu, krochmalu i in. Świeże łodygi K-y zawierają około ll% % cukru i z tego powodu jeszcze w połowie XVIII wieku powstał zamiar używania soku kukurydzowego do fa-brykacyi cukru, myśl tę jednak wkrótce porzucono, przekonano się bowiem, że K. jako roślina cukrodajna nie może się równać z miotełką cukrową, a zwłaszcza z burakami. Dojrzałe ziarna i niedojrzałe szyszki K-y bywają smażone w maśle i spożywane na ciepło. Najlepiej nadaje się do tego K. cukrowa, a także K. trzaskająca (niem. Knall- albo Puffmais, u Amerykanów Pop-corn, której ziarna, położone na ciepłem ognisku, pękają z głośnym trzaskiem. Łodygi K-y używane są na pokrycie dachów, do wyplatania koszów i na opał. Włókna łodyg i liście dają mocny materyał do wiązania; elastyczne okrywy liściowe szyszek służą do wyściełania; w Austryi zaczęto używać ich do wyrobu papieru. Wyciąg alkoholiczny z plamek kwiatowych (Stigmata Maidis) stosowany bywa w lecznictwie. Krajowcy płd-ej Ameryki przyrządzają z owoców K-y sfermentowany napój, zwany Chicha; w Meksyku otrzymują przez fermentacyę soku napój alkoholiczny Pułąue de Mahiz. Przy fermentacyi zacieru wydziela się tłusty, rzadki, schnący, różnie zabarwiony, przy przechowywaniu ciemniejący, rozpuszczalny w 80 % -m alkoholu olej, stosowany w technice. Makuchy kukurydzowe stanowią pokarm dla bydła. — Ojczyzną K-y są Indye Zachodnie i Peru. W chwili odkrycia tych krajów przez Europejczyków mąka kukurydzowa stanowiła jeden z najbardziej lubionych pokarmów tubylców. Peruwiańczycy bożka Zarapconapa uważali za opiekuna K-y i na cześć jego urządzali corocznie w maju igrzyska. Garcilasso de la Vega pisze, że Indyanie użyźniali grunta pod K-ę guanem i szczątkami ryb. Według tegoż autora w ogrodach Inków znajdowały się podobizny K-y naturalnej wielkości, wyrobiane b. misternie ze złota i srebra. Ziarno K-y pod nazwą mahiz przywiózł do Europy Kolumb, wracając z pierwszej podróży. Uprawa jednak tej rośliny w Hiszpanii bardzo wolno się rozpowszechniała i w połowie XVI wieku do większych doszła rozmiarów wyłącznie w Turcyi, skąd w początkach panowania Zygmunta Augusta przeniesioną została na Podole i do Węgier, a z tych ostatnich do Niemiec. Pod koniec XVI w. zaczęto uprawiać K-ę na szeroką skalę we Włoszech i Francyi.—Bliższe szczegóły ob. „Encykl. Rolnicza¹⁴, tom. V.

Kul: 1) K., wielki snop słomy, wiązanej na knebel. Dawniej len liczono na K-e; K. zawierał 10 lub 15 snopków lnu. 2) K., rosyjska miara objętości dla ciał sypkich; K. żyta waży 9 pud. 10 fuu., K. owsa—6 pud. 5 fun. Wyraz K. został zapożyczony prawdopodobnie od Litwy, gdzie w XVI w. oznaczał miarę dla zboża.

Od XVII w. zaczęto nazywać tak dawny miech (wór). W w. XVIII K. zboża ważył około 8 pudów.

Kula, Gulajka, (z niem. Kugel, hula). Nazwa ciasta okrągłego (Chełchowski „Powieści" I 243), a także ciasto okrągłe żydowskie oraz potrawa (Gugel).—J. Karłowicz „Słów.

L. K.

Kula—bryła otrzymana przez obrót półkola koło jego średnicy, —innemi słowy, bryła o-graniczona powierzchnią t. zw. kulistą, której wszystkie punkty są równoodległe od środka. Odległość tę poszczególnych punktów powierzchni kulistej od środka nazywa się promieniem, zawarty zaś wewnątrz kuli odcinek prostej, poprowadzonej przez jej środek—średnicą. Powierzchnię K-i o promieniu U wyraża się wzorem 4IIR² objętość — Y3IIR³. Każda płasżczyzna w przecięciu z K-ą tworzy koło; rozróżniamy K-e wielkie i małe, stosownie do tego czy płaszczyzna przechodzi przez środek, czy go mija. Wszystkie koła wielkie są równe, za promień mają promień K-i i dzielą ją na 2 równe połowy, zwane półkulami, z grecka hemisferami. Część K-i odcięta dwiema płaszczyznami kół wielkich, naz. się d w u ś c i a-nem kulistym, niekiedy także sierpem. Część powierzchni kulistej między trzema lukami kół wielkich tworzy trójkąt kulisty, który wyłącznie jest rozważauy w trygonometryi kulistej i gra ważną rolę w astronomii kulistej. Prostopadła do płaszczyzny danego koła na K-i, wyprowadzona z jego środka, przecina jej powierzchnię w punktach, zwanych biegunami tegoż koła. Koła leżące w płaszczyznach równoległych naz. się równoleżnikami; równoleżnik będący zarazem kołem wielkiem ma nazwę równika; powierzchnia K-i między 2 równoleżnikami jest pasem kulistym. Wielkie koła, prowadzone przez bieguny równika, nazywają się południkami.

Kula, ob. Pocisk.

Kula (z niem. K e u 1 e—maczuga, udo). 1) Kij sękaty, którym zwołuje się zebranie, przerzucając go z chaty; nazywa się to „K-ę wyrzucić⁴⁴. „Wisła⁴⁴ (tom IV inast.) zgromadziła obfity materyał co do tych zwyczajów prastarych, ob. Wici.

3) kij dębowy lub bukowy u ludu nad Rabą, dawany stróżom nocnym.—4) kij z poprzeczką półksiężycową u góry, jako podpora dla kulawych; podstawka drewniana pod kolana, zastępująca miejsce bezwładnej lub odciętej goleni. Stąd pochodzi wyraz: kulawy. — Por. J. Karłowicz „Slow. wyr. obc.⁴⁴ i „Słów. gwar pols.“.

Kula (franc. beąuille, niem. die Kriiche), rodzaj laski długiej i grubej, mającej na końcu górnym umocowany poprzecznie kawał drewna, wygięty nieco półksiężycowato, zwykle na wklęsłości wysłany włosiem, a obity skórą albo tkaniną jaką mocną.—K. służy za podporę podczas chodzenia ludziom kulawym, lub

porażonym na nogi, stąd też i nazwa jej pochodzi. Chromy bierze drewno wygięte pod pachę (po stronie nogi kulawej), laskę zaś obejmuje dłonią, mniej lub więcej w jej środku, a w ten sposób na niej się opiera i kieruje nią podczas chodzenia; aby chód uczynić jeszcze pewniejszym i po stronie zdrowej, nieraz K. druga bywa stosowana, lecz najzwyklej zastępuje ją laska zwyczajna, wystarczająca najczęściej. Żeby koniec dolny K-i nie poślizgi-wał się, bywa okawany metalem, albo też zaopatrywany w zakończenie z gumy elastycznej, rozszerzają je się ku dołowi. W mieszkaniu takie K-e są najwłaściwsze, ponieważ dają o-parcie pewne i nie stukają o podłogę; zimą do wyjścia na ulice pewniejsze są K-e u spodu opatrzone skówką żelazną ostrą, lub kolcem zakończoną. Długość K-i powinna być dokła- ' nia, nielicznie jednak zwiedzany.

trzciną, niezamieszkana. W pewnych tylko porach roku nawiedzają ją rybacy.

Kulanka, skorupiak, ob. Armedilo.

Kulaszne, wieś i zakład klimatyczuo-żę-tyczuy, w okolicy górskiej i leśnej w pow. sanockim; par. rz.-kat i sąd pow. w Bukowsku, par. gr.-kat. w Płonnej, a urząd poczt, i telegr. w poblizkiem Szczawnem. W r. 1900 było rn-ców 553 (w tej liczbie gr -kat. żyd. 7, polaków 22, rusin. 531. Kaplica rz.-kat., cerkiew gr.-kat., filialna szkoła ludowa 1-klasowa. Zakład żętyczny leży o kilka kim. od stacyi kolei w Szczawnem. Piękne spacery i park, a w poblizkiej Osławię kąpiele zimne rzeczne. Zakład ten, własność Truskola-skich, urządzony w r. 1881, ma wszelkie wody mineralne, restauracyę i wygodne mieszka-

Br. G.

Ju D.

541;

fi

£3 CH3 b~

f i«p

—•O    ,

'ź# ■

ej a %

& *“g,

jjff

© «3 pi o?

Slft

..s.

i*

|*sl®

iCs*

O ^ CD-

3* £8 3 s¹⁻¹

cc O §! * I?f

*r“⁵ Oj •

o O)

'TŹ c3

<£> tSJ

O S-H GQ

>-3

c3 NJ *

nym.

dnie przystosowana do wzrostu posługującego się nią. tak, aby wynosiła o kilka centymetrów więcej niż odległość od pachy do podłogi.—0-prócz K-i najprostszej, opisanej powyżej, wyrabiane bywają rozmaite inne, jak wskazuje rycina Fig. 77 atoli dobroć i dogodność K-i nietyle zależna jest od jej postaci, ile od długości właściwie dostosowanej i lekkości; przy-tem powinna być mocna, niegnąca się i opierająca się mocno a pewno końcem swym dol-

D-r J. P.

Kulawka owiec, Ob. Racic zaraza złośliwa.

Kulawka (C iesi e lstwo), każda krótsza krokiew, opierająca się swym końcem górnym o krawężnicę, albo też dolnym końcem o hul-tajnicę. Środkowa, najdłuższa krokiew między K-ami, opierająca się o styk dwóch krawężnic, nosi nazwę: ostew. Krawężnicą zwie się krokiew, nad którą połacie dachu stykają

się pod kątem wypukłym, a hultajnicą

b. o.

Kulały, wyspa, w płnc.-wschd. części m. ! Kulawość, kulanie, chromanie, upa-Kaspijskiego przy wejściu do zatoki Kocza- ; danie na nogę (claudicatio) jest chodem ckiej; 32 kim. przestrzeni, błotnista, porosła | nieprawidłowym, powstającym z tego powodu,

gdy kąt ten jest wklęsły.

mego.

za-

np. hak, kotwica, szlup-belka.

że podczas ruchu ciężar ciała bywa nierównomiernie rozłożony na obie nogi. Przyczyny K-i bywają rozmaite, wrodzone lub nabyte; występuje zawsze, jeżeli jedna z nóg podlegnie skróceniu z powodu jakiegokolwiek, ale powstać może również na tle zaburzeń nerwowych, wpływających na sprawność nogi. Skrócenie nogi może być następstwem krótkości kości jej od urodzenia, albo też rozrostu ich nieprawidłowego w czasie późniejszym, przy-czem rzecz dwojaka jest możliwa, mianowicie, gdy jedna z nóg rośnie i rozwija się prawidłowo, druga podledz może niedorozwojowi, albo też przerostowi, a w obu razach tych wynikiem bywa długość nóg nierówna. Skrócenie taksamo powstać może wskutek skrzywienia się kości, wywołanego przez rozmięknienie ich (osie om a lacia), albo też jako następstwo krzywicy (ob.). Dalej jeszcze skrócenie kości może być następstwem wadliwego zrostu ich po złamaniach, lub też zniszczenia ich znaczniejszego wskutek spraw chorobnych, jak np. próchnienie ich lub martwica, a również gdy ręka chirurga zmuszona jest część kości wypi-łować. Powodem skrócenia także mogą stać się zmiany w stawach takie, jak zwichnienia niedające się nastawić, próchnienie ich, albo też wady takie, jak koślawość i szpotawość (ob. te wyr.) zwłaszcza w kolauie jednem, lub w stawie łączącym stopę z golenią, i różne wady stopy samej. Porażenia mięśni niektórych, bądź jednostronne, bądź obustronne, również stać się mogą przyczyną K-i. — Jeżeli przyczyną K-i są porażenia mięśni, to wtedy czasami udaje się usunięcie jej zupełne, o ile możliwem stanie się wyleczenie porażenia sa-

D-r J. p.

Kulawość (weter.). Podobnie jak u ludzi kulawość u zwierząt może być pochodzenia rozmaitego i zależeć bądź od zmian wrodzonych, bądź też od nabytych, a posiada znaczenie poważne, gdyż zwierzęta nią dotknięte stają się przez to mniej lub więcej niezdat-nemi do pracy; dotyczy to zwłaszcza koni, ale także i bydła pociągowego. — K. wrodzona obchodzić nas tu nie może, ponieważ zwierzęta nią dotknięte hodowane nie bywają; nabyta bywa nastąpstwem zmian lub uszkodzeń nogi samej zwierzęcia, albo też wynikiem zmian chorobnych w układzie nerwowym lub w naczyniach krwionośnych, a tego rodzaju K. dozwala wyciągać wnioski dotyczące stanu zdrowia zwierzęcia w ogóle. Znaczenie praktyczne, najważniejsze ma dla nas K. zwierząt pociągowych wogóle, szczególnie zaś koni —Przyczyną bardzo częstą K-i bywają uszkodzenia różne nóg, osobliwie kopyt (ob.), powstające przypadkowo, ale będące też nieraz następstwem podkucia wadliwego (por. Kopyta i Podkowa); dają się one stosunkowo łatwo u-suwać, byle zawczasu zabrać się do tego. Daleko trudniej poradzić sobie w razach pole-

Wlelka Kacyki. Illustr. Ser. I. Tom XI,1. Zesz 32Su.

gających aa wadliwej budowie kopyt, albo też na zmianach chorobnych, tworzących się w tychże, jako też w racicach bydła owiec i świń (por. Kopyta i Racic zaraza złośliwa), ponieważ wtedy nawet pomoc umiejętna niezawsze bywa skuteczna.—Niekiedy, osobliwie u koni, K. zjawia się jako ustępstwo utrudzenia wielkiego; taką wypoczynek dostateczny łatwo usunąć zdoła. Czasami przyczyną jej jest narowistość koni, bez wszelkich zmian widocznych, a wtedy już trudniejsze bywa jej u-sunięcie. —K. polegając i na zmianach chorobnych w kościach i stawach, zazwyczaj trwa dalej, nawet po wyleczeniu cierpienia pierwiastkowego i niczem już wtedy usunąć się nie daje. Jeżeli przyczyną jej są zmiany w ustroju nerwowym, także najzwyklej o wyleczeniu mowy być nie może. U koni zdarza się także K. przepuszczająca (Claudicatio intermit-tens), powstająca wskutek skrzepów tworzących się w naczyniach krwionośnych nóg. bądź jako następstwo spraw chorobnych w ściankach naczyń samych, bądź też wskutek wad serca. K-i tego rodzaju, przemijającej, towarzyszyć zwykły drgawki w nodze chorej, pocenie się obfite konia i oddech przyśpieszony. Podczas stania spokojnego zmian żadnych w razie takim nie spostrzegamy, ale gdy tylko koń biedź cznie, natychmiast objawy stają się widoczne-mi i wzrastają w miarę ruchu dłuższego. Widoki na wyzdrowienie są zawsze niepomyślne, gdyż K. taka, ustąpiwszy na czas pewien, zwykła znów wracać.—K. znaczniejsza konia czyni niesposobnym do użycia pod siodło lub do pociągu.    D'r h p‘

Kulawski Walenty, historyk (* 1796 w Bolesławcu w Kaliskiem —f 1862 w Krakowie, gdzie był nauczycielem w liceum św. Anny). Przyjaciel Lelewela, nakłaniał go, ale bezskutecznie, do wspólnego opracowania hi-storyi powszechnej; z materyałów zebranych pozostawił ogromny rękopis, oraz „Historyę Piastów śląskich¹⁴ w 13    t., również w rękopi

sie; wyjątki tylko z niej drukowane były w programatach licealnych i „Roczn. Towarz. Naukow. krak.“ („Ene. Org.w mn.).

Kulas (flis.) drąg, służący do odpychauia statku od brzegu, również do przyciągania go do brzegu, bosak. Także każdy większy przedmiot z armatury okrętu o kształcie wygiętym,

m. z.

Kulbaka (z tur. kaldak), siodło o wysokim, drewnianym łęku położonym na grubym, w kilkoro złożonym wojłoku, chroniącym boki konia od bolesnego ucisku; wierzch łęku ze względu na wygodę jeźdźca, jest pokryty wojłokiem, lub nawet wypchaną włosiem poduszką. K. jest w powszechnem użyciu na Wschodzie. Stamtąd, ulegając rozmaitym modyfikacyom, przeszła do Węgrów i Kozaków, jako też do nas. Najpowszechniejszą jej odmianą jest u-żywana przez jazdę wszystkich niemal krajów

^t. Rew.

St Min

gistologiji (Charków 1889).

Kulczyka, ob. Strych nos.

Kulczycki (z czasów oblężenia Wiednia 1683 r.), ob. Dopełnienia.

Kulczycki Porfiry, biskup piński unicki r. 1703 —1716. Prawdopodobnie z rodziny szlacheckiej ruskiej, osiadłej na Podolu w s-twie latyczowskiem, przeważnie obrządu wschód, (np. K. (Wacław?), eześnik latyczowski, występuje w 1. 1679 i 1699 w obronie swobód kość. greckiego razem ze szlachtą w-dztwa wołyńskiego; Bazyli K. przechodzi z obrzędu wschodniego na łaciński w 1. 1758 — 1765, przyczein przybiera imię Kazimierza). Porfiry ma być synem księdza ruskiego z Ratna (koło Łucka); w r. 1714 spotykamy Matkana K-go parochem greckiego obrządku w Olchowcu; być może iż to ojciec właśnie Porfirego. Porfiry miał się kształcić za zagranicą—we Francyi, zwiedził Serbię, Bulgaryę i Węgry. Zapewne po powrocie do kraju został mnichem w klasztorze unickim;

na

rem

(Lwów 1848), oraz parę rzeczy o twie.

europejskich t. zw. „ter li ca" (ob.), w przeciwstawieniu do siodła (ob.), zbudowanego podług wzoru angielskiego.

Kulczanka, Lixub, chrząszcz z rodziny Ryjkowców (Curculionidae). Okrywy pokrywają odwłok zupełnie; tarczka pomiędzy okrywami prawie niewidoczna; ciało walcowate, wydłużone; każda z walcowatych okryw uzbrojona na końcu w długi kolec; łuski okryw żółte. Jeden z gatunków, L.paraplecticus-kulczanka spotykany bywa zazwyczaj na roślinach wodnych (c; ęsto na Phellandrium aąuaticum)\ długość ciała 15 mm.

Kulczjickij Mikołaj syn Konstanty na (* w r. 1856), lekarz. Szkoły ukończył w Tara-bowie, do nauk lekarskich przykładał się w Charkowie i w r. 1879, złożywszy świetnie egzamin, otrzymał dyplom lekarza; doktorem medycyny został w r. 1882. W roku następnym otrzymał docenturę prywatną histologii w Charkowie oraz posadę prosektora instytutu histologicznego. W r. 1889 posunięto go na • profesora nadzwyczajnego, od roku zaś 1893 zajmuje także katedrę zwyczajną histologii i embryologii. K. jest jednym z najwybitniejszych liistologów w Rossyi, używając przytem sławy profesora wybornego. Z prac jego licznych, odznaczających się wogóle odrobieniem staran-nem i umiejętnem, wymieniamy tylko „O stro-enji okonczanij dwjigatielnago nerwa w mysz-cach projizwolnago dwjiżenija" („Trud. Obszcze-stwa Ispytatelej prjirody prji Imp. Charkows. Uniw.“ T. XV r. 1881; tożsamo wydawnictwo zawiera także inne prace K-a); „O stroenji tjelec Grandry" (Charków 1882, rozpr. dokt.); „Zur Lehre vom feineren Bau der Speichel-driisen" („Zeitsehrift fur wissenschaftliche Zoologie" r. 1884, T. XLI); Die Befruchtungs-vorgange bei Ascaris megaloeephalus" („Archiv fur mikroskopische Anatomie" T. XXXI); osobno wydał podręcznik „Osnowy prakticzeskoj

Dr. j. p.

popierał go metropolita kijowski Żochowski (ob.), zalecając na koadjutora dla b-pa chełmskiego Suszy (ob.), ale bez skutku. Daremne też były zabiegi K-go koło b-pa przemyskiego Jana Małachowskiego (ob,). Przeniósł się tedy na Litwę i tam doszedł do godności zakonnych u Bazylianów, naprzód w Różannie, następnie w Byteniu i Borunach. Od r. 1690 uważany jest za następcę b-pa pińskiego, w rzeczywistości atoli dopiero w r. 1703 objął rządy władycze, zatrzymując archimandryę ła-wryszowskich Bazylianów, którą mu w r. 1709 odebrano. Po śmierci metropolity kijowskiego Lwa Załęskiego (f 21 lipca 1708) proponowany na stolicę arcybiskupią, papież atoli go nie zatwierdza na tej godności. Jako rządca dye-cezyi niedbały, zaznaczył się K. gorącem protegowaniem unii kościelnej i uczuciem patryo-tycznem. Był zwolennikiem Stanisława Leszczyńskiego przeciw Augustowi saskiemu. L it e r: do rodziny K. zawiera nieco notatek „Archiw Jugo-Zapadnoj Rossiji"; art. J. Bartoszewicza w „Enc. Orgelbranda⁴' T. XVI.    Ab' K1,

Kulczycki Tomasz (f list. 1873 we Lwowie), krawiec lwowski, zasłużony działacz. W epoce kiedy żaden z literatów lwowskich n:e mógł otrzymać pozwolenia na wydawanie pisma, K-mu udało się wydostać koncesyę „Dziennik mód" i wydawał go w ciągu lat 1840—1848, zmieniwszy od 'Nr 27 w r. 1848 nazwę na „Tygodnik polski", ale d. 28 paźd. r. 1848 (N 44) Tygodnik przestał wychodzić; redaktorem wtedy był Jan Dobrzański. Pracowali tutaj: A. Bielowski, Borkowski, Dzierzkow-ski i in,, a pismo wiele przyczyniło się do rozbudzenia ruchu piśmienniczego i miało podówczas wielkie znaczenie. K. wziął udział w wypadkach r. 1848. Gdy przybyła do Lwowa wiadomość o rewolucyi w Wiedniu, poruszyło się całe miasto. J. Dobrzański podał myśl napisania adresu do cesarza, w którym wystawiono żądania reform w duchu demokratycznym. Adres ten zaczęto podpisywać w południe d. 18 mar. i cały 19 marca 1848 w mieszkaniu K-go. Komitet kierowniczy, który się wytworzył wieczorem d. 18 marca, rezydował również w tern miejscu i dopiero po dymisyi znienawidzonego burmistrza Festenburga przeniósł się do ratusza. K. wydał także „Rys historyczny wraz ze zbio-przywilejów T-stwa strzelców lwowskich"

krawiee-

I,. K.

Kulczycki Władysław, poeta, tłómacz i publicysta (* 2 grudnia 1834 we wsi Ludwi-nówce gubernii podolskiej — f 23 list. 1895 w Rzymie), pisujący pod pseudonimem Cezarego (lub C z e s ł a w a) Polewki i Dobro-gosta. Wychowany wśród otoczenia sfrancu-ziałego, już w 12-ym roku życia zaczął pisać po francusku. (Histoire d’une Oie auteur, drukowana w Odesie). K. kształcił się w domu następnie w Niemirowie i Odesie, poezem zwiedził

X y.

Konstantynopol, Grecyę i osiadł w Rzymie, gdzie od r. 1860, z małemi przerwami, stale przebywał. Pozyskał życzliwość papieża Piusa IX i otrzymał od niego godność podkomorzego. Działalność literacką po polsku rozpoczął K. bardzo młodo. Mając lat 14 drukował w „Athenaeurn" wileńskiem (1848) rozprawę „Kilka słów o pani Sand", w następnym roczniku „Dante i Beatrix“. Od tego czasu datuje się przyjaźń K-go z Kraszewskim, która trwała do zgonu wielkiego pisarza. K. pisywał korespondencye z Włoch do. pism polskich („Gaz. Warszawska", „Kłosy", „Kur.Warsz.", „Tyg. 111.“, „Czas" krakowski) i wydał parę broszur, dotyczących stosunku Włoch do papiestwa: „Papiestwo i anneksya" (1860), „Włochy wobec Piusa IX" (1860), „La Polonia e 1’Italia dinanzi a Pio IX" (1859), oraz przełożył z La-cordaire'a „O wolności Włoch i Kościoła". Napis.ił wiele mniejszych poezyi i kilka poematów większych, jak: Izella (1881), ,,Ixion“, „Pompeja" (tłumaczona na włoski), „Diana No-ceaa‘‘, ,,Pałac Nerona". Przełożył dwie pieśni z Boskiej Komedyi Dantego (do ,,Czasu" r. 1857) i sonety Jana Pratiego. Poetyckie utwory K-go cęcbują czysty język, potoczystość wiersza i podniosłość treści. K. wydobył z archiwów i ogłosił drukiem wiele dokumentów dotyczących stosunków Polski z Włochami. Prace ,por. Estreicher Bibl. XIX st.

Kulczycki Ludwik, socyolog polski i dzia-/facz społeczny (* 22 lipcal866 w Warszawie). Uczęszczał w Warszawie do szkoły realnej Paukiewicza a później Górskiego. Miał zamiar zwrócić się na drogę inżynierską i wstąpić do Instytutu dróg i komunikacyi lub której z politechnik, ale ciężka paroletnia choroba oczu, uniemożliwiająca pracę nad rysunkami, zamknęła przed nim tę drogę. Zresztą ciągnęło go już wtedy do studyów historycznych i społecznych. Zmuszony troską o utrzymanie, wstąpił do szkoły handlowej im. Kronenberga, ale z powodu zatargu z nauczycielem jęz. niem. opuścił ją przed ukończeniem. Wtedy w r. 1887 wyjechał do Genewy i w uniwersytecie tamtejszym uczęszczał na nauki filozoficzne i społeczne, ale już w początkach r. 1888 powrócił do Warszawy i był w grudniu aresztowany, jako podejrzany o propagandę socyalistyczuą i należenie do partyi „Proletaryat". Przesiedział wtedy lat 4¹/., (dwa lata śledztwa i póltrzecia roku kary). Wypuszczony w czerwcu 1893, zamieszkał w gub. Mińskiej, w lipcu 1895 przeniósł się do Warszawy, gdzie na początku jesieni został powtórnie uwięziony i skazany na więzienie, a po odsiedzeniu kary zesłany do Syberyi. W r. 1899 udało mu się opuścić miejsce zesłania i emigrować do Lwowa, gdzie brał żywy udział w ruchu robotuiczym i zajmował się pracą publicystyczną i naukową. Działalność publicystyczną rozpoczął w r. 1886 od artykułów treści historycznej (w ,,Śvyiecie"), potem

pisywał do „Głosu". Wr. 1888 wydał „Z powodu broszury „Rzecz o obronie czynnej iSkarbie naród." (występuje tu przeciw projektom Jeża i wysuwa naprzód żądaniu autonomii i konstytucyi, które w lat kilkanaście stały się hasłem powszechuem). Podczas odsiadywania drugiej kary w więzieniu napisał „Zarys podstaw socyologii ogólnej*‘, najważniejszą swą pracę z zakresu teoryi społecznej (Kraków 1900); również ważną jest K-go „Autonomia i federa-lizm w ustroju państw europejskich" (Lwów 1906). Pracował zwłaszcza nad historyą i stanem dzisiejszym ruchów społecznych: „Anarchizm współczesny" (1902), oraz „Nowy kierunek w socyalizmie europejskim" (1905, rzecz poświęcona ruchowi radykalnemu we Francyi). Ale głównie rozwinął działalność publicystyczną. Pisywał do „Krytyki¹* krakowskiej, „Kuryera Lwowskiego", „Steru", „Wiadomości społeczno-ekonomicznych*¹. Część tych artykułów zebrał: „Współczesne prądy umysłowe i polityczne" (Serya I 1902, II 1904). Wiele wrzawy narobiła rzecz jego, wydana pod pseudonimem Mieczysława Mazowieckiego „Histo-rya ruchu socyalistycznego w zaborze rossyj-skim", gdzie zwraca się głównie przeciw Pols. Partyi Socyalistyczuej. K. stoi na stanowisku nowozałożonej partyi „P.P.S. Proletaryat". Podczas wypadków lat ostatnich zabierał często głos, wygłaszając poglądy, wyróżniające się trzeźwą oceną stosunków i sił. W r. 1908 wyszła w języku rossyjskim obszerna praca jego z hi-storyi ruchów rossyjskich w. XIX (skonfiskowana).    L- K

Kulczyckie starostwo niegrodowe, woj. Mińskie, pow. Rzeczycki. Podług metryk litewskich w r. 1644 obejmowało Kulczyce, Za błocie i Słobodę, było zaś od tego czasu w posiadaniu: Terebeszów, Kurchańskich, Niesiołowskich, Judyekich, Połusowiczów, Szemiotów wreszcie z mocy przywileju Stanisława Augusta z dn. 11 grud. 1765, cale to starostwo, jedno z najmniejszych na Litwie dostało się Franc. Wasilewskiemu, horodniczetnu pow. Or-szańskiego, który opłacał kwarty złp. 358 gr. 7. S-stwo to dn. 16 wrześ. 1772 przeszło pod panowanie rossyjskie. („Enc. Org." mniejsza).

Kulczyński Ignacy, działacz patryotyczny (* 1840). O życiu jego braknie szczegółów. Wiadomo tylko, że był jednym z pierwszych, którzy po przybyciu Karola Borkowskiego do Galicyi w 1833 utworzyli tajny związek polityczny (pomiędzy nimi był S. Goszczyński, W. Pol, A. Bielowski, L. Siemieński). Brał udział w ukonstytuowaniu węglarzy (5 list. 1833 w Rzepnio-wie u hr. Wł. Dzieduszyckiego), a następnie gorliwie zajmował się agitacyą i w tym celu często biegał na Wołyń, Ukrainę i Podole (M. Chodźko), swoją działalnością przygotowując grunt pod misyę późniejszą Szymona Konarskiego (ob.). Gdy z inicyatywy S. Goszczyńskiego

L. K.

kiera węgierskiej Akademii Umiejętności w Peszcie. Liczne prace K-go dotyczą, z małerni wyjątkami, formy pajęczaków wogóle, pająków krajowych, a również i egzotycznych. Jako systematyk tej grupy zwierząt stawonogich K. niema, rzec można, równego współzawodnika, i w danym zakresie znany jest jako uczony wszechświatowy. Prace jego są monografiami, dotyczącemi poszczególnych rodzin pajęczaków; wiele z nich ma za przedmiot opis nowych i nieznanych gatunków i rodzajów. Prace swoje ogłaszał K. nietylko w sprawozdaniach Kom. Fizyograflcznej Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, ale i w sprawozdaniach i w rozprawach wydziału matematyczno-przyrodniczego Akademii Umiejętności, również w wydawnictwach obcych, jak węgierskie „Terme-szetrajze fuzetek" (Tom XVIII 1895; wydawnictwo Akad. Umiejęt. w Peszcie); dalej „Annuaire dii Musee zoologiąue de 1’Acade-mie Imperiale des Sciences de St. Petersbourg" (T. VIII r. 1902) i in. Prace pisane są w językach polskim, niemieckim, węgierskim i b. często łacińskim (Fragmenta araclinologica). Z licznych prac wymieniamy: „Przyczynek do fauny pajęczej" (1872); „Wykaz pająków z Tatr, Babiej Góry i Karpat śląskich" (1881); „Ara-chnoidea in Colonia Erythraea a D-re K. M. Lewander collecta" (r. 1901; w Rozprawach Akademii); „Zoologische Ergebnisse der russi-schen Expedition nach Spitzbergen: Araneae et Oribatidae" (r. 1902, wyd. Akad. Petersb.), Osta-tniemi laty stale wych. w ,,Rozp.matemat.-przyrod. Krak. Akad Umiejęt.“ t. zw. Fragmenta ara-chnologica, podawane przez K-go. Wreszcie niedawno ukazał się opis pająków zebranych na Jawie i Sumatrze przez lwowskiego prof. Raciborskiego i inżyniera Libelta. I)o r. 1905 ogłosił K. 31 osobnych prac o pajęczakach. st*Min-

Kulda Benesz Metody, ksiądz, pisarz czeski (* 1820 w Iwanczycach na Morawach). Za występy przeciw wyborom na posłów na sejm do Frankfurtu nad Menem z Lodenic przeniesiony został na parafię do Hobży. Należał do grona założycieli „Dedictvi sv. Cyrilla aMe-thodeje". Wydał: ,,Moravske narodni pohadky a povesti“ (Rożnow 1854, wyd. 2-e 1874 i 1875). W r. 1852 wyszedł tom I: „Krasnych veceru" i trzy tomy ,,Kazani“. W 1851— 1860 redagował „Moravana“, nadto: ,;Horliveho budicka v ro-dinach krest.“ (1856 — 1858); ,,Sedmistoletou slavnost poutniho mista Marie Celly“ (1857); „Mojżiś“, epopeja (1896); „Radost a żalosti Pia IX‘‘ (1871); „Poutnik“, (Kalendarz 1874— 75); ,,Vypsani 900-leteho jubilea założeni prńżskóho biskupstyi, slaveueho r. 1873“ (1874). Oprócz tego pozostawił wiele książeczek treści nabożnej. (,,Naucn. Slovn.).

Kul&iga, miasto w Kurlandyi, ob. Gol-dynga.

Kuldża: 1) kraina w Turkiestanie wsch. chińskim w płdn. części Dżungaryi, międzj głó-

powstało Stowarzyszenie Ludu Polskiego, K. wszedł do komitetu kierującego i znalazł się w liczbie najżarliwszych działaczy, zwracając się wprost do chłopów. Władze austryackie uważały go za jednego z najniebezpieczniejszych agitatorów pomiędzy chłopami, ale przez długi czas pomimo usilnej za nim pogoni nie mogły wykryć, dzięki opiece chłopskiej, miejsca jego pobytu. Wreszcie policya wpadła na tropy: Goszczyński, Siemieński i in. udali się do Fran-cyi; K., który był pośrednikiem pomiędzy zaborem rossyjskim a austryackiin, odebrał sobie życie strzałem z pistoletu, widząc, że dom, w którym się znajdował (pod Brodami), został przez policyę otoczony. Borkowski Karol ,,Pain. hist. o wyprawie r. 1833“ (Lipsk 1862 — 63); Chodźko Michał „Wyprawy do Polski“ (Paryż 1835); tenże i Rogiński F. „Polak“ czasop. paryzkie 1837 r.; tenże „Dziesięć obrazów z wyprawy do Polski 1833 —5“; Giller Ag. „Hist. powstania ■ w 1861- 4“ (Paryż 1867 — 71); Schniir-Pepłowski „Z przeszłości Galicyi“ (Lwów 1891 t. II); Bogdańskiego Henryka Rkps Ossol. nr. 3 486.

Kulczyński Władysław, przyrodnik i pedagog polski (* w Krakowie 27 marca 1854 r.). W latach 1866—73 uczęszczał do gimnazyum św. Anny, w którem kurs ukończył z odznaczeniem. Studya uniwersyteckie odbył na uniw. Jagiellońskim na wydziale filozoficznym (nauki przyrodnicze i filozofia) w ciągu lat 1873 do 1877. W r. 1879, po złożeniu egzaminu na nauczyciela historyi naturalnej, fizyki i matematyki, z językiem wykładowym polskim i niemieckim, został aplikantem bezpłatnym w gimn. św. Anny, na którem-to stanowisku przebył do 1880 r.; przeszedłszy następnie przez stopień zastępcy nauczyciela w temsamem gimnazyum dopiero w r. 1884 otrzymał posadę nauczyciela rzeczywistego; w r. 1888 przeniesiony w tymsamym charakterze do gimnazyum św. Jacka w Krakowie.

W zimowem półroczu roku szkolnego 1891/2 został profesorem zoologii na wydziale rolniczym Uniw. Jagiellońskiego; tu również objął wkrótce wykłady o szkodnikach zwierzęcych i prowadził praktyczne zajęcia nad ich oznaczeniem. Za szereg prac z dziedziny arachno-logii (nauki o pajęczakach) krajowej, prac ogłaszanych, począwszy już od roku 1872, w Sprawozdaniach Komisyi Fizyograflcznej ówczesnego Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, otrzymał tytuł członka takiejże komisyi Ak. Umiejętności; w r. 1880 obrany został sekretarzem tej komisyi (którą to godność piastuje dotychczas), a w roku 1894 członkiem korespondentem Akademii. Od r. 1883 jest członkiem Polskiego Towarzystwa przyrodników im. Kopernika we Lwowie, od r. 1884 Tow. zoo-logiczno-botanicznego w Wiedniu; 20 września r. 1905 wybrany został przez towarzystwo „Nassauischer Verein fur Naturkunde" członkiem korespondentem. Oprócz tego jest człon-

3. F. O.

wnym łańcuchem Tian-Szanu na pldu. i pasmem Boro-Choro, z nieustaloną granicą północną ku Dżungarskim górom Alatau (na pograniczu obwodu Semireczyńskiego, do którego K. przylega od zachodu), przecięta rzeką Ili;

r. 1872), lekarz. Do szkół, jako też do uniwersytetu uczęszczał w Wilnie, tam też w r. 1821, po obronieniu rozprawy „De phthisi laryngea et tracheali" dyplom doktorski osiągnął. Po odbyciu podróży naukowej osiadł w Warszawie. W latach 1831, 1836, 1837 i 1852 zawiadywał tamże szpitalem dla cholerycznych; nadto był tamże lekarzem zarządu górnictwa i zakładu św. Kazimierza. Jako członek czynny Towarzystwa Lekarskiego warszawskiego w ciągu lat sześciu redagował „Pamiętnik** przez towarzystwo wydawany, dwukrotnie też z wyboru kolegów piastował godność prezesa; od r. 1885 był również członkiem Towarzystwa Lekarskiego wileńskiego. K. pierwszy u nas zwrócił uwagę na „Użycie chloroformu przy porodzie" („Tygodnik lek." r. 1848 nr 19);

59 925 kim. □, 135 000 m-ców (Taranczowie,

szawie i Królestwie Polskiem w latach 1831, 1836 i 1837 itd." (Warszawa 1838). Szereg dłuższy innych prac jego, ogłoszonych bądź w „Pamiętniku Tjw. lek. warsz.", bądź w,tygodniku lekarskim" wylicza St. Kośmiński w „Słowniku lekar. polskich" (str 254). —Por. J. Bielińskiego „Doktorowie medycyny promowani ]tak] w Wilnie" (Warszawa 1886

Dr j. p.

Kirgizi, Dżunganowie, Sibowie, Kałmucy, Chińczycy, Rossyanie i in.). Klimat łagodny, gleba urodzajna i obfite nawodnienie wyróżniają K-ę od okręgów sąsiednich. W dolinach rzek uprawiają: zboże, ryż, bawełnę, wino, warzywa; w miejscowościach wyżej położonych hodowla owiec, koni, wielbłądów, wołów. W górach pokłady: żelaza, miedzi, srebra, siarki i węgla kamiennego. 2) Star a-K., główne m-sto kraju t. n., inaczej Kurę, Kura, Ili, Weijuen, o kilometr od rz. Ili położone; składa się z cytadeli, zamieszkanej przez Mandżurów, i miasta i godne uwagi jest też jego „Opisanie cholery z bazarem i rozległem przedmieściem. Jest to sie- j azyatyckiej, jaka epidemicznie grasowała w War-dziba konsula rossyjskiego i załogi wojskowej,ognisko handlu, zwłaszcza herbatą, dla całej Mongolii zachodniej; stąd rozchodzą się drogi karawanowe w różne strony. Liczne meczety, 2 świątynie buddyjskie, kśł rz.-katolicki i gr.-katol.;

Klllgryn&a (lit. kuli s=kamień, grinda =posadzka), tak zowią się na Żmudzi drogi dawne brukowane, prowadzące przez bagna, częściej jednak znane jako drogi i gościńce szwedzkie. Taka droga idzie przez np. Sietuwę (t. j. szerokie miejsce, utworzone przez strugę, która łączy jez. Łukszta z jez. Wieprzowem). Takie ,,mosty" (pons p a 1 udis) zwykle kładziono jako brody. Jeszcze częściej zdarzają się takie drogi z palów ułożone. Dzisiaj te drogi poza-chodziły torfem, może pogrążyły się w głąb. Por. L. Krzywicki ,,Żmudź starożytna" 60 — 71.

Kuli (po angielsku coolie wyraz, wyprowadzany od Kol nazwy ludu w Indyach przed-gangesowych, a mniej właśc. przez skażenie od tamulskiego woli ja), jest to nazwa robotnika najemnego w Chinach i w Indyach przedgan-gesowych; pierwotnie nazywano tak tylko najemników, obecnie nazwę tę noszą emigranci, którzy najmują sią do pracy za pewne wynagrodzenie na przeciąg lat kilku. Bywają ku-li’owie induscy, malajscy, chińscy, polinezyjscy wyprawiani do podwzrotuikowych kolonii europejskich, gdzie pracują na plantacyach, w kopalniach, przy budowie kolei żelaznych i gdzie obecność ich wobec nieudolności do tak cięż-.,Philos. perip" wyszłej w r. 1749 kiej pracy tubylców jest wprost konieczna, w Wilnie jest Antoni K. (Estr. „Bibliogr. polska** Właściciele kolouii, a więc rządy europejskie, IX 230). O K-y: Brown „Biblioteka pisa- starają się ściągać ich możliwie wielkie zastę-rzów" 246; Załęski St. X. „Jezuici w Polsce" III py, a że przeciwdziałają temu wyc-hodźtwu

Anglia (z Indyi) i Holandya (z archipelaguma-Kulesza J a n F il i p (* na Litwie w r. 1799— lajskiego), tedy ze współzawodnictwa współ -t w Siemieniu [pow. radzyński] d. 10 stycznia I zawodników powstaje prawodawstwo ochronne,

Hr.

20 000 m-ców, przeważnie mahometan. Na płn. od K-y pokłady węgla kamiennego. O 40 kim. na zachód leży Nowa-Kuldża, w 1764 r. założona przez Mandżurów, m-to niegdyś | str. 56). rozległe i ludne, lecz zupełnie zniszczone przez powstanie Dżunganów w 1866 r. Ob. Dżun-garya, t. XVIII, str. 729 — 33.

Kulesza Jan Aloizy (* 1660 —f 13 stycz.

L. K.

1706 r.), jezuita, misyonarz. Do zakonu wstąpił 1677 r., śluby złożył 1695 r. Przez lat 14 nauczał w kolegiach jezuickich. Przebrany za popa, apostołował unię, czyniąc z Bobrujska wycieczki do państwa moskiewskiego w okresie 1695 — 1703 r. Ostatnie lata przemieszkiwał w Wilnie, jako profesor teologii moralnej w akademii. Pozostawił ciekawą pracę: ,,'Wiara prawosławna pismem św., soborami, ojcami św. mianowicie greckimi i historyą objaśniona"

(Wilno 1704 i 1747); chociaż to dzieło przeważnie polemiczne, ale zawiera dużo wiadomości do dziejów dyzuuii; bibliografia niejasna: wyd. drugie wydaje się częściowym tylko przedrukiem pierwszego, Bentkowski błędnie oba u-tożsamia (II 478, 552); Estr. XX 372 daje cechy bibliogr. niewątpliwe: dla wyd. z r. 1704 1156 str. i druk gocki, dla późniejszego 344—oba

4-to; Sobieszczański w „Enc. Org„“ więk. twierdzi, że po śmierci K-y wydano jeszcze w Wilnie 1747 i 1749 jego: „O początkach schizmy" i „Philosophia peripathetica", ale ani Bentk., ani Estr. tytułów tych nie wymienia pod K-ą. Autorem

L. J.

1105.

s- P.

opiekujące się kuli’ami na plantacyach i przy transporcie na okrętach z ojczyzny na pole pracy. — Najdawniejszem i do niedawna najlicz-niejszem i najlepiej zorganizowanem było wy-chodźtwo kuli’ów z Chin. Agenci plantatorów objeżdżali wybrzeże w okolicach Macao i werbowali kuliów. Umowy zawierano w M icao pod okiem władz chińskich, które jednak nie były i nie są dostatecznie silne, aby przeciwdziałać rozbójniczemu wyzyskowi kondotyerów kolonizacyjnyeh. Kuli nie posiada środków na drogę —zaciąga dług u agenta; nękają go długi, wierzyciele nie pozwalają opuszczać Chin—a-gent pokrywa długi; kuli musi rodzinie zostawić zasiłek—znowu udaje się do agenta. Mało świadomy i najczęściej niepiśmienny, zdaje się na laskę i niełaskę europejczyka, który pisze umowy, jakie mu się podobają. Już na miejscu po kilku latach dowiaduje się K., że lata całe pracować musi, chcąc (i musząc) spłacić zaciągnięte zobowiązania. Obecnie rząd chiński nie pozwala na zawieranie umów t. zw. kuliowych. Chińczycy wobec tego emigrują z portów, znajdujących się w posiadaniu Europejczyków: w Hongkong, Singapore, Macao. Wychodźtwo kuliów polinezyjskich (t. zw. kanaków) istnieje od r. 1860. Okręty angielskie i francuskie objeżdżały wybrzeża, kusząc tubylców podarkami; ściągali ich kapitani na pokład, zmuszając do zawierania umów, porywając w razie oporu. W r. 1870 stwierdzono, że porwanie kanaków dokonane zostało w więcej niż stu wypadkach. Ustało ono z chwilą wydania odpowiednich ustaw, zakazujących „porywania" (1870, 1872). Pomimo ustawy (angielskiej i francuskiej) jeszcze w r 1883 skarżono się na to, że statki angielskie i francuskie uprawiają handel niewolnikami. „Poly-nesiau Labour Act“ przepisuje rodzaje pracy, ubiór, utrzymanie, płacę kanaków i zawieranie umowy ogranicza do trzech lat. W r. 1891 immigracya kanaków została zakazana. M a-lajscy K. pochodzą przeważnie z Jawy; najczęściej znajdują pracę na innych wyspach archipelagu i podlegają ustawie ochrounej z r.1889. Induscy K. emigrują bądź do plantacyi angielskich (indyjskich) bądź za morze. Pierwszych (na plantacyach herbaty w Assamie) liczono w r. 1882—22 559, w r. 1888—46 293, w r. 1891 — 49 908. Podlegają ustawie ochrounej; termin umowy ograniczony czteroleciem. Wychodźtwo K. induskich za morze podlega prawodawstwu ochronnemu; od r. 1883 dozwolone jest do krajów, w których K. korzystają z opieki prawa i specyalnych ustaw ochronnych. Z wyjątkiem wysp Ś-go Krzyża (własność podówczas Danii) oraz Gujany (holenderskiej), było ono dozwolone' tylko do kolonii angielskich. Wychodźtwo K. objęło 1882 -1894 r. 180 tysięcy osób. Na wyspie św. Maurycego K. pracują od r. 1838. W r. 1891 spis ludności naliczył ich tam 256 tysięcy. W Gujanie (ang.)

105 000, na w. Trinidad 70 t., w Natalu 41 000 (w r. 1898 —53 370), na Jamajce —10 tys. Ogółem we wszystkich koloniach angielskich naliczono w r. 1891 ok. pół miliona K-ów. Poza-tem na Reunion (franc.) 22 tys. na Guadelupie 16 tys. na Martynice—7 t., w Surinamie —10 tys. (wszędzie podajemy liczby okrągłe).. K. in-duscy są zazwyczaj lubieni przez plantatorów: ludność spokojna, pracowita, wytrwała, bez potrzeb, uciekająca przed głodową śmiercią w In-dyach, osiedla się na plantacyach z rodzinami na stałe; najczęściej nie wraca do ojczyzny. Plantator uie ma potrzeby troszczyć się o robotnika z zewnątrz, gdy Indus zostaje na plan-tacyi na stale, Chińczyk natomiast jest „obie-żysasem", emigruje po to, aby zdobyć grosiwo, długi popłacić, pragnieniem jego jest módz wrócić do ojczyzny. Prawodawstwo ochronne w stosunku do K. istnieje i w innych krajach; w koloniach francuskich, w Kongo, w koloniach niemieckich w Afryce (1892, 1896).. W koloniach niemieckich werbowanie tubylców w celu wywozu jest zakazane pod odpowiedzialnością karną. K. z Azyi wschodniej mogą wychodzić na ląd tylko w pewnych portach, gdzie podlegają badaniu lekarskiemu i gdzie mogą zanosić skargi na kapitanów i agentów. Tam też władze przekonywać się powinny, czy K. są dokładnie obznajoinieni ze wszystkiemi szczegółami zawartych umów. Jeżeli szczegóły niektóre umowy sprzeciwiają się prawu albo obrażają uczucia ludzkości—władze mają prawo zmieniać je albo usuwać. Szczegółowe przepisy dotyczą przewozu z portu na planta-cyę, pobytu na plantacyach, mieszkań, zadatków, zaliczek na wynagrodzenie, transportu powrotnego po upływie lat określonych w u-mowie. Umowy tak zawarowane muszą być wykonywane pod groźbą kary przez obie strony. Senat amerykański po przyłączeniu wysp Hawajskich zniósł odpowiedzialność karną kuliów za zerwanie umowy, w przekonauiu, że zniesienie tej odpowiedzialności równać się będzie zupełnemu zniesieniu tej formy pracy. Ob. „La main-d’oeuvre aux Colouies. Docu-ments officiels sur le contrat de travail et le louage de services aux colonies* (Paryż 1895);

H. Gabriel „Die rechtliche und wirtschaftli-che Lagę der Arbeiter (Kulis) auf den tropi-schen Plantagen nach Masgabe der in Nieder-landisch - Indien bestehenden Einrichtungen" (Jalirb. der intern. Vereinigung f. vergl. Reclits-wiss. 1897); Sartorius von Waltershausen w „Handworterb. der. Staatswiss.“.

Kuliczkowski Adam (* 1834 r. w Do-brotworze, pow. Kamieniecki w Galicyi), historyk literatury polskiej. Ukończył wydział filozoficzny we Lwowie. W r. 1864 oddał się zawodowi pedagogicznemu (wykłada język i literaturę polską w gimnazyach lwowskich: św. Franciszka Józefa, w drugiem i w akademickiem). Ogłosił kilka prac z dziedziny historyi literatu-

Cz. St

„Gry i Zabawy⁴⁴.

ry i z gramatyki i wydał parę podręczników, traktujących o nauczaniu języka, gramatyki i literatury polskiej, oraz „Wypisy polskie dla użytku niższych klas szkół gitnn. i realnych14 (Lwów 1870; nad ułożeniem tych wypisów pracowali nadto B. Baranowski, Jablkowski, Br. Trzaskowski i Wł. Wisłocki); „Trzecia książka do czytania i nauki jęz. polskiego⁴⁴ (Wiedeń 1872, wspólnie z Jul. Starklem): „Zarys dziejów liter, polskiej na podstawie badań najnowszych pracowników, dla użytku szkolnego i podręcznego⁴⁴ (Lwów 1872, wyd. 2-e —1880, wyd. 3-e—1884, czwarte — J889—91); podręcz-uik ten wyróżnia się ładnie napisanemi życiorysami i do chwili pojawienia się prac Chmielowskiego, Brucknera i Tarnowskiego, uchodził za najlepszy przewodnik do historyi literatury polskiej. Znaczenie jego wyjaśnił sam autor w piśmie „Stosunek mego zarysu dziejów literatury poi. do badań i pomysłów dr Ant. Małeckiego" (Lwów 1885). K. umieszcza artykuły pomniejsze w czasopismach galicyjskich. x'y

Kulig (Numenius), rodzaj ptaków brodzących (Grrallatores) z rodziny bekasów (Lealopaeidae). Dziób dłuższy niż skok, dwa trzy razy dłuższy od głowy, na końcu zgrubiały i zgięty na dół; skok tylko z przodu pokryty łuskami poprzecznemu. Rodzaj liczy 16 gatunków, zamieszkujących najchętniej ugory w pobliżu wody. Gatunki krajowe: 1) K. mniejszy (Numenius phaeopus) i 2) K. wielki tNumenius arąuatu). Upierzenie K-a wielkiego na stronie grzbietowej brunatne z jasueini rdza-wo-żółtemi obwódkami, na stronie zaś brzusznej rdzawo-żółtawe z brunatnemi plamami; tylna część grzbietowej strony biała z podłużnemi plamami brunatnemi; lotki czarne z białemi brzegami i białemi plamami, sterówki tworzą tło białe, pokryte czarno-brunatnemi pręgami; dziób czarny- nogi ołowiano-szare; dolua połowa dziobu prawie aż pod tylne końce otworów nosowych upierzona. Długość ciała 70 cm., skrzydeł—32 cm., ogona 12 cm.—dzioba 18 — 20 cm. Zamieszkuje Europę i Azyę. Jako ptak wędrowny przylataje do nas w kwietniu lub maju, odlatuje zaś w sierpniu i wrześniu. Żywi się owadami, robakami, mięczakami, skorupiakami. drobnemi rybami i ziemnowodnemi, a oprócz tego nie gardzi i pokarmem roślinnym, zwłaszcza jagodami. K. mniejszy różni się nie? co od poprzedniego gatunku ubarwieniem: górna strona głowy czarno-brunatna bez plam z białawą pręgą pośrodku; ogon brudno-szary z ciemniejszemi pręgami poprzecznemu, ubarwienie dzioba i nóg nie różni się od poprzedniego gatunku. Długość ciała 52 cm., skrzydeł — 24 cm.—ogona 11 cm.; —dzioba 11 cm. Miejsce zamieszkania Europa i Azya.

Kulig albo Kulik, gromadne zabawy w dawnej Polsce, których przeżytki pod tąsamą nazwą przetrwały jeszcze u ludu; zwykle w zapusty chodzą młodzi kuligiem, przebrani, zbierając datki po wsi, poezern udawali się do gościńca (karczmy), tain nadchodziły dziewczęta i rozpoczynały się pląsy (w Poznańskiem 1870 -1875, Kolberg „Poznańskie⁴⁴ II 190). Z prób wyprowadzenia samej nazwy najprawdopodobniejszą jest dokonana przez Fr. Dmochowskiego (syna) ,,Dawne obyczaje i zwyczaje szlachty i ludu wiejskiego⁴⁴ (Warsz. 1860); zdaniem jego K. wzięto od Kuli (ob.), którą obsyłano od domu do domu, gdy zwoływano zahawę. Zabawa wyrosła do w. rozmiarów; dziwy opowiada o nich trądycya;.-Wsród ustroju naturalistyczuego a w sferze zamożniejszego ziemiaństwa, które gromadziło w śpichlerzach swoich obfite zasoby wiktuałów, nie znajdując dla nich jeszcze zbytu z braku rynków, corocznie w zapusty, a zwłaszcza gdy sanna dopisała a młodzież nie była na wojnie, w każdej prawie okolicy czy powiecie urządzano K. Młodzież męska układała plan zabawy: skąd K. ma się zacząć, jakim szlakiem, tj. do jakich dworów zajeżdżać, wreszcie gdzie, zebrawszy wszystkich, zakończyć. Rzecz trzymano w tajemnicy, ażeby po dworach nie wywoływać umyślnych przygotowań. Wreszcie w dniu oznaczonym, u przywódcy swego zbierała się młodzież, wysadzając się na zaprzęgi, konie, sanki i pachołków. Z muzyką ruszano w dom najpierwszy, gdzie dużo było dziewcząt, albo gdzie je już zaproszono z najbliższego sąsiedztwa. Wjeżdżano przy dźwiękach kapeli i trzaskaniu z bicza. K. w d. 29 stycz. 1695, który począwszy się w Warszawie, skończył się w Wilanowie u Sobieskiego, rozpoczynało 24 Tatarów, za nimi sunęło 10 sań czwo-rokonnych, które wiozły orkiestrę, dalej szło na ćwierć mili długim korowodem 107 sań gości, a nadto młodzież dworska konno-, orszak ten wracał późną nocą przy świetle 860 pochodni. „Monitor⁴⁴ (1773, str. 250) wystąpił przeciw tym zabawom („Przygana K-wym zajazdom⁴⁴), a zacząwszy od J. Wybickiego (Ko-medya ;;Kulig“, 1783); i skończywszy na Żeromskim (,Popioły⁴⁴), literatura nasza często zatrzymywała się nad tą zabawą. Por. Gołębi.

I.. K.

Kuligli, Ku 1-ogl u (tj. dzieci niewolnika), nazwa u Berberów, zwłaszcza w Algieryi, dzieci spłodzonych przez przybyszów tureckich z kobietami tubylczemi. K. byli pod względem swego położenia społecznego upośledzeni w stosunku do Turków, ale w porównaniu z Arabami i Barberami posiadali liczne przywileje. Po podboju Algieryi przez Francuzów K. popierali najbardziej nowe rządy.

Kuligo77Ski Mateusz Ignacy, wierszopis polski XVII w., proboszcz i pleban wołpiń-ski, dziekan wołkowyski, archidyakon bako-wieński i apostolski protonotaryusz, stawia dalsze kroki ku wyrugowaniu świeckiej treści z Parnasu i zastępowaniu świeckich pisarzy duchownymi. Nie miała literatura polska (prócz krótkiego u Skargi w „Żywotach¹⁴ rozdziału) ob-

A Br.

szernej o św. Jozafacie i Barlaamie historyi, najciekawszej ze wszystkich świętych, najpoczytniejszej na świecie; tę lukę, ze średniowiecza jeszcze datującą, ks. K. wypełnił, opracowawszy wierszem polskim łaciński z greckiego (św. Jana Damascena) przekład „Jakuba Billiu-sza Prunaeusa Cenobiarchy⁴⁴, 1593 r. pod tyt. „Królewic indyjski w polski strój przebrany albo historya o św. Jozafacie królewicu indyjskim i o św. Barlaamie pustelniku pustynie Sennaar nazwanej “ itd. itd., Kraków Szedł 1688. Sługa sapieżyński, dzieło hetmanowi w. lit. i wojewodzie wil. Kaz. J. Sapieże poświęcił w dowód wdzięczności za protekcyę. Obszerne dzieło wierszem, niby Otwinowskiego—Owidiusza polskiego—naśladujące, w 40 punktach przerabia wiernie historyę; dodatki autorskie, odmiennym drukiem wytłoczone, są głównie przysmakami poezyi szkolnej, ozdobami retorycznemi, dodatkami i z mitologii (Otwinowskiego gorliwie ks. K. czytywał) i z pisma św.; szczególniej punkt 30 w takie przysmaki obfituje, przy szerokich opisach mąk piekielnych i rozkoszy niebieskich, Jozafatowi w śnie objawionych, i przy wyliczaniu szkaradnych postępków bożków pogańskich, dla zohydzenia ich wiary. Wiersz gładki, ale szyk słów bywa całkiem łaciński. Najciekawsze K-go dzieło, to zbiór anegdot i herbowych wierszy, w przeciwieństwie do (wydanego 1694 r.) „Heraklita chrześciańskiego“, nazwany: „De-mokryt śmieszny albo śmiech Demokryta chrze-ściańskiego z tego świata na trzy części życia ludzkiego wieku rozdzielony¹¹ itd. itd. (Wilno, druk. akad. jezuick. 1699 r.)—naturalnie, znowu Sapiehom (w przeddzień heraklitowych Olkienik!) przjpisany (koniuszemu lit. Michałowi Frauc.), Śmieje się więc Demokryt z trzech wieków ludzkich, cytując pismo św. i autorów, wplatając niezliczone historye i historyjki, w celu moralnym, dla przestrzeżenia np. przed pięknością—zdrajczynią, przed opilstwem, wiek ukra-cającem itd.; w najobszerniejszej, drugiej części (str. 31—306) o młodzieńcu i mężu i sidłach na nich przez świat stawianych. Gdy mowa o służbie dworskiej wypada, zbiera K. dla dworzanina skromne anegdoty, aby „przy posiedzeniu'⁴ wszeteczne niemi rugować, znane po największej części z dawnej literatury, własnej i obcej (która takiego „Ridens Democritus44 dawno posiadała); jest i opis Elizyum (opis piekła był już w „Heraklicie" podany). Tak niby wiek XVII zastępuje złoty Zygmuntów: duchowny świeckiego, wiersz prozę, rygoryzm mo-ralno-ascetyczny swobodę myśli i mowy. I anegdot przeciw różnowiercom niebrak; wplata nawet K. „na niektórych żądanie" pamfłet antilu-terski z początku XVII w., Suplikę ministra Burcharta itd. Bod „służbą dworską⁴¹ (czy nie raczej żołnierską?) przytacza K., dla zachęcania i zagrzewania młodzi, najzacniejsze herby, zdobyte na polu walki, w porządku alfabetycz

nym (Abdauk do Zeuowicza—Despota, str. 142— 258); pod każdym herbem i jego historyą wylicza pieczętujące się nim rody, a czasem wyróżnia i zasłużonych mężów, np. pod Lubomirskimi, „z których jednemu Pallas pisać albo gadać mądrze albo Apollo wiersze każe składać •*—więc proza kompletna i za ,,Pocztem Herbów" W. Potockiego w najgłębsze cienie umykać musi. Literaturę polską ten ,,Litwin" zna znakomicie: więc gęste cytacye, nietylko z Wujka lub Skargi, ale z Kochanowskiego J., Twardowskiego itd., aż do Złotego Jarzma ciągle się przewijają; są i bajki Ezopowe, są cytacye z kazań i panegiryków, są i przysłowia dawne. W historyi zbiorów anegdot polskich K. nie ostatnie zajmie więc miejsce; z poezyą wiersze jego tylko formę podzielają; do obyczajowości przybywają szczegóły znamienne, np. sarkanie na wojsko; K. tłómaczy nawet w tyra celu x. Nieradzkiego „Centuria poetica⁴⁴ przeciw związkowym wystosowaną, lecz nie całą, i ubolewa, że się z niej obcy nad wojskiem polskiem natrząsać muszą; na marnotrawców, u których ,,codzień lelum po leluin" itd. Powolue zaskorupianie myśli i mowy, mania herbowa, już u K-go widoczne, odtąd z każdym rokiem zwiększać się będą. Prócz tych dwu najważniejszych (i najczęstszych po bibliotekach) dzieł K-go wymienić należy owego ,,Heraklita chrześciańskie-go księdza Piotra Besseusza" (przekład z łaciny, 1694, rozszerzony, jak i ,,Jozafat", wła-snemi dodatkami K-go, rozmaitemi kunsztami poe-tyckiemi, Lamentem grzesznika pokutującego itd.). Nie brak, naturalnie, i relacyi wierszowa-I nej, tym razem o zwycięstwie Sobieskiego: ,,Dźwięk Marsa walecznego w walnej ekspe-dycyi chocimskiej i otrzymanego nad Turkami zwycięstwa⁴⁴ itd., Wiluo 1674. Milczenie (w druku) Potockich i in., a występowanie Kuligow-skich itp.: oto oznaki obniżania się umysłowo-ści, przybliżania epoki saskiej.

Kulik Jakób Filip, matematyk (* 9 maja 1793 we Lwowie — f 26 lut. 1863 w Pradze cz.). Od r. 1848 wykładał matematykę w gimuazyum w Ołomuńcu, od 1816 fizykę i matematykę stosowaną w nniw. w Grad-cu, wreszcie powołany został na prof. matematyki przy uniwersytecie w Pradze (1826). Napisał między innemi: „O zaćmieniu słońca 3 maja 1818⁴⁴ („Rozm. Lw.“1818); „Krótki wykład wiadomości do poznawania biegu pozornego planet⁴⁴ (tamże); „Nekrolog J. L. de Lagrange’a“ („Pamięt. Lwów.⁴⁴ 1819); „Hand-buch mathematischer Tafeln⁴⁴ (Gradec 1824); „Divisores numerorum decies centena millia non excedentium, etc⁴⁴ (tamże 1825, wyd. nrern. w tymże r.); ,,Lehrbuch der hóhereu Analysis" (Praga 1831, wyd. 2-e rozszerzone 1843 — 44, 2 tomy); „D. tausendjahrige Kalender" (tamże 1831, wyd. 2-e 1834;,,Untersuchungen ii. die Kettenbriicken-liuie⁴⁴ (Praga 1838, odb.); „Einfaches Verfah-

A. Ł.

■3. F G.

j. j,

i>.

Red.

-(tamże 1841);,,Aufangsgrimde der hoheren Mechanik m. Riicksicht auf ihre technischen Anwen-dungen“ (Lipsk 1846); „Nowy sposób łatwiejszego... mnożenia i dzielenia liczb dla młodzieży szkół galic. wydał J. F. K.“ (Praga 1851); „U. d. Tafel primitiver Wurzeln“ (Lipsk 1853); ,,Bei-triige zur Auflósung hóherer Gleichungen iiber-haupt und d. kubischen Gl. insbesondere" (Praga 1860); ,,Die Jahresformen der christl. Zeit-rechnung" (wyd. 3-e Praga 1861).

Kulik Bazyli (f 1870), poeta ukraiński, którego utwory drukowane w czasopiśmie ,,Osno-wa“ z r. 1861- 1862 i w zbiorku „Pisannia" (Lwów 1834). Pochodził on ze szlachty drobnej w gubernii połtąwskiej.

Kulikoro, miejscowość w Sudanie francuskim, na lewym brzegu Nigru, o 65 kim. na wschód od punktu wojskowego Bammako; sta-cya flotylli Nigru. Jest tutaj bród, który przy średnim stanie wody ma 0.8 m. głębokości. Hr-

Kulikowe pole w płd. zachodniej części pow. Epifadskiego (gub. Tulska) przy ujściu rz. Niepriadwy do Donu. Ciągnie się 10 wiorst kw. Pamiętne bitwą stoczoną 8 września r. 1380 przez w. k. moskiewskiego Dymitra IV Iwanowicza z chanem tatarskim Mamajem. Chan, chcąc ukarać nieposłusznego Dymitra, wyruszył na Moskwę. Po drodze zatrzyma! się tu, oczekując przybycia sprzymierzeńca swego, w. k. litewskiego Jagiełły. Wyruszył przeciw Tatarom w. k. Dymitr z bratem Włodzimierzem Andrzejewiczem i z wielu podwładnymi książętami. W liczbie tych książąt znajdowali się wychodźcy litewscy Andrzej i Dymitr 01-gierdowicze. Liczba wojska moskiewskiego wynosiła 150 tys. Bitwa skończyła się porażką Tatarów. Jakkolwiek nie położyła ona kresu panowaniu Tatarów nad Moskwą, jednak była pierwszym krokiem do oswobodzenia się Moskwy z pod jarzma. Na miejscu bitwy wystawiona została nieistniejąca obecnie cerkiew. Kościół rossyjski dotąd obchodzi pamiątkę po-poległych na K-m p-u. W. k. Dymitr od tej bitwy otrzymał przezwisko Dońskiego. Zwycięstwo nad Mamajem opisane zostało w poemacie epicznym, pochodzącym z XV w. ,,Za-donszczjina", wzorowanym na ,,Słowie o pułku Igora" W r. 1848 na miejscu, gdzie stał namiot Mamaja, postawiono pomnik.

Kulikowski, herb polski z nadania. Na tarczy ściętej w polu górnem, czerwonem—srebrne półtora krzyża bez prawego ramienia, w dolnein, błękitnem — nad półksiężycem złotym dwie takież gwiazdy sześciopromienne. Nad hełiuem w koronie szlacheckiej ręka zbrojna z mieczem. Nadauy wraz uobilitacyą Jakubowi i Kacprowi, braciom K. w r. 1676. Potomkowie ich wylegitymowali się ze szlachectwa w końcu w. XVIII w Galicyi. Źródła: Vol. Leguin V, f. 403; Hefner; Poczet szl. galicyjskiej.

4ś

Fig. 78. Kulikowski (herb).

Kulikowski 1) Seweryn, pijar (* 1775 — f 1850 w Dzikowie). Był nauczycielem w Międzyrzeczu na Podolu, potem prefektem w liceum warsz., wreszcie, przed r. 1830, przełożonym kolegium dąbrowickiego, stamtąd przeniósł się do Galicyi i przyjął obowiązki guwernera u Tarnowskich w Dzikowie. Tłoinaczył Liwiu-sza, wyjątki drukował w „Programie liceum warsz.u 1818. —2) Jan (* 1798), magister teologii, kanonik katedralny łucki, nauczyciel re-ligii w liceum krzemienieckiem (1825—1831), po r. 1832 w gimnazyum żytomirskiem, oraz regens w seminaryum dyecezalnem. Wydał „Katechizm początkowy" (część I, Poczajów 1828).

Kuliński Tomasz, b-p kielecki, prałat domowy i asystent tronu papieskiego (* 1823 w Ćmielowie [g. Radom.] — f 8 stycz., 1907 w Kielcach). Syn ubogich rodziców, szkoły średnie i seminaryum ukończył w Kielcach a w 1849 r. b. Akademię duchowną w Warszawie. Wyświęcony na kapłana w tymże roku był kolejno w dyecezyi kieleckiej: sekretarzem, regensem konsystorza, sędzią surrogatem i kanonikiem gremialnym w 1855 r. Przez długi szereg lat profesor, a później regens seminaryum kie!., wykazał wielką gorliwość w nauczaniu alumnów i głęboką wiedzę teologiczną. W 1870 r. otrzymał godność administratora dyecezyi kieł., w 1872 r. został b-pem satoleń-skim in partibus, wreszcie w 1883 r. powołany przez pap. Leona XIII na pierwszego b-pa dyecezyi kieleckiej, będącej od 1818 r. tylko częścią d-yi krakowskiej pod zarządem administratorów lub wikaryuszów apostolskich. Na tem stanowisku wykazał dbałość o potrzeby wiernych i rozwinął działalność energiczną o podtrzymanie w nich wiary, urządzając częste wizyty pasterskie i uroczyste przemowy. Za jego rządów odnowiono pięknie katedrę kielecką przez uczniów krakowskiej szkoły sztuk

piękuych, a pod kierunkiem doświadczonych profesorów i artystów. Poza działalnością kościelną odznaczył się ks. K. na polu dobroczynności publicznej. W 1883 r. został prezesem rady Kieł. T-stwa Dobrocz., wyposażył je kapitałem żelaznym, hojnie obdarował in-stytucye miejscowe (szpital św. Aleksandra, o-chronkę przy szpitalu, oraz kościoły: katedralny i św. Wojciecha w Kielcach, kościoły w Kalinie,

binowanemi z płaszczyzn barwnych albo z części wykonanych wypukło. Rysunek (fig. 79 str. 459) objaśnia budowę kulis używanych w Teatrze Wielkim w Warszawie, a wykonanych według najnowszych postępów techniki scenicznej. Podstawę kulisy stanowi znajdujący się pod podłogą sceniczną A, wózek żelazny B, który spoczywa na szynie żelaznej C, położonej na podłodze dolnej. Za pomocą dwu kółek dolnych wózek ten można poruszać po szynie w dwie strony. W podłodze sce-niczuej znajduje się otwór podłużny, przez który wstawia się w górną ramę wozu sztandar, D drewniany, okuty, z 2 żelaznemi płaskiemi hakami G. G, do zawieszenia kulisy E, malowanej na płótnie i rozpiętej na ramach drewnianych. Posuwając sztandar połączony z wozem dolnym w jedną lub drugą stronę, można zmieniać położenie K-y stosownie do potrzeby w związku z całością dekoracyi.—W znaczeniu symbol icznemK. używane są w mowie potocznej bardzo często. Roboty, czynności albo intrygi „zakulisowe" odróżniane bywają od działań i czynności jawDych, taksamo jak w teatrze kulisy odgraniczają widownię sceniczną od głębi teatru i zasłaniają wszelkie tajemne przygotowania. Nietylko w życiu teatralnem, ale i w świecie giełdowym w rozwoju różnych instytucyi społecznych i stosunków życia, przymiotnik „zakulisowy" ma znaczenie bardzo rozległe, pod względem etycznym często niezaszczytne. Dyplomacya tak dalece potrzebuje działać w skrytości, że bez symbo-

Rcd.

Beszowie i in.).

Kulista trygonometrya, ob. Trygonometrya.

Kulisty trójkąt, ob. Trójkąt.

Kulisy (z franc. la coulisse). K-a jest boczną częścią dekoracyi (patrz Dekoracya tom XV str. 260), na której tle rozgrywa się akcya widowisk scenicznych. Maluje się je na płótnie, rozpiętem na drewnianej lub żelaznej ramie.—K. znane były już w teatrze starogrec-kim i nazywały się paraskenia. Stanowiły one boczne ściany dekoracyi, obracające się na osi, tak urządzone, aby je można było zmieniać podczas przedstawienia stosownie do jego treści. K. w teatrze nowożytnym mają kształt podłużny, czworoboczny, osłaniają boki sceny a dopełniają widoki albo wnętrza architektoniczne, pomieszczone na zasłonie tylnej, które zamykają głąb’ sceny i stanowią główne tło obrazu. Ilość K-is odpowiada ilości planów,

(czyli ulic), na które jest podzielona podłoga sceniczna (takich planów bywa od 5 do 8—9).

K. stanowią szereg płaszczyzn wznoszących się licznej K-y, nie podobna jej pojąć; dlatego o-pionowo, względem siebie równoległych, i by- kreślanie jej robót jako zakulisowych byłoby ły do niedawna jakby konwencyonalnym sche- tautologią,    J' Ktb'

Kulisz Pautelejmon, poeta, historyk i publicysta ukraiński (*    1819 —f 1897). Był

na studyach w uuiw. kijowskim, którego nie skończył; potem został nauczycielem szkoły powiatowej w Łucku, następnie w Kijowie, później w Równem. W r. 1840 wstąpił na niwę literacką, zamieszczając swe utwory w „Alma-nachu¹' Maksimo wieża; w r. 1845 wydał pierwsze rozdziały większej pracy: „Czornaja Rada“. Utrzymywał bliższe stosunki z pisarzem polskim M. Grabowskim oraz z ukraińskimi poeta-

matem w układzie wszelkich dekoracyi. W o-statnich jednak czasach technika sceniczna zrobiła ogromne postępy. Dekoratjrzy i mechanicy starają się uniknąć dawnej stereotypowej formy K-s równoległych, w sposób najrozmaitszy. W dekoracyach przedstawiających pokoje lub sale dzisiaj K. zamieniane bywają na cało malowane ściany z plastycznie wyko-naneini oknami, odrzwiami i futrynami. W widokach leśnych, w pejzażach lub tak zwanych „wolnych okolicach'¹ zamiast K-s w formie czworobocznej według dawnego schematu uży- mi i uczonymi, zwłaszcza z Kostomarowem i wane są dzisiaj p r z e c i ę c i a, t. j. płótna tak Szewczenką; był członkiem Bractwa św. Cyryla malowaue, że stanowią obramowanie przestrze- i Metodyusza. W r. 1845, wezwany przez Fletni scenicznej.z boku do góry, są połączeniem niewa, udał się do Petersburga, gdzie był ja-dawnych kulis z t. zw. górnemi sufitami. W nie- kiś czas nauczycielem w gimnazyum i lekto-których pierwszorzędnych teatrach niemieckich rem języka rossyjskiego dla słuchaczy narodo-zainiast K-s dzisiaj są używane okrężne ho- wości nierossyjskiej. Sposohiąc się do zawodu r y z o n t y (Rundhorizont) to jest wielkie ma- naukowego, otrzymał stypendyum Akademii lowane jednolite płótna, które, okalając całą Nauk w Petersb. dla studyów języków słowiań-sceuę, zwieszają się od sufitów do podłogi, o- i skich w Pradze. Tymczasem działalność kółek słaniają zarazem boki i stanowią tło obrazu . ukraińskich zwróciła uwagę rządu. Oskarżeni w głębi. Urządzenie takie jest Kosztowne, ale ¹ o separatyzm, członkowie ich zostali areszto-w połączeniu z efektami elektrycznego oświe- j wani; między innymi i K. (uwięziony w War-tlenia daje wspaniałe efekty malowni- szawie w drodze zagranicę), po 2-miesięcznem c z oś c i, łudzące obrazy przestrzeni powietrz- więzieniu w fortecy, zesłany do Tliły na 3 lanej. Oprócz tego K. zastępowane bywają tak- ta. W r. 1850 pozwolono mu powrócić do Pe-że przystawkami malowanemi płasko, skom- tersburga, gdzie służąc w min. dóbr państwa,

I

M

U

1

X

7(

o

o

Tt

1

N

O-

H

.Cfc

o

o

a

U

.1

I

r

C

G

2>

O

l

¥

M

o

H

o

a

a

o

&

O

o O

O

Z⁷

»

a

K\

IV

Red.

L. K.

Red.

Kod

nr.

Ą. Pol.

Kullberg Karol Anders, poeta szwedzki (* 1815 r. w Erikstorp). W 1865 Akademia szwedzka mianowała go swym członkiem. Poezye K-ga świadczą o bogatej wyobraźni. Lecz słyunnym jest on szczególniej jako tłó-macz: przełożył Jerozolimę Wyzwoloną (1860);

70), Cauzouy,

Br. J.

lestwa (1621 — 1633).

do zajęć literackich powrócił. W r. 1856 K. przenosi się na Ukrainę. Wydaje bardzo cenne „Zapiskji o Jużnoj Rusi “ — zbiór śpiewów i podań historycznych (1856), powieść „Czorna Rada" (1857), almanach ukraiński ,,Chata“ (1860), zbiór powieści (1860). W r. 1861 — 2 bierze czynny udział w piśmie ukrainofilskiem ,,Osnowa“, w r. 1862 wydaje zbiór wierszy ukraińskich p. t. ,,Doswitki“. Poprzednio jeszcze (1857) opracował elementarz ukraiński ,,Gramatyka“, wprowadzając obmyślaną przez siebie pisownię (,,Kuliszewka“), z której usunął literę grażdankową ,,jery“. Pisownia ta przez rząd została wzbronioną. Kiedy po powstaniu 1863 r. Kr. Polskie poddano pod Komitet Urządzający, K-a powołano na członka komitetu, ale K. po dwu latach, skutkiem nieporozumień z ks. Czerkasskij’m urząd ten porzucił i wyjechał zagranicę. W początkach ósmego dziesięciolecia zajął się badaniami historyczne-mi o przeszłości ludu ukraińskiego, które doprowadziły go do wniosków sprzecznych z poglądami rozpowszechnioiiemi wśród inteligencyi ukraińskiej. Zarzucano mu ujemną ocenę ko-zactwa w ogóle i Siczy zaporoskiej w szczególności, a przychylne traktowanie rządów polskich na Rusi. Najważniejsze jego dzieła historyczne: „Istorija Wozsojedjinenija Russji“ (Moskwa 1874, 3 t.), oraz „Otpadenie Małorossiji ot Polszji, 1340 — 1654“    (t. I —III, Moskwa

1890). Oprócz prac wymienionych przygotował do druku wydania dzieł Szewczenki, Kwitki, Hohola, Kotlarewskiego i ukraińskich Kazań Hreczulewicza. K. był literackim zwolennikiem zgody polsko-rusińskiej i nawoływał do niej w „Kraszance Rusynam i Polakam na Wełyk-deń 1882 roku" (Lwów 1882).

Kuliszer Michał, z pochodzenia żyd, publicysta i etnolog rossyjski (* 1847). Po skończeniu prawa uczęszczał do uniwersytetów w Kijowie, Odessie i Petersburgu), zajął się adwokaturą, a jednocześnie pisywał do pism codziennych. W r. 1879 założył z inuemi „Razswjet", organ żydów rossyjskich, w 1880 redagował ,,Prawdę russką“, w 1880 — 1886 wydawał w Kijowie jedną z lepszych gazet pro-wincyonalnych ,,Zarja“. Jednocześnie pracował nad dziejami kultury i artykuły swoje u-mieszczał w czasopismach specyaluych przeważnie niemieckich), głównie z zakresu hi-storyi rodziny i własności. Rzeczy te zebrał w księdze ,,Oczerkji srawnjitelnoj etnografiji i kultury‘£ (1887) dzieło odznaczające się śmiałością, oryginalnością poglądów, ale grzeszące u-żytkowaniem materyałów z drugiej ręki.

Kuliszowa Aleksandra, z domu Bieło-zierskaja, żona znanego pisarza ukraińskiego

P. Kul i sza (ob.), pisała powieści ukraińskie pod pseud. „Hanna Barwinek". Kilka jej opowiadań na tle obyczajowem i etnograficznem zamieszczono w zbiorze „Kijew Starjiua" (1888 str. 6 i 12, 1889 nr. 7).

Kulka, roślina, ob. Globularia.

Kulka, małż, ob. C y c 1 a s.

Kulka, nazwa wielu sprzętów i narzędzi:

1) rodzaj klina drewnianego, służącego do otwierania zasuwy żelaznej. —2) część żórawia studziennego, zagięcie żelazne albo drewniane, przytwierdzone na końcu klucza, na które zaczepia się wiadro; wogóle K. albo klaczka jest to hakowate zagięcie czegoś do przyczepiania (np. u nosideł do wody) lub przyciągania;—3) zakrzywiony kijek V₄ — Ł/₂ łokcia długi do łupania lnu, oklepywania siemienia; — 4) prawa rękojeść u sochy, będąca zwykle korzeniem rogacza czyli drzewa użytego na grądziel; — 5) gałąź hakowata, przywiązana na długim kiju. służącym do obłamywania gałęzi z drzew;—6) drewno do trzymania kosy. — Por. J. Karłowicz ,,Słow. gwar polskich¹'.

Kullabcrg lub Kullen, pasmo wzgórzy w Szwecyi, w lanie Malmohus, tworzące ostry cypel, wrzynający się w Kattegat między cieśniną Oeresund i zatoką Skelder-Vik. W północnym punkcie K-u leży Lund (ob.). Najwyższy wierzchołek 188 metr. ponad poziom Kattegatu, utworzony z czerwonawego granitu. Na skale najdalej wysuniętej w morze latarnia (Kullafyr). U podnóża leży wieś rybacza Mólle (kąpiele morskie).

Kullak Teodor (* 12 września r. 1818 w Krotoszynie — fl marca 1882 w Berlinie), znakomity pianista, pedagog i kompozytor muzyczny. Jako ,,dziecko cudowne" był kształcony za fundusz ks. Radziwiłła u pianisty Agthe w Poznaniu. Teoryę muzyki studyował pod kierunkiem Dehna, następnie u Sechtera i Nicolaiego w Wiedniu. W r. 1850 K. założył w Berlinie do wspólki ze Sternem i Marxem słynne konserwatoryum (zwane konserwat. Sterna), a w 1855 Nową akademię muzyczną, z której wyszło wielu dobrych pianistów (Mosz-kowski, Ksawery i Filip Scharwenkowie i wielu innych). Z jego dzieł pedagogicznych wysoko są cenione: ,,Schule des Oktavenspiels‘‘ i szkoła na fortepian; zaś z liczby kompozycyi „Kinderleben" oraz liczne parafrazy.

Rolanda Szalonego (1865 ballady i sextyny Petrarki.

Kullberg (Nils Axel) uczony szwedzki, (* w Falkóping 1824— f 1884). Był archiwistą w archiwach Szwecyi i wydał 1866 — 1872 znakomite Repertoryum analityczne dokumentów na pergaminie przechowywanych w archiwach królestwa Szwecyi z lat 1351 do 1400; 1878 —1885 zaś Protokuły posiedzeń rady Kró-

Br J.

lir. J

Hr,

Br. J.

II r.

Kullberg, pisarze szwedzcy: 1) Anders-Karls-son (* w Stro 1771 r,—f w Kalmarze 1851). Był profesorem greckiego i języków wschodnich w Lund (1797); potem przeniósł się do Sztokholmu. W r. 1799—1805 r. otrzymał cztery razy pierwszą nagrodę w Akad. szwedzkiej za poezye, co zwróciło nań uwagę królewską; w 1807 otrzymał posadę sekretarza kan-celaryi króla, a wkrótce potem urząd sekretarza przybocznego następcy tronu. Nobilitowany w 1818 r., w 1830 był mianowany biskupem w Kalmarze. Jego poezye o starości (1802) i o-szczęściu domowego ogniska stanowią ostatni oddźwięk czasów Gustawa III, mają formę elegancką, lecz mało w nich oryginalności. 2) (K arl-A nders), syn poprzedzającego (* 1813 w Sztokholmie—f 1857). Po skończeniu kursów prawnych wszedł do administracyi, lecz opuścił ją dla oddania się wyłącznie pracom literackim. Jego dzieła, na wzór ojcowskich, odznaczają się wykwintnością i poprawnością. Najznakomitsze z uich są: Opowiadanie romantyczne z wojny trzydziestoletniej (1833); Pamiętnik młodego człowieka (1835); Spowiedź tancerki (1836); Gustaw III i dwór jego (1838); nadto wydał tom poezyi, nowelle, dramat pod tytułem Szwedzi w Neapolu (1836j.

Kulle, malarze szwedzcy: 1) K. Nils Ja-kób (* 1838). Uczył się z początku jubiler-stwa; w r. 1864 wstąpił do szkoły sztuk pięknych w Sztokholmie; w r. 1867 poświęcił się całkowicie sztuce. K. wykonał olbrzymią liczbę niewielkich płócien rodzajowych z życia chłopów. 2) K. Axel, brat poprzedniego (*

1846). Ukończył szkołę sztuk pięknych w Sztokholmie; przez czas dłuższy przebywał w Paryżu, poczem został profesorem Król. Akademii sztuk wyzwolonych w Sztokholmie. Poświęcał się malarstwu rodzajowemu.

Kullen, ob. Kullaborg.

Kullervo (mitologia fińska), bohater najważniejszych epizodów epopei fińskiej Ka 1 e w ala. (ob.). Jest on synem Kalervo (=Kaleva), którego braćmi są Uutamo i Umarinen. Uutamo zabija Ka-Ierva. Mszcząc się za śmierć ojca. K. oddaje na pożarcie wilkom i niedźwiedziom żonę stryja II-marinena, zabija drugiego stryja Untamo i wytępia doszczętnie jego potoiństwo. W czasie swoich wypraw Kuiervo spotyka młodą dziewicę, którą uwodzi, i zapóźno dowiaduje się, że jest jego siostrą. Kiedy nieszczęśliwa poznała, że K. jest jej bratem, rzuca się w fale potoku. K. wkrótce potem odbiera sobie życie na miejscu, gdzie spełnił zbrodnię kazirodczą. — Por. Kalevi Poeg, Kale w a, Kale wala.

Kullmann Edward Franciszek Ludwik, sprawca zamachu na ks. Bismarcka (* 14 lipca 1853 w Neustadt-Magdeburg — f 16 marca 1892 w domu poprawczym w Amberg), czeladnik bednarski. Uważając Bismarcka za sprawcę Kulturkampfu (ob.), strzelił doń z pistoletu w Kissingen d. 13 lipca 1874 i ranił go lekko. Sąd skaza! K-a na 14 lat domu poprawy, a przed upływem tego czasu za oporność skazał go powtórnie.

Kulm, niemiecka nazwa Chełmna (ob.).

Kulm (czes. C lii u me c, niewł. Chlum), wieś w Czechach, okrąg Usti n. Łabą (Aussig,) u podnóża gór Kruszcowych, przy kolei Bodenbach-Chomu-tow; pałac z parkiem hr. Westphalen-Fiirstenberg; 1 000 m-ców. K. pamiętny jest bitwą między Sprzymierzonymi a Francuzami w 1813 r. Napoleon (ob. ser. II T. I str. 169) dowiedziawszy się o marszu armii czeskiej na Drezno, pośpieszył tam, wysłał zaś gen. Vandamme z 40 000 ludzi z poleceniem przejścia Elby pod Kouigstein, by szybkim ruchem na Cieplice przeciąć nieprzyjacielowi odwrót. Po gwałtownej utarczce z Rossyanami pod wodzą ks. Eug. Wirtember-skiego (Ostermann był jeno dowódcą nominalnym), Vandamme przeszedł d. 26 sierpnia Elbę, zajął d. 7 sierp. Pirnę i wyparł do Cieplic Ros-syan, odrzuconych przez Napoleona od Drezna, wobec czego Barclay nakazał odwrót do Czech przez Dippoldiswalde. Ks. Wirtemberski, rozumiejąc całe niebezpieczeństwo grożące armii czeskiej, powrócił, wzmocniony 15-tysięcznym oddziałem Rossyan (pod Jermołowem), d. 28 sierp, na główny trakt i przed nadejściem Vandamme’a zdążył pod wieczór do Peterswalde. Nazajutrz z rana Rossyanie zostali tu zaatakowani i odrzuceni w kierunku K-u; ale pod Priesten zebrali się znowu i, wzmocnieni kilkoma oddziałami austryackiemi. odparli gwałtowne ataki Vandamme’a, i, choć stracili 6000 ludzi, utrzymali się na pozycyi. Vandamme, licząc na nadejście oddziałów MortieUa i Saint-Cy-r’a, ponowił d. 30 sierp, energiczny atak na Sprzymierzonych, którzy wzmocnieni przez oddziały rossyjskie i austryackie, liczyli teraz o-koło 45 000 ludzi (pod wodzą Barclay’a). Lecz zamiast spodziewanych posiłków, na tyłach Francuzów ukazał się pierwszy korpus pruski pod wodzą Kleista, który o godz. 10 zrana, w chwili, kiedy atak Vandamme’a został odparty i lewe skrzydło francuskie zagrożone, rzucił się do walki. Pomimo bohaterskiej obrony Francuzi ponieśli klęskę; wszystkie próby przebicia się do Peterswalde zostały udaremnione; 6 000 ludzi poległo, 10 000, w tej liczbie sam Vandam-me, generałowie Haxo i Guyot, dostało się do niewoli; całą artyleryę i bagaże zabrał nieprzyjaciel.—Trzy pomuiki przypominają bitwę pod K-em: pruski (wznieś. 1817) i austryacki (wzn. 1835) pod Arbesan i rossyjski pod Priesten (wzn. 1837). Klęska pod K , strategicznie związana z dwiema i mi cmi w tymsamym czasie: Oudinota pod Grossbeeren i Neya pod Den-newitz, sprowadziła w kilka tygodni później Sprzymierzonych pod Drezno, tak świetnie przez Napoleona d. 27 sierpnia wywalczone, i zmusiła go do cofnięcia się pod Lipsk, gdzie ostatecznie rozstrzygnął o losach jego i Europy sam

Hr.

582

wys.

(ob).

J. F. G.

Ilr.

ilościowy stosunek sił. Doniosłość trzech jednoczesnych klęsk Napoleon doskonale oceniał a zabranie połowy korpusu do niewoli (31 sierp.) odczuł jak zniewagę własną a hańbę Francyi (ob. Pamiętniki z wyspy św. Heleny; por. ,,Vie politiąue et milit. de Napoleon'*); nie jest wszakże sam bez winy: zbłądził ściągnięciem do siebie Mortiera i St. Cyra. O bitwie pod K.: Aster ,,Die Kriegsereiguisse im August 1813 u. die Schlacht bei K." (Drezno 18451; Helldorf „Zur Ge-schichte der Schlacht bei K.“ (Berlin 1856); von Helfert,, Die Schlacht bei K.“ (Wiedeń 1863); Uhlig von Uhlenau ,,Das Kriegsjahr 1813 mit besonderer Beriicksichtigung der Schlacht bei K.“ (Drezno 1863).—Por. bibliogr. przy art. Napoleon.

Kuln (z łac. culmen, pisane także Culm) nazwa wielu szczytów górskich, zwłaszcza w Turyngii, Saksonii i Bawaryi. - 1) Lo-benstein K., na płd.-zach. od Lobensteinu, 720 m. wys., z wieżą i pięknym widokiem;—

2) Saalfelder K., na płn. od Saalfeldu, 482 m. wys., z żelazną wieżą i wspaniałym widokiem;—3) Rauher K., pod Neustadtem m. wys.; —4) K. pod Mónchróden, 462 m. Wyższy od nich Rigi K. w Szwajcaryi

Hr.

Kulman Chrystyan, pisarz górnołużycki (* 1805 w Małej Nidei pod Wojercami—f 1869 w Dolnym Ujeździe), pisywał do „Serbskich Nowin", „Missionskiego Posła", „Żernićki" i „Łużyczana", tudzież wydał wiele podręczników szkolnych i książek dla ludu. Powiastki: „Michał abo śtoż człowjek syje, budże wón też żnjeć" (1848), „Jan, abo spewaj a dźełaj“ (1849) itd. Ostatnia jego praca: „Jan Hus, abo swjećene bydź Twoje mjeno" (1860). „Naućn. Slovn.“.

Kulmann Elżbieta, poetka rossyjsko-nie-miecka (* 1808 w Petersburgu—f 1825 tamże). Pochodziła z rodziny niemieckiej alzackiej, osiadłej w Rosyi. Wcześnie okazała niezwykłe zdolności: w przeciągu miesiąca mogła wyuczyć się jakiegokolwiek bądź obcego języka. Wychowaniem jej kierował Grossheinrich, przyjaciel jej ojca, ścisły klasyk. Mając lat 12, K. przełożyła Anakreonta na pięć języków prozą i na rosyjski, niemiecki i włoski wierszem (ogółem znała 10 języków). Goethe, zaznajomiwszy się z poezyatni K., oświadczył, że mogłaby zająć wybitne miejsce w literaturze jakiegokolwiekbądź kraju. Jako pisarka K. należy tyleż do Niemiec, ile do Rosyi. Krytycy niemieccy cenią wysoko jej utwory. Przekłady jej są bardzo zbliżone do oryginału W okresie 1821--24 K. wydala, antologiczny zbiór utworów pod tyt. „Wjenok" i „Russkija skazkji". Zaziębiwszy się podczas powodzi 1824 r., K. wpadła w suchoty. Leżąc w łóżku, napisała jeszcze „Stjichotworenija Bereni-kje" i ,,Wołszebnaja łampada". Nad mogiłą poetki (na cmentarzu Smoleńskim) wzniesie^' pomnik z napisem z Malherbe’a: ,,Rose, elle vecut ce que vivent les roses—1’espace d’uu matin". Po śmierci K-y wydano: „Pijitjiczeskije opyty" (Petersburg 1833; wyd. 2-gie 1839); „Połnoe sobranie russkjich, niemieckjich i ita-Ijanskjich stjicliow" (tamże 1841); ,,Skazkji" (tamże 1839); „Sammtliche Dichtungen" (tamże 1835; wyd. 8-e Frankfurt 1857).—Por. A. Njikjitenko ,,Żjiznieopisanie djewjicy K." (Petersburg 1835); Grossheinrich ,,E. K. i eja stjichotworenija" (przekład z niem., tamże 1849); E. Miltner „Dichtungen von E. K." (Heidelberg 1875).

Kulmbach, pierwszorzędne miasto przemysłowe w Bawaryi, regen. Frankonii Górnej, tuż nad połączeniem się Menu Białego z Czerwonym, wśród malowniczej okolicy, 328 m. npm,, 18 km. na płn -zacli. od bawarskiego Bayreuth; stacya na linii Monachium-Bamberg-Hof. Siedziba urzędu i sądu pow., urzędu reutowego, leśnego, poczt, i telegr., sprawdzania miar i wag, urz. cłowego, filii bankowej i 5 pryw. banków, tudzież miejskiego urzędu pracy. Sześcioklasowa szkoła realna, szkoła dla nauczycieli ludowych (Praeparanden-Austalt), przem. szk. uzupełniająca, miejska wyższa żeńska, 3 protest, szk. i 1 katol. szk. ludowa; 3 protestanckie i 1 nowy kościół katol. Mieszkańców w r. 1890 — 7 000, w r. 1895—8 122; obecnie przeszło 10 000. Przemysł miasta wzrósł w ostatnich 30 latach do niebywałego rozkwitu, a posiada niemałe znaczenie już w w. XIV; szczególniejszej sławy zażywali sukiennicy i krawcy; potem kwitło złotnictwo i hafciarstwo jedwabne. Piwo-warstwo było w owych czasach monopolem klasztorów. Pierwszy browar prywatny powstaje r. 1533 i poczyna się powoli rozwijać. Wywóz piwa K-skiego rozpoczął się w r. 1830, i już po roku 1870 objął kraje nietylko europejskie, ale także i pozaeuropejskie, jak Amerykę i Australię; w r. 1901 było browarów z wszel-kiemi najnowszemi urządzeniami 16 (między nimi 4 większe akcyjne), które zużyły 325 939 btl. słodu, wyrobiły piwa 775 000 i wywiozły 692 000 htl. Utrzymanie personelu urzędniczego i płace robotników wynoszą rocznie 700 000 marek. Przeszło 200 wagonów kolejowych jest codziennie do wywozu piwa w ruchu.— Wysoko też rozwinięty jest przemysł tkacki (zwłaszcza przędzalnia bawełny, 62 000 wrzecion i 300 robotników), na uwagę zasługują fabryki wyrobów cementowych, machin, artykułów elektro-technicznych, odlewnia żelaza, farbiernie, piła parowa, garbarnie, olbrzymie bednarnie, liczne cegielnie, zakłady elektryczne, 3 drukarnie, 11 słodowni, które przerabiają rocznie 600 000 cetn. jęczmienia. W okolicy sadownictwo i uprawa zboża. — K. ma połączenie kolejowe od r. 1846, telegraficzne od r. 1850, a telefoniczne od r. 1891. Jest miej-

scem urodzenia skrzypka J. Lauterbacha, emei. prof. muzyki w Dreźnie, tudzież malarza Hansa ven Kulmbach (ob.).—Na wschód od K. na znacznem wzgórzu dawna twierdza Plassen-burg (426 npm.), dziś męski zakład karny. — Pierwsza historyczna wzmianka o K-u pochodzi z r. 966 (Villn Kulmnaha). W przywilejach z r. 1174,    1218 i 1249 występują już

jako miasto. Gród Plassenburg, pierwotnie w połowie w. XII należał do książąt z Mera-nu, po zamordowaniu Ottona I, merańskiego (1248) przeszedł w ręce hr. Orlamiinde, w w. XIV do norymberskich burgrabiów z rodziay Hohenzollernskiej, a w r. 1398 do margrabiów brandenburskich. W r. 1810K. wraz z księstwami Ansbach i Bayreuth przypada koronie bawarskiej. Archiwum Hohenzollernów przeniesiono do Bamberga.—Huther „K. und Umgebung" (1886); Stein Fr. „K. und die Plassenburg in

Sr. O.

XXX.

punktu spadku.

Kulmiński, herb polski. Na tarczy w polu czerwouem —dąbek złoty z korzeniami, o dwóch listkach i trzech żołędziach z prawej strony, lampart zaś z lewej. Nad hełmem w koronie

alter und neuer Zeit.“ (1893).

Kulmbach Hans, właściwie Hans Siiss (Sues v. Suess) z Kulmbach, znakomity malarz frankoński z końca XV i pierwszej ćwierci XVI w. (* w Kulmbach—f 1522 w Norymberdze) był uczniem Jakóba de i Bar bar i, później A. Diirera i najwyżej przez tego mistrza cenionym jego współpracownikiem. Nie doró-wnywując mu pod względem doskonałości rysowniczej i siły ekspresyi, przeciwstawiany mu bywa dla wdzięku i uroku wytwarzanych postaci, odznacza się miłym, bogatym ciepłym kolorytem i głębokiem odczuwaniem natury. 0-kres najświetniejszego jego rozwoju artystycznego przypada na lata po r. 1511. K. odgrywa doniosłą rolę w historyi artystycznej kultury kraju naszego. Sprowadzony bowiem przez Jana Bo nera z Norymbergi do Krakowa, o-koło r. 1514, wywarł silny wpływ na współczesną działalność artystyczną tego środowiska sztuki w Polsce, i po trzechletnim w niem pobycie pozostawił szereg dzieł, należących do najcenniejszego dobytku naszego w tym względzie, jak oto: cykl obrazów z legendarnej historyi o św. Katarzynie Aleksandryjskiej (w kościele Maryackim), cykl z takiejże historyi o św. Janie Ewangieliście (w kościele ś. Floryana), „Ucieczkę do Egiptu¹' (w klasztorze ojców Paulinów na Skałce), ś. Katarzynę (muzeum Czartoryskich), św. Barbarę (u hr. Potockich pod Baranami), oraz szereg obrazów, które, lubo nie wyłącznie i bezpośrednio z pod jego ręki wyszłe, pochodzą jednak z krakowskiej pracowni jego. Nadto w katedrze sandomierskiej znajduje się replika, z pewnemi wykonana zmianami, jednego z najsłynniejszych obrazów jego, będącego w posiadaniu Muzeum berlińskiego a przedstawiającego „Hołd magów“. W r. 1518 K był już z powrotem w Norymberdze, gdzie mieszkał i pracował do końca życia. Oprócz wspomnianego „Hołdu magów“ oraz cyklów krakowskich, a zwłaszcza legendy o św. Katarzynie, do najwybitniejszych dzieł jego należą: poli-ptyk w kościele ś. Sebalria w Norymberdze,

t. zw. ołtarz Tucherowski, oraz legenda o śś. Pawle i Piotrze w gal. Uffizi we Florencyi.— Literatura: Koelitz „Hans Kulmbach und seine Werke“ (Lipsk J 891); prof. M. Sokołowski „Sprawozdania kom. hist. szt.“ t. II, str. 53 — 123, 1884; t. VI str. 152, 1897; t. VII, str. 197 i szpalta XC, 1902, t. VIII szp. III — VIII, 1907; K. Stępkowska—tamże szpalty VIII do

K B.

Kulminacya w astronomii, ob. Górowanie.

Kulminacyjny punkt (b a 11 i s t y k a), punkt najwyższego wzniesienia się pocisku na swej drodze ponad poziom punktu, z którego został wyrzucony. Dla ciał rzucanych w próżni z pewną początkową prędkością i ulegających stałej sile (ciążeniu) mechanika podaje prawa następujące: 1) Bieg odbywa się po paraboli, której wierzchołek odpowiada P-i K-tnu; 2) Łuk paraboli, odcięty poziomem punktu wyrzucenia, w tymże P-e K-m dzieli się napół; 3) Okres lotu, tj. przeciąg czasu, w jakim ciało znajdowało się nad wspomnianym poziomem, w tymże punkcie dzieli się na pół, tak, iż na wznoszenie się do P-u K-go i na spadanie następnie do poziomu ciało zużywa równe ilości czasu; 4) Wysokość P-u K-go ponad poziom punktu wyrzucenia określa się według wzoru v²8in²a, gdzie v

2g

prędkość początkowa, a kąt, jaki jej kierunek tworzy ze wspomnianym wyżej poziomem, (j przyśpieszenie siły ciążenia. Prawa te, w zastosowaniu do pocisków, skutkiem oporu powietrza ulegają modyfikacyi: opór ten wpływa na obniżenie P-u K-go i zbliżenie do niego

A. Ł.

mm lit

Fig. 80. Kulmiński (herb).

szlacheckiej gałązka dębowa o dwóch listkach i trzech żołędziach. Używany przez rodzinę

D i J. r

D-r J. P.

Kulmińskich, zdawna w Prusiecli Zach. zamieszkałą.— Ź r ó d ł a: Niesiecki; Ostrowski. n-

Kulmsee, miasto w Prusiech, ob. Chełmża.

Kulmus Jan Adam (* we Wrocławiu d. 18 marca r. 1689 —f w Gdańsku d. 29 maja r. 1745) lekarz. Po ukończeniu szkół w mieście rodzinnem w naukach lekarskich kształcił się od r. 1711 w Halli, Lipsku, Strasburgu i Bazylei, gdzie mu w r. 1719, po obronieniu rozprawy „De harmonia morum etmorborum", dyplom doktorski przyznano; poczem, odbywszy podróż naukową do Hollandyi, osiadł jako lekarz w Gdańsku, gdzie w r. 1725 mianowano go profesorem medycyny i fizyki w gimnazyum tamtejszem. K. był pisarzem bardzo płodnym; z prac jego licznych sławę szczególną zjednały mu „Anatomische Tabellen, nebst dazu ge-hórigen Anmerkungen und Kupfern etc." (Gdańsk 1722); podręcznik ten anatomii do r. i 789 doczekał się 16-u wydań i przekładów na języki inne, a Gempaka (ob.) przełożył go nawet na język japoński; dalej na wzmiankę zasługują jego „Elementa philosophiae na-turalis, observationibus, necessariis experimeu-tis et sana ratione suffulta“ (Gotha 1722 i Getynga 1727), „Dissertatio de vaporibus et uubi-bus“ (Gdańsk 1726) i mnóstwo rozpraw mniejszych, napisanych również po łacinie, wyszczególnionych przez S. Kośmińskiego w „Słown. lek. polskich" (str. 254 i 255), lecz posiadających tylko znaczenie bibliograficzne.— K. był członkiem towarzystwa cesarskiego Na -iurae cm iosorum i towarzystwa naukowego Berlińskiego.—Por. L. Gąsiorowski „Zbiór wiadomości do hist. sztuki lek. w Polsce" (T. II, str. 103, 373, 435, 442, 455 i 466) i „AUgem. Dentsche Biographie" (T. XVII, str. 364).

Kulmus Jan Jerzy (* we Wrocławiu w r. 1680 —f w Gdańsku w r. 1731J, lekarz, brat starszy Jana Adama K - a (ob.), zawodowo wykształcił się w Lipsku, Halli i Ley-dzie, gdzie osiągnął dyplom doktorski; następnie osiadł w Gdańsku i tam zajmował się wykonawstwem sztuki lekarskiej z powodzeniem. Król August II mianował go lekarzem przybocznym; był także członkiem towarzystwa cesarskiego Naturae curiosorum. Zmarł przedwcześnie wskutek suchot płucnych. Bibliografia zna tylko jednę pracę jego „Oneirologia sive tractatus de somnis, eorumąue considera-tione rnedica. nec non inde facta excursione ad deliria" (Lipsk 1703). — Por. S. Gąsiorowski „Zbiór wiadom. do hist. sztuki lek. w Polsce" (T. II, str. 371) i S. Kośmiński „Słown. lek. polskich* (str. 255).

Kulnik, roślina, ob. Glob ul aria.

Kulociąg (fr. tire-balle, niem. KugeUieher) jest to narzędzie chirurgiczne, służące do wydobywania pocisków z broni ręcznej, uwięzłych w ciele ludzkiem. Wydostanie kuli tkwiącej w ciele nie zawsze byw'a łatwe; dlatego też dowcip chirurgów wysilał się już oddawna

na wynalezienie narzędzia ułatwiającego ten zabieg. Narzędzi takich istnieje bardzo wiele, wszystkie jednak sprowadzić można do trzech wzorów zasadniczych, uwidocznionych przez dodaną tu rycinę. 1) K. Baudensa, zakończony na podobieństwo grajcarka podwójnego, wkręca się w pocisk ołowiany, a pochwyciwszy go w ten sposób, umożebnia wyciągnięcie z rany. — 2) K. Tiemanna jest niczem

A’’

cr

Fig. 81. Narzędzia do wydobywania pocisk ó w z ciał a (Kulo ci ągi). a. Kulociąg Baudensa. grajcarkowaty — b. Szczypczyki do wyciągania kul Tiemanna. — c. Kulociąg podważający Langenbecka.

innem jeno szczypczykami wydłużonemi patrzonemi w końce ostre, wbijające się, jak szpony, w pocisk. — 3) K. Langenbecka, bardziej złożony, jest drążkiem metalowym, opatrzonym na końcu pierścieniem ruchomym, dającym się podsunąć pod kulę i podważającym ją. Wszystkie inne K-i zbliżają się mniej lub więcej do jednego z tych trzech wzorów; najdogodniejsze są szczypczykowate; im budowa ich jest bardziej złożona, tern bywają droższe, a do zastosowania trudniejsze i łatwiej

D-r J. p.

Ktllon, ptak brodzący, ob. Oedicnemus.

Kulonometr (nieprawidłowo zwany wolta-m et rem), przyrząd do mierzenia ilości elektryczności (kulonów), przesłanej przez obwód prądu. Zasada wszelkiego rodzaju kulonometrów opiera się na zasadniczem prawie elektrolizy,

podlegają zepsuciu.

zao-

wygłoszouetn po raz pierwszy przez Faradaya: jednakowe ilości elektryczności wydzielają jednakie ilości równoważników jakichkolwiek pierwiastków. Podług dokładnych pomiarów Kohlrauseha i Thomsona w celu wydzielenia jednego równoważnika jakiegokolwiek pierwiastku przesłać należy przez obwód 96 540 kulonów, a więc odwrotnie: 1 kulon ( = ampe-rosekunda) wydziela ¹f 0.1157 cent.

96540

M. C.

Hr.

Pierwsze charakteryzują się tern, że j w koronie^ szlacheckiej takiż orzeł z tarczą przy ich zastosowaniu zachodzą bezpośrednie i różą na piersiach. Nadany wraz z nobilitacyą ujęcie i opis zjawiska, natomiast metodą po- Adam. Kulpińskiemu przez Stan. Augusta, dn. średnią posiłkujemy się wówczas, gdy musimy 26 lut. 1776.—Ź rodła: Vol. Legum VIII, 150 wytłómaczyć fakt, o którego poznanie nam i 305; Ks. kancel. 42a, f. 91.    D'

a, r.

równoważnika (np. sześć, wodoru lub 0.001118 gr. srebra). Jako K. można używać każdego zjawiska elektrolitycznego, o ile zachodzi ono ilościowo, tj. bez reakcyi wtórnych. Najczęściej są używane: K. wodny, polegający na rozkładzie wody, m i e d z i o w y, polegający na rozkładzie roztworu siarczanu miedzi, wreszcie srebrny: rozkład azotanu srebra.

Kulpa (u staroż. C o 1 a p i s), dopływ Sawy (ob.), wypływa z gór Karst w komitacie Mo-druś-Fiume (Chorwacya), od Osivnicy (Ossiunitz) do Mętliki (Móttling) tworzy granicę między Krainą a Chorwac}ą; 379 km. długa; największe dopływy (prawe): Dobra, Korana i Glina. Dn. 22 czerwca 1593 r. nad K-ą Węrzy zwyciężyli Turków⁷.

Kulpę Oswald, filozof niemiecki, prof. filozofii w Wurzburgu (* 1862 w Kurlandyi). Nauki gimnazyalne pobierał w Libawie, studya wyższe odbył zagranicą, głównie w Lipsku i Getyndze. Po krótkim pobycie w Dorpacie znowu przeniósł się za granicę i oddał się psychologii eksperymentalnej w laboratoryuiu Wundta w Lipsku. W r. 1887 Wundt zaprosił go na asystenta, 1888 habilitował się K, rozprawą: „Die Lehre vom Willen in der neueren Psychologie". Początkowo stojąc na gruncie teoryi psychologicznej Wundta, w dalszych swych pracach oddalił się od niego. Oprócz psychologii uprawiał ogólną filozofię, zwłaszcza teoryę poznania. Po-wołany został do Wiirzburga na profesora filozofii. Główne prace K.: „Grundriss der Psychologie" (1893); „Uber den associat. Factor des asthet. Eindrucks" (Vierteljahrsschrift fur wiss. Philosophie, 1899); „Die Philosophie der Gegen-wart in Deutschland" (1904); „Einleitung in ; die Philosophie" (1897), to ostatnie dzieło w polskim przekładzie nosi tytuł: „O zadaniach i kierunkach filozofii" (Lwów, 1899, 2 tomy). W swych poglądach psychologicznych K. znajduje się w dość blizkiem powinowactwie z R. Avena-riusem. Według niego u Macha i Avenariusa spotykamy po raz pierwszy pojęciowo jasne sformułowanie i rozwinięcie przedmiotu psychologii, której zadanie polega na „całkowitym opisie zależnych od doznających jednostek cech doznawań". Co się tyczy metod w psychologii, K. wyróżnia dwie klasy: bezpośrednie i pośrednie.

Wielka Encykl. llustr Ser. I. Tom XLI Zesz. 32Sa

chodzi, z jakichkolwiek dotyczących go znaków. Postępujemy np. pośrednio, gdy poznajemy przeżyte stany na mocy wspomnień i opowiadań. Obydwie klasy mają częściowo podmiotowe i przedmiotowe zastosowanie. Jeżeli nazwiemy bezpośrednie ujęcie i opis spraw duchowych „wewnętrznem postrzeganiem", to otrzymamy subjektywną formę metod bezpośrednich, mianowicie—metodę wewnętrznego postrzegania, natomiast zastosowanie eksperymentu wypełni ich formę objektywną. YV podobny sposób postępowanie pośrednie znajdzie swój wyraz sub-jektywny w metodzie wspomnień, zaś objekty-wny—w metodzie mownych komunikatów (sprach-liche Methode). W swym wyżej wymienionym Wstępie („Einleituug") dał K. przejrzysty i krytyczny wykład kierunków filozofii. Na uwagę zwłaszcza zasługuje jego krytyka monizmu i dualizmu, tudzież wykład teologicznych i psychologicznych kierunków w metafizyce; przy tej sposobności autor z powodzeniem obniża wartość zarzutów (Paul-sena i Wundta), skierowanych przeciwko teo-ryi t. zw. substancyalności duszy. Ciekawym jest również jego rozbiór intelektualizmu i woluntaryzmu. Co się tyczy przedmiotu filozofii, to zaznaczając bezowocność usiłowań, zmierzających ku sformułowaniu jednolitej defini-cyi filozofii, autor bliżej określa jej zadania, które dostrzega: 1) w wytworzeniu naukowego poglądu na świat, 2) w rozbiorze wszelkiej wo-góle wiedzy i nauki i 3) w przygotowywaniu nowych nauk szczegółowych i antecypacyi wyników badań szczegółowych.

Kulpiński, herb polski z nadania. Na tarczy w polu złotem —orzeł czarny z małą tarczką na piersiach, na której w polu czerwo-nein—róża srebrna pięciolistna. Nad hełmem

Fig. 82. Kulpiński i.herb).

59

z. w.

I)-r J. P.

Ł. K.

St, Kcw.

kresach oświaty.

Kultywator, narzędzie do spulchniania ziemi, ob. Spulchni acz e.

Kulu-nor, ob. Dala i-n o r.

Kuluri, wyspa grecka, ob Sala min a.

Kulwieó Kazimi er z, spółczesny przyrodnik polski (* 1 maja 1871 r. w Trubiszkach, pow. Kalwaryjski, Kr. Polskie). Gimnazyum ukończył w Suwałkach, poczem zapisał się na wydział przyrodniczy uniw. warszawskiego, który ukończył w r. 1897 ze stopniem kandydata nauk przyrodu. W uniwersytecie oddawał się przeważnie studyom zoologicznym (pod kierunkiem prof. Nasonowa) i chemicznym (pod kierunkiem prof. Wagnera). Z chemii przeprowadził studya analityczne nad produktami utleniania linaloolu, z zoologii zaś stopień kandydata otrzymał za studya i wydrukowaną rozprawę o gruczołach skórnych u Orthoptera i Hemiptera. Po ukończeniu studyów został pozostawiony przy katedrze zoologii w charakterze laboranta i następnie jako stypendysta wydelegowany na studya do Francyi i Niemiec. Przez 1898 i 1899 rok studyował morfologią i fi-zyologią skorupiaków morskich na stacyach zoologicznych w Villefranche-sur-Mer i na Hel-

Kulsażeit minerał, jeden z licznych produktów rozkładu ciemnych mik; produkt bliżej nieokreślony.

Rulsze, albo kości kulszowe (Osso, ischii) są częścią miednicy kostnej; u ludzi dorosłych tworzą jedną całość z pozostałemi jej kośćmi, tylko zaś u płodu i w dziecięctwie wczesnem są wyraźnie od nich oddzielone (por. Miednica). Odcinek ich dolny, łukowaty i zgrubiały nosi nazwę guzów kulszo-w y c h (Tub er a ischii), na nich spoczywa ciężar tułowia podczas siedzenia. — Niewłaściwie K-ami nazywane też bywają czasem biodra, albo części uda najmięsistsze.

Kulszowa rwa, kulszowy nerwoból, ob. Ischias.

Kulszowe kości, ob. Kulsze.

Kult {cultus—kult religijny), cześć religijna, a w rozszerzonem znaczeniu ogół obrządków i praktyk. Ważniejsze kulty ob. P r z o d k ó w, Roślin, Słońca, Zwierząt, Żywiołów kult. Tu najwyżej można wspomnieć o cechach, które wogóle są właściwe wszelkiemu K-wi, a mianowicie o wielkiej oporności na wszelkie zmiany. Kult jest uprzywilejowaną dziedziną przeżytków (ob.). Kształtując swoje obrzędy w pewnym okresie dziejów według zwyczajów istniejących, przechowuje je i świętością otacza nawet wówczas, gdy same zwyczaje od-dawna znikły z widowni życia. Daje się to już spostrzedz u najniższych szczepów ludzkości, np. u tubylców N. Holandyi. Podczas obchodów istnieją tam śpiewy, których treści uczestnicy nie rozumieją, występują wyrazy nieużywane dzisiaj, ubiory (o ile o nich można mówić) i narzędzia lub sposoby postępowania obecnie niestosowane w życiu codziennem. Na zapytanie o początek tych zwyczajów, które są dla nichsamych dzisiaj niezrozumiałe, odpowiadają, że tak robili przodkowie, tak oni także powinni postępować. To panowanie przeszłości nad teraźniejszością w K-e, to wygórowane wszechwładz-two przeżytku wzrasta, gdy obrzędy K-u ulegają kodyfikacyi (co zdarza się już na wyższych szczeblach cywilizacyi). Dla tej przyczyny stu-dya nad K-m, tj. stroną obrzędową, pozwalają nam głębiej sięgnąć w przeszłość dziejową niż dociekania nad mytami. Myty albowiem są dziedziną najzmienniejszą w zakresie pojęć religijnych. Starczy tutaj wskazać takie prace jak: A. Lang’a, Frazer’a (mianowicie „Golden Bough“), Gomme’a (,,Folklor w etnologii'* Warsz.

1901), żeby zrozumieć, ile tajemnic przeszłości odsłonili badacze, poddając K. rozbiorowi.

Kulteranizm czyli kultoryzm, kierunek w literaturze liiszp., ob. Gongorajy Ar-go t e.

Kultura w (rolnictwie) oznaczanie samą tylko mechaniczną uprawę i nawożenie roli, ale stałą dążność do doskonalenia wszelkich czynności prowadzących do podniesienia produkcyjności i dochodności gospodarstwa. Jeśli cel ten został osiągnięty, wówczas mówimy że gospodarstwo jest w kulturze; pojęcie to obejmuje wzorową uprawę ziemi, oczyszczenie roli z chwastów, pielęguowanie łąk, lasów, ogrodów, sadów, winnic, —słowem, wszelkich gałęzi wchodzących w harmonijny skład całości gospodarstwa wiejskiego.

Kultura, Kultury dzieje, ob. Dopełnienia na lit. K.

Kulturkampf, ob. Niemcy, dzieje najnowsze (serya II t. I—II str. 772).

Kulturnioy, tak nazywano w latach 1890— 1905 odłam inteligencyi, w Królestwie, który oddał się pracy nad podniesieniem oświaty. Chociaż nazwa wspólna nasuwa przypuszczenie, że tworzyli oni grono jednolite, jednak w rzeczywistości nic podobnego nie miało miejsca. Istniała pomiędzy K-ami jedyna więź—chęci podniesienia poziomu umysłowego w kraju, wchodzili zaś doK-ów ludzie przekonań najrozmaitszych, którzy po r. 1905 stanęli w zastępach partyjnych bardzo odmiennych. Naturalnie, przeważały żywioły demokratyczne a postępowe. Działalność ta, z istoty rzeczy wymagająca jawności, sączyła się wązkim strumykiem i nawet w tym zakresie doznawała wielu ograniczeń (starczy wspomnieć walkę systematyczną, podjętą przeciw czytelniom przy T-stwie dobroczynności przez wsteczników, którzy nie powstrzymali się od wezwania pomocy władz administracyjnych, oraz areszty w grudniu r 1899, kiedy uwięziono głównych działaczy w tych czytelniach). R. 1905 — 1906 zmienił sytuacyę: K-cy wreszcie otrzymali upragnioną okazyę jawnej pracy i dali początek wtedy in-stytucyom, podejmującym zadanie w różnych za-

L. K.

gołaudzie. Po powrocie do kraju w 1900 i 1901 prowadził w dalszym ciągu studya nad układem krwionośnym i liinfatycznym u owadów i raków i przygotowywał się do egzaminu ma-gistrowskiego. Egzamin ten złożył w r. 1902

ślin⁴⁴ (I—IV) 1904-5,-6,-7. Nadto liczne artykuły popularno-przyroduicze w „Naokoło Świata*⁴, „Wszechświecie*⁴, „Przyrodzie**, „Go-spodarzu**, „Pszczelarzu i Ogrodniku⁴*, „Prawdzie*⁴, „Szkole Polskiej*⁴ „Gazecie Świątecznej⁴*

A. E.

Kułak (ciesielstwo), wspornik (konsola) z klocka drewnianego; przytwierdza się z boku do stojca, t. j. słupa z drzewa, w celu podparcia np. belki.

Kułak, herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem, między sześciopromienuą gwiazdą złotą i takimże półksiężycem, rogami w prawo — topór srebrny ostrzem w lewo, z dwoma małe-mi kawalerskiemi krzyżami złotemi, jednym nad drugim przy prawym boku trzonka. Powstały prawdopodobnie w w. XVII z połączę-

w uniw. odeskim, uzyskując stopień magistran- i ,,Wiel. Enc. 111.“. ta zoologii. Nie mając możności prowadzenia dalszych prac naukowych przy uniwersytecie warszawskim, K. oddał się pracy pedagogicznej w szkołach średnich, podejmując jednocześnie starania nad założeniem pracowni biologicznej przy Warszaw. T-stwie Ogrodniczem. W r. 1903 odbył wycieczkę do Krymu dla zaznajomienia się z najnowszemi metodami walki ze szkodnikami roślin uprawnych i z metodami leczenia drzew owocowych. W 1904 został kierownikiem Zc łożonej przez siebie pracowni naukowej do badań nad ochroną roślin w Warszawie. Jednocześnie pociągają go prace z fizyografii krajowej.

W r. 1901 rozpoczyna razem z K. Czerwińskim badania nad florą i fauną Jez, Wigierskiego. Pracom tym poświęca miesiące letnie w ciąga lat trzech. („Pamięt. Fizyogr." XVIII:

„Materyały do Fizyografii Jez. Wigierskiego").

Fig. 83. Kułak (herb).

nia herbu Topór rodziny Okołowów ze znakiem herbowym, używanym przez rodzinę tatarskiego pochodzenia K-ów. Pieczętuje się nim obecnie ród Około-Kułaków (na Białej Rusi).— Z r ó d ł a: Kruman „O muslimach litewskich" str. 71; pieczęć Symeona Około-Kułaka z końca XVIII wieku w zbiorach St. Dziadulewicza. D-Kułakowski, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem —na drzewcu złotej kościelnej chorągwi o trzech polach z frędzlami, półksiężyc zloty z takimże krzyżem w środku pomiędzy dwiema sześciopromiennemi gwiazdami złotemi. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu Radwan (ob.), powstała prawdopodobnie w końcu w. XVI, a używana przez tat.rską, rodzinę Kułakowskich w Grodzieńskiem.—Źródła: Wolff „Kniaziowie litewscy“ str. 638; Ostrowski. p-Kułakowski Ignacy, ob. Kołakowski. Kułakowski Stanisław, ob. Kołakowski.

W r. 1907 powołanym zostaje na stanowisko dyrektora Szkoły Handlowej żeńskiej p. Raczkowskiej w Warszawie. Poza pracami peda-gogicznemi i naukowemi uczestniczy w pracach organizacyjno-społecznych i wydawniczych. Bierze udział w zawiązaniu Stowarzyszenia Nauczycielstwa Polskiego (1905) i wkrótce zostaje jego wiceprezesem; podejmuje inicyatywę założenia „Polskiego T-stwa Krajoznawczego", przykłada się do założenia tygodników przyrodniczych „Naokoło świata" i „Przyrody", prowadzi dział zoologiczny w niniejszej „Encyklo-pedyi" i w mieś. „Książka", należy do komitetów redakcyjnych „Pamięt. Fizyograficznego i „Szkoły Polskiej" i „Wielk. Encyklop. Po-wszech. Ilustrowanej". Prace: ,,Die Hautdriisen bei der Bothopteren und d. Hemiptera-Hetero-ptera“ („Zool. Anzeiger" 550 1898); ,,0 kożnych żeljezach Dermoptera, Orthoptera i Hemiptera44 1898; ,,0 kożnych żeljezach Orthoptera i Hemi-ptera i Orthoroptera" 1899; ,,K strójeniju gru-dnogo odjęła krowjenosnoj i ljimfatjiczeskoj sjistjemy u Periplaneta orientalis" 1899; „K strojenju i funkciji wydieljitelnoj i ljimlatjicze-skoj sjistemy u rakoobraznych⁴* 1899; ^Spostrzeżenia naukowe. O układzie wydzielniczym u niższych raków" („Wszechświat" 1901); „Przyczynek do znajomości układu limfatycznego i wydzielniczego skorupiaków⁴⁴ („Wszechświat"

Kułakowski Feliks (* 1799 — f 1830),

1901); „Chrabąszcz. Jego życie i stosunek do człowieka⁴⁴ (1902); ,,Organizm jako społeczeństwo komórek⁴⁴ (1903); „Materyały do Fizyogra- poeta i jeden z najwybitniejszych Filaretów, fii jez. wigierskiego⁴⁴ („Pamięt. Fizyogr.‘⁴t, XVIII). Pochodził z Mozyrszczyzny; na Uniw. wileńskim .,Chrząszcze Polskie. Klucz do określania owadów ' studyowal filologię. Brał czynny udział w sto-togopokry wych*⁴ (1907); „Zagadnienia życia w ; warzyszeniach uczniów wileńskich i był radcą świetle Darwinizmu*⁴ (przekł. z niem. łącznie z A. I Błękitnego Grona. Zdolny, jaknajsympatycz-Kudelskim, 1906); „Sprawozdania z czynności j niejszego charakteru, był gorąco kochany przez Pracowni Naukowej do badań nad ochroną ro- ! kolegów, w wielkiej przyjaźni z Mickiewiczem.

K. celował w improwizacyach poetycznych, t XXVI 320 — 321- Wasilewski Z. „Śladami Mic-zwłaszcza w t. zw. „jambach", to jest ulotnych kiewicza" 37, 41. i żartobliwych fraszkach, które przybierały niekiedy formę obszernego dramatycznego dyalogu.

i., j.

Kułakowski Henryk (* 1808 r.—f 7 lutego 1890), nauczyciel. Pochodził z Mińszczy-zny, szkoły średnie przeszedł w Borunach, a w 1825 r. wstąpił w Wilnie na wydział matematyczny, lecz po roku zmienił go na prawny, który ukończył ze stopniem kandydata obojga praw. Po 1830 r. zaczął studyować w Akademii lekarsko-chirurgicznej medycynę i lubiony oraz protegowany przez Jędrzeja Śniadeckiego, spełniał obowiązki jego asystenta, będąc jeszcze na ostatnim kursie. W 1837 r. mianowano go adjunktem rzeczywistym przy Klinice terapeutycznej; zarazem pracował jako prosektor przy prof. Bielkiewiczu i Siewruku, doskonale wyrabiając preparaty i wzbogacając gabinet anatomiczny. W czasie choroby Śniadeckiego nie odstępował mistrza i ze słów jego spisał przedmowę do drugiej edycyi „Teoryi jestestw organicznych". Pomagał Balińskiemu do zebrania rozproszonych artykułów medycznych Śniadeckiego i wydania (1840) ich zbio-Po zwinięciu Akademii wileńskiej

Były one wielce rozpowszechnione na zebraniach Filaretów i Promienistych, z których wielu próbowało sił w tym rodzaju, ale prym wśród wszystkich trzymał K., który na majówkach wygłaszał owe jamby, a posiadał przy-tein nadzwyczajny talent aktorski. Zbiór tych wierszy, które skwapliwie notowano, był bardzo ciekawym obrazem ówczesnych poglądów i aspi-racyj, a także ważnym dla charakterystyki pojedynczych osobistości między kolegami i profesorami, których K. za przedmiot swych dowcipnych dyalogów obierał. Posiadał taki zbiór jeden z kolegów, S. Górski, późniejszy profesor Akad. Wił., ale żona jego, obawiając się rewizyi, 1840 r. spaliła ten cenny rękopism.

rowego.

powołano go do Petersburga w charakterze ad-junkta do kliniki przy prof. Józefie Mianowskim. Nadto zlecono mu wykłady chorób skórnych. W 1852 r. K. został profesorem zwyczajnym na katedrze farmakologii, oraz jeden z pierwszych w Rossyi urządził znakomicie oddział szpitalny chorób skórnych. Po wysłużeniu e-merytury nie ustał w pracy i jako naczelny lekarz przy Towarzystwie dróg żelaznych postawił na wzorowej stopie służbę sanitarną na liniach: warszawskiej, mikołajewskiej i niżego-rodzkiej. Ostatnie lata przebywał na wsi koło Mińska litewskiego. Umarł w Warszawie, pochowany na Powązkach. K. był jednym z o-statnich profesorów Akad. Wil., który dożył sędziwego wieku, odznaczając się całe życie cnotą, nauką i skromnością; przechowywał gorliwie tradycye szkoły wileńskiej, zmuszouy pracować wśród obcych, pozostawił po sobie najlepsze imię, — Prace K-a: „De cheiloplastice et stomato-poesi. Dis. inaug." (Wilno 1842); „De pathoge-nia plicae pauca“ (Ptsbg. 1847); „Considerations generales sur la vie organiąue" (Paryż 1862); „Uwagi nad życiem organicznem" („Gaz. lek." VII 1869); Krytyka pracy Kramsztyka: „Teorya jestestw organicznych wobec dzisiejszych pojęć" („Gaz. Lek." XV 1873). —Kośmiński „Słownik lekarzów" 255; Bieliński „Stan nauk lekarskich za czasów Akad. wil.“ 571—573 i „Uniw. wil." III

I,. J.

L. J.

Zaginął również przekład trzech komedyi Ary-stofanesa, dokonany przez K-go. W Wilnie jakiś czas krążyła t. z. „Szejnekatarynka", czyli „Latarnia czarnoksięzka“, w której ukazywali się profesorowie i inne osobistości, nieco karykaturalnie, i każdy obrazek miał wierszyk satyryczny, a niejeden z nich trafny i dowcipny; autorem jej był K.—Uwięziony podczas prześladowania Filaretów, K. był skazany na wygnanie. Przeznaczono mu za miejsce pobytu Kazań, gdzie mieli być również Kowalewski, Wier-nikowski i Łukaszewski, którzy rychło tam objęli katedry. Wątły stan zdrowia K-go nie pozwolił mu zostać profesorem. K. zmarł w Petersburgu w kwiecie wieku. Mickiewicz unieśmiertelnił go w „Dziadach", a nadto i jego pamięci jako „wygnańca, z tęsknoty do ojczyzny zmarłego", poświęca ten utwór. Z twórczości K-go doszły do nas jeno okruchy; niektóre piosnki („Gitaro, rozlej swe tony") są bardzo udatne i rzewne. — Łopaciński H. „Księga pamiątkowa Adama Mickiewicza" T. I, 55 — 60, oraz poe-zye i listy, tamże 60 — 76; Odyniec „Wspomnienia" 139 — 142, Heleniusz „Wspomnienia polskich czasów" II 245, 291—292.

Kułakowskij, Platon, slawista '* 1848) brat Juliana, ukończył fakultet hist.-filologiczny w Moskwie. W 1876—8, wysłany kosztem rządu, podróżował po ziemiach słowiańskich, 1878 objął katedrę jęz. rossyj. i litew. w „Wielkiej Szkole" w Belgradzie, skąd przedsiębrał wycieczki po Serbii, Bułgaryi i do Konstantynopola. Uzyskawszy stopień magistra

Kułakowski Józef (* 1804), uczeń gimna-zyum wileńskiego, zamieszany w sprawie słynnego napisu d. 3 maja 1823 r., co wywołało takie prześladowania młodzieży i urosło do rozmiarów prawdziwej klęski społecznej. Wtedy-to uczeń klasy V Michał Plater nakreślił na tablicy szkolnej: „Wiwat konstytucya 3 maja!", a K. dodał u spodu: „lecz nie masz, ktoby się o nią dopomniał". Długo więziony razem z Platerem, Janem Czechowiczem, Benedyktem 435 — 436.

Kościałkowskim i Maksiewiczem, potem wraz z kolegami pociągniętymi do śledztwa skazany „w sołdaty". Jakie były dalsze losy K-go, jednej z pierwszych ofiar polityki eksterminacyjnej na Litwie, nie wiemy. Musiał zmarnieć gdzieś w oddalonych garnizonach armii. —Por.

„Archivum do dziejów liter, i oświaty" VI 181,

183, 187; „Rocz. Tow. Przyj. Nauk Poznańs."

K. A.

K. A.

Zawód).

Hr.

lir.

Dr. J.M.

Hr.

(rozpr. o Wuku Karadziczuj, K. objął w uuiw. warsz. Katedrę „narzeczy" słowiańskich. W 1894 obronił rozprawę doktorską „Illjirjizm" (z hi-storyi liter, chorwackiej z epoki Odrodzenia).

Drukował kilka prac w jęz. serbskim, już to osobno: „Kratkij pregled razyića ruskog kniże-vnog jezika" (Belgrad 1879); już też w czspm.

„Żurn. min. narodu. prosw.“ (1881 — 3); w „Rusk.

Wjestn." 1883 zamieścił pracę o Serbji w ostatnich latach. W wyd. „Mefodiewskij Sbornik Warsz. Uniw.“, zamieścił Zarys historyi prób rozstrzygnięcia sprawy o jedynym języku literackim Słowian (1885). W 1886—92 K. redagował urzędową gazetę: „Warsz. Dnjewnjik" i dał się poznać w tej epoce jako jeden z działaczy ówczesnych.

Kułakowski] Julian syn Andrzeja, syn duchownego, filolog klasyczny rossyjski (* 1855) ukończył hist. fil. fakultet uniw. moskiew., wysłany kosztem rządu za granicę, słuchał wykładów Mommsena. Od 1881 K. wykładał jęz. i lit. rzymską w uniw. kijowskim, [to obronie rozprawy pro venia legendi o obdzieleniu weteranów ziemią w wojskowych koloniach w ces. rzymskiem. W 1882 przedstawił rozprawę ma-gistrowską o kolegiach w dawnym Rzymie (Kijów), a 1888 w Petersburgu rozprawę doktorską w przedmiocie Podań o założeniu Rzymu.

W 1891 wykład K-go o nietolerancyi religijnej pierwszych cesarzy rzymskich względem chrześcian wywołał polemikę ożywioną, w której antagoniści duchowni Juliaua K-go nazwali go „Julianem odstępcą" („Trudy kijew. duch.

Akad." 1892). W ostatnich latach K. zajmuje się wykopaliskami archeologicznemi w płdu.

Rosyi; cenne odkrycia poczynił w Kerczu: katakumby chrześciańskie z 491 napisami gre-ckieini („Muter, do Archeol. Rossiji“ 1891).

Kułczan, ob. Kołczan.

Kułtagoj, jedna z trzech wysp (K„ Bacz y d h i r i K o 1 i t k o) na jeziorze Bajkalskiem w zat. Czywirskiej, 2 w. długa, utworzona z litych skal i z kamieni podwodnych. Glebę wyspy tworzy waka (ob.) kwarcowa i spatowa, porosła zaschłemi cedrami (pinus cembra), których gałęzie pokryte są gniazdami czapli i pelikanów (pelecanus carbo)\ nawet wszystkie urwiska tak są pokryte ekskrementami (guano) tych ptaków, że wydają się pomalowanemi na biało. Nieprzeliczona moc mew, wijących swe gniazda w zagłębieniach skał. Brzeg piaszczysty, pokryty ścisłą warstwą gryzącego guano, nie posiada żadnej roślinności, prócz cedrów. IIr-

Kułtuckie kopalnie srebra w okręgu górniczym Nerczyńskim, obwodzie Zabajkalskim (Daurya). Odkrycie dawnych kopalń tubylczych i pieców do topienia kruszców dało powód do rozpoczęcia wytapiania rudy srebrnej w zakładach nerczy ński cli (ob. Nerczynskij

Hr.

Kułundy, jez. gorzko-słone w części środkowej stepu Kułundyj skiego(ob.), 36 wiorst długie, 24 w. szerokie, 2 saż. głębokie. Forma eliptyczna. Na j-rze 8 wysp. Ryb niema. J-ro K. przy pomocy strugi łączy się z jez. Kuczuk (ob.). Do jeziora uchodzi Kulutida, 180 w. długa.

Kułundyjski step w gub. Tomskiej, w zach. cz. okr, Barnaulskiego, ciągnie się od lew. brzegu rz. Obi do prawego rz. Irtyszu i od wododziału rz. Barnaułki do rz. Karasuka, gdzie zlewa się ze stepem Barabińskim. Około 200 wiorst szerok. i 350 w. długie obfituje w słone, a zwłaszcza gorzko-słone jeziora, z których największe: Kułundy (ob.), Kuczuk (ob.), To-polnoje, Gorkoje. Step przerzynają rzeki: Ku-łunda, Kurła, Sujetka i ich dopływy. Gleba zawiera przeważnie margiel i glinę, a także piasek i żwir, pokryty cienką warstwą czarno-ziemu lub torfem. We wsch. cz. są ziemie u-prawne i piękne łąki (pastwiska). Klimat kontynentalny, suchy, lato upalne, zima mroźna. Hr

Kum (K o m), miasto w prow. perskiej Irak-Adżmi, o 125 w. od Teheranu, przy trakcie handlowym w Szyrazu (przez Ispahan) do Teheranu; 20 000 m-ców. Słynie z licznych grobów świętych mahometańskich, wśród których wyróżnia się rzekomy grób F a ty my (ob.), ściągający corocznnie tysiące pielgrzymów. W pocz. XVIII w. K. zburzyli Afganowie. Dziś znaczna częśc miasta leży w ruinach.

Kuma, rzeka północnego Kaukazu, wypływa z płn. stoku gór Kum-baszy i Tamczyery (6 679 stóp), wznoszących się na tern odgałęzieniu Elbrusu, które tworzy wododział dla rzek, wlewających się do morza Czarnego i Kaspijskiego. Zrazu K. płynie głębokiemi wąwozami, pokrytemi lasem, i ma charakter typowej rzeczki górskiej, dalej jednak stopniowo zmienia się w rzeczkę stepową, mętuą i bagnistą. Długość około 600 w. W stepach Kaspijskich pod wsią Wieliczewoje (120 w. od brzegu morskiego) K. przechodzi w jeziora i błota, ciągnące się na przestrzeni kilkudziesięciu wiorst. Dawne koryta K-y idą ku zatoce Kumskiej morza Kaspijskiego, do której wpadała K. 2-ma lub 3-ma odnogami. Po raz ostatni K. dochodziła do morza w r. 1879 podczas silnego wylewu. K. przerzyna obwód Terski i gub. Sta-wropolską i dla bezwodnych stepów tej guberni posiada bardzo ważne znaczenie. Dopływy K-y prawe: Darya, Podkumok, Zołka; lewe: Kur-sawka, Karainyk, Tumuzłowka, Bujwoła i in. Hr-

Kuma, rzeka w Finlandyi, ob. Kum o elf. Kumagorskie wody siarczane, podobne do wód Luchon. T-j-21°— 30°C.; na Kaukazie; dotąd nie urządzone.

Kumamoto, główne miasto obwodu (jap. Ken) tejże nazwy na wyspie Kiu-szyu, na praw. brzegu rz. Szyrakawa; siedziba trybunału dla obwodów K. i Oida oraz okręgu wojskowego; mocna warownia o potężnych muracli, przystań; 60 000 m-ców.

Kumania (po węg. Kńn): 1) Mała (Kis-K.) pomiędzy Dunajem a Cisą, w dziś. komit.

gę nad nieprzyjacielem. Zmarłych grzebali w ziemi, zabijając przytem ludzi i konie. Język K-ów wskazuje na ich pochodzenie tureckie. Przechował się słownik kumański, ułożony dla kupców włoskich, udających się na Krym, pochodzący z r. 1303, którego rękopis Petrarca ofiarował bibliotece weneckiej. W r. 1880 ogłosił go hr. Geza Kuun. W r. 1850 w piśmie „Mo-skwjitjanjinu podał Pogodjin urywki ze starego słownika kumańskiego pt. „Codex Cumaui-cus“. W XI w. liczne hordy K-w posuwają się ku zachodowi, wypierając Pieczyngów z ich siedlisk. W 1055 pojawiają się na Rusi; Wsiewo-łod Jarosławowicz, kniaź perejasławski, w walce z nimi ponosi klęskę. Napady na Ruś ponawiają się w r. 1068 i 69. Jedną z wypraw ruskich na K-ów (Połowców), w r. 1085, opiewa Słowo o pułku Igora, Odparte przez Ruś hordy kumańskie zwracają się przeciw Bułgarom, już w Europie osiadłym, najeżdżają ich w liczbie 60 tys. głów, wciąż wypierając Pie-czyngóvv. Pokonani przez Bułgarów i Pieczyngów, zdziesiątkowani przez zarazę, zbierają rozpierzchłe resztki w Macedonii. Po klęsce poniesionej w walce z Rusią w r. 1069, zajęli stepy mołdawskie i następnie wtargnęli do Siedmiogrodu, którego część zachodnia, tj. Gyula-Eehervar ,była w posiadaniu Węgrów; w pozostałej części koczowały niezgodne ze sobą szczepy Pieczyngów i Bułgarów. Część ich odpierała K-ów, część zaś łączyła się z nimi. W r. 1070 wtargnęli K. do Węgier, lecz zostali od- * parci przez króla Salomona. Powtórny napad, dokonany wspólnie z Pieczyngami siedmiogrodzkimi w r. 1089, zakończył się zupełnem rozbiciem K-ów, w pobliżu rz Temeszu. Część ich została wapień wycięta przez króla Łady-sława (Wład.l I, który jakoby miał pozostawić przy życiu jednego tylko kurnaua, aby mógł zanieść swoim wieść o klęsce, część zaś wzięta do niewoli i osiedlona pomiędzy Cisą i Dunajem w tzw. w średniowieczu Małej Ku-manii. Gdy pomimo tej klęski K. ponowili napaści, Ładysław pobił ich chana Akosa nad dolnym Dunajem i zajął Siedmiogród, zakładając w Weissenburgu dyecezyę. Pieczyngowie i K., zrazu trwający w pogaństwie i koczo-wnictwie, stopniowo od XII w. zaczynają podlegać wpływom kulturalnym Madiarów i clirze-ściaństwo zyskuje pomiędzy nimi wyznawców.

W walkach Bułgarów z Bizaucyum przeważnie popierają pierwszych. Car bułgarski Kalojan (f 1207) był ożeniony z kumanką. Ok. 1220 K. stepowi ponad Krymem i m. Azowskiem i Kaspij-skiem ścierają się po raz pierwszy z Mongołami. Pobici przez nich w pobliżu Astrachania, chronią się za Don. Uciekając przed natarciem Mongołów, wchodzą wreszcie na ziemie ruskie. Chan kumański Kuthen (Kotjak czyli Kutjan) zwrócił

Pest-Pilis-Solt, ziemia, na której Władysław J węg, osadził pogromionych Kumauów w końcu XI w. (ob. Kumanowie). Dziś na obszarze K-i miasta znaczniejsze: Kalocsa, Feligy-Haza,

Kecze!, Maisa, Malas. —2) Wielka (Nagy K.) na północ i wschód od Małej, w komitacie Jesz-Nagy Kńn-Szolnok; powstała z ponownego o-siedlania się Kutnanów w XIII w.; aż do nowego kształtowania się państwa węgierskiego (od r. 1867) tworzyła wraz z obszarem osiedlenia Jazygów, o wiele tu dawniejszycli jeszcze od Kumano w. —O bwód Jazygów, wyodrębniony z całości król. węgierskiego, po obu brzegach Cisy, z przewagą na lewym, z miastami: Jasz-Bereny (7 mil od Pesztu na wschód),

J.-Apathi, J.-Kiser, J.-Ladany, Kun-Madarasz,

Kńn-Hegyes Karczag, Kis-Uj-Szallas, Szent (św.)

Miklós, Kun-Sz. Marton; miała swego kapitana zwierzchniego, a pod nim powiatowych; od XIII w. korzystała też z praw odrębnych, zwyczajowych, potwierdzonych ostatecznie w r.

1745, których poznanie rzucić może światło szacowne na etnologiczne właściwości tego ludu, obejmowanego wraz z niezliczo-nemi prawie innemi przez starożytność ogólną nazwą scytyjskich, przez nowoczesność—turań-skich. Prawdopodobnie, jak przez Połowców, a stąd i przez rdzennie mongolsko-turecki odłam kozaków Niżu, tak przez K-ów ciągnie się nić współrodowości jeszcze od Scytów, Sko-lotów Herodota i Saków, znanych z dziejów Assyryi i Babylonii.    s-

Kumanowie, także, ale mniej właściwie,

Komanowie, plemię pochodzenia turańskiego, zwane przez Bizantynów Uzami, przez pokrewnych Madiarów—Kunami (Kuni) lub Bi-s e n a in i, przez Słowian wschodnich-Poło w-cauii, która to nazwa jednak nie samych tylko K-ów obejmuje. K. już w pierwszej połowie IX wieku koczują pomiędzy Wołgą i Uralem (Jaikiem), później przechodzą za Don, ponad Dońcem nadają nazwę swą stepom przed-kaukazkim, w sojuszu z Chazarami wypierają Pieczyngów z ich koczowisk i rozpościerają się na południe, w stepy piaszczyste na pobrze-żach rzeki Kumy (ob.). Jeżeli nie od tej rzeki, to od wyrazu K u m=p i a s e k, pustynia piaszczysta, wzięli nazwę swoistą, może na całe wieki przed pojawieniem się w Europie.

Wiadomości o K. z tych czasów, gdy jeszcze koczowali nad Wołgą, podaje cesarz Konstanty Porfyrogennetos. Był to lud dziki, żywiący się mlekiem, serem i mięsem końskiem. Składali oddziały jeźdźców, odzianych w skóry cwcze, z ogolonemi głowami. Uzbrojenie ich stanowiły łuki i strzały; byli doskonałymi jeźdźcami, każdy posiadał po kilka koni, które zmieniał w pochodzie. Do przepraw przez rzeki K-wie uży- się do Mścisława halickiego o pomoc. Ten zwo-wałi lekkich łódek, które wozili ze sobą. Gwał- łał radę kniaziów, którzy przyrzekli pomoc, townością natarcia usiłowali pozyskać przewa- a posłów mongolskich, ofiarowujących im

pokój za cenę odstąpienia od K-ów, jak głosi podanie kronikarskie - stracić kazali. W r. 1224 ruszyli książęta ruscy wespół z K-ini na Mongołów. Według kronik ruskich w bitwie nad rz. Kałką (1224) K. nagłą ucieczką spowodować mieli straszną klęskę Rusi. W r. 1237 w walce z Batuchanem Kuthen ponosi klęskę nad Donem. By uchronić się od zupełnej zagłady,

K. opuszczają swe siedziby na wschodzie, i prą się na zachód. Pozostali połączyli się z Mongołami i weszli w skład późniejszej Ordy Nogajskiej na Krymie, gdzie długo przechowywały się ślady ich mowy. Pewna część K-ów schroniła się ńa półwysep Bałkański, służąc różnym panom. Znajdowali się i w służbie Bizancyuin, osiedlając się w Tracyi, Macedonii i Małej A-zyi. Głównie jednak K. łączą się z Bułgarami; starszyzna ich wchodzi w ściślejsze związki ze szlachtą bułgarską; w okresie od r. 1280 — 1323 na tronie bułgarskim zasiada nawet dynastya Terterydów, pochodź, kumańskiego. Siedliskiem ich była obecna Dobrudża. Wiele nazw miejscowości w Bulgaryi wschodniej wskazuje swe pochodzenie kumańskie. Sam Kuthen wraz z większością K-ów, do których przyłączyli się K-wie wołoscy i mołdawscy w ogólnej liczbie 40 tysięcy głów, udaje się do Beli IV węgierskiego, prosząc o przyjęcie do Węgier i obiecując ochrzcić się wraz z ludem. Bela przyjął K-ów, chcąc mieć w nich pomoc i oporę w walce z magnatami, i wydzielił im siedliska ponad Cisą, z obu brzegów, w t. zw. później Wielkiej Kum ani i. Wpuszczeni do Węgier nie chcieli porzucać koczowniczego trybu życia i dawali się ludności we znaki ustawicznemi grabieżami. Bela polecił Madiarom rozdzielić między sobą K-ów i pilnować ich nawrócenia na chrześciaństwo. K-wie, przywykli do niezależności, stawili opór. Zobopólna uiechęć rosła. Gdy Bela ogłosił pospolite ruszenie przeciw nadciągającej nawale mongolskiej, magnaci, zamiast stawić się zbrojnie, poczęli rozsiewać pogłoski, że K. zamierzają wraz z Rusią podbić Węgry. Król, widząc nadciągające niebezpieczeństwo, ukrył Kuthena wraz z rodziną i starszyzną kumariską w swym pałacu. Gdy następnie Węgry w walce z Mongołami ponosić zaczęli klęski, rozeszła się wieść, że Mongołowie są przebranymi Kumanami: tłum otoczył pałac królewski; nie czekając pozwolenia gromada zbrojnych Węgrów i Niemców wtargnęła do środka, zamordowała Kuthena, jego rodzinę i starszyznę kumańską i ucięte ich głowy wyrzuciła przez okno na uciechę pospólstwa. Rozdrażnieni zabójstwem Kuthena K-e odmówili pomocy królowi i sami rozpoczęli krwawy odwet na Węgrach. Przyłączyli się do nich Mongołowie (Kron. Kotońska), Zabijano każdego spotkanego Węgra. Paląc i niszcząc wszystko, K. pociągnęli do Bulgaryi. Po ustąpieniu Mongołów, Bela, pragnąc zasiedlić kraj spustoszony, przywołuje K-ów. Syna swego Stefana żeni z kumanką Elżbietą, córką zamordowanego chana Kuthena, i mianuje go księciem Sty-

ryi. Gdy następnie pomiędzy Belą i Stefanem na tle nierównego podziału ziem pomiędzy synów powstały rozterki, Bela skłania K-ów do rokoszu przeciw Stefanowi (r. 1267). Syn Stefana i Elżbiety Kumanki, Ładysław IV, przezwany „Kumanem", pod wpływem matki chowany, upodobał sobie obyczaje K-ów i przebywał często w ich obozie, czas spędzając na wszeteczeństwie z kumankaini. Korzystając ze względów, jakie im okazywał król, K-wie trwali dalej w pogaństwie i koczownic-twie, rozbijali i palili dokoła, gwałcili kobiety. Wdał się w te sprawy papież Mikołaj III i skłonił Ładysława do poprawy. Ze swej strony K-e przyrzekli legatowi papieskiemu przyjęcie reli-gii chrześciańskiej i zaniechanie życia koczowniczego, zastrzegając jedynie zachowanie niektórych dawnych zwyczajów. Tegoż roku 1279 Ładysław wydał tzw. „Constitutio de Curna-nia", przyznającą K-om prawa na równi z Węgrami. Gdy jednak K-wie obietnicy przyjęcia chrześciaństwa nie wypełniali, król pod naciskiem kuryi rzymskiej zobowiązał się zmusić ich do tego. K-e, jeśli nie wszyscy, to w wielkiej masie, niechcąc porzucać dawnej religii i obyczajów, pod wodzą Ol d amur a, zabrawszy żony, dzieci i trzody, pociągnęli do Mołdawii, aby połączyć się z resztą pobratymców i Tatarami nogajskimi. Ładysław nie chciał się pozbyć swych koczowników i udał się za nimi w pogoń, posiłkowany przez Albrechta austrya-ckiego. Pod Szegedynem w pobliżu jeziora Hook przyszło do zbrojnego spotkania. K. zostali pokonani i zmuszeni do powrotu. Pozbywszy się legata papieskiego, Ładysław powrócił do Ku-manów i żył otwarcie z nałożnicą Eduą Kumanką, zamknąwszy żonę, Izabelę Neapolitań-ską, w klasztorze. K-wie, widząc znów poparcie króla, ani chcieli myśleć o chrześciaństwie, w poniewierce mając duchowieństwo katolickie. Wobec takiego postępowania Ładysława i K-w papież ogłasza w r. 1287 przeciw nim krucya-tę. Lecz K-wie nie dopuścili krzyżowców do granic państwa, zyskując tern u króla wielkie u-znanie. Ładysław złożył rządy w ręce palaty-na Mizse, muzułmanina, a sam udał się do ko-czowisk kumańskich. Tam w r. 1290 został zabity przez morderców, nasłanych przez porzuconą nałożnicę Eduę. Dopiero w połowie XIV w., zapanowania Ludwika I, K-wie przyjęli chrze-ściaństwo i porzucili sposób życia koczow. Dziś są zmadiaryzowani zupełnie.—Literatura: Gajsler J. F. „Dzieje Węgier w zarysie" (t. I Warsz. 1898); Gołubowskij „Pieczeniegi, Torki i Połowcy do naszestwija Tatar" („Kijew. Uniw. Izwjestija" 1883); Jirećek „Einige Bemerkungen iiber die Ueberreste der Petschenegen u. Ku-manen“ („Vestnik kr. ces. spoi. nauk" 1889); HuufaWy „Ethographie v. Ungarn" (Budapeszt

1877); Blau „Ueber die Nationalitat u. Spra-

In. n.

ka j a

Kumaron C₈H₆o C₆H

jest składową

A J. G

\CH=CH

jest Slaktonem kwasu o. kumarowego (ortooksy-

cynamonowego) CSH₄<^CH=CH C00H) z któ.

rego acetylowej pochodnej tworzy się przy o-grzewaaiu. K. jest dość rozpowszechniona w świecie roślinnym: znajduje się w większej ilości w strąkach tonki, w Asperula odorata L., w Melilotus officinalis L., w rucie i innych roślinach, w daktylach i t. d. Tworzy się przy ogrzewaniu aldehydu salicylowego z octanem sodu i bezwodnikiem kwasu octowego (za pomocą ważnej reakcyi Perkina, w danym wypadku po raz pierwszy zastosowanej, K-ę można też otrzymać z wyciągu alkoholowego strąków tonki. Krystalizuje się ona w bezbarwnych jedwabistych igłach o zapachu przyjemnym, ma smak gorzki chłodzący, rozpuszcza się łatwo w gorącej wodzie alkoholu i eterze. K. topi się przy 67°C, wrze przy 290°, lecz ulatnia się już przy znacznie niższej temperaturze; K. wykazuje reakcyę obojętną, pod wpływem ługów daje sole kwasu kumarowego (znajdującego się również w niekt. roślinach). Przez redukcyę ortęcią sodową otrzymuje się z K-y kwas inelilo- | towy C₉Hl0O₃, także wchodzący w skład pewnych J gii podług zasad Wernera¹* (2 toiny, Wilno roślin, a przy topieniu z KOH dający kwas sa-    1825—26); „Zasady geognozyi podług Werne-

licylowy i octowy. K. jest cennym materya-    ra“ (1827); „Rys system, nauki o skamieniałem do wyrobu perfum i essencyi wonnych,    łościach** (Wilno 1826; przekład rozdz. wstępne-

Użyta wewnętrznie w znacznej ilości wywiera    go do Mineralogii Leonarda Gartnera i Koppa

ona podobno działanie narkotyczne. A-T-G*    [Frankfurt n. M. 1817J); „Cukrownictwo euro-

Kumas Konstanty, uczony i pisarz no-    pejskie** (Warsz. 1836); przy współudziale St.

wogrecki (* 1777 w Laryssie w Tessalii —f    Górskiego, prof. Akad. Med., Cliir. opracował 3-to-

w Tryeście w maju 1836). Kształcił się w Wie-    mową „Zoologię*¹ (Wilno 1836—37). W lat. 1826 —

che der Kumaneu“ (Zeitschrift d. Deutsche Morgenland. Gesellschaft. 1876, Bd. 23).

Kumaon, okr. w Ind. wschodnich, ob' K am a o n.

Kumara, bóstwo indyjskie, ob. Kartti-/0-CH

*\CH/

częścią ciężkiej smoły węglowej i może też być otrzymany z kumary ny (ob.) przez szereg reakcyi (bromowanie i działanie alkoholicznego ługu na utworzony dwubroinek, względnie bromek kumaryny), a także z a oksychlorostyrolu. K. jest bezbarwnym, cięższym od wody płynem, zastyga przy—18°, a wrze przy 169°; jest łatwo lotny z parą wodną, a pod wpływem kwasów mineralnych polimeryzuje się, dając przy-tem rodzaj żywicy (t. zw. kumaronowej), podobnej do szelaku i znajdującej zastosowanie do wyrobu lakierów. Zdaje się, że K. odgrywa znaczną rolę przy tworzeniu się wyższych węglowodorów w smole węglowej, ogrzewany bowiem z węglowodorami aromatycznemi, daje bardziej złożone w ęglowodory np. z benzolem (C₆H₆) fenantren C₁₄H₁₀.

Kumaryna (Kamfora tonki)

/ O — CO

C₉H₆0₂ — CeH₄

dniu, był J809 r. dyrektorem gimnazyumw Smyrnie, następnie wykładał w szkole wyższej w Kuruczesme matematykę, filozofię i autorów starogreckicb. W r. 1815 wrócił do gimnazy-uin w Smyrnie. Po wybuchu powstania greckiego w r, 1821 wyjechał do Tryestu, gdzie objął kierownictwo szkoły greckiej. K. należał do rzędu uczonych, których typ już w XVIII w. zanikał, a był bardzo rozpowszechniony w XVII, do tzw. polihistorów, którzy jednocześnie uprawiali z powodzeniem kilka gałęzi wiedzy. Za główną jego pracę uchodzi dwuna-sto-tomowa Historya Powszechna (1826 — 32). x"y Kumassi (Kumaso, ang. C o o m a s s i e), stolica (i rezydencya) królestwa Aszanti (ob.) w Afryce zach., położona na skale granitowej. M-sto ma 6 km. obwodu, szerokie, drzewami wysadzone ulice, w pośrodku plac targowy, na którym co tydzień odbywają się licznie uczęszczane jarmarki, a który służy także jako miejsce przeglądów wojskowych, miejsce kaźni i jako giełda; angielska stacya misyjna; 80 000 m-ców. O kilometr leży święte przedmieście Bantama; pałac królewski, wzniesiony tutaj przez budowniczych holenderskich, został zniszczony przez Anglików (pod wodzą Wolseley’a) w r. 1874 wraz z całem miastem, które jednak szybko się odbudowało.    Hr-

Kumberlandya ob. Cumberland. Kumbhakonam (ang. Cambaeonam lub Combaconum), miasto w obwodzie Tandżor ang.-ind. prezyd. Madraskiej, w delcie rz. Kaweri; 60 000 m-ców. Wspaniałe starożytne budowle, ozdobione oryginalną stukateryą, wyobrażającą postacie ludzkie i zwierzęce. Miasto posiada ważuość historyczną jako stolica starożytnej dynastyi hinduskiej Szola. Kr-Kumbryjskie albo kumberlandzkie góry w Anglii, ob. Cumbrian Mountains. Kumejska Sybilla, ob. Sybille.

Kumelski Norbert Alfons (* 1802 na Ukrainie — f 1853 w Warszawie), wielce zasłużony popularyzator nauk przyrodniczych i technicznych na Litwie. Po ukończeniu wydziału matem.-przyrodniczego uniwers. w Wilnie, w stopniu magistra, w r. 1826 objął zastępczo przy tymże uniw. katedrę technologii. Wydelegowany za granicę dla wyższych stu-dyów, za powrotem zastał uniwersytet zwinięty i resztę życia dokonał w Warszawie na stanowisku sekretarza i tłómacza przy Kom. Rząd. Sprawiedliwości, oraz redaktora ,,Gaz. Rządo-wej“. Większe prace: „Krótki wykład mineralo-

J. o.

z. w.

Cz. St.

Kummer Ernest Edward, znakomity ma- Assini. tematyk niemiecki (* 29 stycz. 1810 r. w Żarach (Sorau) na Śląsku —f 14 maja 1893 w Berlinie), studyował w Halli teologię, następnie matematykę. W r. 1831 został nauczycielem w Żarach, 1832 w Lignicy, w 1842 prof. uniwersytetu we Wrocławiu, 1855 w Berlinie, gdzie zarazem wykładał i w akademii wojskowej; w 1863 r. Akad. berlińska powołała go na stałego sekretarza. W pamiętnikach Akad. berlińskiej oraz w czasopismach Crellego i Lionville’a ogłosił znaczną liczbę rozpraw. Po- władza kościelna uznaje za niezbędne rozwa-dał dwa nowe dowody prawa wzajemności I żyć tę sprawę na trzecim soborze laterańskim,

wierzchnia falista Fresnela.

Hr.

28gorliwie zasilał „Uziemi. Wileński". Szczegółowy spis jego artykułów (przeszło 60) podał J. Bieliński („Stan nauk matem, za czasów wszechnicy Wileń.“ w „Pracach mat. fiz.“ TI, i osobno). Inne rzeczy K-go drukowane u Estr. „Bibl. I XIX st.“.    A Ł-

Kumerdej Błażej, badacz języków i pisarz słowieński (* 1738 w Biedzie w Krainie — f 1805 r.j. Z Japlem dokonał przekładu Nowego Testamentu (Lubiana 1784—86, wyd. 2-e 1800—4). W rękopisie zostawił gramatykę języków słowiańskich (1793); „Versuch iiber die Krainsche Rechtschreibung“ (1779); Słownik słowieńsko-niem ; „Alphabetarium carniolicum“ i inne.

Kumingtonit, minerał, do grupy amfibolu należący, w Cummington (Massachusetts) tworzy szare lub brunatne, jedwabiście połyskujące promieniste skupienia z kwarcem; jedno-skośny metakrzemiau żelazowo-magnezowy (Fe,Mg) Si0₃, zbliżony do antofilitu.

Kumir, lud, ob. Krumir,

Kumka (Bombinator igneus), gatunek ziemnowodnych (Amphibia) z rodziny Bombinnto-rulae. Skóra brodawkowata; język cienki, zupełnie prawie przyrosły; zęby podniebienne ułożone w dwie małe grupy; źrenica pod postacią trójkątnej, prostopadłej szczeliny, palce kończyn przeduich wolne, tylnych zaś połączone błoną pławną. Strona grzbietowa brudno oliwkowo-szara lub brunatna z czarnemi plamami; strona bruszna pomarańczowo-żółta z czarnemi lub błękitnawemi plamami, albo odwrotnie czarno-błękitna z pomarańczowemi plamami; błona pławna u samców lepiej rozwinięta niż u samic; oprócz tego na pierwszym, drugim i trzecim palcu kończyn przednich, na przedramieniu oraz na drugim i trzecim palcu kończyn tylnych istnieją czarne narośla; samica bez wspomnianych narośli; długość ciała 4 cm. Gatunek pospolity u nas, zamieszkuje nadto Niemcy, Danię, płd. Szwecyę, Holandyę, Francy?, Węgry, płn. Włochy i Czarnogórze. K. najczęściej przebywa w wodzie (wody stojące lub bieżące), a tylko w jesieni od czasu do czasu wychodzi na ląd; rozmnaża się w czerwcu; w październiku wraca do zimowych kryjówek. Żywi się owadami i robakami; wydaje dźwięki charakterystyczne „ku-wu“.

(ogłoszone też osobno w r. 1862). Dowiódł, w szczególnym przypadku dla n=b, twierdzenia Fermata o nierozwiązalności przez liczby całkowite równania xn-\-yn—Badał liczby zespolone wyższe, które przedstawiał w postaci liczb algebraicznych całkowitych n-go stopnia względem pierwiastków pierwotnych równania xa=\. Zajmował się ogólnemi i szczególnemi algebraicznemi pękami promieni. Wreszcie rozważał niektóre szczególne powierzchnie, z których jedna nazwę jego otrzymała: jest to powierzchnia 4-go st. o 16 punktach węzłowych i 16 osobliwych płaszczyznach stycznych, przecinających ją według przecięć stożkowych; pierwszą wiadomość o niej podał w r. 1864, poczem wielu matematyków poświęcało jej swą uwagę; nieco zbliżoną do niej jest po-

A. Ł.

Kummera powierzchnia, ob. Kum mer

Ernest Edward.

Kumo (Kumoelf, Ko k e n m iienj o ki), jedna z głównych rzek Finlandyi, wpadających do zatoki Botnickiej, mająca ważne znaczenie ekonomiczne. Systemat jej obejmuje 35 759 km. z ludnością około 300 000 ludzi; w syste-macie tym są 3 miasta i jedno miasteczko; z górą 600 różnych fabryk i zakładów przemysłowych, tartaków itp. korzysta z siły jej wody dla swych motorów. W górnej i dolnej części systematu istnieje nawigacya parowców i żaglowców, a także znaczny spław drzewa. Długość głównej gałęzi systematu—395 km. K. bierze początek z jezior Nasi-jarvi i Pyhii-jarvi w lanie Abo-Bjorneborg. Główny dopływ (lewy) Loimi-joki. Szerokość rzeki wynosi miejscami przeszło 300 m., głębokość 12—20 stóp; bieg bardzo szybki i w wielu miejscach rzeka nie zamarza nawet podczas największych mrozów. W dalszym biegu obfity połów łososi i szum-bungów.

Kumtapoh (K i n t a m p o h, Q u a m t a p o h), miasto w Afryce zacli., należące do sfery interesów kolonii angielskiej Wybrzeża Złotego, 120 km.od Kumassi; 15 000 m-ców (w czasie wielkich wypraw karawanowych liczba ludności dochodzi do 40 000); dawniej był tu wysoko rozwinięty handel kością słoniową, dziś orzechami kola i niewolnikami. Przez K. idą dwie ważne drogi handlowe: do Kumassi i do

Hr.

Kumulacya beneficyów, — łączenie kilku beueficyów w jednych rękach —była przedmiotem wielu uchwał kościelnych. Już od w. V we Fraucyi i Hiszpanii daje się zauważyć dążenie do zagarniania kilku beneficyów przez jedną osobę, mimo że władze kościelne stale oświadczały się przeciwko temu. Po rozwiązaniu spółżycia w kolegiatach katedralnych i kapitulnych zło rośnie i w XII wieku w Anglii i Francyi przybiera takie rozmiary, że

60

Wielka En cykl. Illuttr. Ser. I Tom LXI. Zesz. 32Sa

Głową partyi Bikelas

zwołanym w r. 1179 za papieża Aleksandra III. Postanowiono wówczas, że nikt nie może na przyszłość dwu beneficyów zajmować pod grozą kary zarówno dla otrzymującego nowe beneficyum, jako też dla udzielającego je, o-raz zalecono biskupom skłonić posiadających liczne beneficya do wybrania jednego z nich, chyba że są tak małe, iż nie mógłby się kapłan z jednego utrzymać. Uchwały te nie znalazły jednak zastosowania. Próżno Lucyusz III a następnie dbały o karność i ład w kościele Innocenty III starał się je przeprowadzić w życie. Na odbytym w r. 1215 czwartym soborze laterańskim zadecydowano, że nikt nie może w jednym i tyinsamym kościele zajmować kilku urzędów i godności, oraz, że przez samo objęcie nowego beneficyum traci się już dawniejsze; wobec czego kollator winien je w ciągu 3 miesięcy obsadzić; w wyjątkowych tylko razach, gdy chodzi o osoby specyalnie godne lub uczone, przyznano papieżowi prawo udzielania dyspensy, pozwalającej posiadać więcej niż jedno beneficyum. Postanowienia z r. 1215 nie odniosły pożądanego skutku. Próżno sobory partykularne uchwały te w XIII i XIV w. obostrzały, a legaci papiescy przyłączali swe głosy do ich postanowień: złemu tamy nie umiano położyć, a papieże, nadużywając prawa dyspensy, sami się do złego przyczyniali.— W XVI w. Jan XXII wystąpił nanowo przeciwko skupianiu beneficyów w rękach jednostek. Dekret jego z r. 1317 głosi, że wszjscy posiadający na mocy dyspensy kilka beneficyów winni w ciągu miesiąca zrzec się ich i wybrać sobie zpośród nich jedno, obok którego mogą mieć jeszcze jedno niepołączone z duszpasterstwem; ci zaś, którzy bez dyspensy posiadają kilka beneficyów, mają zatrzymać ostatnio objęte; postanowienia te wszakże nie odnosiły się do kardynałów i potomków rodzin królewskich.; rezultatów i one nie dały. Benedykt XII (1334 — 1342), Innocenty VI (1352 — 1362) oraz Urban V (1362— 1370) starali się kumulacye beneficyów ograniczyć, ale było to niemożliwe bez zakreślenia ram dyspensom papieskim. Na soborze konstancyjskim poruszono sprawę dyspens papieskich, ale do uchwał ogólniejszego znaczenia nie doszło, jedynie w konkordacie z Anglią zobowiązał się papież trzymać zasad IV soboru laterańskiego. Pozatem wszystko szło po staremu. Dopiero na Soborze Trydenckim w r. 1547 wydano u-chwałę, dotyczącą łączenia godności biskupich oraz postanowiono trzymać się owych zasad. W r. 1563 sprawa wypłynęła znowu i rozstrzygnięto ją zgodnie z zapatrywaniem Soboru Chalcedońskiego, że żaden duchowny, choćby nawet kardynał, więcej beneficyów niż jedno posiadać nie powinien; wyjątkowo tylko, gdyby jedno beneficyum na utrzymanie nie wystarczało, może otrzymać drugie, niewymagające o-sobistego w niem przebywania. Sykstus V prze-

pisy, dotyczące kardynałów złagodził w tym duchu, że raz nazawsze udzielił tym dostojnikom dyspensy na obejmowanie kilku beneficyów w razie, gdy nie stoi ha przeszkodzie obowiązek rezydencyi w beneficyum oraz pierwszeństwo biskupa. W Polsce usiłowano obchodzić uchwały trydenckie w ten sposób, że biskup przenoszony do innej dyecezyi starał się jaknajdłużej przy poprzedniein biskupstwie u-trzymywać celem pobierania zeń dochodów; przeciwko temu występował w r. 1625 Urban VIII. Uchwały Soboru Trydenckiego były nicią przewodnią przy regulowaniu stosunków późniejszych w sprawie łączenia urzędów i beneficyów kościelnych.—Phillips Jerzy „Kirchen-recht“ (Regensburg 1869); Hinschius Paul „System des katholischen Kirchenrechts“ (T.III; Berlin 1883). Por. Interkalarne fundusz e.st E •

Kumulec, Kumuł u sieci, ob. Niewód.

Kumunduros (Komunduros) Aleksander, mąż stanu grecki (* 1814—f 1883). Po ukończeniu wydziału prawnego w uniw. ateńskim został adwokatem w Messenii. W r. 1850 wszedł do parlamentu i wkrótce zasłynął jako wybitny mówca. W r. 1855 prezes izby sądowej, później kilkakrotnie minister skarbu. Po przewrocie 1862 r., w którym brał żywy udział, K. został członkiem pierwszego ministeryum rewolucyjnego, później wszedł do ministeryum Kanarisa, a w r. 1865 utworzył własny gabi-binet; następnie, uznany za głowę stronnictwa panhelleńskiego, kilkakrotnie był premierem. W czasie ostatniego swego ministeryum (1880 — 82) zdołał przeprowadzić przyłączenie Tessalii oraz części Epiru do Grecyi. po śmierci K-a został Delianis. — Por. „Coumoundouros" (Montpellier 1884).

Kumy (gr. KÓJM], łac. ’Cnmae), najstarsza osada grecka w dawnej Italii (Kampania), założona podobno w r. 1050 przed Chr. przez jońskie miasta Chalkis i Eretria (na wyspie Eubei), pierwotnie na wyspie Iscliia, wkrótce przeniesiona na wzgóize przeciwległego lądu stałego; szybko doszła do bogactwa i potęgi, założyła własne miasto portowe, Dikaearchia, później Puteoli zwane, posiadała własną flotę. K. są miastem macierzystem dzisiejszego Neapolu (ob. Neapolis). W r. 524 przed Chr. K. odparły napady Etrusków i ich sojuszników; około r. 500 dały pomoc Latynom przeciw Etruskom; w r. 474, acz osłabione już niesnaskami wewnętrznemi, złamały ostatecznie, wsparte flotą syrakuzańską, potęgę Etrusków. Około r. 421 K. są już w ręku Samnitów; w r. 334 tworzą municypium (ob.) rzymskie z ogra-niczonem prawem obywatelstwa; za Augusta zostają kolonią rzymską, nigdy już jednak nie dochodzą do dawnej świetności; w r. 1203 burzą doszczętnie miasto Neapolitańczycy. Zachowały się dotąd szczątki obwarowań i świą-tyń, między innemi t. zw. grób Sy bi 11 i (ob.); w skale akropolu znajdowała się wielka sztu-

'czna jaskinia, w której niegdyś Sybilla Ku- i tarniący z powodu zawartego w uim kwasu mejska udzielała swych proroczych odpowiedzi; jaskinię tę zniszczył Narses, oblegając K.

węglowego, a pozostawia po sobie na języku smak zbliżony do smaku migdałów słodkich. W Polsce K., nazywany niegdyś komizem, znany jest od kilku stuleci, gdyż wspominają o nim już pisarze z wieków XVI i XVII, między innemi Mikołaj Rey i Gwagnin, ale używany nie był u nas nigdy i wymieniany bywa tylko jako napój tatarski. Natomiast Litwa pogańska raczyła się nim, a podczas obrzędów religijnych spijano go z dodatkiem krwi końskiej, nazywając napój taki mlekiem czarnem. Ponieważ koczownicy Tatarzy i Kirgizi podczas zimy, wskutek niedostatku i pożywienia marnego, zazwyczaj chudną, z nastaniem zaś pory ciepłej, gdy zaczną żywić się K-em, szybko nabierają znów tuszy i wyglądu zdrowego, zwróciło to uwagę lekarzów rossyjskich, więc zaczęli latem na stepy wysyłać różnych ludzi osłabionych, zwłaszcza zaś suchotników, zalecając im używanie obfite K-u, a wyniki otrzymywali wcale pomyślne. Następstwem tego było założenie w Moskwie lecznicy kumysowej, gdzie taksamo mnóstwo osób chorych osiągało pokrzepienie i wzmożenie sił i zdrowia, a to zarazem dowiodło, że K. rzeczywiście był czynnikiem pomagającym, nie zaś powietrze stepowe, jak mniemali inni. U nas o K-e jako o środku lekarskim zaczął pisać A. Przy stański (ob.). Lekarz ten, skazany w r. 1863 na wygnanie do Troicka w gu-bernii orenburskiej, poznał się tam naocznie z zaletami K-u i pierwszą pracę swą o nim ogłosił w wydawanym wówczas w Warszawie „Tygodniku lekarskim" (r. 1865 nr. 25); gdy w r. 1869 powrócił z wygnania, rozpisał się obszerniej o nowym tym środku w „Klinice" (r. 1869 t. IV, str. 378 — 381 i 394-400), zalecając gorliwie stosowanie go. On też przyczynił się do tego głównie, że w Warszawie powstał pierwszy w kraju zakład wyrabiający K., który się też pomału zaczął rozpowszechniać, a dziś z powodzeniem stosowany bywa w różnych miejscowościach leczniczych naszych, między innemi zwłaszcza w Sławu-cie (ob.). Trudności pewne w stosowaniu K-u nastręcza u nas nagromadzenie dostatecznej do wyrobu jego ilości mleka kobylego; dlatego też K. wypierany l?ywa bardzo często przez podobny do niego kefi r (ob.), wyrabiany z mleka krowiego. Później dopiero niż u nas zaczęto stosować K. w Niemczech, Austryi i Fran-cyi, gdzie przysposabiany bywa z mleka oślic, zmieszanego pół na pół z mlekiem krowiem. W Niemczech i w Austryi do wyrobu brane bywa także mleko kozie, z dodaniem krowiego, jednakże dobroć i skuteczność wytworów tych nie dorównywa K-wi przygotowanemu z czystego mleka klaczy. Lekarz rossyjski Postni-kow, posiadający doświadczenie w tym względzie, tak K, przyrządzać uczy: miesza się 225 gramów mąki jaglanej z 115 gr. słodu zmie-

Jlr.

Z Kum rozpowszechnił się w Italii kult Apol-lina i Demetery.

Kumykowie, lud pochodzenia turkomańskie-go z Dagestanu (na płn. od Derbentu wzdłuż

m.    Kaspijskiego), oraz w okr. Tereckim. Niektórzy uważają ich za potomków Kamaków, o których wspomina Ptolemeusz, Klaproth zaś za szczątki dawnych Chazarów; Vambery mniema, iż już około w. VIII zajęli obszary dzisiejsze.

L. K.

Wchłonęli w siebie liczne obce żywioły. Już w r. 1559 dynasta Agim poddał się Rossyi, ale dopiero w początkach w. XVIII ostatecznie zostali podbici. Wtedy w r. 1722 podczas wyprawy Piotra V na Persyę, zburzono ich stolicę Endery. W w. XVII było tu ognisko handlu pomiędzy Krymem o Persyą. Rolnicy i hodowcy, należą K. do liczby bardziej pokojowych ludów Kaukazu.

Kumys, jest to mleko kobyle, mniej lub więcej skisłe, w którem cukier (w niem zawarty) przez kisienie rozłożony został na wyskok i kwas węglowy. .lako środek spożywczy, oraz jako napój upajający K. od bardzo dawna bywa wyrabiany przez ludy koczownicze, w dzisiejszej Rossyi europejskiej, południowej i południowo-wschodniej, oraz Rossyi azyatyckiej.

Kirgizi i Tatarzy, koczujący po stepach krain tych, latem żywią się nieomal wyłącznie K-em świeżo sporządzonym, znajdującym się w stanie kisienia dopiero rozpoczynającego się, zawierającym zaledwo 1% wyskoku. Po staniu dłuż-szem cukier nieomal całkowicie zamienia się w K-e na wyskok, a wtedy K. zawiera go 3 do 4% i staje się upajającym taksamo jak piwo mocy średniej. Koczownicy z K-u takiego zapomocą przekraplania wyrabiają sobie rodzaj wódki (arnka) mętnej, niesmacznej i dla powonienia naszego przykrej, przez nich jednak spijanej chętnie. Wódkę tę przepaliwszy powtórnie, otrzymuje się t. zw. arze₀ znacznie mocniejszą i w smaku nieco znośniejszą. Kirgizi mleko klaczy świeżo udojone wlewają do bukłaków ze skóry końskiej, w dymie owędzonej, albo też do naczyń drewnianych, wielkich i płaskich, dodając, jako zaczynu, i trochę ciasta, ugniecionego z mąki i miodu, ale dorzucając w tymże celu także rzeczy innych, zupełnie zbytecznych, lub nawet wstrętnych, jak

n.    p. skrawków skóry końskiej, monet miedzianych, zaśniedziałych i t. p. Mleko to trzymają w miejscu ciepłem, nakryte szmatą wojłokową i mieszają w przerwach pewnych.

Już po dwu dniach K. może być użyty jako pokarm; aby go zamienić na napój odurzający potrzeba czasu znacznie dłuższego. W cieple przemiana ta następuje prędzej, w chłodzie powolniej. K. jest cieczą rzadką, białą jak mleko, zapach ma kwaskowy, przypominający woń koniom właściwą, smak jego jest przyjemny, i lonego i z takąż ilością miodu, ugniata się z tego ciasto, które wstawia się do pieca ciepłego, tam pozostawać powinno tak długo aż zacznie rosnąć; wtedy należy je wyjąć, zawinąć w płatek muślinowy i wrzucić do litra mleka kobylego świeżego, które powinno posiadać ciepłotę takąsamą jak ciasto.

ifora) z rodziny łasicowatych (Mustelidae) (ob.). Wszystkie gatunki do tego rodzaju należące są zwierzętami niewielkiemi, zgrabnemi, o smukłem wydłużonem ciele, krótkich odnóżach, zaopatrzonych w 5, o nieruchomych pazurach, palców; K-y chodzą, opierając się na palcach (palcochodne, palcobieżne); pazury na palcach niewielkie, zaostrzone, co daje możność wdrapywania się na drzewa i chodzenia po nich. Uzębienie podług wzoru: i (siekacze) %; c (kły) ¹/₁ m (trzonowe, wśród których odróżniamy zęby szczerbowe (przednie), ząb tnący i zęby sęczkowane % ³/₃ 1¹/₂:¹/a; ostatni górny ząb trzonowy (sęczkowauy) niewielki, ząb tnący (dens lacerans) górny z sęczkiem. K-y maj?,, futro delikatne i puszyste, takiż puszysty i długi ogon (długość ogona = mn. więcej ¹/2 dł. ciała); gruczoły przyodbytowe, wydzielające ciecz cuchnącą, istnieją u wszystkich gatunków. K-y są wybitnemi drapieżcami; niszczą wiele zwierząt ciepłokrwistych, szczególniej ptaków, gdyż odżywiają się ich krwią, niezawsze używając na pokarm mięsa [o innych cechach budowy i trybu życia, ob. Ł a s i c o w a t ej. Z gatunków przedewszystkiem wymienić należy kunę leśną (tu mak, Mustela martes). K. leśna posiada sierść lśniącą brunatnawo-żółtawą; wełna przy skórze żółtawo-szara, wyżej zlekka rdzawo-żółta; koło piersi plama żółto-czerwona-wa; w uzębieniu, jako cecha systematyczna, górny ząb tnący na brzegu zewnętrznym tej-samej długości, jaką jest szerokość górnego (sęczkowanego) trzonowego, teu ostatni zaś zaokrąglony na brzegu zewnętrznym. Dł. ciała =48 cm. dł. ogona 24 cm. K-y leśne rozpowszechnione są w Europie i Azyi Zachodniej; żyją w lasach; ukrywają się w drzewach dziu-plastych; na K-y chętnie polują ze względu na znaczne szkody, j akie te zwierzęta w yrządzaj ą, j ak również dla cennego futerka; przy polowaniu używa się przeważnie różnorodnych potrzasków. Okres rui u kua leśnych trwa w styczniu i lutym.

drugi stanowi kuna domowa—Mustela fotna. szaro-brunatna; wełna biaława, plama koło piersi biała (nieco mniejsza od odpowiedniej żółtej plamy kuny leśnej), długość górnego zęba tnącego na brzegu zewnętrznym większa od szerokości górnego (sęczkowanego) trzonowego; ten zaś na brzegu zewnętrznym wycięty tokowato (cecha systematyczna). Dł. ciała 46 cm., dł. ogona—24. Europa i Azya Zachód. K. domowa żyje w pobliżu siedlisk ludzkich wśród kamieni, starych murów i t. p.; tępi zawzięcie ptactwo i jaja. Futro tego gatunku jest mniej cenne. Z innych gatunków opisywanego rodzaju należy wymienić sobola (Mustela zibellina) i kunę kanadyjską {M. canadensis).

Kuna, herb polski. Na tarczy w polu złotem—kuna ukoronowana w przepasce złotej, trzymająca w łapach jabłko błękitne z krzy-

Gdy po czasie pewnym w płynie tym dostrzega się oznaki pierwsze kisienia, należy ciasto wyjąć, mleko wymieszać należycie i następnie pozostawić w spokoju w miejscu ciepłem, aż się na powierzchni jego zaczną ukazywać bańki (kwas węglowy). W sposób ten otrzymuje się zaczyn, który dodany w ilości niewielkiej do mleka innego zamienia je na K. W lecznictwie używany bywa przeważnie K. świeży, dwudniowy, zawierający średnio, oprócz przeważającej w nim wody (-f-90%): 1.65% wyskoku, 2.05% tłuszczu, 2.2% cukru mlecznego,

1.15% kwasu mlecznego, 1.12% ciał białkowatych, 0.28% soli i 0.785 kwasu węglowego.

Samica rodzi 3—5 małych. Gatunek

za-

St. M.

Dr J. P.

W K-e starszym zawartość wyskoku dojść może do 4%, ilość cukru znika nieomal zupełnie, przybywa mu też kwasu węglowego. K. dwudniowy ściąga się w butelki, które należy zatykać bardzo szczelnie i trzymać na lodzie, aby przez to powstrzymać kisienie dalsze; lecz długo ich tak przechowywać nie można bez zmiany, więc zużywać je trzeba szybko. Na początku leczenia chorzy wypijają dziennie po 2 do 3 szklanek i stopniowo dochodzą do 4 butelek na dzień, a wtedy posilanie się innemi pokarmami stałemi staje się nieomal całkiem zbytecznem. Leczenie trwać zwykło 4 do 6 tygodni, po tym czasie skutki bywają zazwyczaj wyraźnie widoczne. Chorzy wynędzniali nabierają sił i wyglądu lepszego i tuszy, i czują się też prawie zawsze znacznie zdrowszymi. K. w znaczeniu ścisłem wyrazu tego nie jest bynajmniej lekiem, gdyż wprost nie wpływa wcale na sprawy chorobne, ale zasługuje na uznanie jako środek odżywczy wyborny, wzmacniający ustrój i przyczyniający się pośrednio do wzmożenia sił i uodpornienia ustroju, a przez to właśnie wpływa bardzo dodatnio na polepszenie zdrowia. K. zalecany bywa głównie suchotnikom, ale z pożytkiem równie wielkim stosować go można także w postaciach różnych bezkrwisto-ści, w charłactwie powstałem wskutek cierpień przewlekłych przewodu pokarmowego, w osłabieniu ogólnem z powodów różnych powstać mogącem i w wielu innych przypadłościach, zarówno u dorosłych jak u dzieci.—Por. Stahl-berga, założyciela pierwszego zakładu kumysowego w Moskwie „Der Kumys, seine physio-logischen und therapeutischen Wirkungen" (Petersburg 1869) i tegoż „Gesammelte Vortrage iiber den Kumys“ (Lipsk 1873), a także Stan-gego „Ueber Kumyskuren“ (w Ziemssena „Handbuch der Therapie" t. I, Lipsk 1883).

Kuna, Mustela. Kuny stanowią rodzaj zwierząt ssących drapieżnych (Mammalia    Carni- żem złotym. Nad hełmem w koronie ..szlache-

D.

w. w. w.

M Han

Ked.

ckiej pół kuny z jabłkiem, jak na tarczy. U-żywany przez możną rodzinę kaszubską Prze-

w.

Fig. 84. Kuna (herb).

bendowskich, z której Jan Jerzy, podskarbi w. k.. otrzymał w r. 1711, tytuł hrabiowski św. państwa rzymskiego.—Z r ó dł a: Niesiecki, Kosiński; Siebmacher IV, 14, 15.

Kuna, skóra zwierzęcia, w Wiekach Średnich na Rusi przedstawiała jednostkę monetarną obiegową. De Chaudoir w swej ewalu-acyi futer na dieńgi, określa wartość K-y na 2 dieńgi.

Kuna (kara). Nazwa K. stosowana do zawias, obręczy i t. d. w technice ludu polskiego. K-ą nazywa się więc duży wygięty wrzeciądz do przychwytywauia drąga u wrót, obłąk u wrót w stodole, żelazo zakrzywione, w którem obracają się czopy wrót itd. Między innerni K-ą nazywano także wrzeciądz żelazny przy słupie drewnianym lub drzwiach kościelnych, służący do przymykania winowajców, skazanych na karę K-y przez czas zgromadzenia się ludu na nabożeństwo. Głównie karano K-ą parobków i dziewczyny za rozpustę; wyrok wydawał dziedzic, proboszcz, wójt, sołtys lub gromada. Na Kujawach (Kolberg „Kujawy" I, 40) dziewkę za rozpustę lub kradzież oprowadzał dziad kościelny, opasaną powrósłem lub powrozem, naokoło cmentarza kościelnego, a potem przywiązywano ją do K-y lub wsadzano do kostnicy (prowadzono ją niekiedy przez wieś; musiała do krzyża jechać na miotle i tam padać plackiem i modlić się o przebaczenie). Winowajczynię przymykano do K-y za szyję lub rękę na cały czas nabożeństwa dla ukarania wstydem, bo bólu to nie pociągało żadnego. Tam, gdzie nie było takiego wrzeciądza, stawiano winowajcę na cmentarzu kościelnym z rękoma podniesio-nemi do góry i opartemi na dwóch skrzyżowanych wysokich miotłach. Słowem K. w życiu wiejskiem spełniała zadania pręgierza (ob), który istniał tylko w miastach, np. w Poznaniu. Trudno dociec jaki jest stosunek nazwy wrze-ciądza i w dalszym ciągu kary zarówno do siebie (nie jest rzeczą wykluczoną; że nazwa kary jest wcześniejsza, zastosowania zaś nazwy do wrzeciądzy późniejsze) jak i do nazwy zwierzęcia. Gloger „Enc. Staropol.⁴' II 118 podaje rysunek K-y kościelnej w Czerwińsku, gdzie ma ona kształt głowy zwierzęcej (może kuny!), do niej zaś łańcuchem przywiązywano winowajcę. Możliwa, że K-ą nazywano pierwotnie praetium Puellae (ob. Kun i ca), a na dziewczynę, która utraciła dziewiczość i pozbawiła temsamem rodzinę tego dochodu przy swem zamążpójściu, nakładano karę, zwaną przez szyderstwo także kuną albo kunicą. L- K.

Kuna (prawo zwycz.), był to słup drewniany z wrzeciądzem żelaznym czyli szyną wygiętą do zamknięcia człowieka za szyję, zazwyczaj mieściła się przy kościele (pręgierz zaś na rynku). Na siedzenie w K-e skazywali ci wszyscy, którzy mieli władzę sądową nad kmieciem: więc proboszcz, pan wsi, zgromadzenie gospodarzy, sołtys, wreszcie—jako instytucya prawdziwie sądownicza- sądy wiejskie (rugowe). Gdy kara siedzenia w gąsiorze (ob. wart. Kłoda o gąsiorze) zastępowała kary cielesne lub pieniężne (grzywny), np. w sprawach o nienależyte odbywanie robocizny dworskiej, siedzenie w K-e odgrywa rolę kary dodatkowej, bezczeszczącej. W Kasinie np. za zamierzenie się na matkę skazano chłopa na 6 plag, oraz na siedzenie w K-e przez dwie niedziele. Wo-góle kara ta, w czystej formie nakładana przeważnie przez proboszcza, spadała za przestępstwa przeciwko moralności: za stosunki nieślubne, pracowanie w święta lub niedziele, picie gorzałki zrana w święto, nieposzauowanie rodziców, spory w małżeństwie, zły przykład dawany dzieciom, wreszcie za rozpustę. Chętnie na kobiety, skłonne do kłótni i swarów, używano tego rodzaju kary, ale tylko w tym wypadku, jeżeli swary nie przekraczały pewnych granic spółżycia sąsiedzkiego: w przeciwnym razie stosowano kary surowsze. Siedzenie w Kłodzie (ob.), K-e lub gąsiorze ma charakter pokuty publicznej; z czasem przetwarza się w niższy rodzaj kar, stosowanych po wsiach.

Kunasie wicz Stanisław, archeolog zamieszkały we Lwowie (* 1.842—f 1879). Wydał: ,,Kilka słów o Rocznikach dla archeologów i o wydawcy tychże St. Krzyżanowskim" (Lwów 1872); ,,0 wykopaliskach, popielnicach, łzawni-cach i starych pieniądzach" (popularna gawęda, w „Chacie", oraz odb. Lwów 1872);    ,,0

wykopaliskach Józefpolskich" („Strzecha" VI; także odb. 1873); „Przechadzki archeol. po Lwowie" (Lwów I 1873, II 1874, II i III 1876); „Eustachy hr. Tyszkiewicz" (wspomnienie pośmiertne 1874); „Pogadanki o tłómaczach poetów polskich⁴' (Lwów 1878); „Lwów w r. 18094< (w „Ruchu liter." i odb. 1878, 1890). Nadto wiele pomniejszych rzeczy.

s. r.

Si Dri.

K. A

H r.

Knnatt St anisł a w, prawnik polski (* r. 1799 w Micheliszkaeh w Maryampolskiem—f w Paryżu 1866).Szkoły kończył w Sejnach i w Warszawie. Po ukończeniu wydziału prawnego w Uniwersytecie Warszawskim wysłany został na przedsta wienie prof. Skarbka kosztem rządu (w r. 1820) do Niemiec, Francyi. Holandyi, Anglii, Szwaj-caryi i Włoch, gdzie w ciągu trzech lat miał przygotować się do objęcia katedry nauk administracyjnych w uniwersytecie warszawskim. Po powrocie wypracował do spółki ze Skarbkiem program nauk na oddziale administracyjnym. Jednak Komisya rządowa (26 maja 1823) zezwoliła, aby K. „użyty był w oddziale administracyjnym tylko do wykładania nauki handlowej tudzież statystyki". Wykłady swoje rozpoczął w półroczu 1823/4. Oba przedmioty wykładał stosownie do wskazań nauki współczesnej i sądząc z programatu ogłoszonego przez B i e 1 i ń s k i e g o—wykładów lepszych nie było nigdzie w Europie ówczesnej. Zadania statystyki rozumiał jako wykazywanie stanu cywi-lizacyi i zamożności narodu, a nadto przyczyn, których ten stan jest skutkiem. W wykładzie swoim stosował opis porównawczy, rozpatrywał bowiem wszystkie znane sobie narody i ludy, rozpoczynając przegląd od narodów stojących na najniższym stopniu kultury i przechodząc do wyższych. Obok zajęć w uniwersytecie K. pełnił jeszcze obowiązki referenta w Banku Polskim. Po d. 29 listopada był podpułkownikiem gwardyi honorowej, utworzonej przy osobie dyktatora przez młodzież akademicką. Po wcieleniu tej „gwardyi" do różnych pułków K. został referendarzem Rady Stanu. Po upadku powstania emigrował do Paryża, gdzie z Plichtą i Bronikowskim wydawał pismo „Feniks" (godło: „Jeśli was już pochłonąć mają, sprawcie przynajmniej, aby was strawić nie mogli"). Od r. 1834—37 łącznie z Bronikowskim a do 1840 r. sam jeden był redaktorem „Kroniki Emigracyi Polskiej". Z pośród prac ogłaszanych w różnych pismach emigracyjnych wyróżnić należy: „O absorbowaniu państw mniejszych przez państwa większe"; „Rzecz o bilansie handlowym"; „Prawo wirtemberskie oznaczające sposób wynagrodzenia ze skarbu publicznego za straty wynikające ze zniesienia poddaństwa w 1818 r."; „Rzecz o opiece rządu nad ubóstwem, jako ma-teryał do nauki administracyjnej"; ,,0 związku małżeńskim ze stanowiska prawodawczego"; „O prawie własności"; ,,0 zasadach administracyi publicznej we Francyi"; O podatkach duchowieństwa angielskiego"; „O Chinach pod względem rządu, religii, familii, nauk". „O szkołach politycznych we Francyi (Bonald, de Maistre, Lamennais, Eckstein, Ballanche, Saint-Simon, Chateaubriand)"; „O organizacyi szkół wyższych we Francyi"; „Obraz ogólny ekonomii politycznej, właściwe pole jej badań i natura jej prawd, jej środki, pomoce i stycz-

nośó z innerni gałęziami wiadomości ludzkich";

O metodzie wykładania ekonomii politycznej";

O skutkach augielskich praw zbożowych". Tłómaczył Mac-Cullocha „Zasady ekonomii politycznej". K. wykładał w Hotelu Lambert język polski, historyę i literaturę polską od założenia instytutu aż do śmierci. Zmarł w Paryżu, w szpitalu St. Denis, w maju r. 1866. Programy „nauki handlowej" i „statystyki" podał dr. Bieliński w pracy: „Wydział prawa i administracyi królewskiego Uniwersytetu warszawskiego" (1817 — 1831), drukowanej w ^Gazecie sądowej warszawskiej" w r. 1906, str. 602 i nst. Życiorys w ,,Roczniku Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu" za r. 1866 str. 340.

Kunaksa, gr. Koova£a, łac. Cunaxa, mała miejscowość w ziemi babilońskiej, w pobliżu Eufratu, w odległości 500 stadyów ( = ok. 90 kilometrów) od Babylonu, w okolicy dzisiejszego Pelujak leżąca, wsławiona bitwą, którą tutaj d. 5 wrześ. w r. 401 przed Chr. stoczył C y r u s (ob.) młodszy z bratem swym Artakser-ksesem II Mnemonem, król. perskim. Cyrus poległ na placu boju. Wojska barbarzyńskie, pozbawione wodza, pierzchły z pobojowiska, a tylko hufce greckie, któremi K 1 e a r c h o s (ob.) dowodził, odparły mężnie perskie zastę py, naprzeciw nim stojące. Przez Tyssaferne-sa podłym podstępem zwiedzeni, zmuszeni byli Grecy pośród niesłychanych niebezpieczeństw cofnąć się z Górnej Azyi na wybrzeże m. Czarnego. Odwrót ów opisał Ksenofon jako uczestnik i przewódca w „Anabasis", nie wspominając wszakże na żadnem miejscu nazwy K.—Por. Plutarchus, Artax. 8.

Klinawari, nazwa grupy (sześciu) narzeczy z rodziny językowej tybeto-birmańskiej. Ludność (10 000) mówiąca terni gwarami zamieszkuje wąwozy śród śnieżnych szczytów Himalajów poza Setledżem na terytoryum Busahir-skiego radży, lennika prow. Pendżabu; wyznaje religię buddyjską. W głównej świątyni miejscowej znajduje się cenny księgozbiór tekstów buddyj. po tybetańsku. Jedno z tych narzeczy, Tibarskad czyli Bunan, wykazuje cechy nieznanego pochodzenia; jest to prawdopodobnie szczątek mowy dawnej ludności tubylczej. K. znane jest z prac Cunninghama, Gerarda, Jaeschke’go, Lathama.—Por. Cust „A Sketch of the Modern Languages of the East Indies“ (Londyn 1878).

Kunbum, słynny klasztor buddyjski w prow. chińskiej Kansu, obwodzie Sining; przed powstaniem mahometan, którzy w latach 1872 i 1874 klasztor zdobyli, liczył 7000 kapłanów (lama), obecnie liczy ich 2000. Istniejąca tu zdawiendawna wyższa szkoła ściąga licznych słuchaczy, zaś uroczystości religijne tysiące pielgrzymów.

Kuncewicz Jozafat, św., arcybiskup poło-cki (zarazem witebski i mścisławski) w 1. 1617

—1623 (* we Włodzimierzu wołyńskim 1580 — f 1623). K. pochodzi z rodziny mieszczańskiej, o której niema prawie żadnych dalszych wiadomości (Heraldycy polscy przypisują K-owi pochodzenie szlacheckie; Okolski mieni go szlachcicem herbu Łabędź, Niesiecki—herbu Róża; o-baj się mylą). Na chrzcie wziął imię Jana, które następnie, wstąpiwszy do zakonu, zmienił na Jozafata. Początkowe nauki otrzymał w mieście rodzinnem, poczem oddany był do kupca Popowicza w Wilnie. Tutaj uczęszczał do unickiej cerkwi św. Trójcy oraz zaznajomił się z zakonnikami przy tej cerkwi. Największy wpływ atoli wywarli nań grek Piotr Arka-dyusz, rektor kollegium greckiego, i jezuici, profesorzy akademii wileńskiej: Wal. Fabrycy i Grzeg. Grużewski. Prywatnie uzupełniali oni wykształcenie K-a i niewątpliwie skierowali go na drogę służby kościelnej, znajdując w nim odpowiednie zalety. Porzucił tedy K. w r. 1604 kupiectwo i został zakonnikiem przy cerkwi św. Trójcy w Wilnie (u Bazylianów), dokąd ściągnął także Welamina Rutskiego (ob.), późniejszego metropolitę kijowskiego. Rutski został już przedtem archimandrytą zakonu przy wspomnianej cerkwi, a to głównie za sprawą K-a, który spostrzegł, że dotychczasowy archi-mandryta (Sienczyłło) dąży do oderwania cerkwi i zakonu od unii. Otrzymawszy w r. 1609 święcenia kapłańskie, zaczął K. oddziaływać przez konfesyonał i kazalnicę, pracując w kierunku pozyskania scliizmatyków dla unii. Jakkolwiek wyższem wykształceniem się nie odznaczał, przecież był natchnionym mówcą i porywał masy. Zabłysnął też wkrótce jako mi-syonarz unii, schizmatycy przezwali go ,,du-szochwatem“. Sam dla siebie ostry i surowy, umiał łagodnemi środkami i sposobami oddziaływać na ludzi, nawet jego osobie nieprzychylnych. Klasztor przy cerkwi św. Trójcy zapełnił się rychło ściągniętemi przez K-a kandydatami, których ponadto w Byteniu i Żyrowicach, świeżych fundacyach klasztornych (r. 1613), poumieszczał. Te zasługi wyniosły go w r. 1614 na archimandryę przy cerkwi św. Trójcy w Wilnie, na której-to godności nie zaprzestał popierać gorliwie unii i podnosić swojej pieczy powierzonych klasztorów. Wtedy też podjął śmiały zamiar odwiedzenia Ławry pieczerskiej w Kijowie, chcąc wybadać stosunki i umożliwić wjazd do Kijowa metropolicie Rutskiemu. Zamiar ten spełnił—wywołało to ogromne wrażenie na schizmatyków. Powróciwszy do Wilna pozyskał dla unii: Mich. Druckiego-Sokoliń-skiego, w~dę połockiego, i Teodora Skumina Tyszkiewicza, w-dę nowogrodzkiego. W r. 1617 uzyskał K. koadjutoryę arey-bstwa połockiego za zezwoleniem królewskiem i w tymsamyin roku, po śm. arcyb. Gedeona Brolnickiego, objął rządy metropolitalne w Połocku, przyjęty przychylnie przez ludność także w Witebsku i Mści-sławiu. Jako apostoł unii podnosił cerkwie, regulował nabożeństwa, usuwał złych kapłanów, ponadto zajął się gorliwie wydobywaniem majątków cerkiewnych i klasztornych z rąk osób świeckich, odbierając je na drodze sądowej tak w Połocku, jak w Mohylewie, Mścisławiu i Witebsku. Wystąpił przeciw księżom dwużeńcom, jednych zawieszając w urzędowaniu, innych wydalając z posad. Zreformował życie w zepsutych klasztorach męzkich i żeńskich— organizował coroczne synody duchowieństwa w celu podniesienia moralnego i teologicznego księży. ,,Reguły błog. Jozafata dla kapłanów11 są jego dziełem, wydanem przez O. Contieri. (Vita di S. Giosaphat—Roma 1867). Zakazał duchowieństwu stawać przed sądami świeckie-mi, nie dopuszczał budowania cerkwi i obsadzania tychże księżmi bez swego zezwolenia. Apostołowania unii nie zaprzestał, wdawał się w dysputy z dyzunitami, wygłaszał kazania, zalecał odpowiednią lekturę (książka Leona Kreu-zy: ,,Obrona jedności cerkiewnej¹¹ Wilno r. 1617, mylnie przypisywana K-wi). W ten sposób wielką część Białorusi pociągnął do unii. Jedynie Mohylew pozostał oporny i nie wpuścił K-a w mury miasta. Lew Sapieha, kanclerz litew., z rozkazania królewskiego uśmierzył bunt, karząc śmiercią przewódzców 22 marca 1619 i nakazując do 6 niedziel poddanie się arcybiskupowi. Dopiero z końcem tego roku zdołał arcbp osiągnąć wpływ na miasto. Wtedy już jednak rozpoczął się punkt zwrotny w powodzeniu K-a. Patryarcha jerozolimski Teofau, wracając z Moskwy, wstąpił do Kijowa i za namową Sahajdacznego Konaszewicza nominował nowe osoby na miejsca zajmowane przez b-pów unickich. Przeciw K-i stanął uzurpator Melecy Smotrycki (ob.), mianowany przez Teofana arc-bpem połockim — rozpoczął on wojnę podjazdową w podburzających odezwach przeciw K-owi w Połocku. Agitatorzy, szczególnie bliżej nieznany zakonnik Sylwester, rozszerzali między ludem oszczerstwa na K-go, radząc wyrzucenie go z dyecezyi. Witebsk, Mohylew i Orsza rychło zostały podniecone, mniej zdziałała agitacya w samym Połocku. Głównym zarzutem przeciwników było, to, że K. sprzyja obrządkowi łacińskiemu i unitów na łacin-ników pragnie zamienić. Obrony przeciw temu ruchowi szukał K. na sejmie warszawskim z r. 1621, ale jej nie znalazł, nawet u senatorów i b-pów katolickich. B-pi zniechęceni byli do unii, senatorzy obawiali się rozruchów, niebezpiecznych dla ich latifundyów, w tych stronach położonych. Jedynie nuncyusz pap. Diotallevi i król wzięli w opiekę K-a przeciw intruzowi, sejm odłożył sprawę na rok przyszły, na następny sejm. Ośmieliło to schizmatyków, którzy obecnie w spisku z Turcyą rozpoczynają gwałty na unitach. Nie dopuścił do nich w Połocku K., powróciwszy z Warszawy, ale za to w Witebsku, dokąd zbiegł agitator Sylwester, odebrano cerkwie unitom i niektó-

Źródła: „Excerptum ex

Ab Kł.

Hr.

Hr.

L. j

ryeb księży wyrzucono, opowiadając się z posłuszeństwem Smotryckiemu. Osobista inter-wencya K-a w Witebsku, Mohylewie i Orszy nic nie pomogła. Udał się tedy K. z prośbą o pomoc do kanclerza lit., Lwa Sapiehy i do króla- pierwszy, acz zresztą przyjazny K-u, ostro napomniał arcyb-pa, aby unię łagodnie przeprowadzał, drugi wydał dekret odsądzający Smotryckiego od władzy metropolitalnej. Przy ogłoszeniu dekretu w Połocku i Witebsku był obecny sam K. i już wtedy mógł się przekonać o wzburzeniu schizmatyków, znalazł się bowiem w niebezpieczeństwie utraty życia w Witebsku, gdzie innym razem zbili schizina-tycy sługi i kapłanów biskupa, oraz złupili skarbiec kościelny. Przez dwa lata następne nie ustawał K. w dochodzeniu swych praw i podnoszeniu na duchu unitów—ale katastrofa się zbliżała. Kiedy Witebsk ponownie w r. 1623 odsądzał K-a od władzy, wyjechał on dla podtrzymania swego stanowiska do tego miasta i w ciągu 14 dni swego pobytu usiłował skupić koło siebie unitów; tymczasem wzburzenie schizmatyków wzrastało: postanowiono zgładzić K-a ze świata. Jakoż d. 12 listop. 1623 r. uderzeniem siekierą w głowę pozbawiono go życia we własnem mieszkaniu, kiedy stanął w obronie swych sług. - Ciało wywleczono do Dniepru po 6 dniach znalezione zostało i pochowane w katedrze witebskiej, skąd je później przewieziono do Białej w województ. podlaskiem. Kościół katolicki wcześnie ocenił zasługi K-a, zaliczając go w poczet błogosławionych (za pap. Urbana VIII w r. 1643), wreszcie w liczbę świętych w r. 1867.    K., apostoł i męczennik

unii, inaczej przez katolickich niż akatolickich historyków jest oceniany; na życiu jego jednak nie dopatrzono się żadnej plamy. W bibliotece publicz. w Wilnie znajdują się rękopisy kazań i inn. K-a.

Commissione Generali in causa canonisationis B. Josaphat" (Rękopis ks. Szymańskiego, znajdujący się w zbiorach Tow. przyj. nauk poznańskiego); Susza J. „Cursus vitae et certamen mar-tyrii B. Josaphat K. archiep. poloc.“ (Paryż

1865); Kojałowicz M, „Josafat Kuncewicz (1579 — 1623)“; ,,Izistoriji Litowskoj cerkownoj uniji“ (,,Praw. obozr.“ 1861); Kulczynskij O. „Żyzneopi-sanie Josaphata K-a etc" (Lwów 1868), Guepin Al. „Saint Josaphat Archeveque de Polock, martyr de 1’unite catholiąue et 1’eglise grecąue unie en Pologne“, vol I — II, Poitiers 1874 (jestto jedna z najlepszych książek o K-u, przyswojona naszej literaturze przez Kalinkę ,,Żywot Jozafata K-a“ (Lwów 1885); Likowski ks. „Unia brzeska" (Poznań 1896) str. 332 — 382; A. Pichler „Gescli. der kirchlichen Trennung“ (Monach. 1865 T. II. str. 108 — 111).

Kunczang. miasto w prow. chińskiej Kansu, nad rz. Hoei-ho (dopł. rz. Huang-ho), u podnóża gór Minszan, otoczone potężneini murami z olbrzymią bramą - wieżą wjazdową; 5 000 m-ców.

Kundt August, fizyk niemiecki (* 1839 — f 1894). W r. 1866 habilitował się jako docent w Berlinie; 1868 profesor fizyki w politechnice ziiryskiej, 1869 w Wurzburgu, 1871 w Strasburgu, 1888 w Berlinie. Prace naukowe K-a dotyczą różnych działów fizyki; jedna z pierwszych prac (1867 — 68), która otworzyła nową drogę dla badań, dotyczy określenia prędkości głosu w gazach i ciałach stałych (przy pomocy rurek szklanych, w których próchno, tworząc wewnątrz rurek fale stojące, układało się prawidłowo [figury K-a]); drugą ważną pracą K-a było zbadanie anomalnego rozszczepiania światła (przy pomocy t. zw. krzyżujących się pryzmatów); ogólną uwagę fizyków zwróciły na siebie doświadczenia K-a nad rozpościeranie mi się elektryczności na powierzchni kryształów; cenne są prace jego omagnetycz-nem skręceniu płaszczyzny polary-zacyi światła w metalach (żelazo, nikiel, kobalt), o skazili kach załamania metali, o wewnętrznem tarciu gazów, o ich przewodnictwie ciepła i in. IIr-Kunduriotis Kazaros, patryota grecki, ob. Kondurioti s.

Kunduz (Kundus), kraina w płn.-wscli. Afganistanie, między Chulmem a Badachszanem; ciągnie się od Amu-Daryi do odgałęzień gór Hindu-Kusz; obszar 25 000 kim; 400 000 m-ców, rolniczych (uprawa ryżu) Tadżyków i koczujących Uzbeków; kraina bagnista i b. niezdrowa. Główna osada tejże nazwy, położona przy ważnej drodze z Balch i Chulm do Faizabad, jest nędzną wioską, liczącą około 600 chat ziemnych i 1 500 m-ców.

Kundzicz Jan Nepomucen, kaznodzieja uniwersytetu wileńskiego. Studyował nauki moralne w Wilnie 1817 — 1820 i otrzymał stopień magistra teologii, następnie był przy kościele św. Jana mansyonarzem i kaznodzieją. Znane w druku dwie przemowy do studentów: „Kazanie o obowiązkach młodzieży przybywającej na nauki“ („Dzieje dobroczynności" 1824 nr. 11); „Kazanie o celu człowieka, miane na zaczęcie lekcyi w Uniw." (Wilno 1825). Nadto K. pisał poezye, przeważnie ody, które napotykamy w czasopismach, m. in.: „Potop" — „Dzieje dobrocz." 1823) oraz osobno: „Na śmierć Aleksandra 1“ (Wilno 1826); „Z przyczyny traktatu między Ces. Ros. a Portą Ot-tomańską w Adryanópolu zawartego" (Wilno 1830).

Kundzicz Tadeusz (* 1747 r. — f 15 stycznia 1829), profesor Akad. wileń. i biskup sufragan trocki. Do nauk sposobił się w Grodnie, a następnie wstąpił do zakonu jezuitów i słuchał nauk w Wilnie, gdzie też otrzymał stopień d-ra filozofii. Nauczał w Collegium

nobilium jezuitów wileńskich. Po skasowaniu    to wprawdzie tylko sponsalia de futuro w myśl

tego zakonu K. sekularyzował się i został pro-    obowiązującego podówczas prawa kanonicznego,

fesorem matematyki w Szkole Głów. litew.    tembardziej, że i Bolesław miał dopiero 13 lat

Jego programata wykładów matematyki stoso-    życia, ale już w tym roku K. została przywie-

wanej były bardzo dobrze napisane; Jundziłł,    zioną do Polski i na dworze męża swego, a ra-

przeciwnie, podaje, iżK. był słabym i wielce nie-    czej jego matki Grzymisławy, się wychowywa-

dbałym profesorem. Lubił intrygi, oraz, nie ba-    ła. Małżeństwo to przyszło do skutku za radą

cząc na swój stan, oddawał się uciechom świa-    b-pa krakowskiego Wisława i starszej siostry

towym. Przy nowej ustawie 1803 r. otrzymał    Bolesława, Salomei, królowej halickiej. Matką

emeryturę, choć, jako profesor wysłużony, brał    K-dy, zwanej przez górali karpackich także

nadal udział w posiedzeniach senatu i nie za-    Kingą, była Marya, córka Teodora Laskarysa,

ces. bizantyjskiego, a siostrą bł. Jolanta-Helena, żona Bolesława Pobożnego, ks. kaliskiego. Jak na owe czasy wniosła ona mężowi ogromny posag, bo 40 tysięcy grzywien, i, jak opowiada legenda, sól węgierską, którą właśnie w tych czasach zaczęto wydobywać w Bochni i Wieliczce. (Już Naruszewicz wykazał błędność legendy o pierścieniu rzuconym przez K-dę do szybu na Węgrzech, a w Bochni jakoby odnalezionego przez górników w bryle soli cudownym sposobem). Ale sól znano w Polsce znacznie dawniej, płacono nawet w topkach soli podatki książęce; myli się zatem podanie opowiadające, że na skargi poselstwa polskiego, przybywającego po K-dę, ona zażądała od ojca darowania jej jednego z licznych szybów węgierskich, do którego rzuciła wówczas ów pierścień. Co najwyżej zatem mogła zą jej staraniem przez sprowadzenie górników węgierskich doznać ulepszenia eksplotacya tego przemysłu. K. weszła w ślady św. Salomei i św. Jadwigi — wiek XIII był wiekiem ascezy w Polsce. W życiu publicznem K. nie brała udziału; oddała się cała modlitwie i pracy. W czasie pierwszego napadu Tatarów uciekać musiała z mężem; schronienie znaleźli w Czerwonym Klasztorze w Pieninach i na Węgrzech. Niektórzy utrzymują, że wtedy-to, korzystając z przymusowej do Węgier ucieczki, odwiedziła ojca i wykonała ów czyn z pierścieniem. Szajnocha zaś opowiada, że dopiero w 1247 r. wybrała się K. do ojca z odwiedzinami; ojciec dla rozrywki obwoził ją po różnych okolicach swego państwa, aż przybyli ku Karpatom, w krainę Mar-marosz, słynącą z obfitych kopalń solnych. Praca tych górników zainteresowała księżniczkę, a że znała nieumiejętne wydobywanie soli w Polsce — wtedy poprosiła ojca o darowanie jej jednego z oglądanych szybów i na znak, że on jest jej własnością, rzuciła doń pierścień. W drodze powrotnej do Polski szły też za nią szeregi wozów naładowane solą i gromada górników węgierskich z tego marmaroskiego szybu. Ta opowieść Szajnochy, a raczej takainter-pretacya legendy, nie napotkała w nauce oporu. K. ogromnie zajmowała się kanonizacyą św. Stanisława, wysoko czcząc jego relikwie. W 1257 r. Bolesław Wstydliwy darował K-dzie ziemię sądecką, odwdzięczając się jej za ów piękny posag, użyty na wojnę z Tatarami w 1241 r. W Starym Sączu oboje wystawili klasztor i ko-

niechał intryg, które dawniej dobrze się dały we znaki Poczubutowi. ^ Był jednym z przeciwnych obiorowi Jana Śniadeckiego na rektora.

Zaszczycony godnościami duchownemi, w czasie nieobecności biskupa Strojnows kiego (1810—1812    r.) rządził dyecezyą wileńską.

Sknera i chciwy, przywiązany był jednak do uniwersytetu i złożył mu 100 dukatów jako nagrodę, która miała być przysądzona za najlepszą rozprawę p. u. „Dlaczego nauki fizyczne wyżej postąpiły jak moralne". Był on o-statnim z ex-jezuitów w gronie profesorów Uniw. wileń. i jako antyk, wychowaniec jeszcze Akademii jezuickiej z przed 70 lat, brał czyn- i ny udział w uroczystym obchodzie 250-letnie-go jubileuszu wszechnicy wileńskiej d. 23 czerwca 1828 r. Prac z zakresu swej specy-alności nie zostawił. Zabawiał się pisaniem wierszy, przeważnie penagiryków dla wpływowych osobistości. Płaska jego oda dla Sie-strzeńcewicza zjednała mu wysoki order. E-streicher (Bibl. II 76 i IV 435) podaje, że K. był autorem gramatyki francuskiej (Warszawa 1766. wyd. 2-e Wilno 1805 i ostatnie 1828); zważywszy datę pierwszego wydania, należy wątpić, czy 19-letni K. mógł być jej autorem.

Karbowiak („O książkach elementarnych" 1893) i Lewicki („Bibliografią druków Komisyi EduK".

1908) nie przytaczają jej wcale. — O K-m: Juu-dziłł („Pismo zbiorowe wileńskie" 1859 I 138,

II 118 — 119); tenże „Pamiętniki" (60, 64,    89,

128); Baliński M. „Dawna Akad. wil." (260,

296, 336); Bieliński J. D-r „Stan nauk matematycznych za czasów wszechnicy wileń."

(45).    L- ¹

Kunegunda św., żona ces. Henryka II, córka hr. Zygfryda luksemburskiego. Koronowana razem z mężem w r. 1002 w Paderborn jako królowa, w r. 1014 przez papieża Benedykta VIII w Rzymie jako cesarzowa. Małżeństwo było bezdzietne. Po śmierci męża osiadła w założonym przez siebie klastorze Kaufungen pod Kassel, gdzie zmarła w r. 1033. Pochowana obok męża w katedrze w Bambergu.

Hr.

Fapież Innocenty III zaliczył ją w r. 1200 w poczet „świętych".

Kunegunda ŚW. (Kinga), żona Bolesława V Wstydliwego, córka króla węgierskiego Beli IV, a wnuczka Andrzeja II (* 5 marca 1234 r., a nie w 1224 r.). Już w 5-ym roku poślubioną została Bolesławowi Wstydliwemu. Były

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. I. Tom XLI. Zesz. 328b

ściół klarysek, których sprowadzeniem i uposażeniem zajmowała się głównie K., mając zamiar w tym klasztorze szukać później schronienia. (Faktycznie fundacyę klasztoru przeprowadziła sama K., dokument fundacyjny pochodzi z r. 1280, w siedm miesięcy po śm.

pierwszy, ale pozbawiony jego uroku i świeżości: znać, że autor chce kanonizacyę K-dy przyprowadzić do skutku i Jakóba z Sienna zachęcić do zabiegów w tym kierunku. Staraniem Jana Foxa żywot Długoszowy przełożył na polski język ks. Mojecki (Kraków 1617). Kiedy się rozpoczął proces kanonizacyjny, ksie-ni klasztoru starosądeckiego zachęciła ks. M. Frankowica do napisania nowego żywota: „Wizerunek świętey doskonałości../¹ itd. (Kraków 1718), który opierał się na żywotach Stanisława i Długosza z dodaniem cudów już po Długoszu zaszłych.—Antoniewicz Karol „Żywoty świętych polskich¹¹ (Gniezno 1849); Szajnocha ,,Swr. K-da“ („Szkice hist.¹¹ t. I); Balzer „Genealogia Piastów¹¹; Bruckner A. „Literatura religijna w Polsce średniow.¹¹ t. I; Smolka i Bobrzyń-ski „Jan Długosz¹¹; Zeissberg „Polnische Ge-schichtsschreibung im Mittelalter¹¹; Kętrzyński Wojciech „Monum. Poloniae¹¹ t. IV.

Kunegunda, królowa czeska, małżonka Przemyśla Otokara II (1253 — 1278 r.); córka Rości-sława Mścisławicza, księcia halickiego, a wnuczka Beli IV, króla węgierskiego. Werner, arcybiskup moguncki, koronował nowożeńców (1262 r.). Powiła ona syna Wacława i córkę Agnieszkę. Po śmierci króla (1278 r.) przeznaczony przezeń na opiekuna małoletniego Wacława Oton, margrabia brandenburski, uwięził królową wraz z synkiem w Bezdzieżu (Bós-sig), skąd atoli K„ zostawiwszy za kratami królewicza, ratowała się ucieczką i znalazła schronienie w Opawie u pobocznego syna Otokaro-wego Mikołaja, gdzie miała oprawę. Bawiąc w Znojmie, poznała tam pana Zawiszę z Falken-steinu, którego tajemnie zaślubiła. Na zasadzie tego małżeństwa Zawisza zamierzał zająć Opawę, lecz biskup Bruno, sprowadziwszy tam syna Otokarowego Mikołaja, zniweczył ten zamiar. Na wezwanie syna Wacława udała się do Pragi, gdzie mąż jej Zawisza pozyskał zupełne zaufanie młodego króla, stając się jego doradcą. Z drugiego małżeństwa miała K. syna Jana czyli Jeszka. Umarła r. 1285.—An-nales St. Rudberti Salisburg. — Pertz „M. G. H.11 (SS. IX, 805); „Annales Otacariani¹¹ (Pert: „M. H.‘£

J. F. G.

Abraham, teolog holend., ob.

Bolesława). Jakoż po śmierci męża w 1279 r.

M. G-y.

K. osiadła w Starym Sączu. Zakonną suknię przywdziała dopiero później; parę pierwszych lat swego wdowieństwa żyła wprawdzie w klasztorze, ale utrzymywała dwór opłacany z dochodów celnych w Starym Sączu w wysokości 200 grzywien i z niedarowanych klaryskom włości sądeckiej ziemi. Budowę klasztoru rozpoczęto w 1280 r. W 1287 r. najechali znowu Polskę Tatarzy, sądeckiej ziemi groziło niebezpieczeństwo. K. i mniszki uciekać musiały ze Starego Sącza i szukać schronienia w Pieninach. Tę drugą ucieczkę przed Tatarami legenda ludowa ubarwiła cudownością, pełną pięknych, fantastycznych obrazów. Tu też, tj. w klasztorze starosądeckim, żyła K. aż do śmierci; przywdziała później suknię zakonną i została nawet ksienią. Umarła 24 lipca 1292 roku i w Starym Sączu została pochowana. K. należała do rzędu bardzo wykształconych kobiet swego czasu; umiała po łacinie i modliła się z książki.

i tu ją też naj-

Dbała bardzo i o polski język. Prof. A. Bruckner twierdzi, że pieśń „Boga-Rodzicę“, a raczej pierwsze dwie zwrotki, napisał na życzenie K-dy jej spowiednik, franciszkanin Bogufał, dla klarysek starosądeckich pierw w Polsce śpiewano. Wkrótce po śmierci zaczęto K-dę czcić jako patronkę. W 1591 r. dokonano uroczystego podniesienia jej zwłok, a na prośby Zygmunta III i b-pa krakowskiego Szyszkowskiego rozpoczęto w 1628 proces beatyfikacyjny, zakończony ostatecznie w 1690 r.

Pap. Aleksander VIII dn. 11 czerw, ogłosił beatyfikacyę K-dy, a Klemens XI, d. 31 sierpnia 1715 zatwierdził jej wybór na patronkę Polski i Litwy; wreszcie Benedykt XIII w 1725 ustanowił dzień jej święta ( w niedzielę po 24 lipca).

Najstarszy żywot św. K-dy pochodzi z r. ok.

1320; autorem jest franciszkanin Stanisław’, nieznany bliżej co do pochodzenia i konwentu.

IX 181—194).

Kunen

Żywot to pełen prostoty, wolny od tendencyi kanonizacyjnej, napisany na prośby i jako książka do czytania, służąca ku zbudowaniu zakon- Ku en en. nic starosądeckich. Najznaczniejsza i najcen- Kunene, rzeka w płd.-zach. Afryce, bierze niejsza część jego pochodzi z żywo tryskającej początek w prow. portugalskiej Angola, na krynicy podań ludowTych. Najstarszy jego rę- wyżynie Bihe (1 600 m.) na zachód od źródeł kopis pochodzi z 1401 r.; wydany zaś został rz. Kubango, płynie, przyjmując mnóstwo do-przez dr. W. Kętrzyńskiego w Bielowskiego pływów, w kierunku południowym; pod Kiteve, „Monumenta Poloniae historica¹¹ t. IV. Ży- gdzie nawet w czasie największej suszy ma wot ten przerobił Jan Długosz („Opera¹¹, t. I).    150 m. szerokości i 2 m. głębokości, tworzy

Hr

Starał się Długosz zaradzić tutaj brakowi chro- olbrzymi obszar bagnisty, następnie przyjmuje nologicznego porządku w opowiadaniu żywota znaczny dopływ Kakulovar, płynie na granicy przez owego franciszkanina Stanisława. (Ta ' posiadłości niemieckich i wlewa się do oceanu praca Długosza pochodzi z roku około 1474; po- ; Atlantyckiego. Systemat K. zajmuje 272 000 święcił ją Jakóbowi z Sienna, b-powi krakow- j km., kw. długość biegu 1 200 km. K. nie jest skiemu). Żywot to znacznie obszerniejszy niż ' spławna.

Kunersdorf, wieś w pruskiej reg. Frank- i nienawiść do cudzoziemców. Niebawem jednak furckiej, odległa o 6 km. od Frankfurtu u. O., wpływy jego na dworze bogdychana zostały pamiętna bitwą stworzoną tu d. 12 sierpnia j podkopane. W r. 1895 edykt cesarski udzielił 1759 r. przez Fryderyka II ze sprzymierzonymi Austryakami i Rosyanaini. Kiedy Rosya-nie, pobiwszy gen. Wedella (23 lip.), zajęli Frankfurt i połączyli się z Austryakami (sprzymierzeni w sile 60 000 ludzi zajęli prawy brz.

mu dymisyi ze wszystkich urzędów, podając za przyczynę to, że K. „przecenia swoje znaczenie". Wprawdzie w kilka tygodni potem książę został przywrócony do dawnych godności, ale niełaska cesarska spotyka go parokrotnie i w późniejszych latach. W r. 1874, złożony z urzędów i pozbawiony godności książęcej, przez dłuższy czas pozostaje na uboczu, aż wypadki korejskie w r. 1894 i wojna z Japończykami spowodowują ponowne powołanie go do kierowniczej roli w Tsung-li Yamenie. Wkrótce potem, na żądanie cesarzowej wdowy, obejmuje K. także przewodnictwo w Wielkiej Radzie Kiun-ki-czu (czyli rada państwowa), pracując wspólnie z Li-hung-czangiem nad naprawą państwa, wstrząśniętego przez klęskę doznaną od Japończyków. Znane jest odezwanie się K-a do angielskiego ambasadora sira Rutheforda Al-cocka w r. 1869: „Jeżeli uwolnicie nas od waszego opium I waszych misyonarzy, nie będzie więcej nieładu w Chinach". K. umarł 2 maja r. 1898. Dane biograficzne o K-u: H. A. Giles „A Chinese biographical Dictionary" (Londyn

Red.

Hr.

1898).

Odry pod Frankfurtem), — Fryderyk z 48 000 wojska przeprawił się przez Odrę i zaatakował lewe skrzydło rossyjskie; po krwawej walce Prusacy, zdobywszy szańce i baterye, zmusili Rosyau do ucieczki, ci wszakże byli jeszcze w posiadaniu kilku punktów. Mimo przedstawienia swych generałów, Fryderyk postanowił zaatakować prawe skrzydło Rossyan i w tym celu wezwał na pomoc gen. Seydlitz’a, stojącego naprzeciw gen. Laudona; ten ostatni zaś, korzystając z tego, rzucił się na zmęczonych już poprzednią walką Prusaków i zadał im ostateczną klęskę. Prusacy stracili 18 500 ludzi i prawie wszystkie działa; pod królem u-bito dwa konie; padli gen. Puttkamer i poeta Ewald Kleist. Sprzymierzeni stracili 16 700 ludzi; niezgoda nie pozwoliła im skorzystać z odniesionego zwycięstwa.—Por. Hahn: „K. am 12 August 1759“ (Berlin 1876,).

Kung-fu-tse, ob. K o n f u c y u s z.

Kungur, miasto pow. gub. permskiej, nad rz. Sylwą, założone w r. 1647, w 1662 zburzone przez Baszkirów, Tatarów i innych tubylców, później odbudowane. W dawnych czasach istniała tu forteczka, zniesiona w początku XIX w. M-ców 14 324 (1897), klasztor żeński z przytułkiem dla sierot płci żeńskiej, progimnazyum żeńskie, szkoła techuiczna. Główny ośrodek przemysłu garbarskiego i szewskiego w gub. permskiej; słynne wyrobem obuwia.

Kungurski powiat, w płd. części gub. permskiej, na zachód od grzbietu Gór Uralskich, przerżnięty przez ich odgałęzienia. Leży w sy-stemacie rz. Czusowaja, spławnej na całej przestrzeni powiatu. Wschodnia jego część, słabo zaludniona, pokryta lasami, przeważnie iglaste-mi. Ludność rolnicza znajduje więcej sprzyjające warunki w zachodniej części, i tam się głównie ześrodkowuje. Znaczne bogactwa mineralne. Grunt, gliniasto-piaszczysty, daje dobre urodzaje, wymaga obfitego unawożenia; zasiewa się żyto, jęczmień, owies, w mniejszej ilości pszenicę, kartofle, groch itd. Przemysł reprezentowany głównie przez zakłady metalurgiczne Serebrjanskij (rządowy) i Kynowskij (prywatny). Pozatem garbarnie, wyrób wojłoku, szewstwo. Przestrzeń 9 992.6 w. kw.; m-ców

Kung, książę krwi i mąż stanu chiński, syn cesarza Tao Kuang’a i brat cesarza Hsien feng’a, od którego tytuł książęcy otrzymał (*

1832—f 1898). W r. 1858 uczestniczy w ko-misyi dla sądu nad ministrem Ki-yingiem, w następnym roku zostaje członkiem urzędu kolonialnego, zarządzającego sprawami, doty-czącemi „zagranicznych barbarzyńców“. W r.

Red.

Kunibert św. (Chunebert, Hunebert) był dyakonem w Trewirze, wyświęcony na b-pa kolońskiego. W r. 627 znajdował się na synodzie w Reims. Po dymisyi ś. Arnulfa z Metz r. 628, został doradcą młodego Dagoberta I. Wspólnie z Pepinem Landen rządził Austrazyą

1860, po nieszczęśliwej dla Chińczyków wojnie ze sprzymierzonymi Francuzami i Anglikami, gdy jako zwyięzcy stanęli pod bramami Pekinu, mianowany pełnomocnikiem do rokowań pokojowych. Położenie było nader trudne i wykazane przez K-a przy tej sposobności ^ talenty dyplomatyczne nie uchroniły jego ojczyzny od upokorzeń. W odwecie za mord dokonany przez Chińczyków na więźniach europejskich, którzy w ich ręce wpadli, sprzymierzeńcy splądrowali letni pałac cesarski, spalili drugi pałac Wan-szeu-szan i zmusili K-a do otworzenia im jednej z bram Pekinu (ob. Chiny— dzieje, t. XII, str. 608). Traktat pokojowy został zawarty 24 października i zatwierdzony przez cesarza, który schronił się do letniej swej rezydencyi w Dżehol. Po wojnie w Chinach, gdy utworzono ministeryum spraw zagranicznych pod nazwą Tsung-li Yamen, K. został mianowany jego przewodniczącym. Po śmierci cesarza Hsien-Fenga, po którym tron 138 782. odziedziczył młodszy syn jego Tsung-czy, K. udaremnił intrygi i spiski partyi dworskiej, dążącej do zagarnięcia regeucyi i opieki nad nieletnim cesarzem, i stanąwszy na czele rządów, sprawował je mocną ręką, starając się osłabić rozpowszechnioną wśród Chińczyków

(Dagobert mieszkał w Neustryi) i piastował go" czyli „wielkiego" Prol.). Urodzony na Kau-wysoki swój urząd, aż do r. 633, kiedy Dago- kazie, z ojca Polaka, lekarza, i matki gruzinki, bert oddał trzechletniemu synowi swemu, Zy- nauki średnie pobierał w Tyflisie, poczem wstą-gebertowi III, koronę Austrazyi. K. wychowy- pił do petersburskiego Instytutu komunikacyi. wał młodego monarchę, który później był zali- Obdarzony temparamentem żywym, wrażliwym czony w poczet świętych. Po śmierci jego w r. i niezwykłą energią, przejął się ówczesnym ru-656 K. usunął się do swojej dyecezyi; lecz chem rewolucyjnym rossyjskim i wstąpił w sze-musiał zająć się wychowaniem Childeryka II, regi partyi „Narodnaja Wolja". W owym cza-króla Austrazyi. Umarł K. d. 12 list. 663 r. sie krzewiący się w Polsce ruch socyalistyczny i w tym dniu Kościół obchodzi jego pamiątkę, i zaczyna działać przyciągająco na Polaków, w Ros-Kunibert, ob. Kuninkpert.

syi urodzonych lub zamieszkałych, których wpływy otoczenia do rossyjskich partyi rewolucyjnych były wciągnęły. W Petersburgu K. poznaje polską młodzież socyalistyczną, zbliża się z jej częścią, pragnącą w najprędszym cza-

Kunicki Leon, powieściopisarz (* 1829 we wsi Siedliszcze na Podlasiu — f 8 stycz.

1873). Ukończywszy szkoły w Warszawie, osiadł na roli. Napisał powieści: „Dwór i dworki"

(Warsz. 1851). „Krajowe obrazki i zarysy" (t-że j sie przejść do działalności praktycznej, i bierze 1852); „Nadbużne obrazy i powiastki" (t-że 1857, [ udział w założeniu nowej orgauizacyi socyali-t. 3); „Iwanko" (t-że 1892); „Obrazki z mojego stycznej, powstałej na miejsce rozbitej areszto-sąsiedztwa" (t-że 1882);    ,,Wyjątki z kronicz- wauiami „Gminy petersburskiej" (1881). W koń-

fted.

szych utworów.

Kunicki Wacławh. Bończa, pisarz XVII w.

(* w Wielkich Kunicach w ziemi opoczyńskiej r. 1580), wychowanek akademii zam., wstąpił do stanu duchownego, wyświęcony przez Geinbi-ckiego; kanonik łowicki i proboszcz opoczyński, umarł por. 1640. Wydał w r. 1615 w Krakowie „Obraz szlachcica polskiego⁴', nic duchownego, acz duchowny, nie allegując, wszystko ,,polityka"; omawia tu po kolei głowę, tj. cnotę, oczy: bojaźń Bożą, uszy: żywa prawa wiara, nos: mądrość, język: prawda, pierś: miłość ojczyzny (przykłady polskie, bitwa pod Orszą itd.), ręka prawa: żołnierz itd. Drugiego wydania (Kraków 1645) dokonał St. Łochowski notaryusz opoczyński: idzie tu najpierw tekst łaciński (Eąues polonus etc.), potem polski; następuje Rozmowa dwu przyjaciół, Życzliwości z Prawdą, jakby nie pióra Kunickiego, o nim i jego rodzie z aktów grodzkich i ziemskich rozprawiająca; w końcu wierszem jego „Testament młodszym Kunickim na naukę zostawiony" (w maju 1640 r,); jako głowa rodu (co do wieku) uczy ich wytrwania w wierze (i oddawania dziesięciny!), aby nie utrącali gniazda ojczystego, grozi przekleństwem Bożem i wylicza jakie na Izraela spadało. Spółczesny Testament szlachcica z opoczyńskiego powiatu (druk i po rękopisach) jest odmienny zupełnie. Po raz trzeci, ale już z zatajeniem nazwiska, wyszedł „Szlachcic Polski" (pod tarczą Sobieskiego) w Krakowie u Góreckiego r. 1674.

A. lir.

Kunicki Ryszard Paweł, brat Stanisława, poseł do parłam, wiedeńskiego, lekarz we Fry-sztacie na Śląsku (* 15 kwiet. 1873 w Tyflisie). Do gimnazyum uczęszczał w Warszawie, do uniwersytetu w Warszawie i w Krakowie. Sekretarz, polskiej partyi Socyalno-demokratycz-nej na Śląsku. W parlamencie austryackim zasiada od r. 1907.

Kunicki Stanisław, socyalista polski, wybitny uczestnik partyi „Proletaryat" („stare-

T. R.

ki mojej okolicy“ (t-że 1872). prócz pomniej- cu tegoż roku przybywa z zagranicy do Warszawy Waryński (ob.) i zakłada organizacyę robotniczą pod nazwą „Proletaryat". Obie or-ganizacye, powstałe samodzielnie, po pewnym czasie zbliżają się do siebie. W styczniu r. 1883 na zjeździe w Wilnie (z udziałem Waryńskiego, Krusińskiego i K-go), następuje połączenie; program „Proletaryatu" zostaje przyjęty przez petersburszczan i stworzony organ kierowniczy pod nazwą „Komitetu Centralnego"; jednym z członków jego został K. Rzuca on teraz instytut, przez czas jakiś załatwia sprawy „Proletaryatu" w Petersburgu, na Litwie, w Rydze i zagranicą, w grudniu przeprawia przez granicę Degajewa, zabójcę Sudejkjina, w styczniu r. 1884 zakłada w Paryżu wespół z polską grupą emigrancką zagraniczny organ „Proletaryatu" — „Walkę klas", i doprowadza do skutku w ostatecznej formie umowę Komitetu Centralnego z Komitetem Wykonawczym „Naro-dnej Woli". Przeniósłszy się do Warszawy, gdzie zamieszkał za paszportem poddanego serbskiego, przez kilka miesięcy unika pościgu tropiącej go policyi i rozwija bardzo sprężystą działalność organizacyjną i agitacyjną w sferze robotniczej, starając się wprowadzić w czyn ostrzejsze sposoby walki politycznej, których wyrazem były liczne zamachy, dokonane lub przygotowywane. Aresztowany w czerwcu r. 1884, zostaje oddany wraz z 28 towarzyszami pod sąd wojenny, skazany na śmierć i stracony wraz z Bardowskim, Ossowskim i Pietrusińskim na stokach cytadeli warszawskiej w dniu 28 stycznia 1886 r.—Patrz „Wspomnienia o Kunickim i Bardowskim." („Z pola walki" Londyn

1904).

S. P

Kunic (Cu nich) Rajmund, poeta łaciński, jezuita (* 1719 w Dubrowniku— f 1794 w Rzymie), tłómaczył Idylle Teokryta, Iliadę i wiele greckch elegii i epigramatów. („Naucn.

Slovn.“).

J. F. G.

Kuniec, choroba drzew, ob. Wilcze nieć.

Kunietycka Hora, wyniosłość na prawym nad historyą myśli w Rossyi. Wydał: „Russko-brzegu Łaby (Elby). Jest tam najdawniejszy liwonskije akty 1189 — 1601“ (Petersb. 1868).I, K-zamek w Czechach, z dwiema kaplicami: św. Kunimirszis, bogini Litwy pogańskiej, ob. Katarzyny i św. Barbary. Nazwa góry i za- Lajma.

M Kr.

mku wywodzi się od wsi Kunietyce, będącej v Kunimund, król Gepidów, syn Turisun-w XIV w. własnością Kuni k a, brata Smila | da, (fwr. 567). Dwukrotuie walczył z Lon-Flaszki z Pardubic. W⁷ r. 1420 odbył się tu go b ar da mi (ob.); powodem, jak głoszą podania, tabor czyli zebranie Taborytów. Na początku było porwanie córki K-a, Rozam undy (ob.), XV w. K. H. należała do klasztoru opatowickiego, przez kr. Longobardów, Alb o i n a(ob.). W pierw-po którego spaleniu zajął górę Diwisz Borzek szej wojnie K., dzięki pomocy cesarza Justynia-z Miletinka i wybudował zamek (1420 —3), któ- na II (ob.), zwyciężył i odebrał Alboinowi pory w r. 1494 przeszedł na własność Wilhelma rwaną córkę. W drugiej wojnie Longobardowie z Pernszteinu, następnie Jana Kapouna ze Sroj- w sojuszu z Awarami (ob ), zburzyli państwo kova (1559 r.), i w końcu kr. Maksymiliana K-a; Rozamunda dostała się powtórnie w ręce (1560). W r. 1645 zamek przez gen. szwedzkie- Alboiua. Z czaszki zabitego K-a zwycięski król go Torstensona zburzony. Ces. Franciszek I Longobardów kazał zrobić sobie czarę. Biblio-rozpoczął restauracyę (1820 r.), która zanie- grafia: Pauli Diaconi Historia Longobardo-chaną została. T-stwo muzealne w Pardubicach rum“ (w ,,Monumenta Germaniae historica“ wyd. zajęło się od r. 1885 restauracyą i konserwa- Mommsen); Dahn „Longobardische Studien" cyą zamku.    J. r. o. (Lipsk 1876).

Kunigas, książę litewski, ob. Książę.    Kuninkpert (Kuni bert), król Lougo-

„    ’ ,    .    .    y bardów (ob.), syn B e r t h a r i’e g o (ob.), panował

Kumgh Jan Jerzy, kanonik    i officya*    według jed    h od 688    do 700l( wedłu in.

we Frauenburgu, administrator b-pstwa war-    nych_od 690    do 703 w    r 680 został    ół_

mińskiego (f 4 wrzes. i719). Biegły    prawnik,    rZądCą swego    ojca, który    w ten sposób    chciał

cały swój majątek zapisał szkołom    w Bruns-    zapewnić mu    tron. Jako    współrządca    pośre-

berdze na utworzenie katedry piawa kanonicz- dui> zył przy zawieraniu pokoju między Pertha-nego. Wydał: „Jus Culmense correctum una rjm a zbuntowanym księciem Trydentu, Ala-cum processu juns pro dioecesi \ armiensi chisem, z którym łączyły K-a węzły przyjaźni. (Brunsberga 1711), oraz „Ordnung f. die eim- p₀ ^mjercj Perthariego (690) tenże Alachis pod landischen Kirchenvisitationen (t-ze 1712). nieobecność K-a wiarołomnie najechał stolicę Na czesc K-a Kretzmei Marcin jezuita napisał pawię, opanował zamek królewski i kazał ob-w i. 1678 panegiryk.    wołać się królem. Iv. musiał uciekać na gra-

Kuniglis, herb polski ob. Haza.    uicę kraju, uprzednio zrzekłszy się tytułu kró-

Kunik Ernest Edward, zasłużony ba- lewskiego; oczekując pościgu Alaehisa, K. za-dacz początków Rusi (* 1814 w Lignicy—f 30 łożył warowny obóz na jednej z wysp na jeziorze stycz. 1899). Po skończeniu studyów uniwers. Como (ob.). Niebawem nadciągnął i Alachis. w Berlinie przybył w r. 1839 do Moskwy Chcąc odwrócić bitwę, K. posłał przeciwniko-i zajął się poszukiwaniami historycznemi: w r. wi wyzwanie na Sąd Boży (ob. O r d a 1 i a), któ-1844 adjunkt Akad. Nauk w dziale historyi re atoli zostało odrzucone, wobec czego roz-rossyjskiej, 1850 akademik nadzwyczajny; star- prawa orężna stała się nieuniknioną. Alachis szy- kustosz Ermitażu, główny redaktor ko- poniósł porażkę (pod Corna w pobliżu Como), misyi archeograficznej; 1876 doktor Uniw. ki- a wojsko jego ratowało się ucieczką; K. wstą-jowskiego honoris causa. Główna praca: „Die pił na tron ojcowski. Panowanie jego nie było Berufung der schwed. Rodsen durch die Fin- dla Longobardów szczęśliwe: zamieszki i bun-nen u. Slaven“ (Petersburg 1844), gdzie zasto- ty nie ustawały. Ansfryd, książę Fryulu sował metodę lingwistyczną Jak. Grimma dla (ob.), sięgnął po koronę; schwytano go w We-wykrycia tego, co Warjagowie wnieśli do kul- ronię, oślepiono i wypędzono z kraju, do Fryu-tury słowian ruskich. Z innych prac: „O sra- lu zaś posłano namiestnika królewskiego. Trud-wnjitel. izsljedowaniji sławian. i łitowskjich niej było uporać się z powstaniem w Bene-narjeczij“ (1863); „O zapiskje gotskago topar- wencie, gdzie niejaki Romuald (ob.) utwo-cha“ (1874); „Izwjestija Al-Bekri i drugjich o Sła- rzył niezależne państwo, zdobywszy kilka miast wjanacli i Rusji“ (1878, pospołu z bar. Rosę- południowo-włoskich. Na tle ustawiczuych walk nem). Wszystko w „Zapis. Akad. Nauk.“ Zwła- domowych powstał szereg legend, w których szcza duże zasługi położył na polu etnografii K. występuje już-to jako chrześciański rycerz, historycznej: „O wlijaniji irans. plemjenji na zwalczający nieprawość, już-to jako tyran, gnę-sud’by semjitjicz. narodow" (1856); „Pjeczenie- biący poddanych. O bitwie pod Corna kronikarz gji, Torkji i Połowcy“ (1888); „Ob upisaniji pisze: Przed samą bitwą pewien duchowny lon-sławians. zjemel Ibrahimom-Ibn Jakubom'¹ gobardzki prosił K-a, by zechciał zamienić (1890). Warto wymienić także rozprawę ,,Focze- z nim zbroję; przebrany za króla kleryk wziął mu Wjizantija ostajotsja zagadkoj wo wsje- udział w potyczce i zginął z ręki Alaehisa; mirnoj istoriji" (,,Zap. Ak. Nauk“ II). Pracował ów poznał fortel dopiero wtedy, gdy, odrąbaw-

szy głowę zabitego, zamierzał zatknąć ją na włóczni. Gdy następnie K. powtórnie przysłał Alachisowi wyzwanie na pojedynek, a towarzysze wyzwanego domagali się przyjęcia, Alachis miał odrzec, iż „bić się nie może, gdyż między włóczniami nieprzyjacielskiemi widzi św. Michała Archanioła, któremu niegdyś ślubował¹⁴.

sko. W r. 1875 założył fabrykę wyrobów bawełnianych do współki z Ludwikiem Meyerem. Fabryka rozwinęła się w ciągu lat kilku, stając się jednym z większych zakładów przemysłowych. W r. 1880 K., rozwiązawszy współkę dawną, wszedł w nową, z Juliuszem Heinz-lem i wespół z nim założył w Widzewie pod Łodzią istniejącą dotychczas fabrykę wyrobów bnwełnianych, zatrudniającą do 10 000 robotników. K. brał żywy udział w życiu publicz-nem w Łodzi. Był prezesem Chrześciańskiego Tow. dobroczynności, prezesem komitetu przemysłowego i prezesem łódzkiego oddziału Tow. popierania ros. przemysłu i handlu, członkiem rady opiekuńczej szkoły handlowej, członkiem rady Tow. kolei elektrycznej, radnym miejskim, jednym z założycieli Banku handlowego łódzkiego itd. Bywał często przedstawicielem spraw i interesów przemysłu łódzkiego w Petersburgu. Uważany był za komprowisowego kandydata do I Dumy Państwowej. W r. 1905 zabity wskutek rozterek ua tle ekonomicznem. Jn D.

liunjicyn Aleksander (* 1784 r, — f 1841), nauczyciel. Wychowywał się w głównym Instytucie pedagogicznym w Petersburgu, a następnie studyował (1808—1811) w Getyndze i Heidelbergu. Po powrocie wykładał nauki moralne i polityczne w Liceum carsko-sielskiem. K. należał do rzędy ludzi uczonych i postępowych, on jeden z pierwszych Rosyan istotnie zasługiwał na miano człowieka prawdziwej nauki. Puszkin był uczniem K-a i w wierszu „Perwaja licejskaja godowszczy-na“ z entuzyazmem wspomina sławnego profesora. „Kunicynowi niesiemy daninę serca i wina! On nas stworzył, wyhodował w nas płomień, postawił kamień węgielny etc⁴⁴. Od 1817 r. K. wykładał w instytucie pedagogicznym petersburskim, a od 1819 r. w uniwersytecie nauki prawne. Niedługo wszakże cieszono się taką siłą: w czasie srożącej się reakcyi i on padł ofiarą sił ciemnych. Dzięki osławionemu Runiczowi (ob.), dzieło K-a oprawie natury uznano „za przeciwne prawdom chrze-ściańskim i dążące do obalenia wszystkich podstaw rodzinnych, państwowych i t. d.“ i w marcu 1821 r. wydalono K-a z uniwersytetu.—W kilka lat potem dostał się K. do ko-misyi opracowującej zbiór praw i tam długie lata trudnił się kodyfikacyą. Wydał: „Izobra-żenie swjazji gosudarstwennych swjedenij⁴⁴. (Petersburg 1817); „Estestwjennoe prawo⁴⁴ (2: części 1818 — 20), dzieło nietuzinkowego umysłu, świadczące o logice, oczytaniu i zdolnościach autora, który właśnie za nie postradał katedrę. K. znajdował się pod silnym wpływem Rousseau’a i po części Kanta.

Kunjut(-dżut), państewko zawisłe od Kaszmiru,.

A oto druga legenda: Razu pewnego K. stał w oknie zamku i rozmyślał nad tern, kogo ze swych poddanych ma stracić. Nagle ujrzał na oknie niezwykle wielką muchę; chciał ją zabić, lecz udało mu się obciąć musze tylko jedną nogę. W tejsamej chwili zagrożeni straceniem ludzie ujrzeli przed sobą kulawego, z drewnianą nogą, który oznajmił im o niebezpieczeństwie i poradził schronić się do kościoła. „Naówczas domyślił się król, że mucha, której był obciął nogę, była złym duchem i wydała jego tajne zamiary¹⁴. Prócz walk i inne jeszcze klęski nawiedziły za K-a Longo-bardyę: wybuch Wezuwiusza spustoszył okolice Neapolu; na Pawię zaś spadł mór tak srogi, że miasto wyludniło się, ulice trawą porosły, a współcześni opowiadali sobie cuda o aniele-niszczycielu, który nocami błądzi po stolicy i ile razy różdżką dotknie drzwi, domu tylu ludzi straszna zaraza pożera. Mimo tylu klęsk panowanie K-a zaznaczyło się w dziejach Longobardów wzrostem dziejopisarstwa i poezyi duchownej i sam K. kazał raz napisać wiersz na cześć synodu w Pawii. Na monetach longobardz-kich od czasów K-a poczęto bić wizerunek Michała Archanioła. Zostawił K. małoletniego syna, Liutperta (ob.), nad którym opiekę powierzył księciu Ansprandowi. — Bibliogra-fi a: Pauli Diaconi „Historia Longobardorum44 (w „Monum. Germaniae hist.⁴⁴. wyd. Mommse-na). Dahn Longobardische Studien⁴⁴ (Lipsk

1876).

M. Kr.

KuniÓW, m-ko, g. Wołyńska, p. Ostrogski, położone nad rz. Wilią, na nizinie błotnistej; gm. K., st. pocz. Ostróg (o 15 w.);    2 500

m-ców; zarząd i sąd gminny, szkółka, 3 garbarnie, browar, paraf, k-ł katol. murowany (z r. 1878), cerkiew (zr. 1878), bożnica.Wr. 1545 K. należy do Siemiona i Michała Jełowiczów. W r.

1582 Piotr Buczacki płaci od 8 dym., 3 ogr.

Od M: lińskich drogą kupna K. przeszedł do pułk.

Stanisława Jabłonowskiego. W r. 1831 m-ko skonfiskował rząd rossyjski. Z dawnego pałacu Jabłonowskich, którego park aż do samej Wilii dochodził, dziś jeno gruzy pozostały. Na błoniach K-wa w r. 1792 obozowała dywizya gen. Mokronowskiego: stąd miejsce to do dziś zwie się u ludu „łagier⁴⁴ (ros.=obóz.)—„Słów.

Jlr.

Geogr.⁴⁴

L. J.

Kunitzer Juliusz, właściciel fabryki w Łodzi (* 1844 w Tyńcu pod Kaliszem z ubogiej rodziny--f 13 września 1905 w Łodzi). Ukończył leżące u zachodnich odgałęzień Karakorumu, szkoły w Kaliszu, w r. 1867 udał się na praktykę zamieszkane przez wojownicze ludy Hunza i do Łodzi, którą odbył w fabryce Edwarda Hent- Nagar, które w zimie r. 1891 — 92 zostały pod-schla, gdzie wkrótce zajął wybitne stanowi- bite przez Anglików; osada obwarowana Nilt

Ą. J, (i.

St. M.

jest siedzibą władz angielskich; główna miejscowość Hanza (Baltit) liczy 1 500 domów/¹¹⁻/Kunkel (Kunckel) von Lovenstjern Jan, alchemik (* ok. r. 1638 w Hiikeu pod Rends-burgiem jako syn alchemika — f w r. 1702 w dobrach swych Dreissighufen pod Pernau). K., z zawodu farmaceuta, był od roku 1659 szambelanem i zarządzającym apteką książąt Lauenburga, następnie tajnym szambelanem i kierownikiem laboratoryum elektora saskiego w Dreźnie; wykładał w r. 1677 chemię w Wittenbergu a od r. 1679 był na stanowisku alchemika u „wielkiego" elektora Brandenburskiego (na wyspie Pfaueninsel pod Potsdamem). Powołany w r. 1688 przez króla Karola XI do Sztokholmu, piastował urząd radcy górnictwa i otrzymał w r. 1693 szlachectwo z przydomkiem Lówenstjern. Z pośród ówczesnych alchemików K. wyróżniał się swą rzetelnością, mając bowiem za zadanie wyrób złota z innych metalów, w możliwość czego wierzył niezbicie, nietylko nie łudził nigdy swych chlebodawców przesadnemi zapewnieniami, lecz przeciwnie zrażał ich sobie niejednokrotnie szczerem przyznawaniem się do ujemnych wyników swych zabiegów. Hołdując naogół złudzeniom swej epoki, niekiedy występował ze słuszną krytyką utartych poglądów, np. przeciwko uznawaniu rtęci, siarki i soli za trzy o-statnie składniki wszech rzeczy. Natomiast co do palenia się ciał podzielał zapatrywania Boyla, objaśniające wzrost ciężaru ciał po spaleniu skupieniem się w nich ważkiej materyi ognia. Dzięki wybitnym zdolnościom doświadczalnym K. wzbogacił chemię szeregiem odkryć, pomiędzy które-mi najważniejszeini są: otrzymanie i zbadanie fosforu (niezależnie od Branda, który wynik swej pracy przedstawił niedość dostępnie) i wyrób rubinowego i złotego szkła na większą skalę. Pozatem K. pierwszy rozpoczął badania nad olejkami eterycznemi i otrzymał estry kwasu azotowego. Nie posiadał on wielkiego przygotowania naukowego, co widocznem jest też z jego dzieł pisanych po niemiecku, lecz zwyczajem czasu tłórnaczonych na język łaciński. Z nich wymienić należy: „Oeffentliche Zu-schrift von dem Phosphor mirabili" etc (Lipsk 1678); traktat o wyrobie szkła p. n. „Arsvitraria experimentalis oder vollkommene Glasmacher-kunst" (1679 po franc. 1752); rozprawę o spirytusie „Epistoła contra spiritum vini siue acido" (1681), której, wobec namiętnej krytyki, bronił broszurą wydaną w r. 1685 w Londynie p. n. „Probir-stein de Acido et Urinoso, sale calido et frigi-do“. W r. 1694 K. pisał o wydzielaniu kwasu azotowogo z jego soli za pomocą białego ar-szeniku. Po śmierci K-a wydano w r. 1716 jego „Collegium physico-chymicum experimenta-le seu Laboratorium Chymicum", zawierające

m.    in. liczne wiadomości z życia autora. Niezupełne wydanie dzieł K-a wyszło w r. 1721 p.

n.    „V curiose chemische Traktatlein".

Kunktator, ob. Quintus Fabiusz Ma-x i m u s.

Kunoniedźwiedź, Arctictis. Rodzaj niewielkich niedźwiedzi (rodź. Ursidae—niedźwiedzie) południowo-azyatyckich o ciele wysmu-kłem i szczupłera, długich uszach, zakończonych szpiczastemi włosnemi frędzelkami; ogon długi, skręcony, mocno owłosiony; stopa naga; w uzębieniu brak zębów szczerbowych, tak, iż zębów trzonowych wogóle mniej: 5 w górnej i tyleż w dolnej szczęce (z każdej strony) p³/₃ i m²/₂. Znany jest jeden tylko gatunek tego rodzaju,—Arctictis binturong o sierści matowo-czarnej, wpadającej w odcień szary w kierunku ku głowie. Dł. ciała=80 cm.; ogon prawie tejsamej długości.—K. zamieszkuje Sumatrę, Jawę, Borneo. Daje się łatwo o-swajać.

Kunów, osada (daw. m-ko), gub. Radomska, pow. Opatowski nad rz. Kamienną, przy drodze bitej z Radomia na Iłżę do Opatowa i Za-wichosta; gmina i parafia K.; urząd i sąd gminny; szkoła, gorzelnia; paraf k-ł murowany; łomy białego piaskowca; o 6 w. stacya kolei Iwan.-Dąbr. K. (folwark); w r. 1906 było w osadzie 1 760 m-ców (850 męż. i 910 kob ), w tej liczbie l 075 katol. i 677 żyd.; gmina K. liczyła w tymże roku 8 800 m-ców (4 450 m. i 4 350 k.;, w tej liczbie 7 885 kat. i 898 żyd.) Mieszkańcy K-a od wieków trudnią się kamieniarstwem i uprawą roli. K. zdawna tworzył ośrodek klucza dóbr b-pów krakowskich, zwanego w dok. z r. 1362 „districtus Cunovien-sis“. B-pi mieli tu swój dwór, w którym często przemieszkiwali. Głośny Paweł z Przeman-kowa został tu na rozkaz Leszka Czarnego u-więziony (1271; i wysłany do Sieradza. W r. 1241 złupili K. Tatarzy, w r. 1247 Konrad Mazowiecki. W r. 1363 dokonane było rozgraniczenie K-a z Prawęcinem. W XV w. mieszkał tu kard. Zbigniew Oleśnicki; on-to prawdopodobnie podniósł K. do rzędu miast, nadał przywileje i wykopał obszerny staw, który dostarczał siły wodnej istniejącym tu wówczas fabrykom sukna; były wtedy w K-e i łomy kamienne; istniał też paraf, k-ł drewniany (św. Władysława. W r. 1502 Tatarzy złupili i spalili K. do szczętu. Dwór biskupi odbudowano dopiero w połowie XVI w., a miasto samo, dzięki poparciu b-pa Andrzeja Zebrzydowskiego, otrzymało nowe przywileje i ulgi, które pozwoliły mu się odbudować. Wedle Sta-rowolskiego były tu kopalnie marmuru czerwonego i zielonego (dziś nieistniejące). Kopalnię rudy, czynną w XVIII w., zaczęto eksploatować na nowo w r. 1859. Na miejscu dawnego drewnianego k-ła wzniesiono murowany w r. 1638. W zeszłym wieku pożary zniszczyły K. w r. 1814 i 1818.—W r. 1578 miasto dawało szosu fl. 25, gr. 18; od S¹/^ łan. miej., od 2 łan. wójt., od 62 rzem., 10 kom. po 6 gr., 1 kijak, 2 banie gorzał., 1 hultaj ubogi,

młyn; summa fl. 67 gr. 5. — O K-m: Fudalewski ) hanie ryżanowskim" G. Ossowskiego. — „Enc. ks. „Kunów nad Kamienną" (^Warszawa 1900). Orgelbranda" mniejsza.

Z Kunsztatu (lepiej zKunin, czes. K u u i n o Me sto) staroż. ród czeski. Herb: tarcza srebrny z trzema czarnemi pręgami i hełmem, nad którem skrzydło z takiemiż ozdobami. Praszczurem rodu jest Gerhard z Obrzan (1210—40), burgrabia oło-muniecki. Od najmłodszego syna jego, Mikołaja (1234—54), pochodzić mają Dmowscy z Drno-wic. Z panów z K. powstały cztery gałęzie 1) Buzowska, 2) Podiebradzka, 3) Lisicka i 4) Boleradzka. Gerhard z gałęzi buzowskiej (* 1407), sprzedał Kunsztat, a natomiast między innemi wsiami nabył Buzow (1400), który stał się własnością Boczka Podiebradzkiego (1408) Podiebrady przeszły na gałąź tej nazwy przez żeniaczkę Boczka z Elżbietą z Lichtenburga i ze Żleb (1350 r.). Ponieważ Hynek z Podie-bradu, będąc z początku taborytą, przeszedł do Utrakwistów, przeto oblężony w Podiehradze przez dawnych swoich spółwyznawców (i 425), a chcąc wziąć Nymburg, poniósł śmierć (1426). Brat Hynka, Wiktoryn, miał syna Jerzego, późniejszego króla czeskiego (ob. Jerzy). Kuna, trzeci syn Gerharda z Obrzan, jest praszczurem | osobnej gałęzi, Jewiszowskiej. Żył on w drugiej połowie XIII w. Jeden z tej gałęzi, Hynek z przydomkiem ,,Suchy Czart“, trzymał stronę Prokopa, margr. morawskiego, przeciw bratu onegoż Josztowi. Pustoszył Austryę i Morawy. Oblężony w Znojraie przez króla Zygmunta i księcia austryackiesro Albrechta f około r. 1406. —„Naucn. Slovn.“.

Kunth Karol Z y g m u n t, botanik (* 1788 w Lipsku—f 22 marca 1850 w Berlinie). Stu-dyami botanicznemi zajął się, zachęcony przez Humboldta; dokończył rozpoczętego przez Will-denowa uporządkowania, i opisów roślin, zebranych przez Humboldta i Bonplanda w ich amerykańskiej podróży; w tym celu w 1813 zamieszkał w Paryżu. Wydał tam: „Synopsis14 (zestawienie roślin zebranych przez Humboldta i Bonplanda, 1822—25, 4 t.); ,,Mimoses et au-tres plautes recueillies par Humboldt et Bon-pland“ V1819—24, z 60 kolor, tabl.); bution methodique de la familie des graminees44 (1835, 2 t., 220 tabl.); wspólnie z Humboldtem ,,Nova genera et species plautarum⁴⁴), opracowanie materyałów przywiezionych z podróży Humboldta 1815 — 28; 7 t. 700 miedzior.). Sporządził herbarz, zawierający ok. 30 000 gatunków. W 1819 powrócił do Berlina, mianowany tam profesorem uniwersytetu i vice-dyrektorem o-grodu botanicznego. Napisał jeszcze: „Euumera-tio plantarum omnium hucusąue cognitarum se-cundum familias naturales disposita⁴⁴ (Stutg.

Hr.

„Słów. Geogr.“.

Kunopies, Helictis. Jest to jeden z rodzajów drapieżnych łasicowatych (Mustelidae — ob.). Z poszczególnych cech orgaDizacyi należy wskazać krzaczasto uwłosiony długi ogon, pazury na palcach kończyn przednich mocniejsze niż na tylnych; w uzębieniu zęby trzonowe

górny ząb (sęczkowany)

.... 5    (3.1.1)

W HOSCl —    -

6    3.1.2

St. M.

trzonowy mniejszy od górnego tnącego o powierzchni rombowej. — K-y żyją na wyspach Azyi Poludn., istnieje zaledwie kilka gatunków; jednym z nich jest Helictis orientalis (Gulo orientalis) o długiej, szorstkiej i gęstej sierści koloru brudno-brunatno-żółtego; przez grzbiet biegnie wstęga żółtawo-biała; takiegoż koloru sierść na spodniej stronie ciała, mordzie, policzkach i brzegach uszu. Kunopies z kształtów przypomina łasicę o psiej głowie. Dł. ciała 43 cm. — ogona 16 cm. K-y najczęściej spotykane bywają na Jawie.

Kunowski, herb polski. Na tarczy złotem obramowanej w polu czerwonem—chusta srebrna w pierścień związana, z końcami na dół, opatrzonemi w złote trendzie. Nad hełmem w koronie szlacheckiej ręka zbrojna z mieczem.

J. V. G.

Labry czerwone podszyte srebrem. Odmiana herbu Nałęcz (ob.) powstała dn. 18 paźdz. r. 1818 przy potwierdzeniu w Prusiech dawnego szlachectwa Ottona K-go z rodziny mazowieckiej. z Kunowa herbu Nałęcz, a używana przez potomków rzeczonego Ottona, w W. Ks.

D.

Poznańskiem. — Źródła: Borkowski; Lede-bubr; Siebmacher III, 2, 273.

Kunowskie jezioro pod wsią Kunów, pow. lubartowski, posiada brzegi płaskie, piaszczyste, dość twarde i zarosłe z trzech stron trzciną. Obszar ogólny wynosi przeszło 200 mórg, głębokość od 3    5 metr. Dno błotniste,

ryb niewiele: karpie, leszcze, płocie, uklejki.

Łączy się strumieniami z jez. Firlejowskiem.

Distri-

(„Sł. Geogr.“).

Kunozwierz, ob. Nyctereutes.

Kunschak Leopold, polityk austryacki, poseł do parlamentu, jeden z przywódców par-tyi chrześciańsko-społecznej (Christlich Soziale), przewodniczący w zarządzie partyi chrz.-ipoł. robotników Austryi, początkowo siodlarz, obecnie redaktor (* 11 list. 1871 w Wiedniu).

s. r.

W parlamencie od r. 1907.

Red.

Kunst Piotr, numizmatyk, był naczelnikiem urzędu probierczego w Krakowie (f 1895 w Gorycyi). Zajmował się numizmatyką i pozostawił piękny zbiór monet i medali polskich    1833 — 50, 5 t.).

Kuntse Jan Emil, zasłużony prawnik niemiecki (* 25 listopada 1824 w Grimmie), 1851 habilitował się w Lipsku, gdzie w r. 1869 został profesorem zwyczajnym na wydziale prawnym*, na tern stanowisku zmarł 11 lutego

i obcych. Zasłużył się dokładnem oznaczeniem prób monet polskich; wyniki tych badań znajdują się w dziele Piekosińskiego „O monecie i stopie menniczej w Poisce XIV i XV“, w „Zapiskach numizmatycznych" oraz w „Kur-

1894 r. Pracował nad wszelkieini dyscyplinami prawnemi — nad liistoryą prawa, nad dogmatyką prawa rzymskiego i cywilnego, nad prawem prywatuem i publicznem. Główną inateryą jego dociekań była natura zobowiązań (ob.); pod względem historycznym uprawiał specyalnie prawo rzymskie; ulubioną ope-racyą umysłową, była konstrukcya prawna.

Pflauzen gegen Tiere u. Wetteruugunst" (1877); „Geogenetische Beitriige" (1895) i in.

Kuniziger Jakób, historyk belgijski, (* w Seymerich w r. 1844). Zajmując katedrę profesorską w Ateneum w Leodyum, K. pracuje nad históryą nowożytną i najnowszą; bada on specyalnie dzieje ruchów politycznych i re-ligijno-oświatowych w. XVI—XVIII. Z prac jego zasługują na uwagę: „Essai historiąue sur la propagandę des encyclopedistes franęais en Belgiąue pendant la seconde moitie du XVIII siecle" (w „Memoires de 1’Acad. roy. de Belg.“ XXX); „Febronius et le Febronianisme" (tamże XLIV); „Nos luttes contrę 1’intolerance et le despotisme au XVI siecle" (Verviers 1876, wydanie 2-e    1886) i „Luther, d’apres les

travaux allemands" (Bruksella 1887). Dwie pierwsze prace zyskały odzuaczenie na konkursie belgijskiej akademii umiejętności.

Klinz Kunesz, publicysta i patryota morawski (* 1846 w Kunsztacie —f 1890), dbały o oświatę, należał do grona założycieli Macierzy Szkolnej i szkoły w Brnie na Morawach. Redagował czasopismo niemieckie p. t. „Beobach-ter“ i pisywał do ,,Moravske Orlice1, i ,,Poli-tik“. Przyczynił się do założenia teatru ludo-

JF.O,

Z zakresu prawa zobowiązań prócz dwu łacińskich rozpraw uniwersyteckich (1851) napisał:

„Die Obligation und die Singularsuccesśion des rómischen und heutigen Rechts“ (1856); „Die Obligationen im rómischen und heutigen Recht“

(1886), rzeczy (w szczególności pierwsza) źle przyjęte przez naukę—ze względu na ryzy-kowność hypotez, na bezpłodność konstrukcyi prawnych i na uroczystość formy, która czyni niemożliwem czytanie i innych prac K-go.

M. Kr.

W polemice w Iheringiern (ob.) stanął w o-bronie „fanatyka konstrukcyi", rzymskiego prawnika Pawła—i obrona ta zawierała apologię własnego umysłu a zarazem spowiedź. Najlepszą jego pracą była rzecz o Papierach na okaziciela (1857), których teoryę on pierwszy zbudował—i ta praca zostanie po nim w rocznikach nauki prawa. Z innych rzeczy należy wymienić: „Kursus des rómischen Rechts. wego, księgarni akcyjnej itd..

Kunz Herman, pisarz wojskowy (* 1847 r. w Hogrożnie [Ogrosen] na Łużycach Dolnych). W 1865 r. wstąpił do grenadyerów pruskich, brał udział w wojnach 1866 r. „Die Kojengenossenschaft i i 1870-—71 r., w 1888 r. podał się do dymi-

Lehrbuch der Institutionen" (1869, wyd. 2-e

1879), bardzo cenna praca (atoli nie dla początkujących); „Einleitung zum YVechselrecht“

(w Endemanna „Handbuch d. d. Handelsrechts"

IV 2, str. 1—116);

Feldzug d. ersten deutsch. Armee in Norden und Nordwesten Frankreichs" (1889); „Der poluisch-russische Krieg von 1831“    (1890);

„Die Feldziige des Feldmarschals Radetzky in Oberitalien 1848 u, 1849“ (1890); „Die Schlacht v. Wórth am 6 Aug. 1870" (J891); „Einzel-darstellungen von Schlachteu u. Gefechten des Krieges von 1870 — 71 “ (1891 — 94); „Die Schlacht v. Noisseville am 31 Aug. und 1 Sept. 1870“ (1892); „Die Zusammensetzuug der frauz. Prozinzialarmeen im Kriege v. 1870 — 71“    (1892); „Die deutsche Reiterei in den

Schlachten u. Gefechten des Krieges 1870 — 71“ (1895).

Kunze (Kze), przy nazwach botanicznych symbol Gustawa Kunze, profesora botaniki w Lipsku (* 4 poźdz. 1793 w Lipsku — f t-że 30 kwiet. 1851).

Kuopio: 1) główne miasto gub. Kuopioskiej w W. Ks. Finlandzkim, leży na półwyspie wrzynającym się w jez. Kallawesi, punkt krańcowy Sawolackiej dr. ż., łączącej K. z Peters-bursko-Helsingforską dr. ż., liczy (1904) 12068 m-ców, i 671 dom. Piękny park, katedra, pomnik działacza finlandzkiego Sne liman na (ob), wzorowe więzienie rządowe, liceum finlandzkie

und das Geschosseigenthum“ (1888); ,,Zur Be- syi w stopniu majora. Ważniejsze prace „Von sitzlehre. Fur und wider Ihering“ (1890); ,,Die Montebello bis Solferino" (1888); „DieSchlach-deutschen Stadtegruudungen“ (1891); ,,Der [ ten und Treffen d. Krimkrieges" (1889); „Der Gesammtakt“ (1892); „Iliering, Windscheid,

Brinzw (1890). Umiłowaniu Rzymu i prawa rzymskiego dał wyraz w kilku pracach (prócz wymienionych): ,,Prolegomena zur Geschichte Roms‘‘ (1882); ,,Der Provinzialjurist Gaius wis-senschaftlich abgeschatzt“ (1883); ,,Der ser-vus fructuarius des róm. Rechts“ (1889); „Zur Geschichte des rómischen Pfandrechts“ (1893).

Zaznaczymy jeszcze: ,,Der Wendepunkt der Rechtswissenschaft*¹¹ (1856); ,,Das jus respon-dendi in unserer Zeit<{ (1858), oraz biografię wychowawcy i przyjaciela, a zarazem słynnego uczonego Gustawa Teodora Fech nera (ob.), ogłoszoną r. 1892. —Ob. Degenkolb w „Sachsisches Archiv fur biirgerliches Recht und Prozess'¹ IV (1894).    s- ł>

Kuntze Otto, botanik niemiecki (* 1843 w Lipsku). Pracując w handlu materyałów aptecznych, zajął się botaniką; odbywszy 1874 -76 podróż naokoło ziemi, wstąpił na studya uniwersyteckie (w Lipsku i Berlinie), habilitował się jako docent we Freyburgu. Podróżował w celach naukowych po Ameryce płd. (1891 —

2) i Afryce płn. (1894). Wydał: „Revisio ge-nerum plantarum" (1891 — 8, 3 t.); „Taschen-flora vou Leipzig" (1867); „Schutzmittel der

Wielka Encykl. llustr Ser. I. Tom XLi Zesz. 3źab

i prywatne szwedzkie, 2 gimnazya, 2 szkoły | njów. Pod rolą jest 2.29% całej przestrzeni; przygotowawcze, szkoła dla głuchoniemych,

gub. K. należy do urodzajniejszych; jednakże niższa i wyższa szkoła rzemiosł, sz. handlowa, | uprawa gruntu muiej tu staranna niż w Fin-liczne szkoły wieczorne a w pobliżu, w miej- : landyi zaehodn. i połudn. Sieją przeważnie: scowości Levai's, szkoła gospodarstwa rolnego, i żyto, jęczmień, owies i kartofle. Koni w 1891 Siedziba gubernatora, biskupa i konsystorza j r. chowano 27 021, bydła 168 174, owiec 71 858, ewangiel. Połączone kanałem Sajma z głó- świń 29 990, kóz 434, ptactwa domowego 14 637. wnemi ogniskami handlu morskiego, posiada w płn. i wsch. części gub. przeważają lasy K. ważne znaczenie handlowe, wciąż wzrasta- sosnowe, w połudn. brzozowe, w ogólnej summie jące. Główne przedmioty handlu: drzewo, tran zajmują 2Va mil. ha; przemysł leśny b. rozwi-i żelazo. Zakładów przemysłowych 145 z 577 nięty. Tartaków parowych i wodnych jest 18 robotn. i roczną produkcyą w 1 513 000 mk. z 767 robotn. i produkeyą do 2 647 732 mk. K. powstało w 1776 r. Pod miastem góry: Zakładów przemysłowych w gub. K-ej 628, Pujo, z pięknym widokiem, i Nilsje, zawierają- 3 937 robotn. z wytwórczością do 9 mil. mk. Roz-ca kryształ górny.    winięty również przemysł domowy. Handel

2) gubernia K. (lim) zajmuje środkową znaczny, głównie po jeziorach i dwu liniach i wschodnią część Finlandyi i graniczy na pół- kolejowych; wywożą: deski, olej, tran, żelazo, nocy i płn.-zach. z g. Uleaborską, na zaclio- konie, futra, zwierzynę. Statków 125 o pojem-dzie z Wazaską, na płd. z S. Michelską na j ności 8361 ton., z nich 67 parowców o 2 263 płd.-wsch. z Wyborską, na wschodzie z Oło- tn. W gubernii są trzy miasta: K., Joensu i Iden-niecką. Zajmuje 42 730 kim [H, tj. 11.44°/₀ salmi, m-ko Nurines i 650 wsi. Ważniejsze całej Finlandyi, z czego 6 984 kl. Q Y/r) przy- punkty przemysłowe: Varkaus, Strómsdal i Pu-pada na wody. Pod względem ukształtowania ch₀js (zakłady mechaniczne), Souru, Vertsile, powierzchni północna część gub. o wiele jest

Móhkó i Kuokkajstenkoski (zakłady żelazne). Pod wyższą (240 m.) od południowej (120    m.); J względem administracyjnym dzieli się g. K. na

Ued.

Kupało, rzekome bóstwo starosłowiańskie obok Łady i in. Jako o bóstwie mówią o niem żywot św. Włodzimierza i latopisiec Hustyński, oba źródła z połowy w. XVII, przyczem robią go bogiem urodzajów i tern tłóinaczą obrzędy sobótkowe. Ale krytyka nowożytna usunęła K. taksamo jak wielu rzekomych bogów dawnej Słowiańszczyzny, wykazując, że nazwa ta jest pochodzenia późniejszego. Na przekór twierdzeniom Millera (który obok K-y stwarzał jeszcze Kupalnicę) i Fomicyna (który utożsamiał K-ę z Ładą i Jarzylą) Kostomarow wykazał, a Machał i J. Karłowicz poparli to zdanie 110-wemi dowodami, że nazwę K., pochodzącą od wyrazu ,,kąpać“, urobiono pod wpływem kultu św. Jana Chrzciciela; Machał m. in. zaznacza, że w najdawniejszych źródłach, w których spotkał ten termin, używa się wyrażenia kupały na oddanie dnia św. Jana (lata 1350, 1396). Nazwa ta istnieje zwłaszcza w różnych punktach Małorosyi i Białorusi, ale spotyka się także u nas. W Sieradzkiem w pieśni sobótkowej śpiewają ,,K., cóżeś nam przyniósł dobrego" („Wisła" III 517; Kolberg ,,Kaliskie“ I 97 mniema słusznie, że wyraz K. tutaj został później przyniesiony). Częściej ją można napotkać we wschodnich dzielnicach Królestwa (właściwie po polsku brzmiałaby Kąpało), gdzie zwłaszcza występuje w nazwach uroczystości; w okolicy Siel.ec (Chełmskie) K-ą nazywają nietylko wigilię św. Jana, ale cały czas dwutygodniowy od tej wigilii („Wisła" V 932);na Podlasiu noc sobótkowa znana jest pod nazwą „Kupelnocka¹', „Kopielnocka“ (,,Pr. filol.“ IV 831); około Że-liszewa (pow. Siedlecki), przekształca się na

wzdłuż granicy płn. i płn.-zachodniej ciągną- ₆ powiatów: kuopioski, idensalmijski, ilaman-się góry Suomenselke, w płd.-zachodniej części cki, libelicki, pieliski i rautalampijski.

g. Savonselke, całą gubernię w kierunku z płn.-zachodu na- południo-wschód przerzynają g.

Karjalanselke, wreszcie na południu wznoszą się Salpauselke; międzygórza wypełniają doliny i wielkie przestrzenie błotne. W części wschodniej gubernii przeważają pochyłe wzgórza, po części zdatne do uprawy roli, po części porosłe lasem, w pozostałych — strome skały i wąz kie doliny. Gleba z domieszką piasku, kamienista, lecz nadająca się do uprawy. Głównym utworem górskim jest granit i łupek, z bogactw mineralnych: ruda żelazna (38³/₄ mil. klg. rocznie) i trochę rud miedzianych. Liczne i wielkie jeziora gubernii należą do trzech wielkich systematów wodnych: Pielis-jervi na wschodzie,

Kallavesi w środkowej części gub. K-ej i Rau-talampi na płd.-zachodzie. Z jezior najważniejsze: Pielis-jervi, Kallavesi, Orivesi, Konnevesi,

Onkivesi, Suvavesi, Juojervi, Hoytiainen, Pju-cheselke, Pjuchejervi i Kojtere. Jeziora, połączone kanałami, jako dogodne drogi komunikacyjne, mają ważne znaczenie w życiu ekono-micznem ludności. Błota i torfowiska zajmują 12 864 kim. Q (28.7°/₀ całej przestrzeni). Klimat nadzwyczaj surowy; średnia temperatura roczna -|-2.24⁰C., najniższa w m. styczniu —10.7, najwyższa w czerwcu —j—17.6°C., wogóle najwyższa według obserwacyj z lat 1873 — 80 -(-29.6, najniższa —40.5°C. Ludności liczyła g. K. w 1897 r. 319 406, tj. 7 na 1 kim. □, z tego 312 875 Finlandczyków, 861    (r.

1901; w r. 1895 było 1586) Szwedów itd.

Lud należy do wschodniej gałęzi karelskiej i mówi narzeczem sawolacko-karelskiem i wyznania ewang.-augsburskiego, 8 628 —prawosławnych. Szkół w gub. 193, a w nich 59 048 ucz-

materyi jedwabnych na sam balon. Ukleił więc z papieru balon, a pod nim urządził kociołek żelazny, który napełnił łuczywem zapalonem, Slow. rozgrzanem powietrzem wydął balon i wzniósł się. Balon ten, dochodząc wieży kościoła św. Krzyża zapali! się, K. zdążył spuścić się w ogród poblizki. Próbował szczęścia w Wilnie 1806 i powtórnie w Warszawie 1808, z przygodami. W r. Na Białorusi dziewczęta wybierają    1811 służył w wojsku polskiem w oddziale po-

Kopernacką (dowód iż lud utracił poczucie pochodzenia obrzędów, ,,Wisła⁴⁴ V 41—43). W okolicy Czemiernik obrzędy te noszą nazwę Kupali-ny („Wisła⁴⁴ VII 180). J. Karłowicz gwar polskich*⁴ wyr. K.) podał wskazówki, gdzie u nas wyraz K. jest w użyciu. Ale dopiero na Rusi, jak należy oczekiwać z ukształtowania nazwy, można spotkać rozleglejsze jej stosowanie.

z pośród siebie najpiękniejszą dziewczynę, za-    cisków artyleryi, jako porucznik; w r. 1827

wiązują jej oczy, a niekiedy ją obnażają, obwie-    sporządził nowy    instrument muzyczny Buzu-

szają kwiatami i wieńcami, które rozdaje tań-    ton, składający    się z 27 trąb mosiężnych, gra-

czącym dokoła niej towarzyszkom. Dziewczyna jących za pomocą miechów korbą obracanych ta nosi nazwę K-y. Ale jakkolwiek nazwa K.    (wystawiony na    wystawie płodów kraj. prze-

niewątpliwie nastała z czcią św. Jana Chrzci-    rnysłu 1828 v.).    Od marca 1830 r. okazywał

cielą, a podania o Janie Chrz. niejednokrotnie    w sali redutowej nowy teatr mechaniczny, któ-

dały początek nowym zwyczajom obrzędowym,    ry potem przerobił; w r. 1842 wystawił w sa-

przecież istota rzeczy jest dawniejszą i nieza-    li byłego konserwatoryum muzycznego teatrzyk

przeczenie pochodzenia pogańskiego. Istniały    mechaniczny, Pittoresąue nazwany. („Enc.

ongi obchody związane z okresem przesilenia    Orgelbr.“ więk.).

letniego; podczas tych obchodów występowały Kupec Kacper Jan z Bilenberga, praw-postacie różne (u nas lud śpiewa ,,bialny Jan    nik czeski (* 1655 —f 1720), podróżował wie-

w białej koszulinie¹⁴) nadprzyrodzone; palono    le; dla znajomości języków mianowany se-

wtedy sobótki, wróżono o szczęściu, zabezpie-    kretarzem przy sądzię apelacyjnym na zamku

czano urodzaje (ob. słońca kult, So-    w Pradze, następnie radcą honorowym, zali-

bótka). Tych postaci było dwie: mężczyzna    czony w poczet szlachty dziedzicznej. Przeło-

(może Biały bóg) z żoną. Chrześciaństwo nie    żył z niemieckiego na czeski prawo karne Jó-

usunęło obchodów, jedynie nadało im pokost    zefa I p. t. „Nove prawo setrpne a hrdelni

nowy. Powstał K., a obok niego Kupalnica (św.    ete.“ (w dwóch językach, 1708). („Naućuy

J. F. O.

Agrypina, d. 23 czerwca). Opis uroczystości:    Slov.“).

Gloger ,,Kupalnocka‘⁴ (Warsz. 1867); ,,Wisła⁴⁴    Kupecki Jan, malarz czeski (* 1657 w Pósi-

V 41—43, VI 685—688; J. Moszyńska ,,Kupaj-    nau w Węgrzech—f 1740 w Norymberdze),

ło“ (Zb. wiad. do antrop. kraj. V); Snjegirjew    pochodził z wygnańców czeskich, zajmował

„Russk. prostonarodnije prazdnjiki‘‘ IV 18 — 50;    się z początku tkactwem, lecz niebawem rze-

Czubjinskij ,,Trudy etuogr. eksp. w Zapadno-    miosło to porzucił, ucząc się malarstwa u szwaj-

russkij kraj“ III 193 — 223; Szejn ,,Biełoruskij    cara Iilausego na zamku    lir. Cabora; kształcił

sbornik'⁴ 213 i następ. Afanasjew ,,Poet. woz-    się następnie w Wiedniu    i Rzymie. Znany był

rjenija⁴⁴ III 710 — 724. Opracowania: Mil-    z portretów księżnej Elżbiety Kryspiny brun-

ler ,,0pjt“ 155--58; Sumcow „Kulturnyja pjereżji-    szwickiej, cesarza Piotra W. i in. Osiadł w końcu

wanija“;Machał „Nakres slovanskeho bajeslovi‘l    w Norymberdze. Główniejsze prace K-go w Wie-

200 — 202.    LK- dniU są: w muzeum dworskiem: portret wła-

Knpang, miasto, ob. Timor.    sny i damy (1709 r.) z narzeczonym; w akade-

Kuparenko fJordaki) (* W Mołdawii    mii sztuk pięknych: lir.    Adama Losy go z Lo-

1784 z rodziny zamożnej bojarów —f 1844    symthalu; w galeryi hr.    Harracha portret lir.

w Warszawie). Prześladowany od starszych    Aloizego Tomasza Rajmunda Harracha; w gal.

braci opuścił dom rodzicielski w 15-m roku ży-    ks. Lichtensteina: portret mężczyzny; w ratu-

cia, udał się do Jas i wstąpił do malarni    szu: cesarza Karola VI; w gal. hr. Zichy: ks.

teatru tamtejszego. Znajdowała się tam kornpa-    Franciszek Rakoczy II- portret własny i syna,

nia akrobatów, pod dyrekcyą Koltera; K. przy-    tudzież damy ze skrzypcami, lekarza Arzta, mło-

stał do tej kompanii i ożenił się z córką dyre-    dego Polaka w stroju narodowym itd. Prace

która. W r. 1804 przybył do Warszawy ze swo- < jego zachowane jeszcze w Szent-Mihaly na Wę-ją kompanią, dając widowiska w amfiteatrze    grzech, w Norymberdze, Bruuświku, -Dreźnie,

szczwalni czyli na hecy przy ul. Brackiej.    Sztutgardzie i w innych miejscowościach.—

3. F.O.

(„Nauć. Slov.“).

nogę, co sprawiło, że zmienił rodzaj    Kupella, ob. Kapę 11 a.

dotychczasowych przedstawień gimnastycznych    Kupella, mała miseczka o grubem dnie

i zatrudniał się urządzaniem fajerwerków. Do- i grubych ściankach, wyrobiona z palonej kości wiedziawszy się z gazet o wznoszeniu się z dodatkiem popiołu. Popiół do tych miseczek sztukmistrzów balonami w powietrze, oświad- powinien być dobrze wyługowany i pochodzić czył znajomym, że i w Warszawie podróż na- z drzewa spalonego. Miseczki z takiego mate-powietrzną uskuteczni z mniejszym kosztem, ryału posiadają tę właściwość, że w żarze wsią-bo bez gazu lub spirytusu, nie używając nawet kają w ów materyał miseczki znajdujące się

W czasie takich widowisk spadł z liny i złamał

15. 0.

na

sre-

15 0

z. w.

na niej stopione tlenki metali, przyczem jednak miseczka nie przepuszcza poprzez swe powierzchnie ani stopionych metali, ani ich stopów (alia-żów). Zastosowanie ob. Kupellacya.

Kupellacya, sposób suchy lub ogniowy, służący w probierstwie do oznaczenia ilości srebra w stopach (aliazach) srebra z metalami nieszlachetnemi, bywa także stosowany do oznaczenia ilości złota, znajdującego się w stopach, przyczem jednak złoto i srebro wydzielone w stopie należy rozdzielić sposobami dodatkowemu Chcąc zbadać, ile w stopie srebra z metalami nieszlachetnemi znajduje się srebra, odcinamy z danego stopu małą próbkę i kładziemy ją wraz z odpowiednią ilością ołowiu na płaską miseczkę, wyrobioną z odpowiedniego materyału, a zwaną kupellą(ob.) i wstawiamy miseczkę wraz z zawartością do piecyka opalanego węglem drzewnym. Gdy kupella znajduje się w piecyku, a w nim rozniecony jest ogień, ustrój piecyka dozwala na swobodny dolot powietrza do kupelli i jej zawartości, tj. do próbki i ołowiu. W żarze wytworzonym w piecyku topi się ołów i wchodzi w związek z tlenem powietrza, wytwarzając łatwo topliwy tlenek ołowiu. Równocześnie utleniają się i metale nieszlachetne próbki, tworząc związki trudniej topliwe, lecz łatwo się rozpuszczające w wytworzonym a już stopionym tlenku ołowiu. Po pewnym czasie z próbki pozostanie tylko srebro, wszystkie bowiem metale nieszlachetne utleniają się a następnie rozpuszczają w tlenku ołowiu; stopiona zaś mieszanina tlenku ołowiu z utlenionemi i innemi metalami nieszlachetnemi wsiąka w materyał, z którego wyrobiono kupę 11 ę (ob.). Na powierzchni ku-peili ukazuje się ziarnko czystego srebra, zazwyczaj kształtu pólkulki. Aby zapobiedz popękaniu lub rozpryśnięciu się tego ziarnka sre-bia, należy je wraz z wyjętą z piecyka kupel-lą chłodzić nie zbyt szybko. Z wagi ziarnka srebra w porównaniu z wagą próbki oblicza się ilość srebra znajdującego się w stopie. —Próba na złoto. Jeżeli stosunek złota do innych metali w stopie uie jest w przybliżeniu znany, ocenia się go za pomocą rysu (kreski), który otrzymujemy, kreśląc stopem linię na czarnym łupku probierczym. Z barwy tego rysu można w przybliżeniu ocenić stosunek złota do innych metali w stopie. Po tej ocenie przystępujemy do dokładniejszego zbadania ilości złota i odcinamy w tym celu ze stopu próbkę (w wielu mennicach wagi 0.5 gr.), dodajemy do niej, w stosunku do ilości złota, 27₂ razy tak wielką ilość srebra i odpowiednią ilość ołowiu. Próbkę wraz z wymienionemi dodatkami kładziemy na kupellę i wstawiamy w piecyk. Przebieg K-yi jest takisam jak przy próbie śrebro, z tą jednakże odmianą, iż po ukończeniu K-yi na kupelli pozostaje, nie czyste bro, lecz ziarnko stopu srebra ze złotem. Aby otrzymać czyste złoto, należy teraz zastosować sposób mokry, np. usunięcie srebra kwasem azotowym. W wielu mennicach osiąga się ten cel w sposób następujący: na małych walcarkach wytwarza się z otrzymanego przez K-ę ziarnka stopu pasek długi a cienki, zwija go w trąbkę i wkłada do naczynia szklanego, w którem gotuje się go w kwasie azotowym dopóty, dopóki wszystko srebro nie wejdzie w związek z kwasem azotowym; pozostałe czyste złoto płócze się w wodzie, aby usunąć resztki kwasu, suszy i wyżarza, Waga tej odrobiny złota w porównaniu z wagą próbki jest poszukiwanym wynikiem próby. W większych rozmiarach stosuje się K-ę w kuźnictwie (hutnictwie) do uszczerzania (rafinacyi) srebra, zanieczyszczonego metalami nieszlachetnemi.

Kupelwieser Leopold, malarz (* 1796 w Piesting [Austrya Niższa] — f 1862 w Wiedniu). Kształcił się od 1809 r w Akademii wiedeńskiej, sławę zyskał wielkim obrazem, przedstawiającym ces. Franciszka, do sali sądu apelacyjnego w Pradze. Pod wpływem otoczenia dworskiego, poświęcił się K. malarstwu religijnemu a jako profesor Akademii, wytworzył własną szkołę. Z obrazów jego ważniejsze: Wniebowstąpienie N. Maryi P., Narodzenie Maryi, Mojżesz modlący się o zwycięstwo nad Amalecytami. Zasługą K-a było wprowadzenie na nowo fresków do Austryi; jego pędzla są freski w sali namiestnikowskiej w Wiedniu.

Kupetzky, ob. Kupecki Jan.

Kupferberg, Miedziana góra, dawna w r. 1311 Cupri fodina, m-czko, pow. Szu-nowski, reg. lignicka, na Śląsku, na lewym brzegu rz. Bobrawy, a na płc-nym stoku góry Ochsenberg, dwie wiorsty od Janowic, z któ-remi należy do hr. Stolberg-Wernigerode. Już w 1156 była tu kopalnia miedzi, a K. w r. 1516 miała przywilej miejski, poczem podupadłszy, utraciła te prawa i otrzymała je znowu w r. 1811. Liczy wszystkiego kilkuset mieszkańców (531 w r. 1890), a w tej liczbie katolicy stanowią zaledwie piątą część. Poczta, telefon. Dobywają miedź.

Kupferberg, miasto w regencyi bawarskiej Fraukonii Wyższej w okręgu Stadsteinach, w dzikiej okolicy lasu Frankońskiego położone; kościół katolicki, łomy serpentynu, pokłady miedzi, rozwinięte drzeworytnictwo, 1 000 m-eów. K„ zwany niegdyś Schorgast zum K., należał od 1260 r. do biskupstwa bamberskiego, w 1801 r. do Bawaryi; w latach 1803 — 1806 do król. Pruskiego.

Kupferyt, minerał, odmiana autofilitu zawierająca b. mało żelaza, będąca więc prawie czystym metakrzemianem magnezu typu amfibolowego.

Kupffer Karol, anatom (* 14 1istop. 1829 w Lesten w Kurlandyi —f 16 grud. 1902 w Mo

A. E.

to

A E.

nachium). Ukończył nauki w Dorpacie, gdzie w r. 1858 miauow. prosektorem i profesorem ki, nad rz. Smotryczem, w pięknem położeniu; nadzwyczajnym; w r. 1866 został profesorem urząd gminny; szkoła wiejska; młyn (na Smo-zwyczajnym i dyrektorem instytutu anatomicz- tryczu); cerkiew prawosł. (przerobiona z klasz-nego w Kielu, w 1876 w Królewcu, w 1880 toru Karmelitów)); kaplica katol. (na cmentarzu); w Monachium. Pracował porównawczo-aua- kamień wapienny i glina garncarska. Czas założenia K-a niewiadomy. Za Zygmunta III K. należał do Zamoyskich. W r. 1637 Aleksander Zamoyski sprzedał go Mikołajowi Herbur-towi, kaszt, kamień. Herburtowie założyli tu klasztor Karmelitów. Zuzanna z Fulsztyna Herburtówna (córka Mikołaja i Anny z Żółkiewskich), poślubiwszy Franciszka ze Żmigrodu Stadnickiego, wniosła mu K., Krzemiennę i Ły-sowody. Wnuk ich Aleksander Stadnicki wymurował piękny klasztor Karmelitów (1747), wykończony i ozdobiony przez Teresę ze Stadnickich Grabianczynę, starościnę liwską, która wniosła dobra Stadnickich w dom Grabiauków.

no

Red.

Kulgrynda (ob.).

tomiczuie nad budową mikroskopową i rozwojem rdzenia przedłużonego, nad budową narządów elektrycznych, nad zdolnością hamującą mięśni względem podrażnień miejscowych, nad wpływem nerwu błędnego na ruch robaczkowy kiszek, nad rozwojem organów moczopłcio-wych, śledziony, trzustki, nad powstaniem owod-ni kręgowców, nad brózdkowaniem jaj mero-blastycznych, nad zapłodnieniem minogi, genealogią ptaków itd. Poważne znaczenie mają jego prace nad rozwojem skieletu głowy. Zajmował się też antropologią ludności Prus Wschodnich i fizyografią mórz niemieckich. Teoretycznie skłaniał się nieco ku neowitalizmowi. Prace jego: „Untersuchungen iiber die Textur des Riickenmarks und die Entwickelung seiner Formelemente¹⁴ (Lipsk 1857); „Die Starnuwer-wandtschaft zwisehen Ascidien u. Wirbeltieren"

(Bonn 1870); „Laichen u. Entwickelung des Ostseeherings* (Berlin 1878); „Immanuel Kants Schadel“ (z Bessel-Hagenem, Królewiec 1880); „Epithel u. Driisen des menschlichen Magens (Mch. 1883); „Studien zur vergleiclienden Ent-wickelunggeschichte des Kopfes der Kranio-ten‘‘ (Mch. 1893—1900 4 zeszyty).

Kupffera komórki gwiazdkowe, są to opisane przez tego autora (po raz pierwszy w r. 1876) w miąższu zrazików wątrobowych barwiące się zapomocą chlorku złota na czarno twory komórkowe w postaci gwiazd, mniejsze od komórek wątrobowych, z jądrem okrągłem lub też owalnem. 2 początku zdawało się Kupf-ferowi, że komórki te należą do grupy tak zwanych komórek periwaskularnych czyli komórek adventiti<ie, oplatających swemi wypustkami naczynia włosko watę żyły wrotnej. Inni autorowie zaliczali komórki Kupffera do komórek tkanki łącznej; zgodnie z K-em jednak opisywali je jako leżące poza obrębem cylindra śródbłonkowego. Dopiero w r. 1898 udało się Kupfferowi wbrew pierwotnemu mniemaniu swemu dowieść, że komórki gwiaździste są częścią składową ściany naczynia włosowatego, a więc śródbłonka; swą częścią środkową, jądro zawierającą, uwypuklają się one do światła naczynia. Figury gwiaździste uwarunkowane są zapewne ugrupowaniem się zarodzi wokoło jąder śródbłonkowyeh. Śródbłonek naczyń włosowatych przedstawia zapewne . syncytium, jest ciągłą grupę komórek bez widocznych granic, i posiada funkcyę fagocytozy, to jest pochłaniania ciał postronnycli z krwiobiegu. Odgrywa on zapewne jakąś rolę w rozpadzie ciałek krwi czerwonych w wątrobie.

Kupią, ob. Prawo składu.

Kupido, bożek miłości, ob. Eros.

Kśł i klasztor Karmelitów skasowano i zabrana cerkiew 1832 r. Zakonnicy posiadali 20 djes ziemi.—„Słów. Geogr.“    1Ir

Kupiskie leśnictwo, ob. Nowogrodzkie star. u i e g r.

Kupiskie s-stwo niegrodowe, wojew. wileńskie. Składało się z m-sta Ku pisz ki (ob.) z obszernemi dobrami, W w. XVIII posiadali je Tyzenhauzowie, a w r. 1771 Czartoryski, kancl. w. ks. 1., opłacając z niego kwarty złp. 7 090, hyberny 3 084. Sejm warszawski 1773— 75 wyznaczył komisyę dla wytknięcia granic tego s-stwa; uchwałą zaś sejmową r. 1780 zabezpieczono kanclerzynie Eleonorze Czartoryskiej dożywocie z dochodów, zarówno za życia Adama i małżonki jego Elżbiety Czartoryskiej, jak i w przypadku przeżycia onych.

Kupiszki, miasteczko, pow. wilkomierski, gub. Kowieńska, przy ujściu rz. Kupy do Ła-weny, o wiorstę od stacyi kol. Sławiauiszki. Przeszło 3 009 m-ców, ożywiony handel zbożem. Kśł paraf, fundowany r. 1616 przez Zygmunta III, a Władysław IV fundusze jego powiększył. Obszerna pilkalnia, częściowo zorana i odchylająca się kształtami swemi od zwykłych grodzisk, może dawne grodzisko, używane i przekształcone w czasach późniejszych; w pobliżu

L K.

Kupjansk: 1) K. miasto pow. g. Charkowskiej, nad rz. Oskołein, 117 w. od Charkowa; około 4 000 m-ców; miejska szkoła rzemieślnicza, progimnazyum żeńskie, seminaryuin. —2) Kupja liski powiat zajmuje płd.-wsch. część gubernii. Obszar 6 070 w. kw.=632302 djes. (wedł. Strjelbickij’ego). Powierzchnia różna, wyniosła. Na wybrzeżach trafiają się obnażenia kredy, piasków i glin trzeciorzędu. Główne rzeki p*tu: Doniec Północny (płynie na nieznacznej przestrzeni po granicy p-tu), Oskoł (biegnie przez cały powiat) i Żerebiec (bierze początek w p-cie). Przeważa czarnoziem; gleba piaszczysta (21 800 djes.) trafia się głównie

Kupromangan, ob. Manganowe stopy. Kuprcplumbit, minerał, z pozoru zbliżony na). P-t liczy 230 000 m-ców, w tej liczbie do galeny, zawiera zmienne ilościsiarczkuoło-21 300 Wielkorusów, 208 000 Małorusów; 228 000 j wiu i siarczku miedzianego.    z,w-

wzdłuż lew. brzegu rz. Oskoł. Pod lasami 14 980 djes. (dąb, jesion, klon, wiąz, lipa, osi-

żową (por. Krzyże), jest zakończeniem kręgosłupa (ob.) ku dołowi. U człowieka, jest to jedna z największych kości ciała, klinowato wbita pomiędzy dwie kości inne, tworzące z nią razem miednicę kostną (ob.). K. k. ma postać trójkątną, z przodu wklęsłą, z tyłu wypukłą, ku dołowi końcem węższym zwróconą. Porównać ją można do pewnego stopnia z łopatą ostro zakończoną, albo z rydlem wklęsłym. U góry jest znacznie grubsza niż u dołu. Powierzchnią górną łączy się z kręgiem lędźwnyin ostatnim, bocznemi — z kośćmi bezimiennemi miednicy, końcem z kością ogoźną. Składa się z pięciu lub sześciu kręgów rzekomych ( Verte-

Hr.

prawosławnych; 221 000 włościan. Wyłączne j Kuprowa kość (łac. Os sacrum s. latum, zajęcie ludności—rolnictwo. W r. 1894 docho- j os clunium, vertebra magna), powszechnie, lecz dy ziemstwa—160 800 rb., rozchody —125 980 zgoła niesłusznie, nazywana kością krzy-rb. (w tej liczbie na oświatę 18 600 rb., lecznictwo 28 480 rb.). W p-cie 1 szpital, 6 lekarzy, 28 felczerów; szkół początk. 39, cerkwi prawosł. 75; 2 gorzelnie, 2 garncaruie, 4 cegielnie, 8 garbarni, 38 olejarni, 1 młyn parowy. ,,Enc. Słow.“ Brock. i Efr.

Kupkany, ob. H a k i.

Kupkowanie, rodzaj siewu, ob. Dibbeu.

Kupkówka, trawa pastewna, ob. D a etyli s.

J>

fy

C'

(O

Kuplowanie, Kupelacya. Kuphmek, Ku-pelsztanga, wyrazy obce, w technice obecnie już nieużywane. 1. Część maszyn służąca do złączenia oddzielnych, stykających się ze sobą kawałków wała, w jedną linię o wspólnej osi geometrycznej (niem. Kuppelung), ob. Sp rzę- j brać spuriae), u noworodków zupełnie oddziel-gło. Jeżeli osie geometryczne wałów przecinają się, to stosuje się sprzęgło (ob.) przegubowe, zwane także kluczem Cardana (Hook’a).

EN

■■111 . j

y-''ź

B. 0.

■:

II. Drąg przeciągający osie kół parowozowych (niem. Kuppelstange). czyli wiązł o (ob.). Ob. także: Pa rowo z.—III. Przyrząd do sprzęgania wagonów kolejowych lub parowozu z wa- * gonem (niem. Wagenhuppehmg), ob. Wago- | nowy sprzęt.

mm

rai

Wwm

WA

Ł

mOBMM

Tm

Ul

|%v

5wSi|

KlJUll

mmMSOss

a/

( Fig. 85. Kość kuprowa niewiasty dorosłej widziana z przodu, 72 wielkości właściwej, (podług H. Cloąeta). «. Powierzchnia górna, łącząca się z kręgiem lędźwnyin ostatnim.—b wyrostki stawowe.

przyczepy więzów lędźwno-kuprowych. — e,f.e.f brzegi przednie powierzchni bocznych. — d, g, i, j, fc, kręgi, z których zrośnięcia powstała K. k —1,1, dziury kuprowe przednie.—/*, h koniec dolny, łączący się z kością ogoźną.

c. c.

Kupon (fr. coupon od couper= odcinać), odcinek tworzący asygnacyę na wypłatę w⁷ określonym terminie procentu, jaki przypada posiadaczowi papieru publicznego, listu zastawnego, akcyi, obligacyi itp. za kapitał, pomieszczony w tych walorach. K-y w pewnej większej liczbie w formie arkusza, złożonego z odcinków, dołączane są do talonu stosownego papieru publicznego, akcyi itp., i tworzą tym sposobem z góry przygotowane kwity na odebrać się mający w odpowiednich terminach procent. Gdy arkusz po upływie pewnego czasu wyczerpuje się, instytucya., wypuszczająca owe papiery wartościowe, odnawia arkusz kuponowy. Kasa instytucyi przy wypłacie procentu kupon zatrzymuje. Prawa swobodnego obiegu zamiast pieniędzy K. nie posiada, choć w stosunkach handlowych obiega na równi z innemi znakami wartościowemi. K-y od niektórych papierów podlegają podatkowi procentowemu i dlatego przy wypłacie należności stosowny procent potrąca się.

Kliprodekluazyt, minerał, jest to zasadowy wanadynian cynkowo-ołowiany, zawierający chwiejne domieszki analogicznych związków

miedzi.

z. w.

Kupromagnezyt, minerał, jest to mieszanina    j    nyeh, lecz w wieku    dojrzałym zrastających

izomorfjjna    siedmiowodnego siarczanu    miedzi    ;    się w jedną całość. Powierzchnia górna

i siarczanu    magnezu, krystalizująca się    jedno-    j    czyli podstawa K-ej    k-i (Basis), łącząca się

skośnie w    tychsamych kształtach co i    siar-    |    z kręgami lędźwnemi,    posiada brzeg przedni

czan żelazawy czyli melanteryt.    z-w- ? gruby i wystający, zwany wzgórkiem mie-

duicy (Promontorium pelins), po bokach posiada dwa w yrostk i skośne górne, w środku, ku tyłowi, widać otwór przewodu kuprowego (apertura canalis sacralis), przechodzącego przez kość wzdłuż. Na powierzchni przedniej, wklęsłej, widać z każdej strony po 4 dziury kuprowe przednie (Fo-ramina sacralia anteriora), odpowiadające dziurom międzykręgowym, pomiędzy niemi znać | wyniosłości płytkie, ślady przedziałów dawnych    wspaniałe niekiedy druzy kryształów błyszczą-

o składzie i własnościach kuprytu. Redukcya ta zachodzi również za sprawą siarczanu żelazowego. Kupryt występuje przeważnie w pokładach błyszczu miedzi, chalkopirytu itp., które podlegają wietrzeniu. Stąd znajdujemy go często w górnych częściach tych pokładów, gdy głębsze ich poziomy zawierają kruszce siarczyste. Zjawisko to daje się dostrzegać w żyłach kornwalskich, z których pochodzą

między kręgami. Na powierzchni tylnej,    cych i przezroczystych. Tożsamo ma miejsce

w Rheinbreitbachu, w Gumiszewsku i Niżnym Tagilu na Uralu, koło Burra-Burra w Australii. Częstokroć w pokładach tych towarzyszką kuprytu bywa miedź rodzima, której pseudomor-fozy po kuprycie są tu rzeczą zwykłą. Tego rodzaju występowanie kuprytu mamy w niewielkich ilościach na Miedzianej Górze pod Kielcami. Przeobrażenie to można odtworzyć sztucznie, działając na kupryt bardzo rozcieńczonym roztworem kwasu siarkowego. Kryształy powstałe w zawieszeniu, będące kombinacyą ośmiośeianu z dwunastościanem rombowym,występują w glinie koło Chessy pod Lugdunem; powierzchownie zamieniły się one na malachit. Podobne występowanie dostrzeżono też na Ałtaju i w kraju Dainara w Afryce. Chalkotrj-chitem lub kwiatefti miedzianym ua-zwano utwory krystaliczne wlosiste lub siatkowe, składające się z wydłużonych sześcianów kuprytu o przepysznej barwie czerwonej; znajdują się one w Rheinbreitbachu, Gumiszewsku, Redruth w Kornwalii. Mieszanina kuprytu i że-laziaka brunatnego ziemista, ceglasto czerwona nosi nazwę miedzi czerwonej; znajduje się w Dil-lenburgu i w Turgińsku. Kupryt wraz z towa-rzyszącemi mu minerałami: azurytem, malachitem i in. przetapia się na miedź. Nazwa Kuprytu utworzona przez Haidingera. Ponieważ w popularnej gwarze niemieckiej kupryt zwie się Rothkupfererz, więc nazwę tę spolszczono na kruszec miedzi czerwony lub miedź czerwona, albo miedniak czerwony. Nazwy te jednak

jako bałamutne obecnie zupełnie z użycia wy-

z. w

wypukłej, chropawej i nierównej, znajdują się wyrostki cierniste poprzeczne iskoś-ue rzekome (Processus spinosi transversi et obliąui), również z każdej strony po 4 dziury, kuprowe tylne (Foramina sacralia poste-riora:), u dołu zaś wylot przewodu kuprowego (Hiatus canalis sacralis), zakończony rożkami kuprowe mi (Cornua sacralia).

Powierzchnie boczne, czyli uszate (Su-perficies laterales s. auriculares), całkowicie pokryte chrząstką, zrastają z kośćmi bezimien nemi. Koniec (Apex) posiada powierzchnię stawową) Superficies (jlenoidalis, łączącą go z kością ogoźną.

Kupryt, minerał, przyrodzony krystaliczny tlenek miedziany Cu₂0, krystalizujący się w układzie regularnym (klasa dwudziestoczterościanu pentagonalnego). Kryształy jego, najczęstsze ośmiościany, rzadziej sześciany i dwunastośeiany rombowe, z drobnemi przytępieniami naroży lub krawędzi, utworzonemi przez płaszczyzny złożeńszych postaci połówkowych. Tworzą również skupienia ziarniste. Łupliwość równoległa do ścian ośmiościanu dość wyraźna. Twardość od 3.5 do 4. Ciężar właściwy 5.7 do 6.

szły.

Kur (Kokot, Tader), herb polski. Na tarczy w polu czerwonetn kogut biały w prawo obrócony. Nad tarczą hełm ukoronowany. Tym kształtem opisują go heraldycy nasi poczynając dopiero od Okolskiego; Długoszowi i Paprockiemu nieznany. W zapiskach średniowiecznych występuje poraź pierwszy w latach 1413—14 z zawołaniem Tader, zapiska z r. 1426 zna go z nazwą Kokot, proklamacya wreszcie Kur biały pojawia się w zapiskach z końca XVI stulecia. Przyniesiony został prawdopodobnie ze Ślązka w połowie wieku XIV przez rodzinę Tadrów, a używały go i używają oprócz wzmiankowanego rodu, obecnie już zgasłego, jeszcze rodziny następujące: Bilskich, Hanów, Hordyńskich, Jadrowskich (zgaśli), Kazimierskich, Kiczków (zgaśli), Kurków, Kurków-

Barwa koszenilowm-czerwona do ołowiano-sza-rej. Rysa brunatno-czerwona, ściany gładkie, dają połysk metaliczuo-dyamentowy. Zwykle prawie nieprzezroczysty:, załamanie światła nadzwyczaj silne, mianowicie spółczynnik załamania 2.849. Składowi jego, wyrażonemu przez wzór Cu₂0, odpowiada skład procentowy: 88.8 % miedzi i 11.2# tlenu, jest to więc najbogatszy kruszec miedzi. Ogrzany na węglu w płomieniu dmuchawki, płomieniem utleniającym, na-samprzód czernieje, zamieniając się na tlenek miedziany CuO, poczem spokojnie się topi i daje ziarnko miedzi. Rozpuszcza się w kwasach i w amoniaku. Kryształy mające skład kupry-tu znajdowano wielokrotnie jako produkt przypadkowy w szlakach pieców hutniczych a także jako nowotwór w skorupie (patynie), pokrywającej antyczne przedmioty miedziane i bron-zowe. Na kryształach miedzi rodzimej, pochodzących z Rheinbreitbachu, dostrzeżono również przeobrażanie się w kupryt. Na sposób powstawania kuprytu rzucają dużo światła doświadczenia redukcyi soli miedziowych związkami organicznemi; mianowicie z mieszaniny roztworu siarczanu miedziowego i cukru krochmalowego po dłuższym czasie osiadają kryształy

ia»B

A ■ ;•

skich, Kurskich, Kurzeskich v. Kurzewskich, Lubońskich (zgaśli) i Szaprowskich. Źródła: Okolski; Niesiecki; Małachowski; Kuropatnicki; Ulanowski; Piekosiński; Borkowski.    ¹¹

Kur (Gallus), rodzaj ptaków kurowatych czyli grzebiących (Gallinacei v. liasores) z rodziny bażantów (Phasianidae). Rodzaj ten odznacza się obecnością na głowie mięsistych nagich wyrostków, mianowicie pionowego, często zębatego grzebienia na ciemieniu, i zwieszających się pod dziobem podobnych, lecz mniejszych płatów; dziób średniej wielkości, mocny; skrzydła krótkie, zaokrąglone, pióra grzbietowe wydłużone; ogon, złożony z 14 sterówek, średniej długości, dachówkowaty, u samca ogon pokryty wydłużonemi, sierpowato zadartemi w górę piórami pokrywowemi; nogi mocne; palec tylny krótki. W rodzaju tym występują różnice płciowe, polegające na tein, że samiec (kogut) jest większy od samicy (kury), ma większy i wspanialszy ogon, pióra jaskrawszej barwy, grzebień większy oraz z tyłu na skoku (śródnożu) wyrostek, zwany ostrogą. Rodzaj kura liczy

Jsjllll

|g-~A

:s:-‘

Fig 86. Gallus bankiwa.

obecnie pięć gatunków, z których cztery żyją w stanie dzikim na południu Azyi i na sąsiednich wyspach, w gęstych zaroślach (dżunglach) i lasach. Gatunki dzikie trudno dają się oswoić i są nadzwyczaj ostrożne, często jednak zdradzają swoją obecność donośnym głosem samców. Według mniemania jednych uczonych żyją parami, według innych każdy samiec prowadzi za sobą wiele samic. Samica składa 8 — 12 jaj. Żywią się pokarmem roślinnym i owadami. Mięso nie bardzo smaczne. Gatunki dzikie K-a są następujące: — 1) Gallus bankiea (ferrugineus) zamieszkuje In-dye północne, Assnm, Birmę i kraje malajskie. U samca pióra na głowie i szyi oraz górne pióra pokrywowe na ogonie —złocisto-żółte, na grzbiecie — purpurowo-brunatne, na piersiach i pozostałej części ogona — czarne o zielonym połysku, skrzydła brunatne, grzebień czerwouy; długość ciała wynosi 65 cm. Upierzenie samicy mniej jaskrawe: pióra na szyi czarne z żółtemi brzegami, strona grzbietowa bruna-tno-szara, brzuszna brudno-brunatna z jaśniej-szemi plamkami na stosinie. 2) Gallus Stanley}, od spodu czerwony, zamieszkuje Ceylon.

3) Gallus Sonnerati, rozpowszechniony w In dyach Południowych; u samca szyja złocisto-żółta, grzbiet czarnawo-brunatny z białemi kreskami, strona brzuszna ciemno-brunatna; samica brunatna z białem podgardlem. 4) Gallus varius, z grzebieniem niezazębionym i nieparzystym płatem pod dziobem (jedno i drugie jaskrawo zabarwione na zielono, żółto, czerwono i purpurowo); od góry złocisto-zielony z po-marańczowo-żółtemi pokrywowemi piórami na skrzydłach, u spodu czarny; środkowe pióra ogonowe wygięte na zewnątrz, dzięki czemu ogon widełkowaty. Zamieszkuje wyspy Jawę, Lombok, Sumbawę i Flores. Od gatunku yal-lus banicie a prawdopodobnie pochodzi piąty gatunek tego rodzaju, mianowicie kur domowy (gallus domesticus), od niepamiętnych czasów oswojony przez człowieka i rozpowszechniony obecnie pod postacią nader licznych odmian po całej kuli ziemskiej. Kur domowy ma ciało krępe, przysadziste, dziób średniej długości, mocny, o szczęce górnej sklepistej, na końcu nieco zakrzywionej, obejmującej krawędziami szczękę dolną. Nogi silne o skokach wydłużonych i nagich; cztery palce opatrzone są tęperni pazurami. Skrzydła krótkie i zaokrąglone oraz ciężkie ciało czynią kura prawie niezdolnym do lotu. Upierzenie rozmaite. Żywi się on ziarnami, robactwem i owadami. Pisklęta po wylęgnięciu się z jaja zaraz zaczynają biegać za matką i same sobie wynajdują pokarm. Koguty odznaczają się wojowniczością; to też w niektórych krajach korzystają z tej wojowniczej natury koguta i używają go do walki. Kur domowy należy do najbardziej pożytecznych ptaków domowych ze względu ua produkty, jakich dostarcza (mięso, jaja, puch, pierze i nawóz). Dlatego też hodowla kur oddawna gra wybitną rolę w gospodarstwie wiejskiem. Hodowla ta obecnie jest skierowana głównie ku otrzymaniu odmian: 1) odznaczających się wydajnością jaj (kury niektórych odmian np. hiszpańskiej, włoskiej i iu. znoszą po 250 jaj rocznie) i 2) dostarczających smacznego i delikatnego mięsa (np. Creoc-coeur, dorlcing i in.). Te ostatnie różnią się od innych odmian szczególną budową mostka, dzięki czemu pierś jest szeroka, pełna i mająca dużo mięsa. Z licznycli odmian kura domowego do bardziej znanych należą następujące: 1) k o c h i n-ch i ńska, przywieziona poraź pierwszy do Anglii w 1843 r. odznacza się skokiem opierzonym; 2) bramaputra podobna do pierwszej; 3) h i s z p a ń s k a—czarna, z białą zmarsz-czkowatą obwódką dokoła oka; 4) włoska, podobna do naszej, różni się jednak żółtemi nogami i większym grzebieniem; 5) francu-

Cz, St.

R. J.

Cz. St.

ska Crecc-coeur—czarna; 6) angielska dor-king odznacza się obecnością pięciu palców: 7) karłowata, z krótkiemi nogami, częstokroć wielkości zaledwie gołębia.

liur (hubeolae) jest wysypką zakaźną ostrą, właściwą wiekowi dziecięcemu, nieco podobną do odry (ob.) lecz o przebiegu daleko lżejszym. Wysypka, ukazająca się nagle po dwutygodniowym okresie wylęgowym, pokrywa całe ciało plamkami czerwonemi okrągławemi i znika po dwóch lub trzech dniach bez łuszczenia się naskórka; do objawów towarzyszących K-owi należy gorączka nieprzewyższająca zwykle 39° i lekki nieżyt (ob.) dróg oddechowych. Stan ogólny nie ulega przytem żadnym zaburzeniom poważniejszym, a leczenie jakiekolwiek bywa zwykle zbytecznem.

Kura: 1) u Starożytnych Cyrus Kyros, u Gruzinów Mtkwari, u Armenów Gur, u plemion turecko-tatarskicli Kur albo Kur. Największa rzeka na Kaukazie, wraz z dopływami obejmuje większą część kraju zakaukaskiego, ma długości 1 244 w., wpada do m. Kaspijskiego na płd.-wschodzie. Liczne źródła jej znajdują się na północo-zachód od Karsu, w błotnistej bezleśnej kotlinie płasko-wzgórza Ardahauo-Karskiego, wyniesionej na 6 500 stóp ponad poziom morza. Z okolicznych gór spływają ku niej liczne potoki. Głownem źródłem K-y jest Mardżan-su. Rzeka wije się w rozmaitych kierunkach, ma liczne dopływy, z których najgłówniejszemi są: Liachwa, Arag-wa, Ałazań i Aras. Od Borżomu K. staje się spławną (35 sążni szerokości). Spławiają po niej drzewo do Tyfiisu. Dalej spław jest uniemożliwiony wskutek mielizn i skał podwodnych. Bliżej ujścia, na przestrzeni 320 wiorst od wsi Zardob do morza, możliwą jest żegluga. W tej części K-y rozwija się rybołówstwo (2 182 tysiące pudów ryb). Niedaleko ujścia leży słynuy Bożij Promyseł. Brzegi K-y w tej części są niskie, bagniste, uchodzą za gniazda febry. K. wpada do morza Kaspijskiego dwoma ramionami, z których główne, lewe, K., szerokie, prawe, zwane Akusza — znacznie węższe. Uformowana przez nie delta nosi nazwę wyspy Saljańskiej. —2) K.—niewielka rzeka również na Kaukazie, biorąca początek w okręgu piatigorskim w błotach przy No-waja Pawłowskaja. Płynie równolegle do Te-reku na przestrzeni 100 kim. i ginie w stepach.

Kura—ogólna nazwa samic niektórych ptaków kurowatych (liasores), jak np. głuszca (Tetran uroyallus), cietrzewia (Teirao tetrix), kura (Gallus) i in.

Kuracya, ob. Leczenie.

Kuracyjne miejscowośsi i zakłady, ob. Klimatyczne s t a c y e,

Kurakjiny, ród książęcy w Rossyi, pochodzący z Litwy od Narymunta Gedyminowicza. Jeden z jego potomków, Iwan, z przezwiskiem

Bułhak, miał syna Andrzeja, nazywanego Ku-raką, i od niego wywodzą swój ród kniaziowie K., którzy należeli do najznamienitszych rodów bojarskich w Moskwie, atoli ani jeden z nich nie grał wybitniejszej roli w historyk Spisy genealogiczne tej familii znajdują się w „Barchatnaja knjiga“ (do XVII w.), w „Dre-wniaja Rossijskaja Bibliotjeka“ T. XVII (do połowy XVIII w.) i u Dołgorukowa „Russkij rodo-słownyj sbornjik III⁴ (do połowy XIX w.). Nadzwyczaj cenne archiwum K-ów przypadkiem uratował od zniszczenia uczouy Koła-czow. Archiwum to przeszło znów w posiadanie K-ów i służy jako materiał do ważnej publikacyi „Archiw kniazia T. A. Kurakjina“, wychodzącej od 1890 r. w Petersburgu, pod redakcyą Siemiewskiego, a następnie Smo-ljaninowa. Najbardziej interesującym jest dziennik jednego z K-ów Borysa (* 1676 r.), który był jednym z wychowańców Piotra I. Rodzice Borysa byli to ludzie fanatycznie przywiązani do starych czasów, niezmiernie dumni ze swojego arystokratycznego pochodzenia. Borysa do chrztu trzymał sam car, Fiodor III, i jako o-śmioletnie dziecko, oddano go do usługi Piotrowi. Opisuje on w swym pamiętniku małżeństwo Piotra, pochody do Krymu, bunt strzelców itd. Mając 16 lat, Borys ożenił się z siostrą carowej, Ksienią Łopuchiną, potem znów uczestniczył w wojnach, był między innemi przy zdobyciu Azowa. W 1697 r. wyprawiony został zagranicę uczyć się „nawigacyi i nauty-ki“. Najciekawsze są notaty Borysa K-a z podróży po Europie: materyał to nieoceniony dla charakterystyki ówczesnego Rossyanina, w którego samowiedzę zaczęły wsiąkać wrażenia zgoła innego świata. Po powrocie zdał egzamin w Woroneżu, a następnie brał udział w wojnie szwedzkiej. Najszczegółowiej opisane są ponowne podróże Borysa 1705 —1707 r., gdy zwiedził Berlin, Lipsk, Amsterdam, Hagę, Leydę, a od 1708 r. zostawał w charakterze ambasadora przy kuryi rzymskiej. Przed nim, niemającym pojęcia o nauce, sztuce i cywiJi-zacyi, rozpościerało się bogactwo życia kulturalnego, i uwagi młodego turysty czynią przeważnie humorystyczne wrażenie. Uderza go najwięcej architektura, zaciekawiają zabawki i drobnostki, jak fontanny, zegary etc., ale dzieł sztuki niezdolen jest pojąć: dla niego posąg Erazma z Rotterdamu, to „inużyk miedzianyCo dziwna, iż nietylko nie odczuwa piękności widoków, lecz nie widzi w nich różnicy i uigdy nie wzmiankuje o pejzażu, np. wjeżdża do Neapolu jakby do Tambowa. Nie tyle mu się podobają urządzenia polityczne i społeczne, ile towarzyskie: tu swoboda kobiet trafia mu bardzo do przekonania; widzi wyższość Europy pod tym względem i opisuje z zadowoleniem uciechy światowe i inne „pleziry“. Pomimo powierzchownego poznania zagranicy wpływ jej był znaczny. Sam Borys oprócz „gramoty“ nie uczył się systematycznie

wcale, a już dla swych dzieci najmuje metra Ludność i nauczycieli. Cudacznym jest język notat Borysa: poznawszy mnóstwo rzeczy, dowiedziawszy się o wielu sprawach i pojęciach, dla których brakło rossyjskiego słownictwa, Borys żywcem je przenosi na papier, przeto pisze na wpół po rossyjsku; reszta to słowa polskie, łacińskie, francuskie, włoskie; np. „Sofia była prawjitel ne kapabel (capable), urna ma- i Moustier. łogo". Najwięcej polubił język włoski i tytuł rozpoczętej jego autobiografii brzmi: „Yita del principe Boris Kourakin". Ten język maka-roniczny utarł się i był rozpowszechniony w e- j pocę Piotra I. Nie można powiedzieć, aby Borys K. uświadamiał sobie zmiany w państwie inoskiewskiem, które rozpoczął Piotr; nie można wywnioskować po której stronie leżą jego sympatye: notuje tylko różne postanowienia rządu, nie wdając się w ich ocenę. W pisaniu często przebija chełpliwość, rozumie się ze swego rodu, o którym zawsze pisze: „Cari-butoff-Kurakin, dziedzicznych kniaziów litewskich" i chętnie rozwodzi się, jak go honorowano zagranicą. Syn jego Aleksander (ur.

1697) od 1722 r. był ambasadorem w Pary-

i/. j. '

żu.

s. p

Kuramowie (u Rossyan Kuramińcy), plemię pochodzenia mieszanego, zamieszkałe na obszarze generał-gubernatorstwa turkiestań-skiego, na prawym brzegu Syr-Daryi i wzdłuż jej dopływów. Plemię to powstało mniej więcej przed J00 laty z połączenia Kirgizowi Uz-beków. Liczą 77 tysięcy głów (podług niektórych źródeł 159 tysięcy) i trudnią się rolnictwem.

Kuranda Ignacy, publicysta i polityk au-stryacki (* w rodzinie żydowskiej w Pradze 1 maja 1812 r.). Pierwotnie dziennikarz w Wiedniu, Stutgardzie, Paryżu i Brukselli (gdzie założył słynny później tygodnik niemiecki „Grenz-boten", przeniesiony 1892 r. do Lipska i dotąd tam wydawany). W r. 1848 wybrany z Cieplic do Zgromadzenia ustawodawczego we Frankfurcie. W październiku 1898 r. złożył mandat i objął redakcyę wiedeńskiej „Ost-Deutsche Post" (do r. 1866), W r. 1861 wybrany w Wiedniu do sejmu dolno-austryackie-go i przez sejm wysłany do parlamentu, był członkiem tegoż do śmierci (3 kwietnia 1884). Oddzielnie ogłosił K. dramat „D. letzte weisse Rosę" (1846) oraz szkic „Belgien seit seiner Revolution“ (L. 1846). Por. Kolmer „Parlament und Verfassung in Oesterreich" (Wiedeń 1902 i nast.).

Kuranko, kraina w Afryce północno-zachodniej, położona pomiędzy kolonią angielską Sierra Leone i Sudanem francuskim. Graniczy na północy i zachodzie z krainemi Limba i Su-limanja, na wschodzie z Sangarą, na południu z Kissi i Kono. Jest to kraina żyzna, odznacza się obfitością wód, spływających ku rzekom Rokelle i Bampanna, wpadających do morza.

spokojna, trudni się rolnictwem, z wyjątkiem pewnej części, żyjącej w góracli u źródeł Nigru, zupełnie dzikiej. W r. 1890 ludność K-i została podbitą przez rozbójnicze plemię Samory (czyli Samadu). Połnocno-za-chodnią część K-i zwiedzał Laing w r. 1822, w r. 1869 Reade. Część wschodnią od Fala-ba do źródeł Nigru badali w r. 1879 Zweifel

p. o

Kurant. Tak zwano zegar, grający przy biciu różne melodye. Krasicki pisze w „Satyrach": „Bije zegar kuranty, a misterne flety co kwandrans, co godzina dudlą menuetyKurantami zwano śpiewki wiwatowe czyli toastowe, które zwyczajem staropolskim wszyscy ucztownicy śpiewali przy stole z kieliszkiem w ręku, skoro było podniesione czyje zdrowie. „Enc. Starop."

Kurant, moneta obiegowa, pełnowartościowa, mająca wartość, ściśle zastosowaną do stopy menniczej krajowej, a więc moneta lepsza od bilonu, który jest tylko narzędziem drobnych wypłat zdawkowatych („En. Org." mn.)

Kurant (Courante), taniec dość szybki w takcie na 3 idący (zwykle w 3-ch półnutach) z powtórzeniem. Składał się zwykle z przed-taktu, ze skoku, z balance i z coupe. K. i sa-rabanda wielce były dawniej we Francyi upowszechnione; ztamtąd przeszły do innych krajów, a między innemi do Polski. Dziś wyszły z użycia. Wszakże pozostało wyrażenie: wyciąć komu K-a, to jest oszukać kogo (np. trafił frant na franta, uciął tnu K-a. („Enc. Org." więk.).

Kurara (Curare, TJrari, Voorari, Wurali), trucizna służąca Indyanoin Ameryki południowej, zwłaszcza Gujanę zamieszkującym, do zatruwania strzał. K. jest sokiem wygotowanym zgęszczonym a następnie wysuszonym, otrzymywanym z gatunków rozmaitych Kul czy by (Strychnos), Rybiej trutki (Cocctdus), Osmę-ty (Paullinia), oraz roślin innych podzwrotnikowych. Do Europy przywożona bywa w stanie suchym w małych tykwach lub w garnuszkach glinianych. Jest to ciało żywicowate, szaro-czarniawe, kruche, bardzo gorzkie, posiadające woń swoistą, nie bardzo mocną, w wodzie rozpuszcza się bardzo łatwo i nieomal zupełnie; skład jej chemiczny jest ilościowo bardzo niestały, często bywa zanieczyszczona przymieszkami obcemi. Częścią składową K-y najważniejszą, oprócz Kuryny, trucizny żywico- . watej, dotąd jeszcze niezbadanej dosyć dokładnie, jest Kuraryna (ob.), której znajdować się w niej zwykło 3 — 4°/₀. K. jest trucizną nadzwyczaj silną, skaleczenie najżejsze narzędziem nią pomazanem sprowadza śmierć niechybną nadzwyczaj prędko. Nie tyle jest niebezpieczna, jeżeli zostaje połknięta, dopiero ilości jej bardzo znaczne w razie takim działają szkodliwie. K., dostawszy się do krwi, poraża natychmiast zakończenia nerwów ruchowych

Dr J. F.

grana) zastrzyknięta pod skó-

120000

str. 719 i 724).

Kuraryzowanie, ob. Kurara.

Kuratela, czuwanie opiekuńcze nad osobą niezdolną do działań prawomocnych. Osoba, która wykonywa K-ę, zowie sięKuratorem (ob.).

Kurator (łac. curator), w znaczeniu społe-cznem zwierzchni opiekun pewnej instytucyi ogólnej użyteczności, np. szpitala, szkoły, instytutu. W administracyi nazwę tę piastuje zwierzchnik pewnych dykasteryi, np. K. szkól, okręgu naukowego. Wyraz ten otrzymał treść spe-cyalną w prawie cywilnem. 1) Nazwę K. nosi doradca wyznaczony dla nieletniego usa-mowolnionego do czuwania nad zarządem jego majątku. Głównym jego obowiązkiem jest a-systować usamowoluionemu przy dopełnianiu tych czynności, których niema prawa dokonać sam pomimo usamowolnienia. Kto ma być K-em, w jednych wypadkach wskazuje samo prawo, w innych mianuje go rada familijna.

Z mocy samego prawa K-em jest ojciec, jeśli J

Red.

w mięśniach, przez co obezwładnia je najzupełniej; skutkiem tego ustać musi oddychanie i śmierć następuje przez uduszenie. Na nerwy czucia nie działa, nie usuwa też świadomości do chwili ostatniej. K. posiada działanie wprost przeciwne strychninie (ob.) a to naprowadziło na myśl stosowania jej jako odtrutki przeciwko tej truciźnie, zalecano też użycie jej przeciwko tężcowi (ob.), padaczce (ob.) i wściekliźnie (ob.), ale użycie jej w sztuce lekarskiej jest dotąd bardzo ograniczone; używana bywa dziś prawie wyłącznie w pracowniach fizyologicznych do obezwładniania zwierząt przeznaczonych do wiwisekcyi (kura-ryzowanie), które można dowolnie długo utrzymać żywemi, jeżeli się tylko podtrzymuje oddech za pomocą zabiegów sztucznych. Por. Steiner „Das amerikanische Pfeilgift Curare (Lipsk 1877) i N o t h n a g el iRossbach „Farmakologia" (Warszawa 1883, str. 718—724).

Kuraryna jest alkaloidem otrzymanym z Ku-rary (ob.) po raz pierwszy przez Preyera) jest to część składowa najważniejsza tej trucizny. Podług T. Sachsa K. składa się zwęgla, wodoru i azotu (C₁₈H₃₅N), kryształy jej są ostrosłupami, czworobocznemi bezbarwnemi; rozpuszcza się łatwo w wodzie i wyskoku, nie zaś w eterze, kwas siarczany zabarwia ją na niebiesko, azotowy na purpurowo, z obu kwasami temi, jako też z innemi tworzy sole. K. należy do trucizn zabójczych, nadzwyczajnie silnych, nawet w dawkacli najmniejszych (0.000 005 grama = l/

rę działa bardzo silnie, mogąc stać się niebezpieczną. Na ustrój ludzki działa taksamo jak Kurara (ob.). W lecznictwie nie jest używana. Przetwór, spotykany w handlu pod nazwą K-y, bywa często chemicznie nieczysty, czasami nawet nie jest wcale K-ą, lecz zwykłym fosforanem wapnia.—Por. Nothnagel i R o s s b a c h „Farmakologija" (Warszawa 1883

Dr j r.

do niego należała opieka, a także matka, w tymże wypadku, jeśli opiekę sprawowała bez doradcy lub doradców, przez ojca mianowanych. Jeżeli matka, będąc K-ą, ma wyjść za mąż, w takim razie winny być zachowane przepisy art. 361 i 362 względem opieki. Wskutek tego matka winna zwołać radę familijną, która postanowi, czy należy ją utrzymać nadal przy tych obowiązkach; jeżeli zaś tego nie dopełniła, utrącą K-lę samem prawem. We wszystkich innych wypadkach K-a mianuje rada fam. Ztąd wypływa, iż K. winien być w ten ostatni sposób mianowany, jeżeli ojciec i matka nie żyją, albo K-li dla przyczyn prawnych sprawować nie mogą, albo jej przyjąć nie chcą. Zresztą przepisy prawa o przyczynach uwalniających od opieki, o niezdolnościach, wyłączeniach i złożeniu z opieki stosują się do K-ów (ob. Opieka). — 2) K. z powodu ciąży (cur. ventris). Prawo przewidziało wypadek ciąży żony po śmierci męża. W celu zabezpieczenia praw dziecka narodzić się mającego żona, czując się brzemienną, winna zażądać zwołania rady familijnej, która zamianuje zaraz K-a z powodu ciąży. K. taki nie jest K-em dziecka, jeszcze nienarodzonego, ale spadku, który w przyszłości może mu należeć. Z tego powodu obowiązany jest czuwać nad utrzymaniem w całości spadku, albo takiej jego części, ja-kaby na oczekiwane dziecko przypadała. Na mocy tego może żądać przedsięwzięcia środków zachowawczych, zabezpieczających spadek, jak np. opieczętowanie, spisauie inwentarza i t. d. Obowiązek ten ciąży na nim nie tylko co do spadku, pozostałego po mężu matki,ale i co do wszelkich innych, jakieby na dziecko poczęte przypaść mogły. Po urodzeniu dziecka matka, stosownie do ogólnej zasady, winna być jego o-piekunką, K. zaś z powodu ciąży staje się z prawa jego opiekunem przydanym. Ztąd wypływa, iż rada familijna, mianując takiego K-a, winna go wyznaczyć z liczby takich osób, które mogą być opiekunem przydanym. Zauważyć należy, iż jeżeli matka, będąc ciężarną, zaniedbała zwołania rady familijnej w celu mianowania K-a z powodu ciąży, może być po urodzeniu dziecka odsunięta od opieki nad niem.

3) K-or up ad łoś ci, ob. Upadłość.

Kuratorya trzeźwości wprowadzone zostały według projektu hr. Wittego jednocześnie z państwowym monopolem wódczanym w r. 1895 w wewnętrznych guberniach Cesarstwa, a w Królestwie Polskiein 1 stycz. 1898. Odpowiednie prawa i dopełnienia do nich wydane zostały 20 grud. st. st. 1894, 27 marca st. st. 1894 r. i 8 grud. st. st. 1897 r. Zadanie K-ów wskazane ustawą zawierały: 1) rozpowszechnianie wśród ludności zdrowych pojęć o szkodliwości ńieumiarkowanego użycia alkoholu, oraz wynajdowanie środków dla zapewnienia ludności możności przepędzania wolnego czasu poza obrębem szynkowni i w tym celu urządzanie odczytów publicznych i pogadanek, u-kładanie i rozpowszechnianie wydawnictw wyjaśniających szkodliwość nadużywania alkoholu, otwieranie herbaciarni, czytelni ludowych i t. p., 2) pieczę nad otwieraniem i utrzymaniem zakładów leczniczych dla alkoholików, 3) nadzór nad tern, aby handel trunkami był prowadzony zgodnie z ustanowionemi prawidłami,

4) współdziałanie z innemi instytucyami dąż\-cemi do tychże celów. Środki pieniężne K. powstawać miały: 1) z sum asygnowanych przez skarb, 2) z dochodów ze sprzedaży wydawnictw, z odczytów, zabaw ludowych i t. p., o-raz 3) z sum przeznaczonych na nagrody za wykrycie przekroczeń prawideł o handlu trunkami, w razie gdy wykrycie dokonanem zostało przez członka K-ów. Pod względem administracyjnym K. zostały oddane pod władzę mi-nisteryum skarbu. Tym sposobem ministeryum to podjęło dwa sprzeczne zadania: handlu alkoholem i przeciwdziałania jego spożyciu. Ponieważ dochody z monopolu wódczanego stanowiły jedną z najgłówniejszych pozycyi dochodowych w budżecie państwa, działaluośó K-ów pod tym zarządem nie mogła być skierowaną na właściwe tory. Już w wyszczególnionych punktach ustawy znajdował się wśród zadań K. i obowiązek dozoru nad prawidłowością handlu trunkami, który nosi charakter zadania nie społecznego, lecz wyłącznie fiskalnego. Jeszcze dobitniej charakter działalności K-ów jako insty-tucyi współdziałających z administracyą wyraził się w motywach, które w urzędowym „Wje-stnjiku Finansów¹⁴ (r. 1897) były ogłoszone w chwili wprowadzenia monopolu wódczanego i K-ów trzeźwości w Królestwie Polskiem. Powiedziano tam, że chociaż ludność Król. Pol. nie ujawnia takiej skłonności do spożycia trunków, jak w guberniach środkowych i północnych, w wielu jednak miejscowościach fabrycznych i górniczych wysokość spożycia wódki przewyższa średnią normę statystyczną dla całej Rossyi. Przytem wśród włościan i mieszkańców osad karczma jest jedynem miejscem rozrywki. Otóż pod tym względem ludność Król Pol. nie mniej niż lud rossyjski wymaga podniesienia swego poziomu moralnego i umysłowego. Wreszcie stosunkowo znaczna ilość zakładów prywatnych, prowadzących handel spirytualiami, tudzież dużo karczem w miejscowościach pogranicznych w Królestwie wymagają orga-nizacyi nader bacznego nadzoru nad handlem tego rodzaju, w c z e in K. trzeźwości mogą być wielką pomocą ad-ministracyi miejsowej. Sprawami K. zawiadują komitety gubernialne i podwładne im komitety powiatowe. Komitety gubernialne w Królestwie Polskiem składają się z gubernatora jako przewodniczącego, wicegubernatora, prezesa sądu okręgowego i prokuratora, zarządzających: izbą skarbową, izbą obrachunkową, dobrami skarbowemi, dochodami akcyzowemi i oddziałem Banku włościańskiego, naczelnika wojskowego, naczelnika dyrekcyi naukowej (o ile zamieszkuje w mieście gubernialnem), jednego z dyrektorów średnich zakładów naukowych według nominacyi kuratora okręgu nai.kowego, naczelnika gubernialnego zarządu żandarmeryi, gubernialnego inspektora lekarskiego i prezydenta miasta. Jeżeli w mieście gubernialnem nie mieszka zarządzający dochodami akcyzowemi, wówczas zastępuje go jeden z miejscowych urzędników zarządu akcyzy. Do składu warszawskiego komitetu gubernialnego wchodzi ponadto przedstawiciel—uniwersytetu warszawskiego. Komitety powiatowe składają się: z naczelnika powiatu w dziale policyjnym, jako przewodniczącego; sędziego pokoju, urzędnika akcyzy, lekarza powiatowego, burmistrza miasta, oraz podprokuratora, komisarza do spraw włościańskich, powiatowego naczelnika wojskowego, inspektora fabrycznego i podatkowego, jeżeli mieszkają oni w dauem mieście powiatowem. Wreszcie w skład komitetów mogą być powoływane inne osoby urzędowe mieszkające w mieście po wyjednaniu zatwierdzenia przez ministra skarbu, który porozumiewa się z ministrem spraw wewnętrznych i innemi, oraz z generał-gubernatorem warszawskim. W Warszawie utworzony został specyalny komitet pod przewodnictwem oberpolicinajstra i z udziałem urzędników, zatwierdzonych przez ministra skarbu drogą wyżej wskazaną. W tensam sposób mogą być wytwarzane i inne komitety filialne. Ogólne kierownictwo i nadzór nad K-mi należy do warszawskiego generał-gubernatora, w którego mocy jest zatwierdzanie członków protektorów i kuratorów cyrkułowych na przedstawienie komitetu gubernialnego. Członków honorowych zatwierdza minister skarbu. Skład komitetów gubernialnych i powiatowych w Cesarstwie jest podobny, z pewnemi tylko różnicami. Mianowicie w komitecie gubernialnym zasiada gubernialny marszałek szlachty, prezes i dwaj członkowie ziemstwa gubernialnego z wyboru tegoż ziemstwa, oraz przedstawiciele duchowieństwa miejscowego. W komitecie powiatowym prezyduje powiat, marszałek szlachty, zasiadają również prezes i dwaj przedstawiciele ziemstwa powiatowego i duchowieństwa. Członkowie honorowi obu płci są wybierani z prawem głosu przez komitet gubernialny z grona osób, okazujących K-om specyalne usługi, i zatwierdzani przez ministra skarbu. Członkowie protektorzy, wybieraui przez komitety powiatowe, są zatwierdzani przez komitety gubernialne. Kuratorowie cyrkułowi, wybierani z grona komitetu, mają obowiązek wykonywania poleceń tegoż komitetu, oraz pilnowania prawidłowego biegu handlu trunkami i ścigania potajemnego wyszynku wódki. Jak widać z powyższego zarysu, K-a składają się w przeważającej ilości z urzędników, mających swe bezpośrednie obowiązki i niemogącycli poświęcać

cną.

s. P.

In. D.

u.

wiele czasu i sił, a w nieznacznej tylko I części z osób prywatnych powoływanych i zatwierdzanych przez sfery urzędowe. Sprawozdania z pierwszych lat działalności K-ów w Cesarstwie wykazują nader mały procent osób prywatnych w K-ach. Działalność oświatowa K-ów w postaci odczytów publicznych i pogadanek napotykała wciąż przeszkody w formalizmie władz administracyjnych, od których zależało udzielanie pozwoleń. Teatry i zabawy ludowe okazywały się nieprzystosowanemi do potrzeb i upodobań ludu. Najwięcej powodzenia miała praca K-ów w zakresie zakładania herbaciarni ludowych, w których za małą cenę sprzedawano herbatę, mleko, jedzenie gorące. Działalność K-ów w Królestwie Polskiem spotkała się z jednomyślną niemal opozycyą, która w pracy ich widziała przeciwdziałanie tej pracy oświatowej i kulturalnej, jaka samorzutnie poczęła się rozwijać w społeczeństwie. W Warszawie założono teatr ludowy i urządzano zabawy publiczne. W o-becuym czasie K. starają się o uniezależnienie od ministeryum skarbu, aby tym sposobem zapewnić sobie możność rozszerzenia swej działalności, która dotychczas rozwijała się w nader wązkich rozmiarach i pozostawała bezowo-

In. D.

Kuratow Marę k, prawnik polski (* w Warszawie 13 października 1857, nauki pobierał w Warszawie i w Petersburgu, gdzie w r. 1882 ukończył wydział prawny ze złotym medalem ża rozprawę o Budżecie państwowym. Adwokat przysięgły, znawca prawa handlowego i wekslowego. Prace ważniejsze: „Ustawa wekslowa rossyjska" (wykład i szkic porównawczy. (Warsz. 1905);„0 protekstach weksli (zarysy prawa ireformy)u (W. 1906); „Zasady ustaw czekowych" (W. 1908); „O prawach komisyonerów" („Gazeta Sądowa" J902); „Protesty weksli a siła wyższa" (tamże 1905); „Rehabilitacya upadłych we Francyi" (tamże 1906). K. jest członkiem komitetu redakcyjnego „Gazety Sądowej Warszawskiej". Prace jego z zakresu prawa wekslowego posiadają trwałą wartość naukową.

Kurawowie (Kulawowie, Korawowie), plemię w Indyach południowych, żyjące w rozproszeniu wśród ludności hinduskiej, od której odróżnia się ciemniejszym kolorem skóry. Są niepodatni na wpływy kulturalne; odznaczają się skłonnością do włóczęgostwa. Tylko zamożniejsi K-owie prowadzą osiadły tryb życia, trudniąc się rolnictwem. W Majsorze K-owie żyją po lasach i górach w większem skupieniu; mówią tam własuem narzeczem. Fizycznie i umysłowo są mało rozwinięci.

Klirbasy, nazwa ludowa niektórych odmian tykw (Lagenaria nulgaris) i dyni (Cucurbita Pepo Lin). Nazwy K. używał już i Syreniusz, mówiąc, że jedne banie są swojskie a inne cudzoziemskie. („Eno. Org." więk..

Kurbscy (mylnie Kurpscy lub Krupscy) herbu własnego, ród książęcy od 1564 r. na Litwie, gałąź książąt Jarosławskich, dziedzicząca na Kurbach pod Jarosławiem. Protoplastą ich był kniaź Semen Iwauowicz Jarosławski, który w pierwszej połowie XV w. zaczął się pisać Kurbskim. Praprawnuk jego, Andrzej Michałowicz Kurbski-Jarosławski, syn Michała Michałowicza Kurbskiego, wojewody w służbie cara, służąc carowi Iwanowi Groźnemu, był wojewodą w wyprawach na Kazań, w wojnie Inflanckiej i w wojnie z Litwą. Obawa przed carem za niedostateczne powodzenie wyprawy z jednej, a obietnice króla Zygmunta Augusta i panów litewskich z drugiej strony skłoniły go do ucieczki na Litwę, gdzie, przyjęty z roztwar-temi rękoma, otrzymał przywilej na Kowel (1564 r.) i starostwo krewskie (1565 r.). Kuiaź Andrzej wstąpi! w związki małżeńskie z księżną Maryą Holszańską-Dubrowicką (1571 r.). Z małżeństwa tego powstał syn Dymitr, który przyjął później wiarę katolicką, a w niej imię Mikołaja (1603 r.j. Rzeczony Dymitr Mikołaj został w r. 1637 wojskim, a w rok później podkomorzym upickim. Umarł w r. 1649, pozostawiając dwóch synów: Andrzeja i Jana. Z tych pierwszy był podkomorzym, później marszałkiem upickim (f 1668 r.), drugi zaś podstolim upickim (f 1672 r.). Obaj bracia zmarli bezpotomnie, i na nich ród kniaziów Kurbskich wygasł w Polsce ostatecznie. W kilkanaście lat po śmierci Jana pojawił się w witebszczyźnie jakiś Kacper Kurbski, widocznie samozwaniec, którego synowie: Jakób i A-leksander, przeszli na służbę do Moskwy w r. 1687, gdzie uzyskali wraz z urzędamt dworskimi przyznanie tytułu książęcego. —Ź rodła: Karamzin; Niesiecki; Dołgoruki; Wolff.

Kurbski (Andrzej Michałowicz książę), bojar i wojewoda cara Iwana Groźnego, blizki krewny pierwszej jego małżonki, Anastazyi Ro-manówny (* około 1528 r.). Już w r. 21-m życia odznaczył się w wyprawie na Kazań, za co mianowany wojewodą w Prońsku. W r. 1552 pobił w okolicach Tuły Tatarów krymskich, i jakkolwiek ciężko ranny, wziął udział tegoż roku w nowej wyprawie na Kazań, która się skończyła zdobyciem miasta. W dwa lata potem stłumił powstanie Tatarów i Czeremisów w carstwie Kazańskiem, za co otrzymał god -ność bojara. Był on wtedy jednym z najbliższych doradców cara i należał do stronnictwa Sylwestra i Adaszewa. Gdy wojska moskiewskie zaczęły ponosić porażki w Inflantach, K-i mianowany został wodzem armii inflanckiej. Odniósłszy wiele zwycięstw nad Zakonem Inflanckim i Polakami, został mianowany wojewodą w Dorpacie (Jurjew). W tym czasie zaczęły się prześladowania stronników Sylwestra i Adaszewa, Ci, którzy uniknęli śmierci, uciekali do Polski i Litwy. K., obawiając się o swe życie, nawiązał stosunki z królem Zygmuntem

j. j

Augustem. Król, oraz hetman Michał Radziwiłł i podkanclerzy Ostafi Wołłowicz zachęcali go, aby przeszedł na stronę Polski, przyrzekając łaskawe przyjęcie. W r. 1562 stoczył K. niepomyślną bitwę z Polakami pod Newlem. Obawa gniewu carskiego ostatecznie skłoniła go do przejścia na stronę Polaków. Opatrzony listem żelaznym króla, przybył K. z licznym orszakiem stronników i przyjaciół tudzież sług i dworzan, w granice Litwy. W zamian za dobra, jakie posiadał w państwie moskiew-skiem, otrzymał cd króla Źygmunta Augusta (przywilej z d. 4 lipca 1564) s-two kowelskie na Wołyniu, a nadto s-two krewskie (ob.) w województwie wileńskim. Zaraz potem wyruszył na wojnę moskiewską. Walczył w szeregach polskich pod Połockiem i w ziemi wiel-kołuckiej. Mszcząc się za zdradę K-go, Iwan Groźny zamorzył w więzieniu matkę, żonę i jedynego synka jego, a braci jego różneini sposobami o śmierć przyprawił. Powróciwszy z wojny, osiadł K, w miasteczku Milanowicach, w st-twie kowelskiem. Tam dał się we znaki wszystkim swą samowolą. Przybrał tytuł ks. kowelskiego i postępował tak, jakgdyby był, nie starostą, lecz właścicielem Kowelszczyzny; król osobnym przywilejem musiał mu wyjaśnić prawa jego i obowiązki, jako starosty. Niezadowolony ze st-stwa, uprosił jeszcze u króla w r. 1568 nowe nadania: majętność, składającą się z 10 wsi, na prawie lennem, we włości upickiej, oraz włość smedyńską. Na sejmie Unii w Lublinie r. 1569 wnoszono skargi na samowolę i gwałty K-go i posłowie prosili króla, aby mu starostwo Kowelskie odebrał. Król posyłał posłańców swych z surowemi napomnieniami, ale bez skutku. W r. 1571 ożenił się K. z wdową Maryą Kozicką, księżniczką Holszańską, która wniosła mu w posagu obszerne dobra na Litwie i na Wołyniu. O dobra te K. musiał staczać zaciętą walkę z krewnymi i sąsiadami. W r. 1573 obrany został na sejmiku w Beresteczku posłem na sejm elekcyjny. W dwa lata później na czele oddziału zbrojnego gromił Tatarów, którzy pustoszyli ziemię wołyńską. W r. 1578 rozwiódł się ze swą żoną, a w roku następnym ożenił się z Aleksandrą Siemaszkówną, z którą miał dwoje dzieci, Marynę i Dymitra. Walczył jeszcze w wojnie moskiewskiej za Stefana Batorego pod murami Połocka, lecz w czasie tej wojny zaniemógł i przywieziony do Milanowie już nie powrócił do zdrowia. Umarł w r. 1583 w Kowlu, pochowany w inonasterze św. Trójcy w Wierzbnie. Syn, Dymitr, przyjął katolicyzm i był marszałkiem upickim. Ród K-ich wygasł na synie Dymitra, Janie. — K. znany jest ze swych prac literackich. Tłómaczył na język cerkiewno-słowiański dzieła ojców kościoła, napisał kompilacyjną historyę Soboru Florenckiego. Najważniejszą z prac jego jest: „Istorija, kniazia wielikago moskowskago dieł“ i t. d.“,

gdzie pragmatycznie opowiada dzieje Iwana IV Groźnego od lat dziecinnych do r. 1578, szczególnie zatrzymując się nad okrucieństwami cara i prześladowaniem bojarów. Jest to ważne źródło do dziejów tego monarchy. Ciekawe są listy, które pisał K. do Iwana Groźnego po ucieczce do Polski oraz odpowiedzi cara. Listów tych jest 6: 4 K-go, 2 Iwana. W nich od-zwierciadlają się dwa, sprzeczne ze sobą światopoglądy: dumnego bojara, potomka udzielnych książąt, i samowładnego cara, przejętego powagą majestatu. Pisma K-go wydane zostały przez M. Ustrjałowa, p. t. „Skazanija knjazja Kurbskago“ (Petersburg 1838., wyd. 2-e 1842, wyd. 3-e 1868). Akty urzędowe, tyczące się pobytu K-go na Litwie i na Wołyniu, wydane zostały p. t. „Żjizń knjazja K-go w Litwie i na Wołynji" (2 tomy, Kijów 1849). Jul. Bartoszewicz umieścił w „Dzienniku Warszawskim" za r. 1851 obszerne sprawozdanie z tego wydawnictwa. Lit. ross. o Kurbskiin jest dośó bogata. Z nowszych dzieł zwraca uwagę swą gruntowuością praca A. N. Jasjiskiego p. t. „Soczjinjeniia kniazia Kurbskago, kak istorjicze-skij materjał" (Kijów 1889).

Kurcewiczowie, herbu własnego, ród knia-ziowski na Litwie, gałąź książąt Pińskich szczepu Gedymina. Protoplastą ich był kniaź Konstanty Piński, używający przydomku „Kurcz", od którego to przydomku potomkowie jego stale zwać się zaczęli Kurcewiczami. Niektórzy z Kurcewiczów, w końcu XV wieku, zarzuciwszy swoje nazwisko, od dóbr Buremli pisać się zaczęli Buremskimi. Linia ta wygasła w roku 1610. Gałąź pozostała przy nazwisku właściwem istnieje dotychczas. Z niej na wzmiankę zasługują: Wasyl, używający przydomku „Bułyha", rotmistrz królewski (1554 r.) i Dymitr Wasilewicz, zwany również „Bułyha", podstarości białocerkiewski, starosta wo-niaczyński (1590 r.). Wnukowie tego ostatniego na zasadzie mylnej legendy o swojem pochodzeniu od Koryata Gedyminowicza (właściwie pochodzą od Narymunta Gedyminowicza), zaczęli używać przydomku „Koryatowicz", który potomkowie ich, zatwierdzeni w czasach ostatnich w tytule książęcym w Cesarstwie Rosyjskiem, noszą po dziś dzień. — Źródła: Kojałowicz; Niesiecki; Stadnicki; Kosiński; Bartoszewicz; Wolff.    D

Kurcewiczów książąt herb. Na tarczy ściętej, w polu górnem, czerwonem—na siwym koniu rycerz z mieczem w prawej, a z tarczą o dwu krzyżach w lewej ręce (Pogoń litewska); w dolnem—czerwonem, znak biały w kształcie odwróconej litery T, u góry rozdarty, w środku przekrzyżowany, z belką dolną załamaną z prawej strony do góry, z lewej zaś raz do góry prosto, drugi raz ukośnie na dół w lewo. Pod przekrzyżowaniem z prawej strony gwiazda, z lewej—półksiężyc rogami do środka tarczy (odmiana herbu Kurcz). Nad hełmem mitra

li.

książęca, a w niej trzy pióra strusie białe, j czyuek do dziejów influenzy). —For. Kośmiń-Odmiana dawnego herbu kniaziów Kurcewiczów skiego „Stów. lekarzów pols.“ (str. 16 i 256), powstała w więku XVII, gdy Kurcewiczowie gdzie wypisano w całości napisy dzieł K-u tu na zasadzie mylnej tradycyi o pochodzeniu podane w skróceniu i L. Gąsiorowskiego swem od Koryata Gedyminowicza (ob. artykuł „Zbiór wiad. do liist. sztuki lek. w Polsce"

(T. III str. 197 i t. IV str. 318).

Kurcyusz Aleksy Paweł (*w Suwałkach d. 25 stycznia r. 1848— f w Warszawie d. 2 maja r. 1880) lekarz. Od r. 1860 do 1866 do szkół uczęszczał w Warszawie i w Kielcach, poczem wszedł do wydziału lekarskiego b. Szkoły Głównej warszaw., dyplom lekarski osiągnął w r. 1881. Początkowo zajmował się czas krótki wykonawstwem lekarskiem w O zorkowie, a powróciwszy do Warszawy, w latach 1871—1875 był ordynatorem kliniki terapeutycznej wydziałowej prof. La mb la, poczem został lekarzem szpitala św. Rocha w Warszawie. Zmarł przedwcześnie wskutek rany postrzałowej zadanej mu umyślnie. Przełożył na język ojczysty „Naukę o chorobach wenerycznych A. Re dera (Warszawa 1873) i ogłosił trzy prace drobne w „Gazecie lekarskiej" (roczniki 1874 —1877). — Por. S. Ko-śm i ńsk i ego „Slown. lekarzów pols." (str. 256 i 412).    D’r J- p-

Podrażnienie to

% *33]

Sil

Fig. 87. Kurcewiczów (herb)

Karcę wieżo wie) zaczęli używać przydomku „Koriatowicz" i do swego herbu przyłączyli Pogoń litewską, używaną przez właściwych potomków Koryata. — Z r ó dła; Ostrowski; Kosiński II, 240.

Kurcyusz (duintus Rufus), historyk rzymski, ob. C u r t i n s.

Kurcyusz, ród patrycyuszów rzymskich, ob. Curtia geus.

Kurcyusz (Curtius) Franciszek, lekarz nadworny króla Stanisława Augusta, oraz ks. Barbary Sanguszkowej, marszałko-wej wielkiej litewskiej. Dyplomy doktorskie filozofii i medycyny przyznano mu w Pawii, był członkiem Towarzystwa fizyokrytyków w Sienie, oraz akademii w Padwie i Bolonii. Drukiem ogłosił: „Animadversiones medicinae practicae in febrem hecticam" (Warszawa, Lwów i Drezno 1781); „De epidemiarum et contagionum natura et proprietatibus disąuisi-tio" (Warszawa 1786); „Opis chorób prętkiego ratunku potrzebujących i t. d.“ (Warszawa 1783; rzecz była napisana na żądanie ks. S a n-guszkowej po francusku, która z rękopisu przełożyła ją na język polski), „Dyssertacya na to pytanie, iakie są przednieysze przyczyny śmierci tak wielkiej liczby dzieci... przez Ja-kóba Ballexserd.... powiększona przemową Kurcyusza .. tłómaczona z francuskiego przez Stanisława Szymańskiego" (tamże 1785); „Sposób leczenia y zupełnie wykorzenienia zarazy na bydło" (Sandomierz 1785); „Przepisy dye-tetyczne, czyli reguły zachowania się w czer-stwem zdrowiu y przedłużenia życia i t. d.“ (Warszawa 1784 i 1786, 2 tomy przekład S. Szymańskiego) i „Notices historiąues sur la constitution epidemiąue du cathare qui a toumente presąne tous les habitans de Varso-vie etc" (tamże 1788—dzieło ważne, jako przy-

D r J. r.

Kurcyuszowa Józefa z Możdżeńskich, artystka teatrów warszawskich (* 1811 w Krakowie—+ pod koniec XIX w.). Od r. 1839 występowała na scenie warszawskiej, naprzód pod imieniem Estelli, a po wyjściu za mąż pod właściwem nazwiskiem. Odznaczała się głównie w rolach charakterystycznych komedyi Fredry i Korzeniowskiego; publiczuość słusznie • przyklaskiwała jej rzetelnemu talentowi. („Enc. Org." mn.).

Kurcz (Spasmus), jest to kurczenie się mimowolne, mniej lub więcej gwałtowne i nagle, mięśnia pod wpływem nieprawidłowego podrażnienia nerwu ruchowego, może nastąpić w ośrodku (w mózgu lub rdzeniu), albo też obwodowo, i drogą tak zwanego łuku odruchowego przez rdzeń przenieść się na mięsień dany—mamy więc do czynienia z K-ami mózgowemi, rdzeniowemi i odruchowemu Odruchowemi zwią się też K-e wtedy, kiedy powstają drogą odruchu przez zespolenia w razie podrażnienia zupełnie oddalonych dziedzin układu nerwowego.—Co do czasu trwania rozróżniamy: 1) K. drgawkowe, czyli drgawki (spasmus elonieus), krótkotrwałe, w których skurcz mięśnia szybko zmienia się z rozkurczem; do tej kategoryi należą K-e korowe (powstające drogą podrażnienia ośrodków ruchowych w korze mózgowej) i 2) K-e stałe (Spasm. tonicus), znamionujące się skurczeniem mięśni aługotrwałem, nie prędko przemijają-cem; do tej kategoryi należy tężec (tetamis). Niektóre K-e, jak naprzykład padaczka, następują pod postacią napadów okresowych. Jedne z nich opadają mięśnie pojedyńcze, inne całe grupy mięśni, inne nakoniec całą muskulaturę ciała.—Przy czyny K-ów mogą być rozmai

A. E

D.

je w artykule Sprężystość.

r. nr

te, taksamo jak podrażnień wogóle, a więc mechaniczne, fizyczne i chemiczne. Ucisk ze strony nowotworów mózgu lub rdzenia, wylewy krwawe, tak zwane rozmiękczenia, działanie jadów pochodzenia bakteryjnego na ośrodki, mogą wywołać K-e. Ze strony obwodowej taksamo: zbyt jaskrawe podrażnienia zmysłowe (wzroku, słuchu) wywołują często u dzieci K-e; podrażnienie błony śluzowej żołądka przez wydzieliny chorobne; podrażnienie narządów płciowych wewnętrznych, wywołać może K-e ogólne u dorosłych; podrażnienie błony śluzowej pęcherza moczowego wywołuje K. miejscowy pęcherza i t. d. Wpływy psychiczne (gniew, przestrach, smutek), również mogą wywołać K-e. Nareszcie wspomnieć należy o K-ach zawodowych, wywoływanych przez przepracowanie się oddzielnych grup mięśniowych, niezbędnych do spełnienia pewnej określonej czynności—do tej kategoryi należy tak zwany K. pisarski, K. pianistów, skrzypków i t. p. Zaliczyć je można do grupy uer-wic (ob.). Leczenie pozostawić należy lekarzowi.

Kurcz, herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem znak biały w kształcie odwróconej litery T, u góry rozdarty, w środku przekrzyżowa-ny, z belką dolną załamaną po obu końcach. Pod przekrzyżowaniem z prawej strony gwiazda, z lewej półksiężyc rogami do środka. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. (Niektóre rody używają herbu tego bez gwiazdy i półksiężyca, inne zaś pod znakiem kładą jedynie gwiazdę sześciopromienną). Stary herb ruski, używany przez możną, wygasłą już rodzinę wołyńską Kurczów oraz rody: Bielskich (zgaśli), Kniaźników, Mazepów-Kole-dyńskich z odm., kn. Koreckich (zgaśli 1651 r.), kn. Kurcewiczów (do XVIII w.), Nowosielskich z odm. (zgaśli), Polikulskich z odm., Sokarów i Tarasów z odm. — Z r ó d ł a: Paprocki; Okolski; Kojałowicz; Niesiecki; Małachowski; Borkowski; Libri recognitionum w archiwum b. ko-misyi skarbu w Warszawie; Uruski.

Kurcz Żołądka, ob. Gastralgia.

Kurczą, mała rzeka na Węgrzech w komitacie Csongrad, stanowi jakby przedłużenie rzeki Kórós, która pod Csongradem wpada do Cisy. K. płynie równolegle do niej i następnie z nią się łączy.

Kurczliwość (wytrzymałość materyałów), właściwość ciał stałych zmniejszania wymiarów w kierunku siły ściskającej dane ciało i powrotu do stanu pierwotnego po usunięciu o-wej siły. Opisane zmniejszenie wymiarów jest więc odkształceniem sprężystem. Przeciwstawieniem K-i jest rozciągliwość, czyli sprężyste rozciągnięcie ciała stałego. Na obu właściwościach polega sprężystość materyałów, a prawa K-i i rozciągliwości są podobne; podajemy

u. o

Kurczola, wyspa na morzu Adryatyckiem, ob. C u r z o 1 a.

Kurczowie, herbu własnego, możny, wygasły już ród wołyński; niewłaściwie przez niektórych heraldyków naszych mieszany z kniaziowską rodziną Kurcewiczów (ob.L Należeli doń: Marciu, wojewoda derpski (1620 r.); syn tegoż Eustachy, kasztelan witebski (1632); Lew, wojewoda derpski (1660 r.) i Stefan, wojewoda brzesko-litewski (1 702 r.).—Z rodła: Okolski; Kojałowicz; Niesiecki; Boniecki; Wolff. D-Korczyński Stanisław, malarz (* 1780 w Warszawie—f 1822). Wszedłszy do wojska polskiego, był 1808 porucznikiem gwardyi narodowej, następnie został profesorem topografii i rysunków w szkole artyleryi i inżynieryi. Był biegłym rysownikiem i malował farbami wodnemi. („Euc. Org.“ mniej.).

Kurde, u Mongołów nazwa przyboru służącego do ceremonii religijnych buddyzmu (u ty-betańczyków Chorlo). Jest to drewniauy lub metalowy bębenek cylindrycznej formy, obracany zapomocą korby lub sznurka. Do środka wkładają kilka tysięcy papierków, zapisanych formułą mistyczną: „om-ma-ni-pad-me-chum“ lub jaką modlitwą. Buddyści wierzą, iż każdy obrót K. jest równoznacznym z odczytaniem wszystkich kartek (,,mani“), jakie są do środka włożone. W klasztorach buddyjskich spotkać można K. o wysokości 10 stóp i do 20 stóp obwodu, umieszczone na dachach, nad bramami, zawieszone nad ogniskiem lub nad mogiłami i poruszane wiatrem. Urządzenie to .ma również na celu myśl o częstej modlitwie. Inne K. mają kształt koła z 8 promieniami, zbiegającemi się w środku. Koło to, umieszczone w świątyni, tworzy symbol nauki Buddy. Znaczenia tego symbolu szukać należy w podaniu, według którego Budda, otrzymawszy dar świętości, nie chciał początkowo głosić swej nauki. Uległ namowom dopiero wówczas, gdy w Benaresie ofiarowano mu w darze koło 100-promienne z prośbą, by rozpoczął naukę. Stąd zapewne pochodzi wyrażenie buddystów: „obracać koło wiary⁻, które jest synonimem wykładu zasad wiary.

Kurdesz (tur. karda s z, a właściwie kary ndasz, brat, przyjaciel; stąd także K a r-dasz nasz=wojownik, towarzysz, kard as z-stwo i s zka rd a r stwo—przyjaźń, pobra-tyrnstwo), piosnka towarzyska, niezmiernie rozpowszechniona u nas w drugiej połowie w. XVIII, a tak nazwana, ponieważ każda zwrotka kończyła się wierszem: K., K. nad K-ami. Ł. Gołębiowski przypuszczał że autorem był Chomiński, w-da mścisławski; J. Bartoszewicz przypisywał ją Celestynowi Czaplicowi, łowczemu w. k. (* 1723 — f 1804). Ale większość skłania się do tego, iż utworzył ją Er. B o h o m o 1 e c (ob.): u kupca Grzegorza Łyszkiewieża w Warszawie, którego dom słynął gościnnością i dobrą piwnicą win węgierskich, miał on ją uło-

żyć na jednem z zebrań towarzyskich, a piosn-    j pomiędzy dwoma stanami, na które K-e się rożka, zwłaszcza dzięki palestrantom, obiegła nie-    padają: a s s y r e c i tworzą stan wojacki, zajmują

bawem kraj cały (imiona, wymieniane w K-u,    się głównie hodowlą bydła i odznaczają się

są imionami małżonków Łyszkiewiczów i ich    ordynarniejszemi rysami twarzy, zwłaszcza

syna Macieja, późniejszego bankiera). Słowa    obfitością jasnych lub błękitnych oczu; gurano-

jej

i melodya: Kolberg „Mazowsze" II 269—270,    wie zaś, uciemiężana warstwa rolników, mają

waryant Kolberg „Krakowskie'* II    rysy łagodniejsze, niekiedy typu greckiego.

325 — 327.

¹'• K-    Co do wyznania, K. są fanatycznymi sunnita-

Kurdowie, lud należący pod względem ję-    mi. Składają się z mnóstwa plemion, na

zykowyin do szczepu irańskiego rodziny indo-    których czele znajdują się seniorowie. Assy-

europejskiej. Według niektórych autorów są    reci rozpadają się na rody, prowadzą tułacki

potomkami Karduchów, których wymienia Kse-    tryb życia, chętnie trudnią się rozbojem: Or-

nofon, i Gordyów Strabona. Rawlinson zestawia    mianie i inne ludy osiadłe dostarczają okazyi

K-ów z ludem Gutu, o którym wspominają na-    łatwego łupu. Mają wszystkie wady i zalety

pisy kliniczne. Wiadomości pewniejsze sięga-    ludu rozbójniczego: odważni, honorowi, nawet

ją Wieków Średnich: Kurd Saladyn w w. XII    rycerscy, leniwi, gdy chodzi o pracę systema-

załoźył dynastyę w Syryi, w w. XV Kurdystan    tyczną. Kobieta cieszy się znaczną swobodą,

należał do Persyi, w XVII część znaczna K-ów    Pasterze mieszkają w namiotach pilśniowych,

porzuciła poddaństwo perskie i przyjęła turec-    rolnicy w domach kamiennych z płaskim da-

kie. Wskutek zwiększenia ciężarów podatko-    chem. Ubioi: białe szerokie spodnie, wyszy-

wych w r. 1880 K-e perscy powstali, a rokosz    wana kurtka z krótkiemi rękawami, szeroki

objął K-ów tureckich, zaczęli nawet marzyć o    kaftan, turban albo wysoka ostrokręgowa czap-

niezależnem państwie, ale waśnie plemienne    ka z wojłoka. Oręż: u piechurów za pasem

rozbiły te zamiary. Przejścia te dziejowe po-    sztylet i fuzya, jeźdźcy mają długą pikę, sza-

zostawiły piętno swoje na mowie, która rozpa-    blę, pistolety, a niekiedy u siodła kołczan

da się na wiele narzeczy: słownictwo więcej    z dzirytami. Lubią muzykę; taniec narodowy,

niż w jednej trzeciej części przesiąkłe jest    czop i, polega na korowodzie, tupaniu, żywych

wyrazami nowo-perskiemi, arabskiemi i turec-    ruchach i okrzykach, wśród dźwięków fletu

kierni, wiele jest także wyrazów aramejskich,    i bębna. Posiadają własną, niewielką literatu-

greckich (zwykle za pośrednictwem arabskiego    rę, w tej liczbie przekład poetów perskich

i perskiego), ormiańskich; po usunięciu tych    i Nowego Testamentu (wyd. w Konstantynopo-

wpływów rdzeń pozostały należy do odłamu    lu 1857), Sekta Ali-Uachi ma księgi, dotyczą-

jakiegoś ze starożytnych języków irańskich,    ce swoich obrzędów i misteryi. Źródła: A.

Narzecza jedne są czystsze, drugie bardziej    Chodźko „Etudes sur la langue K.“ (Peters,

przesiąkły żywiołami obcemi, niekiedy silnie    1857); P. Lercli „Izsljedow. ob jiranskjich

się różnią (narzecze zazaskie jest niezrozu-    K-ach“ (Petersburg 1856—1858 7 Samuel Rhea

miałe dla mówiących narzeczem kurmandzkiem).    „The grammar a. the dictiouary of the dialect

K-e przebywają względnie zwartą przestrzenią    Hekkary" (Lipsk 1872); Justi Ferd. „Ueb. die

na pograniczu pomiędzy Persyą a Azyą Mniej-    kurd. Spiranten" (Mahrburg 1873); Jabir „Dic-

szą (Kelhurowie w górach Zagros od Luristanu    tionuaire francais" (z uzupełnieniami F.

aż do jez. Urmia i stąd na północ aż do dziel-    Justiego, Petersb. 1879j; Justi „Kurdische

niey Maku; Dżafowie pomiędzy Siline i Sulej-    Grammatik“ (Petersb. 1880); E. Wilhelm „La

manią; Riwandowie, Balikowie i Mikrikurdowie    langue des Kurdes" (1883). — A. Socin i E.

na południe od jez. Urmia, Melakurdowie i    Prym „Kurd. Sammlungen" (Petersb. 1887 —

Dżelalowie w dzielnicy Maku—wszystko są to    1890); A. Socin „Kurdisch", art. w specyaluej

K-e wschodni. Zachodni t. zw. Kurmandzcy    encyklopedyi „Grundriss der iranischen Pliilo-

K-e, przebywają głównie w wilajetach Wan,    logie" (t. I, cz II, rozd, 5c, Strassburg 1896 —

sandżakach Diarbekir, Mardin i Saird w po-    1904); Roediger i Pott„Kurd. Studien* („Zeitsch. f

mieszaniu z innemi plemionami). Ale od tego    d. Kunde d. Morgenlandes" III -VII).—Blau „Die

rdzenia idą smugi z jednej strony aż do ste-    Stamme d. n-ostl. K-n’s“ (tamże XII); Schlaf-

pów turkiestańskich, z drugiej do środka    Azyi    li „Beitrage    zur Ethn. Kurdistaus" (Peter-

Mniejszej (aż do płc. krawędzi jez. Tur-gol).    man’s Mitth, 1863); H. Binder „Mission scientif.

Niektórzy do K-ów zaliczają Lu rów    (ob.).    du Ministere    de Pinstruction au K., en Meso-

Liczbę K-ów podają w przybliżeniu na    2 (a    potamie et en    Perse" (Petersb. 1887). Podróże:

nawet na 2Ł/₄) mil. głów, z tej ilości w obrę-    Ricli „A narratiye of a residence in Kurdistan"

bie Turcyi lx/a mil., reszta w Persyi. K-e co    (Lond. 1836); Waguer „Reise nach Persien u.

do typu swego wykazują wiele pokrewieństwa    dem Lande d. K.“ (Lipsk 1852); F. Milliugen

z Afganami: wskaźnik główny 78.5 (o ile cza-    „Wild life among the K.“ (Lond. 1870); Naumann

szka w niemowlęctwie nie uległa zniekształ-    „V. Goldenen Horn zu den Quellen d. Euphrats"

ceniu), wzrost 1.68 m., nos siluie zgarbiony (1893).    L- K

(PollackiL. Becker opowiadają o znacznej obfi- Klirdwan, nazwa skóry wyprawnej, ob. tości jasnookich). Różnice fizyczne występują    Kordyban (Dopełnienie na lit. K.).

Wielka Encykl. lllustr. Ser. I. Tom XLI. Zesz. ?>28b

Kurdwanowski Jakób z Korzkwi, biskup j z którym jeździł na sobór konstancyjski. W trzy płocki f 1425 r., pochodził ze szlacheckiej ro- | iata później zwołuje synod dyecezalny do Pło-dziuy h. Syrokomla z Kurdwanowa w ziemi cka; uchwalone tu ustawy znajdowały się w bi-sochaczewskiej. Był najprzód proboszczem bliotece Załuskich. Długosz wychwala bardzo w Białej pod Krakowem, ale niezadowolony K-go, jako męża wielkiej nauki i pobożności, z tego beneficyum, porzuca je i wyjeżdża do biskupa troskliwego o swą dyecyzyę i katedrę. Bononii, aby się oddać nauce. Jakoż uczęszcza Przyozdobić ją miał i wzbogacić bardzo, suto na tutejszy uniwersytet i zostaje wkrótce do- zaopatrzyć w klejnoty i naczynia. Między in-ktorem prawa kanonicznego. Wyniósł wielką nemi z j₆g₀ daru pochodziło 12 wielkich ze i rzadką na owe czasy kulturę literacką z Bo- złota posągów Apostołów i 72 ze srebra uez-nonii, jak opowiada Długosz, dzięki też temu niów Chrystusowych, które następca K-go, Pa-odegrał potem znaczną rolę w Polsce. Dla wiel- włowski, przetopić kazał na procesy z książę-kiej biegłości w prawie mianowany został au- tami mazowieckiemi. Piękną także legendę, dytorem sądu nadwornego papieskiego w 1471; czy podanie raczej, opowiada Stan. Łubieński mieszkał w Rzymie. W 1396 r. mianował go („Series et vitae episcoporum plocensium", Cra-papież Bonifacy IX biskupem płockim i biskup- Coviae 1642, str. 120 t.), w jaki sposob IC., stwo to objął faktycznie, mimo że nominacyi ub₀gi probosz z Białej, znalazł środki pieniężne jego sprzeciwiali się książęta mazowieccy, Zie- i na wyjazd do Bononii i upragnione przez sie-mowit i Janusz, a także i kapituła płocka. K. i bie studya naukowe, które mu tyle sławy przy-jednak potrafił sobie wkrótce pozyskać wielką nieść miały i godność biskupią. Sam fakt ucze-sympatyę wśród kanoników płockiej katedry, stniczenia w najważniejszych wydarzeniach niemniej wśród książąt mazowieckich. W r. dziejowych ówczesnej epoki, jak sobory pizań-1409 uczestniczy K. na soborze pizańskim, wraz ski j konstancyjski, 'dowodzi, że K. był wybi-z biskupem krakowskim Piotrem Wyszem. Gdy tną w owych czasach osobistością, f 27 maja tymczasem wybuchła tzw. „wielka wojna" z Za- 1425 r. w Płocku i w tamtejszej katedrze zo-konern krzyżackim, K. który już był powrócił stał pochowany, do Polski z owego soboru, przejmował uroczyście wojska polskie ciągnące na pola Tan-nenbergu. Jagiełło wraz z Witoldem obozował właśnie pod Czerwińskiem, a K. jako pasterz tutejszej dyecezyi wygłosił wobec króla i całego wojska pełne zapału, patryotycznego uczucia i uczone kazanie w marcu 1410 r , —kazanie, które bardzo wychwala Długosz. Uczestniczy potem w Unii horodelskiej z 1413 r. i ohok całego szeregu innych dostojników podpisuje jeden z dokumentów tejże Unii, a mianowicie dokument Jagiełły. Na sławny sobór w Kon-stancyi (1414 — 1418) wysyła go król obok innych dygnitarzy jako przedstawiciela państwa polskiego. Bierze też K. gorliwy udział w obradach tego soboru, a zwłaszcza w sprawie polsko-krzyżac. i pamfletu słynnego Falkenber-ga (ob.). Wracających w 1418 r. z soboru do Polski tych posłów, a zatem i K-go, przyjmuje król z wielką uroczystością w Pobiedziskach.

l>r M. G-y

Kurdwanowski Kazimierz Wojciech, wierszopis czasów saskich, łowczy mielnicki. Na stare lata, w 70-m roku życia (1716), zaczyna, pochowawszy żonę, wydawszy dzieci, wierszować „żeby rozrywać wdzięczną sobie muzą melancholią przy paciorkach dużą", chociaż mówi sobie: „ostrożnie, Wojciechu, ażebyś ludzi nie nabawił śmiechu!"; obiecuje, „słowa niepróżne, sylaby pod miarą, Kadencyej (t. j. rymu) przyrzekam nie chybić, choć ci tak idą przeskokiem nie parą" itd. Poeta to więc, niby stary Miaskowski, ale o mniejszym talencie; czasy saskie poznać i w tym, że szlachcic ascetyczne dzieła obszerne (jezuickie, Sucąueta i in.) wierszem polskim streszcza i z duchownymi współzawodniczy. Obiecywał wprawdzie K. i rzeczy świeckie: „czasem pomyśleć o ojczyzny biedzie, czasem rozerwać myśli przy bie-siedzie", ale do tego, zdaje się, nie przyszło, bo rękopis z jego dwoma „tonami" (Kres żywota ludzkiego; Obrót pobożnego rozmyślania na zupełnego miesiąca dni itd.) innych rzeczy, prócz tych ascetycznych, nie zawiera wcale. J. K., jak Kochowski, ujmuje się za srodze posądzeniem o heretyctwo ukrzywdzonym Kochanowskim: Że coś napisai clero nie ad men-terft, Lekkomyślnie go udać dyssydentem, A fałsz wierutny, bowiem i metryka, 1 życia jego-pobożność inaczej.,, Za ludzi zacnych wywodem tłó-maczy itd. Poezya ciekawa jako cecha wieku, gdy zamilkli „zacni kantorowie" na zawsze. Rękopis jej w ces. bibliotece publicznej w Petersburgu. O rodzie tego „Półkozica" Niesiecki liczne przytacza szczegóły, wszystkie pobożno-

A. Br.

W 1420 jedzie K. wraz z innymi dostojnikami z polecenia Jagiełły do Wrocławia, gdzie ces. Zygmunt luksemb. miał wydać wyrok w sporze polsko-krzyżackim. Znanym jest ów wrocławski wyrok Zygmunta. K. jako sławny i znakomity prawnik boloński, odgrywa niepoślednią rolę w nowym procesie, jaki się toczy w 1422 r. pod przewodnictwem legata papieskiego Antoniego Ze-no (Cf. „Lites ac res gestae", wyd. 2-e t. II). Gdy w r. 1421 opróżnioną została stolica biskupia kujawska przez śmierć Jana Kropidly, papież Marcin V chciał tę katedrę nadać K-mu; na prośbę jednak Jagiełły odstąpił od tej myśli i pozostawił K-go nadal w Płocku. Jest obecnym K. na wielkim synodzie kaliskim w 1420    , .

r. arcybiskupa gnieźnieńskiego Mikołaja Trąby, | SC1^ nacechowane.

bliografia", T. XX.

K aly d o n i e (ob).

Jn D

Kurdwanowski Jan Franciszek, sufra-gan warmiński i biskup maroneński. Był synem Pawła, kasztelana zawichojskiego, h. Pół-kozic, i Zofii z Kurozwęk Męcińskiej h. Poraj (* około 1649 r.). Był naprzód proboszczem żółkiewskim, a potem referendarzem koronnym. Z teini godnościami wchodzi w 1680 r. do kapituły krakowskiej. Cieszył się sympatyą Jana III Sobieskiego, jako wybitny swego czasu kaznodzieja i na pogrzebie też tego króla w 1697 r. wygłasza uroczyste kazanie; wkrótce potem drugie przy otwarciu sejmu koronacyjnego Augusta Ił, mimo że zwykle biskupów to było obowiązkiem i przywilejem. W 1713 r. mianowany został sufraganem warmińskim i biskupem maroneńskim in partibus infidelium (f 28 grud. 1729 r.). Przyczynił się bardzo do kano-nizacyi Stanisława Kostki. Należy K. do literatury jako jeden ze zdolniejszych mówców sejmowych i przygodnych, ale bynajmniej nie pierwszorzędnych. Jeszcze za życia swojego, w 1724 r., ogłosił zbiór swoich kazań przygodnych i pogrzebowych, w ogólnej liczbie 10. Podaje ich wykaz Estreicher T. XX. Z ważniejszych zanotować tu warto kazanie wygłoszone przed wyprawą wiedeńską w katedrze krakow. 10 sierp. 1683 r. Zbiór ten wyszedł w Brunsber-dze, a drugie wydanie w Kaliszu w 1728 r. Jest ponadto K. autorem dzieła: „Jura Rev. Capituli Varmiensis circa electionem Episcopi“ (1724) i „Summarium complectens originem et statum Ecclesiae Varmiensis“ —Estreicher „Bi-

Dr M. G-y

Kurdybanek roślina, ob. Bluszczyk.

Kurdystan, kraj Kurdów (ob.), ciągnie się od płd. stoków wyniosłości armeńskiej do rz. Tygrysu w przybliżeniu między 34° a 39° szer. płc. i 38° a 48° dl. wsch. Zresztą granice dość chwiejne, przestrzeń około 150 000 klin. kw. K. nominalnie pozostaje pod władzą Turcyi i Persyi: do Turcyi należy większa płc. część Kurdystanu (wilajety Diarbekir, Erze-rum i część bagdadzkiego), do Persyi— południowa. Jest to płaskowzgórze z licznemi pasmami, wioski odosobnione, bez dróg komunikacyjnych, każdy dom przedstawia warownię, a rolnicy doznają ciągłych rozbojów ze strony K-ów. Obok K-ów mieszkają tutaj Ormianie i Turcy, w części płd.-wschodniej i wzdłuż Tygrysu A-rabowie. Ważniejsze miasta: w K-ie tureckim Diarbekir, Bitlis i Mardin, w perskim Kirman-szahan.—Źródła, ob. Kurdowie.

Kurdziel, ob. Gur dziel.

Kurdzki język, ob. Kurdowie.

Kureoi, gr. KciopTjtsę, łac. Guretcs: 1) grecka nazwa odgrywających ważną rolę w kulcie Kybeli i Zeusa we Frygii i na wyspie Krecie istot mitycznych. Legenda starodawna uważa ich za troskliwych stróżów i opiekunów Zeusa, którego jeszcze jako niemowlę, ukryte w pieczarze Id jskiej, okrutny ojciec Kronos (ob.) chciał pożreć. Natenczas z polecenia

Rłiei albo Kybeli (ob.), orężami swemi w tarcze uderzając, taki łoskot uczynili, że przygłuszyli głos kwilącego dziecka. Później nazywano K-mi także kapłanów Kybeli i Zeusa, wyprawiających w zbroi na cześć bóstw swych zgiełkliwy taniec, zwany 7:póXtę 7cóppiyy\. Mają oni wiele wspólnych rysów z Kory bantami i T-dajskimi Daktylami (ob.). Kolegium rzymskich kapłanów, zowiących się S a 1 i i (ob.), od nich podobno początek swój wywodziło.—2) Starodawna nazwa greckiego szczepu, zamieszkałego w E t o 1 i i (ob.), z główną siedzibą w mieście Pleuron; później wyparty przez Etoł-czyków do Akarnanii, napadł na nich z odwetem wszystkiemi siłami w głównej ich stolicy

S. Drz.

Kurejka, rzeka w gub. jenisejskiej na Sy-beryi. Początek bierze w jeziorze Numa; długość jej nie jest znaną dokładnie. Na przestrzeni 400 wiorst płynie wśród brzegów skalistych, mając szerokości 40 sażeni a głębokości 8. Na odległości 135 werst od ujścia tworzą się na rzecp porohy, stanowiące część „Niedźwiedziego kamienia", przecinającego rzekę w tein miejscu. Dałej na przestrzeni 70 werst rzeka wśród brzegów płaskich, pokrytych łąkami kośnemi, rozlewa się na 300 sążni szerokości i wpada do Jeniseju. K. na tej przestrzeni jest zdatną do żeglugi, jak również i w górnej swej części, od porohów do jeziora Numa. Od końca września do końca maja (n. st.) K. pokrywa się lodem z wyjątkiem porohów, gdzie woda nawet podczas zimy nie zamarza. Lody puszczają w końcu maja, wówczas znaczny przybór Jeniseju wpędza do K. tak wielką ilość wody i kry lodowej, że odwraca wstecz jej bieg. Na lewym brzegu K. w r. 1861 odkryto pokład grafitu grubości 5 arszynów, który zaczęto eksploatować dopiero w ostatniem dziesięcioleciu zeszłego wieku. Odkryto również pokłady węgla, zdatnego do opalania parostatków. Na wybrzeżach K. niema stałych mieszkańców. Spotyka się jedynie koczownicze plemiona Ostyaków i Tunguzów, trudniące się rybołówstwem i polowaniem. Brzegi K-i porosłe są lasem liściastym.

Kurek, bądź kogut rzeczywisty, bądź malowany lub wypchany, dał nazwę t-stwom Kurko w y m (ob.), służył bowiem jako cel dla strzałów. Uroczystości strzeleckie przypadały zwykle na porę wiosenną i wywiązały się z dawnych obrzędów pogańskich. W różnych punktach Niemiec, oraz w Belgii istnieją obrzędy ludowe, noszące nazwę Hahnenschlag (zabijanie kura) a wplecione w obchody roz-leglejsze. K-a zagrzebują w ziemię aż po szyję, to nakrywają garnkiem, to niesie go ktoś na ramieniu, a osoby z zawiązanemi oczyma winny go uderzyć kijem; to znowu zawieszają go na sznurze, a jeźdźcy winni złapać ptaka, zabić go kijem lub strzałem; to uroczyście odbywają sąd nad nim, odcinają łeb mieczem

drewnianym i pokrapiają obecnych krwią i t. d. Niewątpliwie obranie K-a za cel wywiązało się z tych obrzędów. Ale badania wykazały, że odpowiednio do miejscowości losowi temu podlegają różne zwierzęta: niedźwiedź, koza, gęś, gołąb, kot i t. d. Mannhardt i Frazer u-siłowali te obchody związać z kultem potęg wegetacyjnych, ale Thomas („Folklore" VIII) w bardzo trafny sposób oświetlił je jako szczą- j takie zwiemy przelotowe mi dław nic o-tki totemizmu, a mianowicie t. zw. komunii wemi lub z dławnicą (fig. 89). K. d o z o r-totemistycznej, ob. Totemizm.    L-K* cze (probiercze) np. do kotłów parowych, nie

kładkę (cienką tarcz pierśeieniowatą) i stożek, osadzając go w kadłubie szczelnie, lecz obra-calnie. K. dopiero co opisany zwiemy przelotowym zwykłym. Jeżeli zamiast śruby z na-śrubkiem u cieńszego końca stożka kurkowego zastosujemy dławnicę u końca grubszego, to otrzymamy połączęnie szczelniejsze, potrzebne przy kurkach używanych do gazów i par. K-i

Kurek, ob. Kogutek.    różnią się od powyżej opisanych ustrojem, je-

La

(Cl

lep

Ej E

FU

Fig. 89.

Fig. 88.

Kurek (Trigla), rodzaj ryb kościstych {Te- dynie jeden koniec kadłuba ma kształt rurki, leostei), z rzędu cierniopletwych (Acanthopte- zazwyczaj w dół zakrzywionej, którą, po otwo-r>), z rodziny głowaczów (Cottidae). Głowa rżeniu kurka, wylatuje para lub woda, a to z wierzchu i po bokach koścista; ciało pokryte nadzwyczaj małemi, na liniach bocznych więk-szemi łuskami* kości podniebienne nieuzębio-ne; płetwy piersiowe z trzema wolneini, nitko-watemi promieniami. Wolne promienie płetw piersiowych służą do poruszania się po dnie; przy ich pomocy ryba może wykonywać skoki.

i|r

Rodzaj ten obejmuje 14 gatunków, żyjących w morzu Sródziemnem, w oceanie Atlantyckim i Indyjskim i koło Nowej Zelandyi. Pospolitsze gatunki: Tr. hirundo, Tr. gunardus, Tr.

Cz. St.

Igra, Tr. pini, Tr. lineata; wielkość ich waha się od 20 do 80 cm.

Fig. 90.

Kurek: a) część maszyn, za pomocą której można ruchem obrotowym jednej części składowej, tj. stożka kurkowego, zamykać i otwierać przelot rury, a przez to, stosownie do potrzeby, zahamować swobodny przepływ cieczy, gazu lub pary, albo też nań dozwolić. W fig.

GL

Fig. 92. Fig. 93. Fig. 94.

Fig. 91.

:3T

KWI

Fig 95.

stosownie do chwilowej wysokości wody w kotle. W opisanych powyżej K-aeh ciecz przepływa przez K. w kierunku prostym; K., z którego ciecz (para lub gaz) wypływa w kierunku prostopadłym do kierunku dopływu, zwiemy kurkiem kątowym (fig. 91), a ro z czepkowym, lub trój drogo wym (fig. 92 i 93), gdy ciecz dopływającą do kurka można skierować w dwie strony, tj. albo w jedną albo w drugą stronę, stosownie do położenia stożka kurkowego. Najczęściej kierunek odpływu cieczy

88 przedstawiono K. zwykły, stosowany w środku przewodu rurowego; w celu więc dogodnego połączenia z rurami sąsiedniemi, kadłub kurkowy A ma na obu końcach takiesame zakończenia, jakie bywają u rur. W kadłubie są dwa krzyżujące się wydrążenia, a mianowicie pierwsze podłużne (w fig. 88 D. D.) przechodzi przez całą długość kadłuba i służy do przepływu cieczy, a w drugiem, prostopadłem do pierwszego, a zazwyczaj stożkowałem, znajduje się stożek kurkowy B, przewiercony prostopadle do swej osi, przyczem oś tego otworu C, przy przepływie cieczy przez K., jest równocześnie osią podłużnego wydrążenia kadłuba. W tern położeniu stożka ciecz może swobodnie przepływać przez K., a do zatamowania tego przepływu wystarcza okręcić stożek o 90°, gdyż wtenczas stożek przylega dziurami i częścią swej powierzchni tuż przy dziurach do ścian kadłuba i nie przepuszcza cieczy. Do okręcania stożka kurków rzadko przestawianych służy klucz, wsadzany na czwórgrań, czyli na zakończenie czworograniaste grubszego końca stożka. Jeżeli zaś przestawianie jest często potrzebne, np. kurków dozorczych (probierczych), to grubszy koniec stożka otrzymuje odpowiednią rączkę. Cieńszy koniec stożka kończy się śrubą, a wkręcony na nią naśrubek przytrzymuje i pod-

tworzy z kierunkiem dopływu kąty 120° (fig. ktyczne nad warzeniem piwa" (Warszawa 2 92) albo 90° (fig. 93). Te kurki służą także tomy).— „Enc. Org.“ więk. do doprowadzania cieczy z dwóch przewodów Kurelac Franciszek, pisarz słowieńsko-do trzeciego. Fig. 94 przedstawia K. dwu- chorwacki (* 1810 w Bruwnie—f 1874 w Zaprze wo do wy, tj. o stożku posiadającym dwa    grzebiu; uczył się w    Gradcu i    Zagrzebiu,    na-

oddzielne przewody kątowe. Kurki wp rysko-    stępnie przebywał w    Wiedniu    i Peszcie,    zaj-

we (fig. 95) miewają stożek wydrążony, przy- inując się nauczaniem języków francuskiego czem, gdy przepływ jest swobodny, ciecz do- i włoskiego. Odznaczył się podczas ruchów pływa do wnętrza stożka przez odpowiedni o-    1848, będąc użytym przez rząd    narodowy chor-

twór w jego ściance, a wypływa ze stożka    wacki do agitowania    w walce    przeciwko    Ma-

w dół pod kątem prostym do kierunku dopły- diarom. W 1849 — 53 był nauczycielem języ-wu. Jest to zatem rodzaj kurka kątowego. Kur- ka chorwackiego w Rjece, od 1860 wykładał ki ustrojem od wyżej opisanych zasadniczo się język starosłowiański w seminaryum w Dya-niewyróżniające, otrzymują jednak nieraz na- kowie. Zajmował się przeważnie badaniem ję-zwy poszczególne, np. od celu, do jakiego słu- zyka ojczystego. Drobne jego pisma wyszły żą itp,, a więc: K. spustowy, wodowskazowy, p. n. „Fluminensia" (Zagrzeb. 1862); prócz te-parowy, powietrzny czyli sapek itd. Na wyróż- go wydał przegląd języka i literatury serbsko-nienie zasługuje K. saraouszczelniający chorwackiej, p. n. „Reoimo koju“ (1860); zbiór (fig. 90), tak zbudowany, iż ciśnienie cieczy pieśni ludu chorwackiego, p. u. „Jaczke" (1871); na wewnętrzne powierzchnie stożka wydrążo- życiorys „Budinića“ (1861); „Runje i pabuljice" nego przyciska stożek do kadłuba i powoduje (1868), zbiór dawuych poezyi dalmackich: „Ime-przez to lepsze uszczelnienie. Kurki bywają na vlastita i sploszva domaćih żivotnij". Był najczęściej mosiężne lub śpiżowe (bronzowe), członkiem Akademii zagrzebskiej. („Enc. Org.“ lecz ze względu na zmniejszenie kosztów sto- mniej.).

i>

suje sie często, zwłaszcza do kurków większych, Kurella, herb polski z nadania. Na tarczy kadłuby lano-żelazne, a tylko stożki mosiężne, w polu błękitnem dwa złote rogi jelenie, w po-b) Kurki do spuszczania płynów z beczek i in- przek jeden nad drugim ułożone. Nad hełmem nych naczyń mają ustrój nieróżuiący się za- w koronie szlacheckiej ręka zbrojna, wzniesio-sadniczo od ustroju zwykłych kurków przeloto- na do góry, trzyma róg jeleni złoty. Nadany wych, opisanych powyżej. Kadłub kurkowy mie- wraz z nobilitacyą Ludwikowi Kurella około ro-wa z jednej strony koniec np. stożkowaty, tj. ku 1840 przez Mikołaja I, cesarza rossyjskiego taki, aby się dał łatwo wsunąć lub wbić i króla polskiego. — Z r ó d ł o: Akta b. Heroldyi w otwór naczynia; drugi zaś koniec kadłuba Kr. Polskiego, kończy się zwykle rurką w dół zakrzywioną. Kurella Ernest Gotfryd (* w Nidborku Stożek kurkowy miewa przeważnie kształt stoż- [Prusy książęce] d. 12 marca r. 1715 - f w Berka ściętego o względnie małej pochyłości i sie- linie d. 28 lipca r. 1799), lekarz. Do nauk dzi luźno w odpowiedniem wydrążeniu kadłuba, zawodowych przykładał się w Królewcu, gdzie Do wyrobu używa się miedzi lub spiżu, a wy- mu w r. 1746, po obronieniu rozprawy „De jątkowo i szkła. Kurki drewniane, wychodzące vitiis propagationem hominis impedientibus“, coraz bardziej z użycia, mają o tyle kształt od- przyznano dyplom doktorski. Osiadłszy w Ber-inienny, iż, licząc się z usłojeniem drzewa, nie linie, zajął się wykonawstwem lekarskiem z po-zakrzywia się wylotowego końca kadłuba i nie wodzeniem i wsławił się jako wynalazca przewierca tego końca, natomiast wyrabia się proszku lukrecyowego złożonego stożek wydrążony w dolnej części, tak, aby płyn (Puluis liąuiritiae compositus) do dziś używa-wpadający z naczynia do wnętrza stożka, wy- nego przeciw kaszlowi; urzędując, dosłużył się pływał na zewnątrz w dół po przez ten stożek, radcowstwa w najwyższem Collegium medicum a więc pod kątem prostym do kierunku dopły- i Collegium sanitatis w Berlinie. Zasłużył się wu, podobnie jak w fig. 95    B- °-    jako wydawca dzieł lekarskich dawniejszych,

Kurek Karol, nauczyciel w instytucie go- z pośród których zwłaszcza na wzmiankę za-spodarstwa wiejskiego w Marymoncie (* 1800), sługuje „Fasciculus dissertationum ad historyam odbył nauki w Prusach i tamże wstąpił do mediciam, specyatim anatomes spectantium etc“ służby sądowej, którą opuścił, poświęciwszy (Berlin 1754). Prace jego oryginalne, jakozu-się umiejętności gospodarstwa, uczył się pełnie przestarzałe, pominąć tu można.—Por. w szkole technologicznej w Berlinie, przybył do „Biograph. med.“ (T. V, str. 465) i „Biogr. Królestwa w r. 1820, rządził jakiś czas dobrami Lex. der herrorrag. Aerzte" (Tom III, str’ ks. Zajączka, a w r. 1835 został nauczycielem 574).    D-r J- v-

języka niemieckiego w Marymoncie, kasyerem j Kurella Ludwik, malarz (* 1836 w War-i dozorcą gmachów. Wydał „Rady dla począt- | szawie—f w maju 1902 tamże). Po ukończe-kujących w praktyce gospodarskiej" (Warsza- niu gimnazyum wstąpił do b. Szkoły sztuk wa 1841, wydanie 2-e tamże 1848); „Uwagi pra- pięknych około 1855 r., t. j. w chwili, gdy ktyczne nad gorzelnictwem krajowem" (wdzie- pierwszy zastęp jej uczniów, z Gersonem i Kole J. Bełzy „Zasady technologii"); „Uwagi pra- strzewskim na czele, samodzielną już od lat kilku zajmował się pracą. Ulubieniec profe- . for i Bartsch nawet uważali go za twórcę u-sora Hadziewicza, w początkach swych kroków zdawał się iść wskazaną przez mistrza drogą, malarstwo religijne wybierając za swoją spe-cyalność; pierwsze samodzielne utwory K-i, które około 1861 r. zaczynają się zjawiać, są bądź treści religijnej, bądź portrety. K. w 1857 r. udał się do Akademii drezdeńskiej, a po dwuletnim w niej pobycie przeniósł się do Monachium, gdzie zapisawszy się, przez dłuższy czas pod bezpośrednim kierunkiem dyrektora Kaulbacha pozostawał; w końcu otrzymawszy pracownię akademiczną, stał się uczniem bar. Ramberga. W szkole tej wykonał jeden z popularniejszych swych obrazów: „Michał Anioł ślepy dotyka się rękami torsu belwederskiego“.

tworu o Nibelungach w jego formie pierwotnej (por. Vollmóller „K. u. die Nibelungen" Sztutgardt 1874). K-a wydali Vackernagel, Berlin 1827; Bartsch „Deutsche Liederdichter“ (wyd. 3-e Sztutgard 1893); Haupt „Les Minne-sangs Friihling“ (wyd. 4-e Lipsk 1888).

Kureń, a właściwie w czystej polszczyźnie Kurze ń —miejsce nad rzeką, gdzie suszą ryby, chata pod lasem służąca dla pobereżników (gajowych); w Besarabii budynki dla chorych owiec i bydła; piekarnia. Wyraz ten, który zyskał rozgłos dzięki temu, że K-em nazywano także obóz kozacki, pochodzi z tatarskiego K u-r e n, zagroda, obóz, tabor. K. kozacki ukształtowaniem swojem przypominał domy męskie barbarzyńców (ob. Obozy męskie). „K-e siczowe nie były wcale podobue do pasterskich zwyczajnych szałasów, a stawiane by ly z rąbanego i piłowanego drzewa, w które Wielki-Mug obfitował. K. były tak obszerne, że więcej niż 600 Kozaków mogło się w każdym mieścić. Stawiano je bez żadnych przegródek, miały też wewnątrz kształt wielkiej sali. Naokoło ścian do samych drzwi stały stoły, a naokoło stołów wązkie ławki. Pierwsze i honorowe miejsce było pod obrazami i tam zasiadał kurenny ataman. Przed obrazami stały bogate świeczniki i wisiały lampy, które na wielkie święta zwykle zapalały się. Piec do pieczenia clileba stawiano w oddzielnej części, gdzie także mieścił się i kucharz (kuliar) kurenny; w samych zaś K-uiaeh były gruby (piece, dziś jeszcze w Krakow-skiem grubami nazywane). K-e miały swoją ogólną kurenną własność, sklepy i szynki w bazarze siczowym, podwórze około kureni itp., a własność ta nie mogła nigdy pod żadnym pozorem pojedyńczej osobie być ustąpio-

L. K.

Przybycie Brandta w 1864 r. do Monachium, a następnie Wład. Małeckiego, Szernera, Swie-szewskiego i iu. dało zawiązek słynnej następnie kolonii polskich artystów. Zgrupowali się oni obok Kurelli i zaczęli wspólne życie koleżeńskie. Ra pierwszej wystawie powszechnej sztuki w Monachium 1869 r. K. występuje z obrazem osnutym na tle Mickiewiczowskiej ballady „Rybka“. Dzieło, to wykonane w duchu panującej uaówczas mody, zaznacza zwrot stanowczy w karyerze swego twórcy: staje się on odtąd malarzem rodzajowym, lubującym się w efektach światłocienia, w pomrokach „stirn-mungowych" nastrojów. Cały szereg obrazów, kupowanych za wysokie ceny przez miejscowych i amerykańskich kunsthandlerów, zaczyna opuszczać pracownię K-i, dążąc bądź do niemieckich prywatnych zbiorów, bądź za Ocean.

Kureń, miasto, ob. Urga.

Kuresare, m. w gub. Inflanckiej, ob. A -

Kuresta, dawna Orestis, okrąg w płd. zaeltodn. w wilajecie Monastyrskim Macedonii, położony w górach; obejmuje 50 miejscowości z ludnością chrześciańsko-turecką, główne m-to Kastorya (ob.). Większa część ludności corocznie na jesieni udaje się do Salonik, Konstantynopola, Smyrny lub Aten, jako cieśle, murarze, rękodzielnicy.

Kurfurst, ob. Elektor.

Kurg, Kodagu, ob. Drawidyjskie j ę -

Kurg (Courg), prowineya w połudn. części

1U56'

K. przez lat kilkanaście jest modnym, poszukiwanym malarzem „scen polskich“, w których na tle krajobrazu rozwijał sceny rodzajowe bądź z końmi, bądź wieśniacze, jak jarmarki, przewozy, postoje przed karczmą itd. Około 1872 ną. r. nadsyła do Warszawy „Panicza i dziewczynę", ilustracyę znanej ballady, tudzież kiltfa innych obrazków. Powodzenie K-li trwało dłu- rensburg. go. W końcu, ze zmianą pojęć, a przedewszyst-kiem mody, nastąpił krach w dziedzinie sztuki monachijskiej, którego ofiarą padł K-la. Ostatnie lata pobytu w Monachium przeżył w odosobnieniu, zamknięty w sobie. Wezwany przez Bolesława Baszczyńskiego do współpracownic-twa w ozdabianiu katedry poznańskiej, przez lat kilka wspólnie z nim pracował, powracając jednak na zimę do swej pracowni na Land-wehrstrasse. W końcu znękany powrócił do kraju, otworzył pracownię i zasilał swojemi zyki. pracami głównie wystawę sztuk pięknych. —Por.

H. Piątkowski Wspomnienie w „Kur. Warsz,u ces. Brytyjsko-Indyjskiego, między

Red.

z 14 maja 1902.

a 12°50' szer. płn. i 75°25'—76°14' dł. wsch. Kurelli proszek od kaszlu, Ob. Kurella od Gr., zajmuje 4 098 kim. Q z ludnością

E. G.

173 055 (156 854 Hindów, 12 665 mahometan, Kurenberg der v., Kiire nberger, poeta 3 392 chrześcian). Otoczona górami Ghates niemiecki w. XII pochodzenia rycerskiego, z o- (ob.) wschodniemi, które oddzielają jąodprezyd. kolie Lineea (Linz). Pisał drobne pieśni mi- Madraskiej i Majssuru, kraina pokryta jest pięk-łosne, naśladując miarę Nibelungów; F. Pfeif- neini gęstemi lasami wśród stepów, rzadziej

T. H.

szczególnym naciskiem na naukowe

ze

spotykane tu uprawne pola. Główną rzeką jest spławna Ka weri; na wywóz: kawa (piantacye zatrudniające 37 000 osób), ryż, chinina, karda-mon. Hodowla bydła w 1892 r. przedstawiała się w liczbach: 48 525 wołów, 38 332 bawołów, 312 870 owiec i kóz. Stolica prowincyi Mer-kara pod 12°27' sz. płn, i 75°47' dł. wsch. od Gr., położona na Wysokiem płaskowzgórzu, ma starożytną twierdzę z pałacem komisarza brytyjskiego, stacyę misyi katolickiej i 8 000 mieszkańców.

Kurgan: 1) miasto powiatowe gub. Tobolskiej, nad rz. Tobol, w pobliżu granicy gub. Orenburskiej. Nazwa pochodzi od olbrzymiego kurhanu, liczącego 80 sąż. w obwodzie, okrążonego wałem i rowem, — niegdyś obozowiska jakiegoś księcia tatarskiego. W r. 1553 założoną została osada Carewo K. czyli Carewo Horodyszcze; w końcu XVII w. ufortyfikowana, służyła do obrony przeciwko koczownikom. Później warownię zniesiono, osadę nazwano K. i w r. 1782 zamianowano miastem pow. namiestnictwa tobolskiego. M-ców 10 579 (1897); bank miejski (załóż. 1865 r.), przystań na rz. Tobol, stacya kolei syberyjskiej. Przemysł reprezentowany głównie przez wielkie młyny; pozatem drobne fabryczki i przemysł domowy, przerabiający produkty rolnictwa. Handel wywozowy zbożem, mąką, skórami, rybami, zwłaszcza masłem, którego wyrób jest rozpowszechniony w okolicach. Wyrób masła i jego wywóz na rynki europejskie niezmiernie się rozwinęły po przeprowadzeniu kolei; K. jest głównym ośrodkiem tego handlu. W K-e istnieje 13 (1902) firm, w części rossyjskich w części niemieckich, które zajmują się skupem masła od okolicznych producentów, wypożyczając im separatory i inne przyrządy i zobowiązując ich do dostarczania masła po cenie przez te firmy ustanowionej.

2) K-ski powiat, w płd.-zach. części gub. Tobolskiej. Przecina go na przestrzeni 278 w. rz. Tobol, zdatna dla żeglugi od Kurganu, 20-60 s. szer. 1V₂ s. głęb. Ku wschodowi od Tobola równina o charakterze stepowym, ku zachodowi—górzysta terasa. Przestrzeń 20364 w.

kw. Niegdyś obfitość lasów; obecnie znacznie przetrzebione, pozostały głównie w płn.-zach. kącie okręgu (ostatki ogromnego Ileckiego boru). M-ców 262 072 (1897). Rolnictwo i hodowla bydła, wyrób masła na wielką skalę, mający charakter rabunkowy i kapitalistyczny, gdyż włościanie wszystko mleko sprzedają fabrykantom masła, ze szkodą dla dzieci i bydła, którego potomstwo, pozbawione mleka, wyradza się. Znaczna produkeya zboża, przerób jego na mąkę i eksport jej stały częściowo do innych miejscowości Syberyi, przeważnie do Rosyi Europejskiej. Również znaczny wywóz produktów hodowli bydła i rybołówstwa.

KurgailOW Mikołaj Gawryłowicz, pisarz pedagog rossyjski (* 1725 w Moskwie—f 1796). Kształci! się w moskiewskiej szkole morskiej i w Akademii morskiej, gdzie wykładał astronomię. Później został inspektorem korpusu morskiego akad. petersburska mianowała go prof. matematyki i marynarki. Wydał „O naukje wojennoj¹⁴, „Unjiwersalnaja arjifme-tjika“, „Grammatjika rossijskaja unjiwersalnaja", (1769 r.) znana w wydaniach późniejszych, jako „Pjistnownjik". Jest to najważniejszy zabytek literatury XVIII w.; zawiera wykład gramatyki szkolnej, zbiór przysłów rossyjskich w porządku alfabetycznym, krótkie przypowieści (321), zaczerpnięte przeważnie ze źródeł literatury zagranicznej, lecz zręcznie przełożone lub opracowane, dalej ćwiczenia retoryczne, zagadki, pogadanki naukowe, zwłaszcza starannie ułożone z zakresu mitologii, zasady rytmiki i metryki, zbiór utworów poetyckich literatury ludowej, ogólny zarys nauk i sztuk, coś w rodzaju treściwej klasyfikacyi nauk i encyklope-

dyi,

objaśnienie różnych zjawisk natury i obalenie zabobonów, wreszcie, na samym końcu, słownik wyrazów słowiańskich i cudzoziemskich. Książka ta doznała nadzwyczaj przychylnego przyjęcia i doczekała się 18 wydań, coraz rozszerzanych i uzupełnianych; wiele utworów cudzoziemskich, spopularyzowanych przez K-a, przeszło do literatury rossyjskiej, z drugiej strony pieśni ludowe pomieszczone w „Pjismownjiku44 wzbudziły zainteresowanie się warstw wyższych poezyą ludową i przygotowały społeczeństwu grunt do zbioru podań ludowych Kirsza Dani-łowa. — Por. W. N. Berch „Żjizneopjisanie N. G K-a“ (Petersburg 1829); A. Kirpicznikow „By-łyja znamjenjitostji rus. literatury" („Istoricz. Wiestn." 1887).

Kurhanowicz Tomasz, pedagog i gramatyk polski (* 1801 w Brześciu Litewskim -f 26 paźdz. 1865 w Warszawie). Po ukończeniu szkół u ks. Bazylianów w mieście rodzinuem zapisał się na wydział literatury i sztuk pięknych Uniwersytetu wileńskiego. Odznaczony nagrodą (pieniężną) za pilność i postępy w naukach, K. ukończył studya w r. 1824 i został nauczycielem jęz. starożytnych w szkołach okręgu wileńskiego (Wilnie, Kownie, Białymstoku, Grodnie). W r. 1832 wydał w Wilnie, jako podręcznik szkolny, „Gramatykę Polską", cz. I (wydanie 2-ie,    1837 w 8-ce,    30 str.), oraz

„Gram. jęz. polskiego" cz. 2-ga (1834 tamże, wyd. 2-e 1837, w 8-ce 141 str.). W r. 1833 powołano K-a do wykładu jęz. poi. w Instytucie pedagogicznym w Petersburgu. Po siedmiu latach nauczania w tym zakładzie K. powrócił do kraju i w Warszawie otrzymał stanowisko nauczyciela polszczyzny w gimnazyuin realnem; od 1846 roku zajmował także katedrę jęz. i literatury rzymskiej w akademii duchownej rzymsko-katolickiej. Na tych dwóch stanowiskach pozostawał do r. 1859. W r. 1841 K. wydał w Warszawie cz. 3-ą swojej „Gram. jęz. pol-

K. A.

L. K.

skiego", obejmującą „Składnię" (druk xx. Pia-rów, w 8-ce 191; wyd. 2-ie 1843 u Ungra). Książka ta zalecona była przez władzę naukową do „użycia w szkołach i instytutach Król. Polskiego¹¹, Przerobiona ponownie (1852, w 12-ce) do potrzeb szkoły, wyszła jako podręcznik na kl. III, p. n. „Składnia i pisownia jęz. polsk." Z nau-kowo-literackich prac K-a wymienić należy: „Porównanie jęz. polskiego z innemi słowiańskiemi, z dodaniem rysu kształcenia się jęz. polskiego i wpływu, jaki nań miały łacina i inne"; „Rozprawę o charakterze poezyi religijno chrześciań-skiej u ludów słowiańskich" (Warsz. 1855 w 8-ce 55 str.); „Rozbiory krytyczne gramatyk polskich" (F. Żóchowskiego, T. Sierocińskiego, Wacł. Hanki [gram. poi. dla Czechów]). K. sam jest także autorem „Przewodnika do praktycznej nauki jęz. poi. dla Rossyan" (Warsz. 1865)

Kurhany, nazwa miejscowa, oznaczająca nasypy na stepach Ukrainy i Rossyi południowej i odpowiadająca terminowi tu muli. Wyraz tensam pochodzi albo z perskiego (gur-]-clianę dom mogiły, tj. grobowiec), albo z tatarskiego (k ur gan=twierdza, usypana z ziemi). Nazwę tę spotyka się u nas już w broszurze z r. 1585 ks. Michała Wiszniewskiego „Epice-dion" („na wyniosłym się kurchanie Turcy pokazali" 265). Nazwę tę lud stosuje do różnego przeznaczenia nasypów. W pracy G. Ch. Ta-tura („Oczerk archeol. pamjatn. Mjinskoj gub." Mińsk 1892) jest wyliczenie nasypów, które lud w Pińskiem zowie K-mi: są to nasypy pamiątkowe, sypane może ku czci wodzów (bez śladu kości ludzkich), na pamiątkę zdarzeń lub ofiar (ze szczątkami ofiar i garnków), mogiły poległych, mogiły dawnych mieszkańców, niekiedy w takiej liczbie istniejące przy sobie, iż można w tejsamej miejscowości naliczyć ich do 600, czatownicze idące zwykle w pobliżu horo-dyszcz w różnych kierunkach, ale w określonej nawzajem odległości, wreszcie szlakowe nasypy wyznaczające kierunek drogi. Zwłaszcza stepy od ukraińskich aż po rz. Samarę i do Azowskiego i Czarnego morza obfitują w K.; bez tych nasypów częstokroć podróżnego oko nie miałoby na czem spocząć wśród nieskończonych stepowisk: one tylko jedne przerywają tę posępną jednostajność; o ich liczbie da pojęcie obrachunek M. Grabowskiego; drogą obliczeń znalazł on, iż według zbadanego przezeń obszaru na gub. Kijowską przypada 12.418 mogił; a licząc w każdej 6 000 stóp sz. ziemi, otrzytnanoby ścianę na 50 arszyn. wysoką, a ok. 40-u werst długą. Mogiły te mają 2-3 sążni wysokości prostopadłej ale są i o wiele wyższe, i niekiedy znacznych rozmiarów. Badał je u nas M. Grabowski („Ukraina dawna i teraźniejsza¹¹). Był tego zdania, że K-ny były sypane z jednej strony dla uczczenia zmarłych, z drugiej mogły służyć w stepach za drogowskazy i jako stanowiska wojenne. Rozkopywanie K-ów dostarczało bardzo cennych materyałow co do poziomu kultury wśród ludów, które je stawiały, zwłaszcza bogactwem sprzętów odznaczają się tak zw. ,,Scytyjskie“ K., olbrzymich rozmiarów, z przedmiotami wyrobu greckiego w w. IV—III przed Chr. W Muzeum Archeologicznem Kijowskiem są piękne zbiory tego okresu. Naturalnie, K. pochodzą z różnych epok, najpóźniejsze sięgają okresu wprowadzenia chrześeiaństwa. O K-ch pisał u nas Konstanty Przeździecki (ob.). Por. Archeologia rossyjska.

Kuria-Muria, grupa wysp skalistych na połudn. wybrzeżu Arabii, między przylądkami Ras Hassik na zachodzie i Ras Szirbedat na wschodzie położonych; 55 kim. [(]. Ludność należy do szczepu Beni Gharah, zamieszkującego przeciwległy brzeg lądu stałego, językiem różni się jednak wybitnie od ludności arabskiej. Wyspy te znane już były w I w. po Chrystusie pod nazwą Insulae Zenobii, lecz dopiero w 1835 r. kapitan angielski Hayes zbadał je dokładnie.

Kurka, nazwa lud. grzyba Cantharel-lus (ob.).

Kurka wodna, ob. F ulica Kurklewskie starostwo niegrod. w wojew. Wileńskiem, pow. Wilkomierskim. Według metryk litewskich i przywileju Zygmunta Augusta z dn. 4 paźdz. 1516 r., składało się, z dóbr i m-ka Kurklewa oraz wsi Rymiatowszczyzna, Moniatowszczyzna, Spitowszczyzna, Sibitowszczy-zna, Żodejki, Zborowszczyzna, Ropały i Fejki-szki. W 1771 r. posiadał je Wereszczyński, opłacając zeń kwarty zip. 929 gr. 2, a hyberny złp. 516.

KONIEC TO.

O.

eCH/v/f⁵v

XLI*go SERY1 I-ej.

v/

r₀HN/^

(K)

czenie pojedynczych bractw w związek narodowy. Żywioły mieszczańskie tern urządzeniem zwiastowały przyszłą jedność Niemiec, siaj towarzystwa strzeleckie są jednemi z potężniejszych organizacyi mieszczańskich Niemiec.— Ź r ó d. Delaunay „Etude sur les anciennes com-pagnies d’archers, d’ arbaletriers et d’ arąue-busiers" (Paryż 1879); S. v. Forster „die Scliii-tzengilden“ (Berlin 1856); Jacobs „die Schii-tzenkleinodien u. die Papegeienschiessen„ (Wer-nigerode 1887); Edelmann „Schiitzenwesen u. Scbiitzeufeste d. deutsch. Stadte v. XIII —

Kurkowe towarzystwa, bractwa strzeleckie. W Wiekach Średnich na mieszczanach ciążył obowiązek obrony swojego grodu — obowiązek, który zarazem był rękojmią ich swobód. Orężem ich głównym był łuk, później rusznica. Ażeby osiągnąć umiejętność celnego strzału, ćwiczyli się systematycznie. Z tego zwyczaju wyszły bractwa strzeleckie, Schutzcn-gilden, Pfingstgilden, które publicznie popisywały się swoją zręcznością, obracając na to dawne uroczystości wiosenne, które z biegiem czasu zlały się ze świętami chrześciańskiemi, obcliodzonemi w maju, zwłaszcza z uroczystością Zielonych Świątek. Przybierały one nazwę i ustawy gildyi: miały więc własny budynek i plac do popisów, kasę, a uroczystości i 1286 takie towarzystwo w Świdnicy i sam ucze-strzeleckie majowe odgrywały w życiu miej- , stniczył, gdy do ptaka na wysokiej żerdzi za-skiein tęsamą rulę, co turnieje wśród ry- tkniętego Swidniczanie z łuków strzelali. Nie-cerstwa. Najświetniej rozwinęły się one w w. wątpliwie, z rozwojem miast za Kazimierza W. XV i XVI, a w Holaudyi okres ten rozkwitu    takie bractwa musiały rozpowszechnić się

przetrwał jeszcze przez w. XVII (o tej świe-    w wielu miastach. Najdawniejsze wiadomości

tności „doelen" holenderskich świadczą obrazy    o podobnych bractwach mamy: w Krakowie,

ich parad i uczt, malowane przez Prane. Halsa,    Warszawie, Toruniu, Lwowie, Poznaniu i Ka-

Rembrandta i van der Helsta). Wieki XVII    liszu, Corocznie, zwykle w poniedziałek po

i XVIII sprowadzają upadek tych urządzeń:    oktawie Bożego Ciała, zgromadzali się strzel-

niekiedy zaś bractwa kurkowe same podupa-    cy do kościoła, skąd udawali się do strzelnicy,

dały, gdzieindziej przekształcały się w zabawę | zwanej celstatem (Zielstatt), gdzie przez trzy strzelania do gołębi i kogutów, a nawet papug zielonych. W nowszych czasach zaczęły się odradzać, przyczera dużo w tern wskrzeszeniu zaważyły względy polityczne: chęć stworzenia kadrów milicyi. W Śzwajcaryi z dawnego zwyczaju wywiązała się ogólno-krajowa uroczystość zjazdu takich towarzystw strzeleckich (Freischiesseń), która posłużyła za wzór Niemcom. W r. 1861 odbył się w Gotha. pierwszy zlot sokołów i strzelców; tam uchwalono połą-

Wlelka Kacyki. Ulustr. Ser. I Tom LXII. Zeez. 329a

Dzi-

XVIII Jabrh.“ (Monachium 1890).—Z Niemiec bractwa strzeleckie przedostały się do Polski. Bolesław I, ks. śląski, zatwierdził w r.

dni strzelano do celu. W Krakowie, Warszawie, Lwowie i gdzieindziej, tarcza wyobrażała koguta czyli „kurka". Często król z dworem bywał na tej zabawie, a synowie senatorów ubiegali się o lepsze z mieszczanami. Kto ustrzelił łeb, ogon lub skrzydło kurka, dostawał w nagrodę półmisek cynowy z wyobrażeniem tejże części, kto zaś w same piersi kurka trafił, zostawał królem kurkowym na rok cały. Z muzyką i okrzykami całe bractwo od-

05

I.. K

s t w a.

sztuczne. Głównym

A. J. G.

prowadzało go do domu; jeden z członków niósł przed nim kurka srebrnego, który aż do następnego roku u króla kurkowego pozostawał. W nagrodę swej zręczności używał on przez ten czas znacznych przywilejów, mogąc np. nie płacić podatków i sprowadzać wino i towary bez cła, co w r. 1765 zamieniono w Krakowie na dar pieniężny, 3000 zip. wynoszący. Po zabawie kurkowej król polski dawał ucztę dla strzelców, dla dwunastu zaś mężów i starszego w bractwie wyznaczona była ustawą pewna ilość garncy wina, miodu, pierników i potraw. Bractwa kurkowe stanowiły do r. 1794 rodzaj szkoły strzeleckiej, w której uczono strzelania z łuków, kusz, rusznic i hakownic. Ostatnim królem kurkowym za Rzpltej został r. 1793 Stanisław Piątkowski pasztetnik. Za czasu Rzpltej krakow. towarzystwo strzeleckie zostało odnowionem i dotąd istnieje, a ogród jego ze strzelnicą, zwany „strzeleckim", był ulubionem miejscem zabaw Krakowian. Kurek z blachy srebrnej, przechowywany przez to bractwo, prawie naturalnej wielkości (15 cali wysoki), wyobraża koguta, jako godło czuwania nocnego w niebezpieczeństwie, i jest znakomitym wyrobem sztuki złotniczej, z której w w. XV i XVI słynął Kraków. Bractwo łuczników w Warszawie posiadało uchwały miasta z lat 1540 i 1547, które wraz z kurkiem srebrnym z r. 1522 przechowywane są dotąd w ratuszu warszawskim. Liczne prerogatywy króla kurkowego, które r. 1765 zostały zamienione w Krakowie na dar pieniężny, takiejsamej zamianie uległy w Warszawie jeszcze w r. 1547. Jan Kazimierz, pragnąc mieć „ludzi sposobnych do wojny, którzyby, łącząc zabawę z korzyścią, byli przygotowani w czasie pokoju do u-żywania broni w potrzebie", przywilejem z r. 1652 nadał bractwu warszawskiemu obszerny plac do ćwiczenia się wstrzelaniu, między ulicami: Leszno, Przejazd, Nowolipie i cmentarzem dys-sydentów. Towarzystwo to jednak dotrwało tylko do połowy XVIII w. Podobno ze wszystkich bractw strzeleckich najwięcej korzyści dla Rzpltej przyniosło bractwo lwowskie, gdyż najczęściej sami mieszczanie bronić musieli miasta od napadów nieprzyjacielskich. Zygm. August w przywileju z r. 1546 dla strzelców lwowskich wspomina o dawnem już istnieniu ich stowarzyszenia. Przywilej ten przekonywa, że mieszczanie lwowscy nietylko z rusznic, ale i z większych dział strzelali. Lecz do kurka, gdy chodziło o wybranie króla kurkowego, szanując odwieczny zwyczaj, strzelano tylko z łuków. Dopiero Henryk Walezy strzelanie z palnej broni w dniu tym zaprowadził. Od r. 1623 ćwiczono się w strzelaniu z dział i hakownic. Dawna konfraternia tem się różniła od dzisiejszego towarzystwa strzeleckiego, że była prawdziwą szkołą rycerską dla wszystkich mieszkańców, z wyjątkiem tylko starców i kalek. Strzelanie do kurka rozpoczynało się corocznie

w dzień św. Wawrzyńca i trwało przez trzy dni, a każdy mieszczanin lwowski, posesyonat czy ubogi, mógł zostać królem kurkowym. W uroczystości tej brała udział, oraz biesiadowała razem z mieszczanami i szlachta. Strzelanie do celu z armat, których Lwów posiadał niemało, odbywało się w terminach i z zachowaniem przepisanych zwyczajów. Sędziowie, którzy stwierdzali celność strzałów, nazywani byli trafarzami. O zwyczaju strzelania do kurka w Poznaniu mamy pierwszą wiadomość z w. XV. W r. 1537 nadał magistrat poznański bractwu strzeleckiemu nowy statut. Król kurkowy uwolnionym tu został, jak wszędzie, od ceł i podatków, z wyjątkiem „cła nowego". Ze statutu, potwierdzonego przez Stefana Batorego r, 1578, pokazuje się, że w Poznaniu strzelano wówczas do kurka z łuków, a zabawa trwała tydzień, z ucztami, kapelą i rozrywkami, w których całe miasto brało udział. Bractwo w skarbcu swoim posiadało między klejnotami łańcuch złoty o 68 ogniwach, wagi 116 dukatów, którym przepasywano każdego króla kurkowego, dwie laski marszałkowskie z bogatemi gałkami (noszone podczas uroczystych wystąpień przez starszych bractwa) i inne ozdoby, co wszystko zostało zrabowanem podczas wojay szwedzkiej za Augusta II. Bractwo strzeleckie w Kaliszu, zwane niekiedy „Kołem rycerskiem", miało starożytny swój statut, który gdy w czasie wojen zaginął, przez Michała Korybuta odnowiony został na sejmie w r. 1672. W zachowanej księdze tegoż bractwa znajduje się spis wszystkich królów kurkowych od r. 1672 do 1771, prócz tego „Książeczka trafarzów", zaszczyconych tą godnością. W miastach, które dostały się pod rządy pruskie, bractwa przetrwały upadek Rzpltej. Przestały jednakże strzelać do kurka, zamieniwszy go na tarczę, której środek otoczony był obwodem czarnym i zewnętrznym białym.—Źródła: Majerauowski w „Pszczółce krakowskiej" 1821 (tom IV, str. 278, 302 i dal.; jest tu wiadomość o t-twie kurkowem w Krakowie i statut

jego z r. 1564, ale autor dopuścił się falsyfi-kacyi, między innomi zamieścił własnego litworu piosenkę braci kurkowych, jako zabytek starodawny); Gołębiowski L. „Gry i zabawy różnych stanów“ (Warsz. 1831); Dubiecki M. „Towarzystwo strzeleckie w Krakowie" (Kraków); Kulczycki Tomasz ,,Rys historycz. t-stwa strzeleckiego lwowskiego" (Lwów 1848); Kolberg „Krakowskie" (I 307,    373 — 6); Gloger

„Enc. Staropolska" (art. „Kurkowe t-stwa").

Kurkowy król, ob. Kurkowe towarz y-

Kurkuma, suszony korzeń indyjskiego ziela ostry z a (ob. Curcuma). Stosowaua niegdyś jako żółty barwnik, wobec nietrwalości wyfar-bowań została jednak prawie całkowicie zastąpiona przez barwniki składnikiem K-y jest Kurk u m i n a (ob.).

A. J. G.

Kurkumina C|₄HuOd żółty barwnik korzenia Kurkumy (ob.), z którego otrzymuje się przez odtłuszczenie siarczkiem węgla i ekstrakcyę eterem. K. kiystalizuje się w żółtych niebieskawo mieniących się igłach o zapachu wanilii, topi się przy 178°, nie jest lotna, w zimnej wodzie nie rozpuszcza się a żółte jej roztwory w alkoholu i eterze odznaczają się zielonkawą fluorescencyą. K-a brunatnieje pod wpływem alkaliów, a zabarwienie to od kwasów staje się znów żółtem. Papier zabarwiony K-ą jest czułym odczynnikiem na alkalia. Od kwasu bornego zabarwia się on na kolor brunatny, niezmieniający się pod działaniem kwasów, a niebieszczący się od alkaliów. Alkoholowy roztwór K-y zabarwia się od kwasu bornego na kolor czerwony, a po dodaniu wody wypada zeń rozocyanina, ciało czerwone o metalicznym zielonkawym połysku rozpuszczalne w alkoholu, zabarwiające się od działania alkaliów na piękny niebieski kolor. K-a barwi bezpośrednio (tj. bez zaprawy) włókna zarówno roślinne jak zwierzęce.

Kurlandya. Przegląd dziejów Kuria ndy i. Dawna Kuronia (późniejsza Kurlandya) według najnowszych źródeł naukowych zamieszkiwaną była przez Kuronów czyli zło-tyszonych Liwów (ob. Liwowie). Jest to przeważnie zasługą członka petersburskiej Akademii Umiejętności, dra Augusta Bielenstei-na, iż Kuronów przestano uważać za plemię wyłącznie fińskie. Pogląd swój uzasadnił on w pracy p. n.: „Die Grenzen des lettischen Volksstammes in der Gegenwart und im XIII Jahrhundert" (Petersburg 1892 r. XVI i 548 str. w wielkiej 4-ce, z dodaniem 7-miu map in folio majori). Nazwę Kuronów nosił, według dra Bielensteina, pierwotnie naród szczepu fińskiego na półwyspie kurońskim niegdyś osiedlony. Nazwa ta jego przeszła już bardzo wcześnie na ziemię, przez to fińskie plemię zamieszkiwaną, tak, iż Łotysze, następnie tamże mieszkający, Kur on a mi również przezwani zostali. Atoli z tą kwestyą łączy się i druga, a mianowicie: czy Łotysze, czy też Liwowie (względnie Kuronowie) byli pierwotnymi mieszkańcami kurońskiego półwyspu? Według dra Bielensteina Łotysze jeszcze przed Liwami byli tam osiedli. Lecz na lat kilkaset przed założeniem kolonii zachodniego chrze-ściaństwa nad Bałtykiem, przybyły tamże z Karelii (w dokum. łacińskich Corelia) zwycięzkie plemiona Liwów inaczej Korów, i aż do końca XII wieku t. j. aż do zawinięcia statków chrześcian zachodnich na te wybrzeża, sprawowali rodzaj zwierzchności nad miejscowemi plemionami łotewskiemi. Zaledwie po przybyciu kolonistów chrześciańskich z Lubeki nastąpiło stopniowe usuwanie się elementu fińskiego, który następnie zlał się całkowicie z miejscowymi Łotyszami (ob. Iv w a r t a 1. h i s t. IX 434 445). Na początku w. XIII, dla obrony świeżo na tych wybrzeżach zaprowadzonego chrześciań-stwa i walki z pogaństwem, powstał zakon kawalerów mieczowych, „fr atr e s militiae Christi", któremu papież Innocenty III przepisał regułę Templaryuszów. Zrazu nieliczny i ubogi, ożywiony zapałem religijnym, oddany całkiem założycielowi Rygi, b-powi Albertowi I, po upływie lat kilku wzrósł już zakon tak dalece w siły, że około r. 1207 zażądał udziału w zdobyczy i domagał się oddania części zawojowanego kraju, przyznanego Albertowi I tytułem lenna przez cesarza rzymsko-niemiec-kiego. B-p Albert, zniewolony do liczenia się z nową siłą, wydzielił kawalerom mieczowym 3-ą część posiadłości, również na prawie lennem; wielka część tych posiadłości położoną była na półwyspie kurońskim, w późuiejszej K-i. Było to pierwsze ustępstwo ze strony władzy kościelnej na rzecz rycerskiego zakonu; odtąd wyjednywał on sobie jedną korzyść po drugiej, dążąc do wybicia się z pod wszelkiej zależności, a nawet do pozyskania przewagi i zwierzchności nad swym panem, któremu po-przysięgał wierność i posłuszeństwo, poddając się jego juryzdykcyi, tak w duchownych jak w świeckich sprawach. Przez długi czas nie sprzyjały okoliczności tym ambitnym dążeniom. Dzieło zbrojnego apostolstwa w barbarzyńskim kraju nie było łatwem. Tubylcy walczyli z roz-paczliwem męstwem z najezdnikami, którzy re-ligię miłości narzucali im pod grozą miecza. To też już w pierwszych dziesiątkach lat, nie ograniczając się na obronie ognisk ojczystych, lecz nadto działając częstokroć zaczepnie, tak się swym apostołom dali we znaki, że ci, nie mogąc sprostać coraz silniejszym ich napadom, a zarazem z obawy przed groźnymi sąsiadami (Duńczykami, Rusią i Litwą) dla własnego ocalenia połączyli się z pruskimi krzyżaka-m i, przyjęli ich strój zakonny i ich regułę, uznali zwierzchnictwo ich wielkiego mistrza, przybrali ich nazwę „Fratres domus Teutonico-rum“ i w r. 1237 zleli się z nimi całkowicie. Ale i owo zlanie się z krzyżackim zakonem nie zabezpieczyło dostatecznie tych mnichów-rycerzy przeciw mściwemu bohaterstwu krajowców. Nie zabezpieczyło ich i założenie przez zakon (już krzyżacki) w obrębie b-stwa kuroń-skiego zamków obronnych: Amboten, Dondan-gen, Gołdyngi i Hazenpotu w r. 1249, Kanda-wy w r. 1254, Dobleny i Durben w r. 1263 i Mitawy w r. 1271. Około r. 1274 stała cała dzisiejsza K. w płomieniach powstania, którego poskromienie przechodziło możność zakonu. Nigdy lud mniejszemi środkami a z większem męstwem nie bronił swej wolności. Zupełnego podbicia kraju (następnie K-yą zwanego), dokonał zaledwie w latach 1288—-1290 landmistrz ówczesny inflancki Kuno von Hatzigenstein. Chcąc srogością odstraszyć krajowców od dłuższego oporu, wiedli z nimi Krzyżacy wojnę eksterminacyjną, dopuszczając się wszelkiego ro-

ry. Po upływie ćwierć wieku cały półwysep kuroński był już; protestanckim, a jedynie władze zakonne okazywały uazewnątrz pozorną u-ległość Kościołowi. Tymczasem długotrwały pokój bardziej się jeszcze przyczynił do rozkładu związkowego państwa zakonnego. Gdy bowiem po epoce gnuśnego spoczynku nastały czasy grozy wojennej, wywołanej przez Iwana Groźnego, zabrakło krzyżakom serca i siły do boju. Ostatni ich landmistrz, Gothard Kettler, widząc że kraje zakonno-rycerskie pozbawione i sił i ochoty do mierzenia się z groź-kościoła z arcyb-pem ryskim na czele, którzy, nyin nieprzyjacielem, muszą popaść w haniebną niewolę, szukał pomocy z zewnątrz i znalazł ją w Polsce. Poddanie się dobrowolne Zygmuntowi Augustowi na warunkach nader korzystnych, było ze strony zakonu jedynym zbawczym krokiem, na jaki, w danych okolicznościach, można było się zdobyć. Zygmuut August, lubo mógł skorzystać z krytycznego położenia krzyżaków inflanckich, i za cenę udzielonej obrony wszystkie kraje związkowego państwa inflanckiego pod bezpośrednią władzę zagarnąć,—nie chciał im narzucać swej woli; wolał raczej w zgodnem porozumieniu się ze stanami, całą Kuronię pod nazwą k s i ę s t w a K-yi i Se migali i oddać w dziedziczne posiadauie Gotharda Kettlera (ob. Kettler Gotard) i jego potomków, reszcie zaś kraju przyznać wszystkie prawa i przywileje, jakich używał on dotąd, tak pod względem narodowym jak religijnym i społecznym. Ostatecznie załatwiono sprawę d. 28 listop. 1561 r., w którym podpisano pac-tn .subjectionis. Układ ten przyznawał ostatniemu landmistrowi inflanckiemu Got ardowi i jego potomkom, jako wasalom Polski, tytuł książęcy i dziedziczne rządy w K-yi i Semigalii, nadto zaś samemu Gotar-dowi namiestniczą władzę w całych Inflantach. Przyświecał obu układającym się stronom niedawny przykład Prus. Tensam tytuł, godność, oznaki i przywileje, które niegdyś były dane wielkiemu mistrzowi pruskiemu Albertowi, otrzymał teraz landmistrz inflancki Gotard. „Inflantczycy"—jak się wyraża w tymże dokumencie Zygmunt August — „z państwem naszem na-kształt ziem pruskich złączyli się i inkorporo-wali“, a między postulatami szlachty, uznane-mi i przyjętemi przez króla, znajduje się i ten, „żeby szlachta dąwnych krain inflanckich do wszystkich prerogatyw, praw wolności, któ-remi się polska szlachta zaszczyca, tym sposobem jak prusacy była przypuszczoną". Mieli więc ex-krzyżacy i szlachta, która odtąd dzieli się na inflancką i kur land z ką, zażywać największej wolności pod słońcem, bo zatrzymując dawne przywileje, wywalczone na b-pach i landmistrzach, pozyskali odrazu wszystkie, wiekowym trudem zdobyte, swobody szlachty polskiej. I miastom zatwierdził Zygmunt ich stęp szlachty pospołu z ryskimi mieszczanami dawne przywileje. Tylko losu biednych włoś-utworzył związeK w celu bronienia nowej wia- cian nie zdołał polepszyć; wszelkie bowiem u-

dzaju okrucieństw. W „starszej rymowanej kronice inflanckiej" czytamy, że w zdobywanych miejscowościach mordowali bez litości każdego, kto miał więcej niż 11 lat. Za te barbarzyńskie mordy brali Łotysze srogi odwet, z nieubłaganą zemstą spełniając dzieło zagłady, tępiąc niemieckich przybyszów swemi kosami, dzidami, pałkami, z których składało się całe ich uzbrojenie. Rok 1290, będący datą stanowczego zgnębienia krajowców na całym półwyspie kurońskim, był zarazem porą najdotkliwszego upokorzenia inflanckich książąt

jako jeńcy zakonu krzyżackiego, musieli przyjąć podyktowane sobie warunki. Odtąd coraz bezwzględniej dążył zakon do opanowania całego kraju, do pochwycenia w swe ręce niepodzielnych nad nim rządów, coraz zuchwałej poczynał sobie z b-pami, lubo prawnie nie przestawał być ich hołdownikiem - bo czując się potęgą, zastosowywał wszędy zasadę „siła przed prawem", nie uznawał żadnej powagi i nikogo się nie lękał. Nie podobna wyliczać całego szeregu gwałtów i bezprawi, jakich się dopuszczał: dość będzie przytoczyć parę przykładów. W r. 1425 Goswin z Aszebergu, komtur Grobinu (leżącego na półwyspie kurońskim), pochwyciwszy posłów, wyprawionych przez ar-cyb-pa Henninga Skarpenberka ze skargami na Krzyżaków do Rzymu, obnażonych i związanych wtrącił bez litości pod lód. W r. 1479 landmistrz Bernard Borcli wziął arcyb-pa Sylwestra Stodeweszera do niewoli i więził go do samej śmierci. Takie-to zakon składał dowody uszanowania dla władzy i wyroków Stolicy Apostolskiej. Czy może większe względy okazywał cesarzom? Korzystał wprawdzie z ich opieki i odwoływał się do nich, ilekroć to mu było pożyteczne, lecz za nic sobie ważył ich rozkazy, gdy nie odpowiadały jego widokom. Podkopując wszelką powagę, która mu ciążyła, nie przeczuwał wcale zakon, że działa na własną szkodę. Sprowadzony przez niego przewrót stosunków jaknajgorsze wydał owoce. Władza jego straciła wiele wobec własnych podwładnych—wyniosłych komturów i butnych rycerzy,—którzy, idąc za danym z góry przykładem, niczego nie szanowali, łamali surową regułę, obejmującą nietylko przepisy zakonnego życia, lecz także określenie stosunku do arcyb-pa i panujących b-pów, do cesarza rzym-sko-niemieckiego i do papieża. Anarchia i roz-pasanie się krzyżactwa coraz większe przybierały rozmiary. Długoletni pokój sprzyjał temu rozpasaniu, a powiększyło je odstępstwo od wiary ojców, która jeszcze namiętnościom nakładała pewien hamulec. Protestantyzm wtargnął do tych krain nadbrzeżnych wkrótce po wystąpieniu Lutra, bo już około r. 1520, i odtąd rozszerzał się szybkim krokiem. W r. 1530 za-

siłowania w tym kierunku w oczach szlachty ówczesnej byłyby uchodziły za zamach na jej prawa. K. była od Inflant o tyle szczęśliwszą, że nawet lekkomyślność własnych synów nie mogła jej tak łatwo pozbawić narodowej władzy, wytrąconej większej części Inflant przez Szweda. Pozostawała ona wprawdzie w stosunku lennej zawisłości od królów polskich, lecz zawisłość ta była tylko zewnętrzną i formalną. Szlachta kurlandzka, widząc w posiadaniu swem tak cenne prerogatywy, wobec których książę lenny był bezsilnym, toczyła ze swym władcą nieustanne zatargi, tak, iż dzieje K-yi są poniekąd echem polskich zaburzeń, są powtórzeniem na małą skalę walki, prowadzonej w Rzpltej pomiędzy anarchiczną oligarchią a dążącymi do wzmocnienia rządu królami. Cechowała dawną szlachtę kurlandzką tasama butność, skłonność do samorządu i nierządu, ta sama kastowa wyłączność, która była wybitną cechą szlachty polskiej i jej możnowładców, tasama niechęć do ulegania człowiekowi, który wyszedł z jej łona. Jak w Rzpltej mniej miał zawsze powagi król-Polak aniżeli cudzoziemiec, tak w K-yi byłby niewątpliwie łatwiejszą miał sprawę obcy książę, niż Gotard, który wyszedł z koła rycerskiej braci. Pyszna bowiem niesforność i niepohamowana burzliwość była charakterystycznem znamieniem zarówno szlacheckiej społeczności z nad Wisły i Warty jak ówczesnego kurlandzkiego rycerstwa z nad Wenty i Abawy. W spadku po szczęśliwie pogrzebanym zakonie krzyżackim przejęło ono rozwiązłość i zbytkowny tryb życia. Nie zniewalała rycerskiego szlachcica do powściągliwości potrzeba, gdyż nadludzkie wysiłki chłopów dostarczały mu stale środków, a niejeden z kur-landzkich możnowładców mniemał, a nawet mocno był przekonany, iż posiada takiesamo prawo do godności książęcej i całkowitej niezawisłości jak Gotard Kettler. W takim składzie rzeczy odrodzenie zepsutego i skołatanego długą anarchią społeczeństwa, do którego dążył Gotard, miało do walczenia z tysiącznemi przeszkodami. Widząc wszystkie stany dotknięte ciemnotą i brakiem religii, uważał on za rzecz najpilniejszą rozszerzać w kraju oświatę i wiarę, gdyż to pole leżało w K-yi odłogiem. Zakon bowiem krzyżacki w ostatniej fazie swego bytu nie dbał wcale o duchowe dobra ludzkości. Oddany wyłącznie materyal-nym celom życia, wszystko co tylko wychodziło po za sferę używania i rozkoszy, poczytywał za czczą mrzonkę, i dlatego religię uważał za wygodny płaszczyk do osłaniania widoków ziemskich. Utraciwszy wiarę nadługo przed wystąpieniem Lutra na dziejową widownię, przyjął otwartemi ramiony wyznanie nowego apostoła, jako dla siebie nierównie wygodniejsze. Sam protestantyzm, o ile nie służył za narzędzie ubocznym, świeckiej natury widokom, był mu równie obojętnym jak dawniejsza wia-

Wielka Eneykl. llustr. Ser. I. Tom XLI Zesz. 329a

ra. Nawet powab nowości nie zdołał nauki wittemberskiego reformatora otoczyć trwałem poszanowaniem. W r. 1561 cała K-a posiadała 4 kościoły, 9 drewnianych kapliczek i 3 małe liche szkółki, a w różnych warstwach nie brakło ludzi dorosłych, którzy nie byli chrzczeni i nie mieli pojęcia o najpierwszych prawidłach chrześciaństwa. Usunięty ze stanowiska wielkorządcy Inflant, które zdać musiał w ręce Jana Hieronima Chodkiewicza, skierował Gotard całą swą baczność na K-yę. Ku wytkniętemu przez siebie celowi zmierzał pewnym i stanowczym krokiem. Najmniej trudną rzeczą było wzniesienie odpowiedniej liczby kościołów: wzniósł ich książę aż 70, Lecz nie łatwo było nakłonić mieszkańców nowo utworzonego księstwa do odwiedzania tych świątyń. Postanowiwszy ich umoralnić wbrew ich woli, drogą przymusu, osobliwie nad ludem rozciągnął władzę iście drakońską. Zniewalając żelazną dłonią do panującego w kraju wyznania augsburskiego, nie ustrzegł jednak Kettler swej pra-wowierności od podejrzeń. W Prusach zwłaszcza nie wierzono w czystość jego luterskich przekonań z powodu, że córkę swą Annę wydał w r. 1586 za katolika, księcia Alberta Radziwiłła, a księżniczka przyjęła następnie wyznanie męża. W jak niezwykłym stopniu posiadał Gotard sztukę rządzenia, widać stąd, że. aczkolwiek pierwszy ze swego rodu śród opłakanych stosunków powszechnego rozprzężenia, stanął jako książę panujący na czele anormalnie rozwiniętego społeczeństwa, umiał jednak sobie dać radę, potrafił bez wywoływania zamieszek swawolę szlachty ukrócić, własną powagę u-trzymać i pod moralnym względem na ogólny stan kraju oddziaływać skutecznie. Stosunki prawne w świeżo utworzonein księstwie nie zostały nigdy sformułowane prawidłowo, wedle dzisiejszych pojęć prawno-politycznych. Wprawdzie przywilejem z r. 1570 przyrzekł Gotard nadać krajowi statut, oparty na dawniejszych ustawach krzyżacko-inflauckiego zakonu, atoli ta praca ugrzęzła w ręku kanclerza Michała Brunnowa, któremu powierzył był wygotowanie projektu. Nakrótko przed tern ogłosił książę kancelaryjną i procesową ordynacyę, która miała b>ć przedłożoną królowi polskiemu do zatwierdzenia, ale i do tego nie przyszło. Tak więc jedyną niemal normą, określającą wzajemny stosunek ludności do księcia i Polski, był przywilej Zygmunta Augusta, zredagowany śród naglących okoliczności z pośpiechem, i dlatego z wielu powodów niedostateczny. Wydane z biegiem czasu objaśniające i u-zupełniające komentarze i dodatki, musiały w głównych punktach odpowiadać wymaganiom stanu rycerskiego, który, podobnie jak stan szlachecki w Polsce, zdobywał sobie systematycznie coraz-to nowe swobody. Stał się on odra-zu panem położenia, wymógłszy na Gotardzie to ważne ustępstwo, że „gdyby książę nieuwzględ-

6(i

Wtedy

Dił jego żądań, wypowiedzianych na kurlandz-kich sejmach, służy rycerstwu kurlandzkiemu prawo udawania się z zażaleniem do króla polskiego, w celu rozprawienia się ze swym władcą przed forum lennego pana“. Podobnież od sądów starościńskich szła apelacya do nadwornego książęcego trybunału, od niego zaś we wszystkich sprawach, przewyższających 600 złotych lub tyczących się honoru i czci, do królewskich sądów relacyjnych. Wyjątek od tej reguły stanowiły sprawy karne, które załatwiano już wyłącznie w kraju, W skład rządu wchodzili najwyżsi konsyliarze, a mianowicie: kanclerz, landhofmistrz, nadburgrabia i landmarszałek, których książę winien był powoływać do swego boku z pośród krajowej szlachty rycerskiej, oraz dodani im do pomocy dwaj „assessorowie¹* również bene nati et possessionati. Najwyżsi radcy (konsyliarze), którym w porze małolęt-ności księcia przypadała opieka nad nim i samodzielne rządy nad całym krajem, doszli z czasem do wielkiego znaczenia i wpływu. Książę kurlandzki stawał się dopiero wtedy prawnie panującym, gdy j a k o w a s al otrzymał od króla i Rzpltej inwestyturę, po którą powinien był udać się osobiście. Jeden z najważniejszych warunków stosunku lennego, t. j. kwóstyą zbrojnej pomocy, określono w ten sposób, że K-ya dostarczy Polsce 300 jeźdźców, z których trzecia część przypada na samego księcia.— Po zgonie Gotarda (f 26 maja 1587) wstępują na tron kurlandzki dwaj jego synowie, którym on kraj przekazał w niepodzielne władanie. Starszy z nich, Fryderyk, miał wtedy lat 18, młodszy, Wilhelm, 13. Testament rozporządzał, ażeby w niepodzielnem księstwie obaj książęta wspólnie panowali i wspólnie przyjmowali lenno. Wilhelm miał zyskać udział w rządzie po dojściu lat 20-tu. Następstwo to zaledwie w r. 1598 przez Rzpltą zatwierdzone zostało. Niebawem wyszły na jaw niedogodności lak nieprawidłowego rządzenia, które nie przypadło do gustu i szlachcie. Coraz więcej gromadziło się odtąd w K-yi palnych materya-łów niechęci. Stosunki pogarszały się skutkiem pragnienia niezależnej władzy z jednej, a dążenia do nieograniczonej swobody z drugiej strony. Najbardziej zrażał do siebie rycerstwo książę Wilhelm niesłychaną pychą i gwałtownością charakteru. To też dla uspokojenia malkontentów, na prośbę brata, udał się na wojaż zagranicę, a szlachta, zawezwana przez ks. Fryderyka, zgromadziła się licznie i wyruszyła pod jego wodzą do Kirchholmu (ob. K i r c h-holm i Ne u en bur g). Wilhelm, powróciwszy do kraju, poczynał sobie podawnemu, tak, iż po obu stronach wzrastała zawziętość. Rycerstwo tak dalece było zniechęcone dotych-czasowemi rządy obu książąt, że, spodziewając się ich detronizacyi, zaleciło swym delegatom „prosić o zatwierdzenie formalne przywilejów

krajowych i zaprotestować przeciw mianowaniu nowego pana“. Wilhelm nie łudził się widokami pomyślnego procesu w Warszawie, skoro nietylko nie uznał wysłanej przez Zygmunta III komisyi, lecz, powołany przez króla do Warszawy, nawet pełnomocników nie wysłał —jak to uczynił był brat jego Fryderyk—i nie czekając na wyrok, wszedł w tajemne porozumienie z nieprzyjacielem Polski, królem szwedzkim Gustawem    Adolfem. Skutkiem

tego skazany został    na banicyę; Fryde

ryka zaś, jako mniej winnego, ułaskawił król, na prośbę jego małżonki, księżny Elżbiety Magdaleny (ob. Elżbieta Magdalena ks. kur-landzka), nadając mu ponownie rządy nad całą niepodzielną K-yą.    Banita Wilhelm miał

syna (urodź, w Goldyndze z córki Alberta Fryderyka pruskiego, ks. Zofii), ks. Jakóba, którego adoptował bezdzietny książę Fryderyk; lecz Zygmunt III był zawsze głuchy na prośby księstwa Fryderykowstwa wyjednania następstwa Jakóbowi. Dopiero po jego śmierci udało się im wykołatać od stanów Rzpltej zgodę na to następstwo, a Władysław IV pod naciskiem potężnej partyi spokrewnionych z Kettlerami Radziwiłłów, zatwierdził uchwałę sejmu, zdjął banicyę z Wilhelma i przywrócił tytuły i dochody na rzecz jego syna Jakóba, któremu już w r. 1639 zapewnił następstwo tronu po stryju, zmarłym zaledwie w r. 1642. na tron książęcy wstępuje genialny jego synowiec —książę Jakób, wykształcony, zaprawiony do rządów (bo od 3-ch lat był już spół-regentem stryja), utalentowany, ambitny; umiał panować nad sobą i wyrobił w sobie spokój, który go nie opuszczał w najzawilszych położeniach. Pierwszy krok, który uczynił po objęciu rządów, był natury pojednawczej. Bezpośrednio po zgonie Fryderyka wniosła szlachta aż 59 zażaleń treści najrozmaitszej, w których nie brakło i nieuzasadnionych uroszczeń. Niechcąc rozpoczynać panowania od zatargów z klasą możnowładczą, uwzględnił Jakób wszystkie pretensye, czem ją sobie odrazu pozyskał i zobowiązał. Potrzeba było taką ofiarą okupić pokój wewnętrzny kraju, aby módz przystąpić bez przeszkody do urzeczywistnienia śmiałych planów, z któremi się nosił ten genialny lennik Rzpltej polskiej, usiłujący rozwiązać swój lenny stosunek z Polską. Niewyczerpany w środkach wyszukiwania dochodów, doprowadził wkrótce zaniedbaną prowincyę do stanu zamożnego, wybudował flotę, złożoną z 60 okrętów wojennych, a także 60 handlowych, zawierał korzystne traktaty z Francyą, Anglią i Wenecyą, a zwłaszcza z Hiszpanią, dostarczał Zachodowi litewskiego zboża po tańszych cenach aniżeli je mogli sprzedawać pod jarzmem Szwecyi jęczący Ryżanie, zakładał kolonie na wybrzeżach Gwinei, na wyspach antylskich, a zakupiwszy dobra na Pomorzu i kopalnie żelaza w Norwegii, dostarczał długo tak Karolowi ,1 jako też i II do Anglii okrętów, broni, żywności, żołnierza. Skoro już osiągnął wielką potęgę, podpisał układ ze Szwecyą w r. 1647, na mocy którego zobowiązał się nie udzielać Polsce wsparcia wojennego, a natomiast otworzyć kraj Szwedom. Dalej zapewnił sobie neutralność nietylko Szwecyi, ale nadto i Moskwy, gdy ta wystąpiła do walki z Rzpltą w r. 1655. Słowem, niewyczerpany w pomysłach odgrywa Ja-kób rolę pośrednika pomiędzy Polską, Szwecyą, Danią a Moskwą, z tak mistrzowską zręcznością, że ze wszystkimi żyje w zgodzie, każdemu okazuje się potrzebnym, a w szczególności dba o wzrost własnej potęgi. Pokazało się jednak, że natrafił na przeciwnika jeszcze przebieglejszego, gdyż Karol Gustaw zdradą o-panował księstwo kurlandzkie i wśród ciemnej nocy jesiennej kazał jenerałowi Duglasowi podstępem ująć księcia w jego własnym zamku mitawskim (ob. Jakób książę kuria ndz-ki). Wprawdzie książę odmówił hołdu królowi szwedzkiemu, a szlachta kurlandzka nie pośpieszyła na rozkaz Szweda do Mitawy, jeno do obozu polskiego przystała, ale okrutni Szwedzi, niszcząc K-yę, mszczą się na mieszkańcach, a biorąc odwet za samo już nieposłuszeństwo, wywożą skarby księcia, porywają jego flotę, a czego u-wieść nie mogą, to puszczają z dymem. Ks. Jakób, otrzymawszy na mocy traktatu oliwskiego wolność dzięki królowi Polski, wobec którego ściągnął na siebie poważne zarzuty zdrady, czynił teraz wszystko, co mógł, w celu podniesienia zrujnowanego przez Szweda kraju. W zgryzotach, któremi ostatnie lata jego zatruwał syn, książę Aleksander (ob. Kettler Aleksander, książę kurlandzki), umarł znużony 40-le-tniem panowaniem 31 grudnia 1682 r., a świetność domu Kettlerów wraz z nim bezpowrotnie zstąpiła do grobu. Dzieje K-yi aż do wy-gaśnienia męskiej linii książąt Kettlerów, są odtąd pasmem klęsk, niepowodzeń i anarchicznych wybryków. Niemałej części tego dezorganizującego dzieła dokonał w ciągu swych 16— letnich rządów (1682 — 1698) najstarszy syn i następca Jakóba, książę Fryderyk Kazimierz (ob. Fryderyk Kazimierz książę kurlandzki). Ten pyszałkowaty dziwak pragnął przerobić Mitawę na mały Wersal. Za marnotrawnego syna Jakóbowego upada handel, kraj ubożeje. Za regencyi wdowy po nim księżnej Elżbiety Zofii, matki małoletniego następcy, księcia Frederyka Wilhelma, — walki wewnętrzne osłabiają K-yę; kraj zajmują raz Szwedzi, to znowu Polacy lub Rossyanie, re-gentka ucieka do Berlina, a księstwo, pozostawione samemu sobie, wycieńczone, zrujnowane. Wreszcie objął rządy inłodziuchny książę Fryderyk Wilhelm (ob.), któremu Piotr I przeznacza w małżeństwo Annę Iwanównę, późniejszą carową rossyjską. Ona-to staje się nieszczęsną gwiazdą na firmamencie kurlandz-kim, wróżącą same już tylko przewroty w len-niczem państewku Rzpltej Polskiej. Gdy bowiem w powrocie z wesela, które się odbyło w stolicy nadnewskiej, nieprzyzwyczajony do obfitych libacyi Piotrowych książę nieopodal Petersburga w Duderhofie ciężko zasłabł, a nazajutrz ruszywszy dalej na stacyę Kippeni, tamże wyzionął ducha (śpieszył bowiem mimo choroby do swego księstwa), zjawia się ku o-gólnemu zdziwieniu Kurlandczyków w Mitawie księżna wdowa Anna, jakkolwiek, ściśle biorąc, księżną nawet nie była, owdowiała bowiem w drodze, zanim zdołała ujrzeć państewko swego małżonka, po którym wiele sobie obiecywała K-ya. Odtąd wpływ rossyjski staje się wszechwładnym. Pod pozorem pretensyi do wiana objęto w zastaw dobra książęce, a Bestużew, dodany do boku Annie Iwauównie, tryumfował. Rządy nominalnie sprawował wprawdzie stryj zmarłego, książę Ferdynand, bawiący stale w Gdańsku, ale antagonizm, jaki się wdarł pomiędzy księcia a jego poddanych, osłabiał niezdolny do oporu kraj (ob. Ferdynand ks. kurlandzki). Szlachta kurlandzka domaga się z Warszawy komisyi dla załagodzenia sporów swych z Ferdynandem; król wyznaczył ją w r. 1717, została jednak odłożoną, nie załatwiwszy sporów. Podczas tego trwają zabiegi o zapewnienie sobie następstwa po nieczynnym Ferdynandzie. Piotr 1 zgadza się na wydanie Auny Iwanówny za margrabiego brandenbursko-szwetskiego, i w tym celu zawiera tajny traktat z królem pruskim. Przeciwko tej polityce Piotra występuje śmiało i stanowczo August II, a sejm, popierając króla, wysyła do stolicy nadnewskiej posła Chomę-towskiego, aby zażądał wyprowadzenia wojsk rossyjskich z granic lennego państewka Rzeczypospolitej, uskutecznił przyrzeczony zwrot Inflant szwedzkich i naprawił krzywdy wyrządzone Polsce. Równocześnie wezwano Ferdynanda do złożenia hołdu w Warszawie i unieważniono wszystkie kroki, uczynione w sprawie wyboru nowego księcia. Jako kandydat do tronu książęcego w Kurlandyi występuje teraz Maurycy Saski, syn nieprawy Augusta II, i wkracza do Mitawy wbrew woli senatu polskiego. Wita wprawdzie w nim szlachta kurlandzka zbawcę swego, zachwycona ujmującą osobistością tego paliwody i awanturnika. Maurycy; okrzyknięty jednogłośnie księciem kur-laudzkim po wygaśnięciu męzkiej linii Kettlerów, upojony miłem złudzeniem, był już pewny zwycięstwa, gdy w tern zjawia się znienacka w Mitawie adjutant Menszykowa, Lieven, grożąc wkroczeniem dwutysięcznej armii i wypędzeniem pseudo-elekta. August II nakazał nieprawemu synowi wycofać się, a w ślad za tem rosyjscy generałowie Bibikow i Lascy wyparli go z K-dyi w sierpniu 1727 r. Wprawdzie książę Ferdynand, pragnąc usunąć wpływ rossyjski, podpisał (w r. 1732) akt, na mocy którego księstwo kurlandzkie i semigalskie, po

wygaśnieniu domu Kettlerów, już nigdy na pra- i sta, weszło nowe słońce dla Jana Ernesta Bi-wie lennem nie miało być nadane, lecz Anna Iwanówna, która już w r. 1730, po śmierci Piotra II, została była carową rossyjską, w odpowiedzi na ten akt kazała oznajmić rycerstwu kurlaudzkiemu, że Rossya nigdy nie zezwoli na wcielenie księstwa do Rzpltej Polskiej. Po śmierci Ferdynanda, ostatniego z Kettlerów, w r. 1737 można było się spodziewać, że na tron kurlaudz-ki znajdzie się już niejeden aspirant. Jakoż wdowa po księciu brunświckim, siostra rodzona zmarłego na stacyi Kippeni w podróży poślubnej młodego ks. Fryderyka Wilhelma, proponowała na księcia K-dyi jednego ze swych synów, a landgraf hesko-homburski, Fryderyk Jakób, zalecał sam siebie na władcę Największe atoli szanse odkryły się teraz dla ober-hofmajstra cesarzowej Anny, Jana Ernesta B iron a, którego sam król August III do starania się o tron książęcy kurlandzki (pismem z d. 22 lut. 1736 r.) tajemnie już był zachęcił. Gdy więc cesarzowa Anna uwierzytelniła swego rezydenta Butlera jako pełnomocnika na elekcyi kurlandzkiej, — pismo to zniewoliło do wybrania jej faworyta Ernesta Biroua na księcia K-dyi. — Bi r on, jako władca Kurlandyi, odznaczał się niemałym talentem administracyjnym. Że zaś zwykle przebywać musiał w Petersburgu, u boku swej dobrodziejki, postarano się dlań u króla polskiego o formalne pozwolenie rządzenia K-dyą z nad-newskiej stolicy. Rządy te wszakże trwały nie długo, bo już w r. 1740 został zesłany na Sy-beryę, a stamtąd do Jarosławia nad Wołgą, skąd dopiero w roku 1761 powrócił. Od roku

rona. Odtąd przeciwnicy jego, a zwolennicy królewicza Karola, coraz mniej są silni, a bezustanne zatargi na sejmach kurlandzkich kończą się ostateczną przewagą księcia, który zmęczony i złamany wiekiem (d. 25 listop. 1769 r.), ustępuje rządów księstwa swemu synowi i następcy, księciu Piotrowi Bironowi. Nieokrzesany i niezdoloy Piotr panował jako następca tronu od 1769 — 1772, w którym ojciec jego, Ernest Biron, zstąpił do grobu, a jako samodzielny książę rządził od r. 1772 aż do ostatniego rozbioru Rzpltej polskiej w r. 1795, w którym to czasie ten już ostatni książę K-dyi odstąpił wieczyście swe prawa na to księstwo wszechwładnej w owym okresie Rossyi, za skromną summę dwóch milionów rubli srebrem. W r. 1796 K-dya, wraz z ziemią piltyńską (ob. P i 1-tyńska ziemia), została wcieloną do cesarstwa rossyjskiego na prawach osobnej gu-bernii, z pozostawieniem w niej atoli niektórych właściwości i ustaw miejscowych. Ziemia pil-tyńska atoli aż do roku 1817 pozostaje rządzoną os )bnemi prawami, w tym zaś roku (w którym kon-stytucyę powiatu piltyńskiego ostatecznie zniesiono), tonie najzupełniej w gubernii kurlandzkiej.— Ł i t e r a t u r a: Pomnikowe dzieło prof. Edwarda Winkelmana pn. „Bibliotheca Li-voniae historica" (Berlin 1878), wykazujące dzieł i rękopisów aż 11 756, z których część znaczna odnosi się do K-i; „Herzog Gotthards von Kurland Friedensvermittelungzwischen Rath und Burger inRiga 1586“ (wydanie kurlandzkiego Tow. naukowego, Mitawa 1884 r.); Gustaw Manteuffel „Listy z nad Bałtyku" (Kraków 1889);

lonien" (Mitawa 1890); „Kolonialpolitische Streif-ziige in XVTI Jahrhunderts" („Baltische Mo-natsschrift" z r. 1890); August Seraphiin „Luise Charlotte Herzogin von Kurland" (Berlin 1901); tenże „Aus Kurlands herzoglicher Zeit“ (Mitawa 1892, str. 232 w 8-ce); tenże „Aus kurlandischer Vergangeuheit“ (Sztutgart 1893 r. 255 str. w 8-ce); G. Manteuffel „Jakób książę kurlandzki i jego następcy" (Kraków 1896 r.); tenże „Przewroty w dziejach księstwa kurlandzkiego" (Kraków 1896;; tenże „Genialny lennik Rzpltej polskiej" (Lwów 1902); tudzież cały szereg wydawanych w Mitawie corocznie: „Sitzungsberichte der kurlan-dischen Gesellschaft fur Literatur und Kunst." G-M

Kurlandzka gubernia, jedna z trzech gub. nadbałtyckich Rosyi, leży między 55°4F a 57°46' sz. płn. i 20°59' a 27°24' długości wschód. Gr. 1) Granice: od plncy Bałtyk i ztka Ryska, od płnco-wseh. i wsch. ztka Ryska, g-nie Lifiandzka i Witebska, od płdnia g-nie Wileńska, Kowieńska i Prusy, od zach. Bałtyk. Rozciągłość granic 1260 w. (granica morska 320 w.). 2) Obszar 23 977 w. kw. (według Strjel-bickiego) = 27 286 kim, = 495.5 mil kw. geogr. 3) Powierzchnia przeważnie wzgór-

1740 do 1758 rządzili księstwem kurlandzkiein J H. Diederichs „Herzog Jacobs von Kurland Ko-najwyżsi konsyliarze, rzekomo imieniem króla polskiego, w istocie zaś pod wpływem wszechwładnego rezydenta rossyjskiego Butlera. Tym czasem pewna partya Kurlandczyków domagała się odwołania Birona do Mitawy. Lecz poseł rossyjski w Warszawie oświadczył kategorycznie kanclerzowi Rzpltej, iż „racye stanu nie dozwolą nigdy jego monarchini przyzwolić na powrót rodziny Birona do K-dyi, że jednak bardzo-by jej cesarskiej mości było miłem, jeśliby księstwo kurlandzk.e na swój tron powołać chciało Jego królewską Wysokość księcia Karola za pomocą wolnej elekcyi¹⁴. To też król Augusta III mianował syna na dziedzicznego władcę K-dyi (16 list. 1758), a dzień 2 stycznia 1759 r. oznaczony został na przyjęcie lenna z rąk króla polskiego, poczem (d. 29 marca) królewicz Karol odbył swój wjazd uroczysty do Mitawy. Czteroletnie panowanie tego księcia, gwałtownie pozbawionego władzy przez Rossyę, pozostawiło w K-dyi najlepsze wspomnienia (ob. Karol, książę saski); poczem powrócił na tron książę Biron. Niepokój wewnętrzny i zamęt wzmagały się, dopóki Katarzyna II nie odwiedziła Birona w Mitawie.* Ze wstąpieniem na tron polski króla Stanisława Augu-

kowata. Pośrodku gub. leży nizina mitawska, , (100 st.). Jest to jedna z najbardziej urodzaj-dzieląca gub. na dwie części: zachodnią, żyzną    nych części gub. Na płn. od Mitawy jednak

i gęsto zaludnioną (z wyjątkiem jej płtiej czę-    gleba staje się piaszczystą, pokryta jest lasami

ści), i wschodnią, lesistą, bagnistą, obfitującą    i bagnami. Plena nizina gub. K-ej, której płd.

w jeziora, mniej    żyzną i słabiej zaludnioną,    granicę    tworzy wyżyna talseńska i jez. Usmaj-

Wyniosłości, idące    szeregami od płdnio-wsch.    teńskie,    obfituje w bagna,    lasy i rzeki. Naj-

ku płn-zach., tworzą działy wodne między do-    bardziej wysunięte punkty gub.: w zatoce Ryskiej

rzeczami głównych rzek gub. i jedynie na dzia-    przylądki Domesues i Markrawen, nad Bałtykiem

le wodnym rzek    Wenty (Windawa) i Abawy    Lyserort, Bakofen i Steinort.    Wybrzeże Bałtyku

(Abau) posiadają    charakter płaszczyzny. Po-    nizinne    i mało wyrzeźbione    (zwłaszcza od Po

łągi do Lipawy); ujścia Wenty zasłane głazami; dalej brzeg znowu się zniża, a spada stromo między majątkami Strandhof i Felixberg. Brzeg morski jest niedostępny dla okrętów na przestrzeni 16 w. w morze wskutek ciągnących się w trzy rzędy, równolegle do brzegu, mielizn, które zmieniają s ve położenie, gdyż są utworzone z lotnych piasków. Brzeg między Lipawą i Połągą i u ujścia Wenty został wysadzony krzakami łoziny, w celu powstrzymania piasków, które w innych punktach wybrzeża K-go zaciągają na pola i łąki. Gub-nia K. obfituje w wody. Na przestrzeni 320 w. oblewa ją morze. 4) Rzeki gub. można podzielić na pięć grup: a) Rzeki systematu Dźwiny Zchdniej, która zrasza całą wschodnią granicę gub. a przeto należy do niej tylko swym lewym brzegiem (na przestrzeni 282 w.) i swemi le-wemi dopływami (Rubeż, Lauca, Łukszta, Egloń, Berza, Kekawa [Kekkau]). b) Rzeki systematu K-ej Aa, przerzynającej gub. od strony wschodniej. c) Rzeki s-tu płnej Kurlandyi. d) Rzeki s-tu Wenty, przerzynającej g-nię w zachód, jej części na przestrzeni 125 w. e) Rzeki s-tu zach. Kurlandyi. G-nia K. liczy około stu rzek (prócz strumieni bez nazw). W pdłnej i zchdniej części gub. rzeki przepływają przez rozległe lasy. Żeglowne są tylko: Dźwlna Zachodnia, Aa (od Mitawy w dół) i Wenta. Spławne: Bar-tawa, Abawa, Irba i dopływy rz. Aa [Musza]: (Memel [Niemenek], Musza, Sussey, Wessita, Ekawa [Ekau]). W zawały i mielizny obfituje Dźwina (słynne „progi¹* kokenhuzeń-skie), Wenta posiada zawał w Rummel (poniżej Goldyngi). 5) Jeziora zajmują 229.5 w. kw. Większość jezior nieznacznych rozmiarów. Jedne z nich leżą na wyżynach, inne pośród bagien; większość znajduje się w pobliżu morza, którego część składową, oczy wiście, niegdyś stanowiły. Wiele jeziór daje początek rzekom. Główne jez., Libawskie (35 w. kw.), w pow. Grobińskim, połączone kanałem z Bałtykiem; kanał ten stanowi przystań portu libawskiego-, Usmajteńskie (37 w. kw.), w pow. Windaw-skim, leży w kotlinie, przyjmuje 12 rzeczek; wypływa zeń rz. Irba; ua jeziorze kilka wysp jedna z nich (Fischholm) zaludniona; Papeńskie (7 w. długie), w pow. Grobińskim, z każdym rokiem wysycha coraz więcej. Na wyżynach (400 — 450 st.) leżą jeziora: Kerklingeńskie, Cecerneńskie i Auceńskie; w pobliżu przylądka Lyzerort leży jez. Szygatte, które to napeł-

środku płnej połowy gub. leży jedyna kotlina gubernii, Usmajteńska. Z wchodzących do gub.

K-j dwóch gałęzi płaskowzgórza litewskiego jedna rozdziela dorzecza Dźwiny Zach. i K-ej Aa, tworząc t. zw. Górzystą Kurlandyę (das Kurische Oberland), druga ciągnie się po obu brzegach Wenty, aż do m-ek Piltyuia i Talsenu i zwie się „Wyżyną półwyspu K-go“. W płenej części gub. leży tzw. „Plena nizina półwyspu K-go“.

Na całej przestrzeni Górzystej K-dyi wznoszą się oddzielne wzgórza, ciągną się niewielkie pasma, których stoki zawierają jeziora, dające początek rzekom, uchodzącym do Dźwiny; cała ta kraina odznacza się malowniczością. Najwyższe punkty Górzystej K-dyi nie przenoszą nawet 600 st. Od Iłłukszty główne pasmo wyniosłości odchyla się na zachód ku Suboczowi (Subbath), a ztąd ku Jakob3ztatowi, dalej w kierunku Son-nakietu i Seduenu; pasmo to wypuszcza kilka odnóg na wschód i płduio-wsch. ku Dźwinie i przechodzi na płnco-wschód ku B ddonowi; utworzywszy ostatni występ w kształcie gór Schlossberg i Zeplitberg (270 st.), pasmo gubi się w dolinie mitawskiej. W pobliżu Iłłukszty odchyla się od Dźwiny, między niem a rzeką tworzą się znaczne niziny. Koryto Wenty dzieli „Wyżynę półwyspu K-go“ na dwie połowy: wschodnią i zachodnią. Pierwsza zwie się wyżyną Frauenburską lub Gross-Auceńską (dochodzi do 500    st.). Ciągnie się ona od j-ra

Sebbern do jez. Alt-Auz, stąd skręca na zach., dalej na pin.-zachód i kończy się na południe od Frauenburga. Najwyższe punkty leżą między Sermeln i Lemzern. Część wschodnia spada stromo ku równinie mitawskiej, tworzy dział wodny między dorzeczami Abawy i Aa i ciągnie się koło Tukkumu ku płnco-wschodowi, dalej ku wschodowi, spadając szybko ku wybrzeżu morskiemu i oddzielając szereg wyżyn ku zachodowi. Część zachodnia także stromo spada ku Wencie, oddzielając szeregi wzgórzy.

Najwyższe punkty leżą koło Zanten. W miarę zbliżania się do rz. Abawy wyżyny spadają; przeszedłszy rzekę, znów się podnoszą, tworząc między Talsenem i Strasdenem malowniczy taras, zwany „K-ką Szwajcaryą**. Część zachodnia idzie wązkim pasem między Bałtykiem a Wentą; najwyższe jej punkty tworzą Górę Moskiewską ([lot. Krywu-Kałus], 600 st.). Nizina mitawska rozciąga się wzdłuż całego biegu rz. Aa; centrem jej—m-to Mitawa; ztąd, w górę rz. Aa, nizina ta podnosi się nieco

Libawa 6.5 Mitawa 6.4

od ad

CO O

(M O

ilia się wodą, to wysycha. 6) Błota (łot. Ti-rul, Purwe) bardzo liczne: błota mchowe czyli trzęsawiska (Hochmoor, łot. Tirul), obfitujące w doskonały torf, przeważają w p-tach Gro-bińskim, Frydrychsztackim i Windawskim; błota kotlinowe (Kesselmoor, łot. Purris), w pow. Iłłukszciańskim; błota mokre czyli łąkowe (Griin-land-Wiesenmoor, łot. Purr lub Purws), w pow. Grobińskim; „błota morskie*, na wybrzeżu ztki Ryskiej, między diunami (Jomen). Główne błota: w p-cie Windawskim gołe błoto (Baszeńskie) zalega na przestrzeni z górą 300 werst kw.; w p-cie Hazenpockim błoto Grunen ma około 60 w. w obwodzie i dostępne tylko dla ruchu pieszego; w p-cie Grobińskim nieprzebyte błota leżą w części między jeziorami Libawskiem i Połąskiem oraz rzekami Bartawą i Aa. Poczynając od Mitawy do granicy gub. Liflandz-kiej, część p-tu Dobleńskiego pokryta nieprze-rwanein błotem lesistem; takiemsamem błotem, miejscami zupełnie nieprzebytem, pokryta jesc większa część p-tu Frydryclisztackiego. Największe błota leżą w lesie Tauerkalńskiem; rozległe przestrzenie bagniste ciągną się w części płcnej p-tu Iłłukszciańskiego. Osuszanie błot gub. odbywa się z dawien dawna w wielkich rozmiarach i z powodzeniem. 7) Lasy zajmują 880 900 djes. czyli ¹/₃ część całego obszaru gub.; dawniej prawie cała gub. była pokryta lasami, przeważnie dębowemi (tych obecnie prawie już niema). Lasy iglaste przeważają w płnej i wschdniej części gub-i, liściaste w płdej i zcbdniej. Brzozę spotyka się wszędzie; rozpowszechniona jest także olszyna, osina i wierzba; rzadziej trafia się jesion, lipa, klon, dąb i grab, najrzadziej buk. 8) Pod względem budów y% geologicznej g-nia K. należy do formacyi dewońskiej, złożonej ze starego piaskowca, z licznemi szczątkami ryb; piaskowiec miejscami tworzy pieczary (Piecz. Dawida); górne warstwy: margiel, wapień (bogaty w muszle) i gips. Miejscami trafiają się pokłady węgla brunatnego (0.5 — 5 st. grub.). Biegowi rzek Wenty i Aa towarzyszy formacya jurajska. Wierzchnie warstwy gór formacyi dewońskiej są złożone z głazów er-ratycznych, żwiru, piasku i gliny. W głazy (granit, gnejs, gips i wapień) obfitują zwłaszcza wschodnia i płucna części gub. Torf zalega wszędzie, jako też ruda błotna (do 60% żelaza); najrzadziej trafia się czysty czarnoziem, ale mieszanina jego z piaskiem, gliną, żwirem itp., przy obfitej domieszce ciał organicznych, jest urodzajna. W pobliżu błot trafiają się źródła siarczane (Baldon, Tukkum, Lipawa) i że-leziste (Buszhof, Dondaugeu). 9) Mimo liczne błota, klimat morski g-nii K-ej nie jest szkodliwy ani dla zdrowia, ani dla rolnictwa (zdrowszy niż w Inflantach i Estonii). Panują tu wiatry zachodnie, sprowadzające obfite deszcze. Brednia temperatura w stop. Celsiusza:

roczua stycznia kwiet. czerw, paźdz.

4.2    16.9    4

4.9    17.6    9

W zchduiej części g-nii klimat, dzięki blizkości morza, bardziej umiarkowany. Wiatry często przechodzą w burze; zachodnim stale towarzyszy deszcz lub śnieg, wschodnim — pogoda. Na szkodliwy wpływ wiatrów i burz wystawiony jest zwłaszcza pow. Windawski, przyczem piasek zawiewa często znaczne przestrzenie. Burze na morzu, zwłaszcza jesienne, powodują częste rozbijanie się okrętów. W miejscach błotnistych i na nizinach częste mgły; w Mitawie 12 dni w roku jest pochmurnych i mglistych; w Goldyndze 30. Dni dżdżystych w ciągu roku 145 (10 — 14 w każdym miesiącu). Śnieg leży przez 80 — 100 dni. Morze zamarza tylko wzdłuż brzegu, i to nie zawsze. 10) Fauna odznacza się rozmaitością; wilki trafiają się częściej w okolicach Dźwiny i wyrządzają wielkie szkody; rzadziej spotyka się: nieźwiedzie, rysie, dzikie koty, kuny, gronostaje, wydry, łosie, zamieszkujące przeważnie Górzystą Kurlandyę; dziki niekiedy zachodzą z Litwy; lisy, tchórze, zające, wiewiórki, borsuki, krety, jeże, szczury, myszy rozpowszechnione są w wielkiej ilości po całej gub.; bardzo rzadko wychodzą na brzeg morski foki. —Ptaki, stale przebywające w gub.: wrony, sikory, wróble, kawki, dzięcioły i drozdy; najszkodliwsze z drapieżników: jastrzębie, orły morskie, sępy, sokoły, rybitwy, rarogi, sowy; g-nia obfituje nadto w ptaki, które są rozpowszechnione i u nas.—Ryby: minogi z rzek Wenty, Aa i Dźwiny zamarynowywane idą na sprzedaż do innych g-nij; śledzie z Bałtyku stanowią główny artykuł żywności mieszkańców nadbrzeżnych; prócz śledzi, w morzu przy-brzeżnem: dorsze, węgorze, flądry (Steinbutte); jeziora i rzeki zamieszkują: miętusy, okunie, sandacze, sumy, łososie, pstrągi, szczupaki, piskorze, leszcze. 11) Kultura rolna i leśna. System wielopolowy, sianie trawy i drenowanie roli —wszystko to oddawna stosowane jest w rolnictwie gub., nawet śród włościan, chociaż u nich przeważa dotąd gospodarstwo trój-polowe. Rolnictwo gub. K-ej dosięgło wysokiego rozwoju tak dzięki poparciu towarzystw kredytowych i rolniczych oraz wygodnemu położeniu geograficznemu gub., jako też i dzięki stosowaniu ulepszonych narzędzi i machin rolniczych, pomnożeniu sianokosów oraz utworzeniu wygonów przy wzmożonem oczyszczaniu zarośli, osuszaniu i karczowaniu błot, oraz uprawie torfowisk. Ważną rolę odgrywa tutaj także sta-• łe i systematyczne nawożenie roli; wyróżnia się | tu swoisty sposób uprawy, tzw. stawowy. Rol-\ nictwu sprzyja także rozpowszechnienie studzien artezyjskich (około 200). Gub. K. nawet w najmniej urodzajne lata posiada nadmiar zboża, które wysyła za granicę (przez porty:

94.3

Szlachta —    64.3

Kupcy Mieszczanie— 10.8 Włościanie — 12.0 Reszta

7.9

2.5

1.3

50

5.0

1.6

Ogólna liczba osad włościań. przy m. pryw.

Z tej liczby sprzedano do r. 1886

W sprzedanych działach lofsztelów (=

l'Vs dJes*)

Sprz. osad będących poprzednio w dzierż.

Dobleński Bowski Frydryohszt. 827 Iłłukszciańs. 2 512 Tukkumski Talseński Gołdyngski Windawski

1 021    787

1083    767

457

1 807 1 298    1 193

1 397    1 131

Grobiński

701    508

Ryski, Libawski i Windawski). Najbardziej u- i rodzajne p-ty: Talseński i Dobleński; najmniej urodzajne: Frydrychsztacki i Iłłukszciański. Uprawiane są głównie: żyto, pszenica, jęczmień, owies, gryka, groch, bób, len i konopie, kartofle, koniczyna i wyka. Sadownictwo stoi daleko wyżej od warzywnictwa. Ziemi ornej posiada gub. około 615 000 djes.*, pod pastwiskami i sianokosami—około 770 000 djes.; przeciętnie obsiewa się: zbożem ozimem około 150 000 djes., jarem ok. 190 000 d., grochem ok. 13 000 d.; kartoflami obsadza się ok. 25 000 d. Len zajmuje ok. 130 000 d., które dają ok. 35 000 pud. siemienia i 285 000 p. włókna. Hodowla bydła rogatego, świń i owiec prowadzona w niewielkich rozmiarach, lecz racyonalnie.--12) Własność ziemska. W r. 1880 ziemi folwarcznej w pry-watnern posiadaniu osobistem było w gub. K-ej 969 274 djes., ziemi włościańskiej 872 975 d., skarbowej ziemi folwarcznej z „widmami" (ob.l 501743 d., ziemi kościelnej 8 596 d., miejskiej 5 769 d. (?), ziemi towarzystw prywatnych i kompanii 64 d., innych instytucyi 1 095 d., ogółem 2 369 316 djes. Wedle tych danych, na każdego osobistego posiadacza (wyłączając włościan) średnio przypada po 1810 d. Wielcy właściciele (ponad 1000 d.) stanowią 42% o-gółu osobistych posiadaczy (do nich należy 89% ogółu ziemi tej kategoryi); drobnych właścicieli (1 — 100 d.) — 21.3% (należy do nich 0.4% ziemi). Te stosunki wraz z różnicą narodową pomiędzy właścicielami wielkimi (Niemcami) a ogółem ludności wiejskiej (Łotysze) są źródłem ciągłego antagonizmu i przyczyniły się w 1. 1905 —1906 do nadania wypadkom tak ostrego piętna). Według stanów własność ziemska osobista dzieli się tak;

Liczba wła- Ilośćzie- Średnia wiel-ścicieliw°/₀ mi w °/₀ kość własności w djes. 2.660 570 210

0.3

560

Majątków szlacheckich, które mogą być sprzedawane wyłącznie szlachcie gub. K-ej—452; z nich 77 fideikomisów, 88 znajdujących się we władaniu zastawniczem (Erbpfandbesitz); majoratów 85. —13) Włościaństwo. Wedle spisu z 1881 r. Łotyszów trudniących się rolnictwem było 151 728, z tego 17 307 właścicieli zagród (Gesinde); prócz tego było jeszcze 7 564 właścicieli domów (dzierżawców, komorników, osadników, leśników), ogółem 24 871 właścicieli zagród. Przepisy z r. 1863 dały możność włościanom gub. K-ej nabywania ziemi na własność. Wyniki wykupu w majątkach prywatnych w okresie 22-letnim (1864—85) są następujące:

powiaty

W kwietniu 1889 r. pozostało niesprzedanych 1 295 osad. Pomyślne wyniki wykupu w G-i K-ej osiągnięto głównie dzięki dobremu urządzeniu spraw kredytowych i hypotecznych. Do r. 1889 z liczby osad, które ostatecznie przeszły na własność włościan, 9 679 zostały wykupione przy pomocy t-stwa kredytowego, które wydało na ten cel 14 639 950 rub. Średnia wartość djesiatiny wykupionej ziemi— 95 rub. Ponieważ przechodzenie włościan z dóbr prywatnych do skarbowych i odwrotnie odbywa się w Gub. K-ej zupełnie swobodnie, przeto byt włościan w majątkach skarbowych wpływa do pewnego stopnia na byt włościan w dobrach prywatnych, zwłaszcza tam, gdzie majątków skarbowych jest wiele, np. w p-cie Dobleńskim. Stan włościański w Gub. K-ej dzieli się na gospodarzy (Wirtlie, Fachter), posiadających osadę, i robotników czyli Knechtów; ci ostatni są najmitami u gospodarzy-włościan i u właścicieli ziemskich; między najmitami a klasą gospodarzy-włościan istnieje tak wielki przedział, że zwyczaj nie dopuszcza do zawierania związków małżeńskich między jednymi a drugimi. Do stanu włościańskiego należą jeszcze tzw. Kurisch-Kónige czyli wolni włościanie, korzystający z niektórych praw przysługujących szlachcie. Główne zajęcie włościan —rolnictwo. Osady włościańskie składają się przeważnie z 1—4 zagród; każda osada tworzy osobną fermę z dostateczną ilością ziemi (25- 50 djes.); działy nigdy prawie nie ulegają rozdrabnianiu; ziemie każdego działu leżą zwykle dookoła osady. Mnogość oddzielnych osad zależy od przyczyn etnograficznych i agrarnych. Zmysł społeczny jest bardzo słabo rozwinięty u plemion litewskich, z czego korzystali właściciele ziemscy dla celów gospodarczych.-14) Szlachta. W ogólnych zebraniach szlacheckich, gubernialnych i powiatowych ma prawo udziału każdy pełnoletni szlachcic, wciągnięty do „matrykuły" (ob.) lub szlacheckiej księgi rodowej. Co trzy lata odbywają się „zwyczajne landtagi deputowanych.", „nadzwyczaj-

i ostateczny czyli „instrukcyjny“. G-nia dzieli się na 33 parafie, z których każda posyła na landtagi jednego posła, wybieranego przez szlachtę ze swego łona. W skład zebrań oberhauptmańskich, powiatowych i parafialnych wchodzą wszyscy szlachcice, mający prawo głosu. W Mitawie zasiada „komitet szlachecki", złożony z gubernialnego marszałka szlachty i 10 marszałków powiatowych (Kreis-marschdlle), sekretarza i skarbnika szlachty.

neu zaś na wezwanie marszałka szlachty (Lan- | chowieństwa, 14 382 wojskowych, 2 315 cudzo-desbevollmachtigter). Zwyczajne landtagi mają ! ziemców, 453 innych stanów; 583 480 luteranów, dwa zjazdy: przygotowawczy czyli „relacyjny" 4 592 baptystów, 582 kalwinistów, 68 722 katolików, 55 470 żydów (w r. 1858 było ich tylko 25 641), 16 875 prawosławnych, 6 834 raskolników, 330 innych wyznań. Spis 1897 podaje w gub. K-ej tylko 674 034 m-ców (326 252 męż. i 347 782 kob.) w tej liczbie w miastach 155 761; 508000 luteranów, 75 000 katolików, 51 000 izraelitów. 25 000 prawosł., 9 000 starowierów, 6 000 baptystów, narodowości ludność gub. K-ej dzieli się tak:

z r.

Według

podł. Kóppena podł. spisu z r. 1897

506 000 17 000

(1852 r.)

402 000 8 000

Łotyszów

Litwinów

Żmudzinów

plemię

litewskie

20 000 12 000 26 000

13 000

Polaków Białorusów ) Wielkorusów )

plemię

słowiańs.

11 900

2 000 39 000 24 000

Liwów

Niemców

Żydów

51 000 38 000

Jeden z marszałków powiatowych zajmuje się sprawami bieżącemi komitetu i zwie się „rezydującym"; otrzymuje on pensyę. W celu znoszenia się z zebraniami parafialnemi każda parafia obiera „pełnomocnika", który zwołuje zebrania parafialne i przewodniczy im. Szlachta wybiera prócz tego członka świeckiego luter-skiego konsystorza generalnego, tudzież prezesa, duchownego wice-prezesa i świeckich asesorów, gubernialnego konsystorza luterskiego, jako też głównych kuratorów kościelnych oraz świeckich asesorów głównych kuratoryów kościelnych.

Szlachta Kurlandzka ma prawo przyjmować do swego łona (z wciągnięciem do matrykuły) szlachtę innych gub., z prawa tego korzysta

na

jednak bardzo rzadko. Dobra rodowe szlachec- Dane powyższe są jeno przybliżone, gdyż kie w gub. K-ej mogą być nabywane wyłącz- statystyka urzędowa nie zawiera podziału nie przez szlachtę tejże gub.; szlachta innych narodowości. Uderzającą różnicę liczb m. r. 1895 gub. i nie-szlachta mogą nabywać je tylko na 10 a 1897 wytłómaczyć można tylko błędnością sta= lat w charakterze zastawu; operacye te wszak- tystyki i rozbieżnością jej schematów przy obu ope-że wznawiają się do 99 lat. W r. 1859 rząd racyach spisowych. Najwięcej Wielkorusów mie-przystąpił do sprzedaży osobom wszelkich sta- szka w p-tach Iłłukszciańskim i Dobleńskim; Biało-nów dóbr skarbowych, co wywołało protest szlach- rusini zamieszkują wyłącznie p t Iłłukszciański; ty, dało jednak możność nabywania ziemi na Polacy—głównie p-ty Iłłukszciański i Frydrych-własność i nie-szlaclicie. 15) Mieszczą ństwo. sztacki, a w części Bowski i Grobiński; Litwi-Mieszkańcy miast dzielą się na dwie kategorye: ni—Iłłukszciański i Grobiński; Żmudzioi (wedle

1) posiadających prawo obywatelstwa i 2) nie- Ritticha [r. 1876]) - głównie Połągęijej okolice posiadających go. Pierwsi tworzą Biiryerschaft, oraz miasta Mitawę, Bowsk i in.; Łotysze roz-złożoną z „korporacyi kupców" i „korporacyi mieszczeni dosyć równomiernie; najwięcej ich rzemielśuików" lub „wielkiej i małej gildyi".— w p-cie Dobleńskim, najmniej w Iłłukszciań-16) Podział. Gub. K. w dzisiejszych swych gra- skim; Liwowie zamieszkują wyłącznie p-t Winnicach istnieje od r. 1819 i dzieli się na 10 dawski; Niemcy i Żydzi rozproszeni po całym p-tów; Dobleński, Bowski, Tukkumski, Talseński, obszarze gubernii. —19) Oświata. W r. 1893 Windawski, Hazenpocki, Grobiński, Goldyński, w gub. były następujące szKoły: 2 gimnazja, Frydrychsztacki i Iłłukszciański.—17) Miej sco- 1 progimn., 2 szkoły realne, 4 wyższe szkoły w o ś c i z a 1 u d n i o n y cli było w gub. w r. 1894— żeńskie, 1 sześcioklasowa szkoła żeńska 1 izę-24 793, a w tej liczbie 11 miast, 15 miaste- du, 7 klas żeglarskich, 2 seminarya nauczy-czek (na gruntach właścicieli ziemskich i skar- cielskie, 1 szkoła rolnicza, 19 męskich szkół bowych), 9 wsi (dużych) i 24 758 drobnych miejskich, 4 żeńskie, 3 rządowe żydowskie, osad. Główne miasta i m i a s t ec z k a (oprócz 7 męskich szkół miejskich początkowych, 5 gubernialnego i powiatowych): Lipawa, Jakob- żeńskich, 3 dla obu płci, 2 rządowe żydowskie; sztat, Piltyń, Połąga, Grzywka (niem. Grihwe); 42 prawosławne cerkiewno-parafialne, 7 szkół Sasmaken i Kandawa.—18) Z a 1 ud ni e n i e. W r. min. oświaty (z wykładowym językiem rossyj-

1857 gub. K. liczyła 555 003 m-ców (271 902 męż. i 283 101 kob.); w r. 1895 — 736 885 m-ców (358 917 męż. i 377 968 kob.): 622 876 włościan, 85 830 kupców, obywateli honorowych, mieszczan i cechowych, 6 511 szlachty dziedzicznej, 3 908 szlachty osobistej; 610 du-

skim), 1 ministeryalna wzorowa szkoła wiejska, 1 prawosławna szkoła żeńska; 370 szkół luterskich (z 25 000 ucz. i 485 naucz.), których utrzymanie kosztuje ok. 150 000 rb. (27 000 dają właściciele ziemscy, około 114 000 —gminy); przeszło 100 nauczycieli zajmuje jednocześnie

Hr.

Red.

miejsca zakrystyanów (Kiister) i organistów (kantorów). Szkół katolickich 15    (800 — 900

ucz.). Szkół prywatnych 169    (136 w mia

stach i 33 w miasteczkach), przeszło 5 000 ucz. Szkoła dla głuchoniemych. Oświatą ludową zawiaduje „wyższa Komisy a szkół ludowych wiejskich¹¹, złożona z 3-ch członków z ramienia rządu, członka z łona szlachty, super-intendenta generalnego, pastora oraz głównego kuratora kościelnego—pod przewodnictwem gu-bernialnego marszałka szlachty. Nauka dla dzieci w wieku szkolnym obowiązkowa (na mocy prawa z d. 25 kwiet. st. st. 1875 r.). 19) Działalność fabryczna i handlo-w o-p rzemysłowa rozwinięta tylko w Mi-tawie, Łipawie i poczęści w Windawie. Działalność przemysłowa, zależna do rolnictwa, jest bardziej rozwinięta. W r. 1890 było w gub. K-ej 860 labryk i zakładów przemysłowych z obrotem 11 milionów rubli, zatrudniających około 6 000 robotników, a w tej liczbie około 1000 kobiet. Połowa ogółu obrotów fabryczno-handlowych gub. przypada na Lipawę (6 mil.); po niej idzie Mitawa (D/a mil.). W r. 1890 było w gub. 80 browarów (6 parowych), z których 45 należało do właścicieli ziemskich; 63 gorzelnie (głównie w rękach właścicieli ziem.); spirytus idzie zagranicę przez Windawę, Lipawę i w części przez Rygę; 12 fabryk wódek; 5 fabr. tytoniu (wyłącznie w rękach Żydów, przerabiają głównie bakun i machorkę); 13 fabr. żelaza, odlewni i zakł. mechanicznych (z produkcyą 2 mil. rub.); 6 fabr. narzędzi rolniczych-, 3 huty szklane; 18 drobnych przędzalni lnu i wełny, jedna wielka przędzalnia lnu; 260 wiatraków, 227 młynów wodnych, 24 mł. parowe, 6 mł. wiatro-wodnych, jedna wielka fabryka zapałek (z obr. 200 000 rb.) oraz kilka drobnych, fabryka korków (z obr. 250 000 r.), fabr. cerat (obr. 380 000 rb.); cegielnie gub. wytwarzają za 350 000 rub. (wiosną idą do Rygi całe karawany barek naładowanych cegłą); dalej idą garncarnie, kaflarnie, garbarnie (obr. 200 000 rb.), mydlarnie i fabr. świec; tartaki (obr. 250 000 rb.); fabryki farb i olejarnie rozwijają się szybko (obr. z górą 2 mil. rb.); fabrykacya igieł (obr. 70 000 rb.) i obrabianie bursztynu (obr. 50 000 rb.). Zakładów handlowych i przemysłowych w r. 1890 było w g-nii około 6 800 (4 000 w miastach, 850 w miasteczkach, reszta w powiatach). Handel ześrodkowany przeważnie na rzekach Aa i Dźwinie Zachodniej, na liniach dróg żelaznych (Libawo-Romeńskiej, Rygo-Tukkumskiej, Mitawskiej, Dźwino-WUeb-skiej, i Rygo-Dźwińskiej), w portach libaw-skim, windawskim i pawłowskim. oraz w Mi-tawie. Do portu libawskiego przybywa średnio około 2 000 okrętów, do windawskiego o-koło 500, do pawłowskiego ok. 50 rocznie. Na Dźwinie pewne znaczenie ma przystań w Grzywce (niem. Grihice); prócz tej Dźwina posiada jeszcze 11 przystani; mimo tych przy-

Wielka Encykl. Illustr. Ser. I. Tom XLI1. Zesz. 329a.

stani przepływa rocznie około 50 strugów (barka), 700 łodzi i 11 000 tratew z ładunkiem na 2 mil. rub. i z 25 000 robotników. Jarmarków w g-nii około 200 rocznie (wogóle mało odwiedzane); największy jarmark w Mitawie (sprzedaje się towaru za 150 000 rb.). 20) Drogi w g-nii K-ej znajdują się w doskonałym stanie. Utrzymywanie w porządku dróg należy do majątków prywatnych i do skarbowych. W r. 1890 utrzymanie wszystkich dróg I rzędu (2 888 w.) kosztowało 277 248 rb., Ił rzędu (1 974 w.)—49 350 rb., III rzędu (1 700 w.)--17 000 rb. 21) Instytucye pomocy społecznej. 30 towarzystw pomocy wzajemnej na wypadek pożaru (straże ogniowe honorowe istnieją we wszystkich miastach i miasteczkach), 13 kas pożycz.-oszczędnościowych, K. t-stwo kredytowe, K. miejskie t-stwo hypoteczne, bank mi-tawski, 6 kas na wypadek śmierci, bank win-dawski, libawski bank miejski, oddziały banku państwa w Mitawie i Lipawie, zelburskie t-stwo wzajemnego kredytu, 8 t-stw dobroczynności, 4 przytułki d!a sierot, 2 schroniska dla ubogich, 6 szpitali miejskich, 11 więziennych, 7 prywatnych, zakład dla obłąkanych; 128 lekarzy cywilnych, 204 akuszerki, 10 dentystów, 13 weterynarzy, 64 apteki, 37 szpitali dla u-bogich. K. t-stwo pomocy dla służących, K. t-stwo popierania literatury i sztuki, komisya dla historyi i geneologii szlachty K-ej, t-stwo farmaceutyczne, K. t-stwo ubezpieczeń od o-gnia, K. t-stwo ubezp. od gradobicia, 5 t-stw rolniczych; 18 drukarń, 57 księgarń i czytelń, 1 muzeum (w Mitawie). Kościołów luterskich 102, katolickich 20, synagog 32, dom. modlitwy żydów. 20, cerkwi prawosł. 23, klasztorów 2, jedna cerkiew jednowierców, kilka dom. modlitwy baptystów.

Kurlandzkie ksi§stwo, ob. K u r l a n d y a.

Kurmark, Kurmarchia, główna dzilenica Marchii brandenburskiej, której część druga, mniejsza, nosiła nazwę Nowej Marchi. W skład K-i wchodziła Stara Marchia (Altmark, główne i m-sto Stendal) Przednia Marchia (V o r mar k z m-stem Pezleberg), Środkowa (Mittelmark z m-stem Brandenburg) i Wkrzeńska (Uckennark z m-stem Przemyślem, Prenzlau), a nadto parę pomniejszych dominiów, pospołu około 20 500 km. \^\. Nazwa sama powstała wskutek przeniesienia godności elektorskiej na Brandenburgię (1356). Na 'mocy pokoju tylżyckiego K. została wcielona do królestwa Westfalii; po r. 1813 wróciła do Prus i została rozdzielona pomiędzy regeucye: Magdeburską, Poczdamską i Frankfurcką.

Kurmysz, miasto powiat, w gub. Symbir-skiej na lewym brz. Śury przy połączeniu się jej z rz. Kurinyszką. Poczta, telegraf, przystań rzeczna, progimnazyum żeńskie, dwukla-sowa szkoła miejska, czytelnia bezpłatna, szpital ziemski na 20 łóżek, 5 cegielni; 3 000 in-ców.

In I).

W. W. W.

Red.

K-s ki powiat w północnej części gub. zajmuje 78.25 mil. □, i liczy 180 tys. ludno-ści (w tern Tatarów 28 870, Czuwaszów 31 335, Mordwy 10 000).

Kurmowie—plemię hinduskie, zamieszkujące w środkowej części industanu. Campbell uważa ich za jedno z plemieniem Kunbi i granice ich osiadłości określa pomiędzy 23° lub 24° a 16° szer. płc. K. dzielą się na kilka szczepów noszących różne nazwy. Trudnią się rolnictwem, mieszkają większemi gromadami po wsiach, czasem odosobnionemi grupami i rodzinami. Odznaczają się właściwem plemionom rolniczym przywiązaniem do ziemi i swych zagród. Kobiety u K-ów pomagają w robotach na polu, czego nie spotyka się u innych plemion indyjskich.

Kurnatowski Mieczysław, herbu Łodzią (* 7 styczn. r. 1840 w Zdziechowie w Poznań-skiem—f 29 stycznia 1905 roku w Krakowie). Ukończył gimnazyum w Poznaniu, następnie akademię handlową w Gdańsku. Zmuszony o-kolicznościaini w r. 1873 opuścił Poznańskie i przeniósł się do Krakowa, gdzie otworzył handel antykwarski, główny nacisk kładąc na numizmatykę. Pragnąc rozwinąć obumierający ruch numizmatyczny, w r. 1882 wydał litogra-fowany „Skorowidz monet polskich od r. 1506 do 1864“, w którym uwzględnił najdrobniejsze znane mu odmiany gatunków monet. Kiedy zaś w r. 1882 „Przegląd bibliograflczno-archeo-logiczny*, redagowany w Warszawie przez Cezarego Wilanowskiego, zakończył swój żywot, K-i czując potrzebę czasopisma numizmatycznego, zaczął w r. 1884 wydawać w Krakowie kwartalnik pod nazwą „Zapiski numizmatyczne*. Wydawnictwo to prowadził bardzo umiejętnie, a mając na celu, oprócz kwestyi naukowych, jeszcze rozbudzenie zamiłowania do tworzenia zbiorów numizmatycznych, przy każdym zeszycie kwartalnika dodawał jeszcze cennik monet, pragnąc tern oznajomić każdego z praktykowa-nemi cenami na okazy. Kurnatowski dopiął zamierzonego celu: tak skutecznie rozbudził zamiłowanie do numizmatyki, że już w r. 1889 zawiązało się w Krakowie Towarzystwo numizmatyczne ze swym własnym organem; wtedy-to K. zamknął swe wydawnictwo (ostatni numer „Zapisków* wyszedł w październiku r.

1888). Pięcioletniem wydawaniem swych „Zapisków* K. oddał prawdziwe usługi numizmatyce. Oprócz tego staraniem jego wybito sporo medali pamiątkowych, jak Kraszewskiego, Matejki, rocznicy odsieczy Wiednia, Mickiewicza i wiele innych, pomniejszych.

Kurnatowski Jerzy, publicysta (* 1 lipca r. 1874 w Woli Krokockiej w Sieradzkiem), z kalwińskiej rodziny obywatelskiej, ukończył gimnazyum w Łodzi, uczył się prawa w uniw. warszawskim, w r. 1897 po obronie rozprawy z prawa karnego o pojedynku uzyskał dyplom kandydata praw. Z czasów uniwersyteckich głośnym stał się list jego do „Warszawskiego Dnjewnj(ka“, w odpowiedzi na list otwarty niejakiego Śnieżko-Błockiego, krytykujący działalność Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego i doradzający rządowi naznaczanie radców z urzędu i wprowadzenie języka rosyjskiego. W odpowiedzi swej K. przyznawał, że istotnie Tow. Kred. Ziem. nie jest tak prowadzone jakby być powinno, bronił jednak zasady wybieralności, dowodząc, że instytucye biurokratyczne są jeszcze gorzej prowadzone, a w obronie języka polskiego powoływał się na to, że narody wogóle, a tembardziej narody jednego szczepu słowiańskiego, nie powinny się nawzajem prześladować. List będący dowodem nietaktu i naiwności młodzieńczej, głównie zaś pomieszczenie go w „Warszawskim Dnjewnjiku“, ściągnęły burzę na głowę K-go. Osądził go uniwersytecki sąd koleżeński, wykluczając na rok z instytucyi „Pomoc Bratnia* i zakazując drukować po polsku. Po roku sprawa uległa rewizyi, zakaz drukowania uchylono, lecz K., chociaż zrehabilitowany, miał z tego powodu w życiu nieraz przykrości. (W r. 1907 lwowskie „Słowo Polskie* wyciągnęło tę starą sprawę w celach polemicznych-, K. odpowiedział na zaczepkę w „Nowej Gazecie*). W r. 1901 otwiera K. kancelaryę adwokacką w Łodzi, w 1903 przenosi się jako adwokat przysięgły do Warszawy, ale skłonności wrodzone ciągną go do zajęć literackich i naukowych. W r. 1904 wyjeżdża do Paryża, zapisuje się na rozmaite wykłady, studyuje przeważnie nauki społeczue, staje się zwolennikiem francuskiego radykalizmu, który chciałby na polski grunt przeszczepić, przejmuje się doktryną „sołidarystyczną*, będącą próbą stworzenia ideologii społecznej radykalnego odłamu francuskiego mieszczaństwa. Z Paryża pisuje mnóstwo artykułów i korespondencyi do „Nowej Gazety*, „Prawdy*, „Myśli Niepodległej* i t. d., oraz zamieszcza artykuły o sprawach polskich w pismach francuskich. W r. 1907 po zdaniu egzaminów i przedstawieniu rozprawy p. n. „Esąuisse d’evolution solidariste* dostaje dyplom z ukończenia College librę des Sciences sociales w Paryżu, poczem wraca do kraju i zajmuje się propagowaniem w żywein słowie i na piśmie francuskiego „solidaryzmu*. K. pisze dużo, a pomieszcza swe prace przeważnie w czasopismach: „Katolicyzm a polskość* („Myśl Niepodległa* 1906), „Teorya i praktyka Radykalizmu* („Przełom* 1906), „Przywilej celny* („Kultura* 1907), „Konserwatyzm, nacyonalizm i liberalizm ekonomiczny* („Prawda") i t. d. Po francusku; „Esąuisse d’evolution solidariste* (1907), „La Question po-lonaise en Prusse*, „Les partis politiąues en Pologne* („Revue Slave“ 1907).

r,. k.

Izba brała

Sień

Kurnberger Ferdynand, pisarz niemiecki (* 3 lipca 1823 w Wiedniu — f 14 październ. 1879 w Monachium) Brał udział w rewolucyi 1848 r., a zmuszony do ucieczki z Wiednia, udał się do Drezna i tam za ponowny udział w zaburzeniach przebył 9 miesięcy w więzieniu. Długie lata bawił K. na emigracyi w Hamburgu, Frankfurcie, Monachium i Sztutgardzie, ścigany przez koła reakcyjne wiedeńskie jako „włóczęga¹¹, który winien być wydany władzom krajowym Dopiero w r. 1865 powrócił do Austryi. Napisał powieści „Der Amerika miide“ (1855), mającą wielki rozgłos i doskonale malującą obyczaje amerykańskie: „Der Haustyrann" (1856), z życia górali tyrolskich; „Die Last des Schwei-gens“ studyum psychologiczne, oraz pięć tomów nowel. Dramaty „Catilina“ (1855), „Firdusi“ (1865); „Quintin Messis"—wystawiano na scenach niemieckich. Wydał tom szkiców politycznych p. n. „Siegelringe“ (1874) i literackich „Łiterarische Herzenssachen. Refłexionen und Kritiken¹⁴ (1877). K. wyznawał zasady liberalne. W pozostałych po jego śmierci papierach znajdowały się: powieść „Das Schloss des Verbrechens“; studyum estetyczne ■ „Ueber das antik u. modern Tragische⁴⁴; komedya „Fiirst u. Dame“, libretto do opery „Wineta44 i kilkanaście utworów lirycznych.

Kurne, opłata składana właścicielowi m-ka Oleśnicy (pow. Stopnicki) przez mieszczan za pastwisko, od krowy po dwie kury, od jałowicy po jednej. Por. „Prace Filol.“ V 776.

Kurne chaty to jest chałupy, w których niema komina, a dym z ogniska wydobywa się nazewnątrz budynku przez otwór w dachu lub w ścianie; do dziś dnia spotkać można nietyl-ko w krajach słowiańskich, ale i w wielu ziemiach zamieszkanych przez ludność niemiecką, np. w Styryi, Tyrolu, Salzburgu. Niewątpliwie i mieszkania starożytnych Indogermanów były kurnemi chatami, jak tego dowodzą np. urny-chałupy odkopywane w różnych krajach europejskich. Urny te mają kształt okrągłych lub kwadratowych jednoizbowych dornków ze śpi-czastemi dachami (fig. 96). Wśrodku indogermań-skiej chaty znajdowało się prawdopodobnie o-gnisko otoczone kamieniami, nad którem na

Mlii j

¹ I I Hi III f

lig

Fig. 96.

sznurku zwieszał się kocioł do gotowania strawy. Dym wychodził przez otwór w dachu, który zastępował jednocześnie komin i okna. Oczywiście, takie urządzenie ogniska nie było prak-tycznem i łatwo mogło sprowadzić pożar; niebezpieczeństwo zwiększało się jeszcze podczas silnych wiatrów: to też w razie wichru mieszkańcy pierwotnych chat musieli się wyrzekać zapalania ognisk. Z biegiem czasu nauczono się dzielić chatę przy pomocy przepierzenia na dwie części: jedna z nich służyła za właściwą izbę mieszkalną, druga za sionkę, względnie stajnię (fig. 97). Dym w takiej ulepszouej clia-

Sień

Izba. dymna

Fig. 97.

łupie wydostaje się z ciepłej izby do sionki przez otwór w przepierzeniu, a stamtąd dopiero nazewnątrz. Jest to już ważnem ulepszeniem, gdyż wiatr nie ma bezpośredniego dostępu do ogniska. Wielki krok naprzód stanowiło dobudowanie drugiej izby, która ogrzewała się ciepłem pocliodzącem z izby posiadającej ognisko, lub też posiadała nawet piec opalany z zewnątrz. W przeciwieństwie do izb dymnych „czarnych¹⁴, te nowe zowią się „białemi⁴⁴, „wiel-kiemi“, „paradnemi“ lub gdzieniegdzie „kaflowe-mi“ izbami (fig. 98). Do kategoryi kurnych chat

Izba dymna

4- ...

Fig. 98.

zaliczyć można także i rozpowszechnione dotąd, np. w Galicyi zachodniej, chałupy, w których są wprawdzie kominy, lecz niedochodzące ponad dach, jeno kończące się na strychu. K-e chaty ustępują nadzwyczaj powoli. Nawet w niektórych okolicach stojących wysoko pod względem kultury gospodarczej, ale znajdujących się na uboczu od głównych traktów, czy-to wodnych, czy lądowych, można dotąd spotkać chałupy pozbawione kominów. W P o 1 s c e XVIII w. zdarzali się dziedzice troskliwi o swych poddanych, którzy, widząc w K-ch chatach przyczyny wielu chorób, a do tego pożarów, rozwinęli działalność zmierzającą do zaopatrzenia chałup w komin; tak np. Czartoryscy, dziedzice Puław, Konstantynowa, Samoklęsk, Wołczyna, Sieniawy,

Dribe.

Rok), Barbier itd.

Red.

Różanki i innych niezliczonych dóbr w Koronie, Litwie i na Rusi, dawali poddanym darmo cegłę na kominy. Walkę z K-mi chatami utrudnia w wielu okolicach przesąd włościan, iż dach jakoteż ściany okopcone przez dym stają się trwalszemi.

Literatura (ob. Chata). O. Montelius „Zur altesten Geschichte des Wohnhauses iu Europa, speciell in Norden" (Archiv fur Anthro-pologie XXIII 1895); A. Meitzen ,,Das deutsche Haus iu seinen volkstumlichen For men “. (Verhan. des I deutschen Geographentags zu Berlin); Hentiig „Das deutsche Haus“ (1882); Schrader „Reallexikon der Indogermanischen Altertumskunde" (1901), wyraz Haus.—Wiele szczegółów o polskich K-ch chatach w Galicyi można znaleźć w dziele wydanem w r. 1906 przez austryacki klub inżynierów i architektów pod tytułem „Das Bauernhaus in Oesterreich-Ungarn und in seinen Grenzgebieten“. O stosunku białej izby do czarnej w chacie polskiej: (ob.) Puszet Ludwik „Studya nad polskiem budownictwem drewnianem: chata" (1903).

Kurnik, jezioro i miasto w W. ks. Poznań-skiem. ob. Kórnik,

Kurobród, ptak, ob. G1 a u k o p i s.

Kuroczkjin Bazyli, poeta satyryczny ros-syjski, twórca prasy satyrycznej w Rossyi (* 10 sierpnia 1831 w Petersburgu—f 27 sierp. 1875 tamże). Wychowany w szkołach wojskowych, w r. 1848 został proporszczykiem w pułku grenadyerskim. Nie mając najmniejszego pociągu do wojskowości, nie mogąc nagiąć się do jej wymagań, dostaje się z wyroku sądu na rok na odwach, później na miesiąc do fortecy za wykroczenia przeciwko dyscyplinie wojskowej. Podaje się do dymisyi, żyjąc przez lat kilka w ciężkich warunkach materyalnych na drobnej posadce w min. komunikacyi. Pisać zaczął wcześnie, ale dopiero w r. 1854 jego poezye ukazują się w drugorzędnych pismach petersburskich, nie zwracając uwagi na autora. Dopiero tłómaczeuia z Beranger’a wykazują niezwykły talent poetycki K. i rozsławiają jego imię. Żywy, wrażliwy, pełen temperamentu, umiejący zarówno grać na strunach uczucia jak władać piekącym sarkazmem, K. w zupełności przejmuje się duchem francuskiego poety i w calem tego słowa znaczeniu przyswaja go literaturze rossyjskiej. Pieśni Beranger’a w tłó-maczeniu K-a doznały niezwykłego powodzenia; w ciągu krótkiego czasu doczekały się kilku wydań (Petersb. 1858, 1864, 1878). Przejęty ideałami, wyznawanemi przez postępową część społeczeństwa rossyjskiego w 6-m dziesięcioleciu zeszł. w., wielbiciel Bielińskiego, Dobroljubowa i in. przodowników myśli rossyjskiej, K. oddał na usługi współczesnego ruchu cały swój talent. Najwłaściwszem dla niego polem była satyra społeczna. K. przystępuje, w zespole z uzdolnionym krukaturzystą N, Stjiepanowem, do wydawnictwa pisma satyrycznego „Iskra", którego pierwszy numer ukazał się 13 stycznia 1859 r. Wrażenie, wywołane przez nowe pismo w nieznanym jeszcze w Rosyi rodzaju, było olbrzymie. Nakład „Iskry" w latach 1859 — 64 dochodził do 7 000 egz., co było na owe czasy niezwykłą liczbą. Pismo to stało się placówką, z której na wszystkie strony padały celne i boleśnie raniące pociski wierszem, prozą i w rysunku, skierowane przeciwko przeżytkom przeszłości, ujemnym objawom życia rossyjskiego. „Iskra" nikogo nie szczędziła, jeżeli go tylko dosięgnąć mogła, ale przy istniejących warunkach mogła dotykać tylko ograniczonej sfery osobistych i społecznych stosunków, na wyżyny satyry politycznej wznieść się nie zdołała. Było to przyczyną jej upadku, gdyż interes, który z początku pismo obudziło, zaczął słabnąć, jednostroność i ciasne pole tzw. „obli-czenij" (ujawnienia) zaczęły nużyć, tymczasem wzmagająca się w końcu 6-dziesięciolecia reakcya zmuszała do coraz większej powściągliwości. K. walczył wytrwale z przeciwnościami, ale zmożony trudnościami cenzuralnemi i kłopotami pieniężnemi, w końcu musiał uledz. „Iskra" przestała wychodzić w r. 1873. Działalność literacka K-a najściślej jest złączona z „Iskrą", w której każdym numerze zamieszczał artykuły, wiersze, satyry, parodye, niewyczerpany w pomysłach i zawsze dowcipny. Rzeczy te jednak, jako okolicznościowe i związane z danym czasem, uległy zapomnieniu. Trwałym pomnikiem talentu K. pozostało tłómaczenie pieśni Beranger’a. Pozatem znane są jego doskonałe przekłady z Moliere’a (Mizantrop), A. de Vigny, A. de Mussefa, V. Hugo (Straszny

T. R.

Kurcda Kiyctaka hr., japoński mąż stanu (f 23 sierp. 1900 w Tokio), syn samuraja z Satsumy, odegrał wybitną rolę w wypadkach r. 1868. Po wojnie domowej o odrodzenie Japonii wszedł w skład rządu ówczesnego; w r. 1870 został szefem zarządu kolonialnego w Jesso (do r. 1882). Kiedy w r. 1875 wszczął się zatarg z Koreą z powodu ostrzelania statku japońskiego Unyo-Kan, jako pełnomocnik był wysłany do Korei, pomyślnie zakończył sprawę i zdołał nawet zawrzeć przymierze z tem państwem. W r. 1877 walczył przeciw Sajgonowi (ob. M e d ż y), za co otrzymał tytuł hrabiego i najwyższe godności orderu chryzantemy. W r. 1886 odbył podróż przez Syberyę do Europy, a po powrocie w r. 1887 po upadku Ito został premierem ministrów. W r. 1889 po zamachu na Okumę musiał ustąpić z tego stanowiska i został członkiem rady państwowej. Podczas wojny z Koreą K. w gabinecie Ito piastował tekę ministra komunikacyi.

Kuroki, baron Tamemoto, generał japoński (* 16 marca 1844). Przybył 12 kwietnia 1871 r. jako poborowy do Tokio i już 25 lipca tegoż roku został kapitanem, oraz otrzymał dowództwo nad drugą kompanią pierwszego batalionu

gwardyi, a d. 3 sierpnia 1872 r. został majorem oraz dowódcą tegoż batalionu. Podczas przekształcania gwardyi w r. 1873 K. pozostał w Tokio jako dowódca 2-go batalionu. W r.

odwrotu Kuropatkinowi (ob.) Po upływie kilku dni K. wyparł Rosyan z Sykwantunu i to zmusiło ich do opuszczenia Laojanu. Następnie K. zajął Jantajskie kopalnie węgla. Brał żywy udział w bitwach pod Szache i Mukdenem (1905), pozostając po dawnemu na prawem skrzydle. Lit. F. Palmer „With Kuroki in Manchuria" (Londyn 1904); Yictor Thomas „Trois mois avec

1875 mianowany podpułkownikiem oraz dowódcą 12 pułku piechoty brygady w Hiroszymie, otrzymał w r. 1877 dodatkowo dowództwo nad koszarami w Marugame, na wyspie Szykoku.

Hr.

Kiedy w tymże roku w Kagoszymie, w grupie ( Kuroki“ (Paryż 1905). Ob. R o sy j s k o-j apo ń-rodowej Satsuma (na wyspie Kiu-szyu) wybuchło j skawojna, powstanie pod wodzą słynnego generała Saigo Kltrono-Josibumi — lektor japońskiego jęz. Takamory, K. udał się na bój. Saigo, jeden w uniw. petersb., szlacheckiego rodu (sizoku) z pierwszych ludzi w czasie odrodzenia 1867 —    (® 1859 w Tokio); po zapoznaniu się z chiński-

K. A.

69 r., dotąd uważany za największego bohate- mi klasykami, wstąpił do szkoły jęz. obcych ra okresu Medży (ob.), pragnąc być więcej cesar- (tamże), szczególnie zajmował się jęz. rossyj. skim niż sam cesarz, stanął był na czele reakcyi, Był nauczycielem tegoż jęz. w szkole w Tokio, zwróconej przeciw cudzoziemczyźnie. K. wstą- jednym z założycieli towarzystwa naukowego pił do pierwszej brygady Saito-Betsudo; w paź- badań nad Rosyą (tamże), wiele tłómaczył dzierniku tegoż r. 1877-go powrócił z frontu, z jęz. rossyj. na japoński. Ułożył „Słownik Mianowany w r. 1878 pułkownikiem, zmienił japońsko-ruski“ (Ra-va-zi-i). W 1886 K. wy-dowództwo nad 12-m pułkiem piechoty na do- jechał do Rosyi i tu objął w r. 1888 lektorat wództwo nad drugim pułkiem gwardyi; w cztery jęz. japoń. w uniw. petersb. Wydał kilka lata później został oficerem sztabowym inspekcyi podręczników do nauki jęz. japoń. (po rossyj-armii środkowej; w r. 1883- -szefem biura szta- sku). m. in. „Wwedenie w izuczenie japonska-bu generalnego dla części wschodniej; w r. 1885 goja.zyka“ oraz Wypisy japońskie (1891). generał-majorem i dowódcą 5-tej brygady pie- Kuronowie, ob. Kur landy a. choty; w r. 1893 —generał-lejtenantem i dowód- Kurońska mierzeja (Kurische Nehrung), cą 6-ej dywizyi. Kiedy dnia 25 lipca 1894 i. półwysep wąski i długi, w Prusach Wschod-wyszedł rozkaz mobilizacyi, wstąpił K. do 2-ej nich, w pow. królewieckim i kłajpedzkim, armii pod marszałkiem Ojamą i udał się , ciągnie się w kierunku półn.-połud. od strony w początkach stycznia roku następnego do Królewca do Kłajpedy, otoczony Bałtykiem, zatoki Talien-wan. Po wylądowaniu na wyspie cieśniną kłajpedzką (Memeler Tief) i zatoką Ryosnito, w zatoce Edso, brał udział w bitwie kurońską. Długość przeszło mil 15, największa pod Kosan (dnia 30 stycznia), ad. 14 lutego szerokość pół mili, przeciętna ćwierć mili. w zajęciu Wei-hai-wei. Po zawarciu pokoju o- Obszar więcej niż 6 000 mórg. Poczyna się ten puścił w maju armię drugą i został oddany półwysep 4 mile poza Królewcem przy miej-do rozporządzenia głównego dowódcy. Dnia 25 scu kąpielowem Krauz. Z wyjątkiem wsi Rosity, maja odbył zwycięski wjazd do Kumamoto. gdzie grunta urodzajniejsze, cała powierzchnia W nagrodę za swe zasługi otrzymał K. tytuł piaszczysta, a piasek taki lekki, że lada po-barona, nieco zaś później inne jeszcze odzna* wiew wiatru go w powietrze unosi. Niebez-czenia. W r. 1896 został dowódcą dywizyi gwar- pieczuie tu obcemu w podróż się puścić bez dyi, w roku następnym inspektorem zachodniej, przewodnika, bo drogi niema ode wsi do wsi. a w r. 1903 czasowo środkowej armii; awanso- A kiedy wiatr rozpoczuie zawieję, łatwo zbłą-wał d. 3 listopada tegoż roku wraz z gen. O- dzić i niejeden śmiałek nieostrożność swoją ży-ku na generała dowodzącego, a w początkach ciem przypłacił. Gęste tu t. zw. wilcze doły, r. 1904 został członkiem rady wojennej oraz t. j. przepaści cienką warstwą przelatującego dowódcą pierwszej armii, na której czele roz- z góry piasku zasypane; jeden krok fałszywy, począł kroki wojenne (na lądzie) przeciw Ro- a niechybna zguba. Na początku w. XIX syanom w r. 1904; armia jego pierwsza wylą- cała poczta królewiecka z ludźmi i 4 końmi dowala (w lutym i marcu 1904) na Korei; po przepadła bez śladu (wiódł tu trakt główny do kilku potyczkach w samej Korei K. wykonał Rossyi i do Prus na Królewiec, a słupy po-przeprawę przez rzekę Jalu, wytrzymawszy (30 wbijane i wierzby drogę znaczyły. Często tę-kwiet. —2 maja) zaciętą walkę pod Tiurencze- dy cesarz i książęta rossyjscy, mianowicie ce-ngiem) z gen. Zasuliczem. W czerwcu K. zajął sarzowa Aleksandra przejeżdżała w odwiedzi-ważne przejścia Fyn-Szuj-Ling i Motienling, ny do Berlina). Niemal po całej mierzei znai-czem został zakończony podbój płd-wschodniej dujące się większe i mniejsze pagórki, od piasku, Mandżuryi. W lipcu I i II armia połączyły się. nieraz w oka mgnieniu tworzą się i nikną. Naczelnym wodzem wszystkich armii japońskich Wzdłuż półwyspu ciągną się kilku rzęda-został wówczas marszałek Oj arna (ob.). Ar- mi wzgórza piaszczyste, nawet 200 stóp wyso-mia K-go zajmowała miejsce na prawem skrzydle, kości dosięgające. Żadna trawka nie ostoi się D. 25 — 26 sierp. 1904 r. odniósł zwycięstwo pod na piasku; tylko gdzieniegdzie małe liche Fung-Czang-Lingiem, nie zdołał atoli odciąć łączki. Ogółem znajduje się 7 wsi na mierzei:

Sarkowo, po za wsią Krauz, Rosity z kościółkiem i glebą lepszą, Piłkopy, Nidy, Preil, napływa woda do zatoki. Brzegi ze wschodu

przeważnie nizkie, z południa między Labie-wem a Krauzem, w dawniejszej Samlandyi, nieco wzniesione, pagórkowatej z zachodu na mierzei usypy piaszczyste, do 200 stóp wysokie. Ze strony wschodniej i południowej wpływają prócz pomniejszych: Dejma, odnoga Pregoły, oraz Niemonin, Lilia (Gilge), Tawel (Tawell), Inza (Inse), Łoją (Loye), Rungul, Karkel, Akminia (Akminge), Skirwit, Warnsa, Pokalna, Szysza, Rusa (są to główne ujścia Niemna) i Minia. Z miast główniejszych znajdują się w pobliżu zatoki: Królewiec, Labiewo, Tylża i Kłapejda. Głębokość wody bardzo nierówna: przy Kłajpedzie około 24 stóp, zresztą przeeięciowo 8 — 15 stóp. („Słown. Geogr.“).

Perwelk i Schwarzort z parafią luterską i mor-skiemi kąpielami. Daleko więcej osad zaginęło w zawiejach piaszczystych; tak up. w w. XIX niemniej jak 8 wiosek zasypanych zostało. Osady zbudowane nad brzegiem zatoki z powodu wody słodkiej, która tu jedynie się znajduje. Domy nędzne, ubogie, bez komina stawiane. Mieszkańcy trudnią się, z wyjątkiem Rosit, gdzie są gospodarze, rybołówstwem w pobliskiej zatoce, na której zwykle przez całe lato z żoną i dziećmi w łodziach, albo namiotach przenośnych przebywają. Używają narzecza kurońskiego, odmiennego nieco od mowy litewskiej: z pochodzenia są to Kurończycy. Obecnie także wielu zniemczonych mieszkańców znachodzi się na mierzei. Religię wyznawają luterską. Parkanu ani najlichszego choćby płotu nie widać przy ich domach; nawet cmentarze bez ogrodzenia zostawione na otwartem polu; z pod wywianego piasku trumny zwykle wyzierają. Na wiosnę przelatuje tu nadzwyczaj wiele wron ku stronom północnym, które mieszkańcy chwytają i mięso ich, bądź solone, bądź świeże jedzą. Zresztą jedynym pokarmem osadników są ryby. Dzikie zwierzęta wytępione, żeby szkody nie robiły w świeżych zaroślach, które nowszemi czasy po diunach, jedynej o-bronie półwyspu od morza, pielęgnują. Brzeg mierzei ku zatoce zwolna spada, ze strony morza zaś urwisty, spadzisty, żeglarzom niebezpieczny; wichry tu nieraz okręty rozbijają, z których towary rozchwytuje ludność, nim nadejdą dozorcy; obfite to żniwo dla niej. Bursztyn morze na brzeg wyrzuca, ale w małej teraz obfitości. Zato z wielkiein powodzeniem wydobywają go z wody. Dawniej cały półwysep pokryty był lasem bujnym; wojska ros-syjskie w czasie wojny 7-letniej bardzo te lasy spustoszyły. Reszty zniszczenia dokonały wichry, które piaskiem nie tylko las rozrzedzony, ale i wioski zasypały. Mierzeja stanowi główną zaporę przeciwko zalaniu lądu. Z tej przyczyny wiele teraz łożą starania około wznowienia mierzei. („Słown. Geogr.“).

Kurońska zatoka (Kurische Haff), zwana pierwotnie Mnmmel, zapewne od rz. Memel czyli Niemna, który do niej wpływa. Otoczona z zachodu od morza wąską mierzeją kurońską, na południe styka się z pow. królewieckim i la-biewskim, na wschód z kłajpedzkim, szyłokar-czemskim i nizinnym. Z morzem Baltyckiem połączona za pomocą cieśniny kłajpedzkiej (Memmeler Tief). Postać ma trójkąta. Długość zatoki z północy na połud. mil 13, szerok. na południu przy wsi Kranz mil 6, przy ujściu rz. Rusy 2 mile, a w cieśninie kłajpedzkiej, gdzie do morza uchodzi, tylko 100 prętów. Powierzchnia przeszło 28 mil kw.. Przy spokojnym stanie wody jest odpływ cieśniną do

Kurońskie niziny (Kurische al. Littaui-sche Niederung), nizko położona płaszczyzna w Prusiech Wschodnich nad Zatoką Kurońską. Ciągną się od Kłajpedy aż ku Labiewu około 20 mil. Obszar przeszło 70 mil. kw. Miast żadnych prócz Tylży na tej przestrzeni niema. Przestrzeń cała siecią rzek tu uchodzących i kanałami licznemi poprzerzynana. Kanały ważniejsze:    Tymberski kanał (Timber Canal)

w wielkiein bagnisku Der <jr. Moosbruch, ściąga stąd wody do Niemonina; Fryderykowska wielka przekopa (Der gr. Friedrichsgrabeń) łączy Dejmę z Niemoninem: Grejtuszka czyli mała przekopa Fryderykowska (kl. Friedriehs-graben)—Niemonin z Lilią. Za pomocą kanałów tych odbywa się ożywiona żegluga pomiędzy Królewcem a Litwą, i dalej z Rossyą. W 1863 zbudowano kanał Wilhelma (dziś Kaiser Wilhelm, Canal) wielce także pożyteczny dla żeglugi, ponieważ statki na nim omijają bardzo niebezpieczny kąt windoborski w zatoce ku-rońskiej. Przed 200 (około) laty Niziny Kuroń-skie mało albo wcale (mianowicie gbliżej ku zatoce) nie były zamieszkane; tworzyły wtedy puste inoczadła. Obecnie zaliczane są, i słusznie, do najbogatszych okolic pruskiego państwa; mianowicie delta niemeńska. Prawda, że od strony zatoki K. N. nie są jeszcze groblami zabezpieczone i stąd podlegają powodziom regularnym wiosennym i jesiennym; wylewy te jednak więcej pożytku aniżeli szkody przynoszą, gdyż szlam żyzny po sobie zostawiają. („Słown. Geogr.“).

Kliropatnicka z Łętowskich Katarzyna, żona Ewarysta Michała (* 1752 w Koszyczkach pod Tarnowem—f 1797, zaraziwszy się podczas epidemii, gdy bawiła w Droginie pod Bochnią u siostry ciotecznej, Anny z Łuszczewskich Kluszewskiej). Zajmowała się naukami i prócz wielu listów, stanowiących ciekawy ma-teryał historyczny, wydała ,,Listy pani de Montier“ przekład z francuskiego, oraz „Ascetyzm o Sercu Jezusowem“, także tłómaczenie z francuskiego. —„Enc. Orgelbr.“ większa.

n.

Kuropatnicki E w a ry st And r z ej, h. Nie-czuja, kasztelan bełzki, pisarz heraldyczny polski. Pochodził z rodziny ruskiej, która już w początkach XVlI-go wieku obyczajem polskim od wsi dziedzicznej Kuropatniki wzięła nazwisko Kuropatnickich. Z rodu tego Hieronim i Jędrzej byli kasztelanami za Jana III —pierwszy kijowskim, drugi bieckiin; za Augusta III również kasztelanem bieckim był syn Jędrzeja, Michał. Tego Michała i Marceli z Łaszczów był właśnie synem Ewaryst, urodzony koło r. 1730. Młodość mu ubiegła cicho. W r. 1761 wstąpił w związki małżeńskie z Katarzyną Łę-towską (ob. Kuropatnicka Katarzyna), przez którą wszedł w znakomite stosunki rodzinne. Te mu pozwoliły niezadługo dostać się do senatu. Już w r. 1764 widzimy Kuropatnickiego kasztelanem buskim, a w 1766 bełzkim. Po pierwszym rozbiorze kraju, kasztelan, jako poddany Maryi Teresy w nowo utworzonej Galicyi, gdzie leżały wszystkie jego dobra, złożył swą kasztelanię w r. 1781, za co w kompensatę otrzymał w rok później tytuł hrabiowski św. państwa rzymskiego. Zmarł w r. 1788. Wiele lat życia spędził na pracach literackich, których owocem były dwa dzieła: 1) „Geographia albo dokładne opisanie królestw Galicyi i Lodomeryi" (drukowana w Przemyślu r. 1786 in. 8-o, str. 188), obecnie wielka rzadkość bibliograficzna, nader cenna dla obfitości zawartego w niej materyału, i 2) „Wiadomość o klejnocie szlacheckim, oraz herbach domów szlacheckich w Koronie Polskiej i w. ks. Li-tewskiem, tudzież w przyległych prowincyach" (druk. w Warszawie r. 1789 in. 4-o, str. 329), nakład i druk Michała Grella). Drugie to dzieło Kuropatnickiego jest właściwie kompilacyą z wszystkich innych dzieł o herbach i szlachectwie; nie taił się zresztą z tern, że przepisywał z Paprockiego, Okolskiego, Potockiego, Niesieckiego, Duńczewskiego i innych, ale miał cel praktyczny przed oczami, utworzył książkę podręczną, którą obficie nadto zasilał wypisami z konstytucyi sejmowych, jako też aktów kon-federacyi i elekcyi. Część pierwsza, całkiem wyjęta z heraldyki Jabłonowskiego, traktuje o szlachectwie, herbach, tytułach honorowych i ordynacyach. Rozdział o szlachcie inflanckiej przepisany jest z dzieła H i 1 z e n a (ob.). Część drugą składa zbiór nazwisk domów szlacheckich i herbów ich w Rzeczypospolitej, spis wcale dokładny i dość zupełny, gdyż obejmuje nawet dane z heraldyki Warszyckiego (ob.), wydanej drukiem w latach 1782—83. Wyliczył w nim autor domów szlacheckich 7 879, herbów zaś bez odmian—565. Część trzecia zawiera opisy herbów w porządku alfabetycznym; w części ostatniej wreszcie są rozmaitości, chronologie królów i książąt polskich, epoki znaczniejsze z historyi polskiej, oraz spisy Tabuli galicyjskiej, magnatów i rycerstwa z głosem i bez głosu.

Kuropatkjin Aleksy Mikołaj e w i cz, generał rossyjski (* 1848). Ukończył pawłowską szkołę wojskową i Mikołajowską akad. sztabu generalnego. Uczestniczył w wyprawie na Sa-markaudę 1868 r. Wysłany do Algieru, przebył tam około roku i brał udział w wyprawie wojsk fraucuskich do Sahary; w tym czasie wydał książkę o Algierze. Odznaczył się w wyprawie na Kokand (pod wodzą M. Skobelewa). W latach 1876—77 K. na czele poselstwa u-dał się do Kaszgaryi, gdzie zawarł układ z Ja-kub-bekiem. Podróż tę opisał w książce p. t. „Kaszgarija“. Jako naczelnik sztaba oddziału gen. Skobelewa K. uczestniczył w bitwie pod Łowczą i w ataku 30 i 31 sierp (st. st.) na Ple • wen, przyczem był kontuzyowany w głowę. Podczas przejścia oddziału Skobelewa przez Bałkany (25 grud. [st. st.] 1877 r.) K. był ciężko ranny i zmuszony opuścić terren walki. Następnie K. zawiaduje sekcyą azyatycką głównego sztabu i zostaje profesorem (adjunktem) statystyki wojennej w akad. sztabu generalnego. W pracy pt. „Łowcza, Plewen, Szejuowo“ K. opisuje działanie wojsk Skobelewa w wojnie tureckiej. W r. 1879 K. mianowany naczelnikiem brygady strzelców w Turkiestanie, na wiosnę 1880 r. zostaje wysłany z oddziałem do Kuldży w celu zorganizowania obrony krawędzi Boro. choro; po załatwieniu sprawy z Chinami, K. otrzymuje polecenie utworzenia w wydziale Amu-daryjskim specyalnego oddziału i poprowadzenia go do gen. Skobelewa do oazy Achał-Teke. Przebywszy pomyślnie 700 w. po bezwodnej puszczy, K. przyprowadził oddział do Geok-Tepe, gdzie został naczelnikiem wojsk prawego skrzydła; podczas szturmu dowodził główną kolumną. Od r. 1882 K. pełnił służbę przy głównym sztabie, przyczem powierzano mu ważne prace strategiczne. W marcu 1890 r. K. mianowany naczelnikiem Obwodu Zakaspijskiego oraz dowódcą wojsk w nim rozlokowanych; w r. 1898 (13 stycz.) ministrem wojny (po gen. Wannowskim); w r. 1901 gen., piechoty, 1902 — gen.-adjutantem. Podczas wojny z Japonią K.,mianowany (26 lut. 1904 r.) głównym dowódcą armi lądowej na Dalekim Wschodzie (kierownictwo min. wojny objął wtedy gen. Sacharow), d. 28 marca tegoż roku przybył do Laojanu. Po klęsce laojańskiej (d. 3 wrześ.) opuszcza to miasto i rozpoczyna odwrót. D. 25 październ. mianowany naczelnym wodzem wojsk ląd. i morsk. (na miejsce gen. Aleksiejewa). Po klęsce mukdeńskiej (10 marca 1905) K. został pozbawiony naczelnego dowództwa i mianowany dowódcą I armii (wodzem naczelnym został dotychczasowy dowódca I armii gen. Li-niewicz). Lit. D. Story „The campaign with Kuropatkin" (Londyn 1904); E. N. Martynow „Iz pieczalnago opyta russko-japotiskoj wojny" („Mołwa", 1905, JNs 7 jaskrawa, nadzwyczaj negatywna charakterystyka K-a jako strategi-ka). „Rechenschaftsbericht iiber den russisch-

Jlr.

Cz. St.

I,. K.

H. G. K.

japaniscli. Krieg unter Redaction v. A Kuro-patkin" (tłómaczył Navi, Berlin 1908 r). — Ob. R o s s yj s k o-j ap o ń sk a wojna.

Kuropatwa (Perdrix cinerea), gatunek ptaków grzebiących (Gallinacei) z rodziny głuszców (Tetraonklae). Dziób kuropatwy mały, mocny, nogi krótkie, skrzydła silne, krótkie i zaokrąglone; barwa z góry brunatnawa, pod spodem popielata z jaśniejszemi i ciemniejszemi prążkami i plamkami; dziób niebieskawo-szary; nogi czerwonawo-szare lub brunatne; ogon zwykle składa się z 18, rzadziej 16 sterówek; długość ciała wynosi 26 cm., długość skrzydeł 16 cm..—ogona 8 cm. Samiec ma na brzuchu dużą plamę kasztanowatą w kształcie podkowy, samica —mniejszą. K. rozpowszechniona w Europie, należy do liczby naszych ptaków krajowych. Żyje parami, wodząc za sobą stadko młodych. Przebywa na polach, ale wybiera głównie takie, które obfitują tu i owdzie w gąszcze, gaiki lub zakrzewione pagórki. Lot jej jest niezbyt ciężki, lecz wymaga dość znacznego wysiłku i prędko męczy ptaka. Na wiosnę kuropatwa zaczyna znosić jaja, umieszczając je w płytkich zagłębieniach ziemi, które wyścieła niedbale miękkiemi źdźbłami. Młode zaraz po wylęgu są opierzone i biegają za rodzicami, którzy okazują niezwykłe poświęcenie dzieciom swoim. W razie grożącego niebezpieczeństwa starają się ukryć je przed wzrokiem nieprzyjaciela i bronią z narażeniem własnego życia. Kuropatwa jest bardzo płochliwa, za lada szelestem przyczaja się i kryje w łanach zboża lub gęstwinach. We wczesnej młodości kuropatwy żywią się głównie owadami, ślimakami i robakami, później spożywają obok pokarmu zwierzęcego i roślinny, zupełnie zaś dorosłe żywią się wyłącznie prawie roślinnym.— Z powodu smacznego mięsa kuropatwa jest przedmiotem częstego polowania.

Knropatwiarz. ob. Jastrząb.

Kuropatwy, kuropatki, wiązki po 3, niekiedy 6—7 drewek sosnowych lub olszowych drobno połupanych, ³/₄ łokcia długich około 2 cali grubych, które budnicy z puszczy kampinoskiej przywozili do Warszawy na sprzedaż. Na furę jednokonną szło 4 — 5 na parokonną 7 — 10 kóp tych wiązek. Budnicy ci z okolic Kampinosa, Jaktorowa i Wiskitek tworzyli grupę wyodrębnioną,mającą własne zwyczaje,własne swe zwroty techniczne, a trudnili się wyrabianiem klepek, paleniem drzewa na potaż, popiół i węgiel. —„Encyk. Org.“ większa; Kolberg ,,Mazowsze“ I 41 — 42.

Kuro Szyo, Kuro Siwo (jap. „rzeka czarna*' z powodu barwy ciemno-niebieskiej), prąd ciepły Północno-Równikowy Oceanu Spokojnego, aualogiczuy do Golfstromu atlantyckiego; płynie początkowo mniej więcej pod 20° szer. płn. równoleżnikowo ze wschodu na zachód i dopiero koło w. Filipińskich, a mianowicie Luzo-nu, skręca na północ, płynie wzdłuż wsch. wy-: brzeży Formozy, oblewa w. Riu-Kiu i tu się rozszczepia na dwie części (mniej więcej pod 26° szer. płn.); główna gałąź płynie na płnco-wschód wzdłuż wschodnich wybrzeży w. Japońskich ('Kiu-Szyu, Szykoku i Hondżu [Nipon, albo Hondo]); mniejsza zaś wstępuje w m. -Japońskie pomiędzy Cuszimą i Kiu-Szyu; płynie wzdłuż zachód, wybrzeży" w. Japońskich, które chroni od szkodliwych suchych wiatrów, wiejących z Sy-beryi, później przez cieśniny Tsugaru i Lape-rouse’a wypływa na Oc. Spokojny i łączy się się z główną gałęzią. Wpływ ogrzewający tej odnogi daje się jeszcze doskonałe wyczuć na w. Jesso i płd. części Sachalinu, aż do zat. Tierpie-nja. Główna gałąź K., mniej więcej pod 30° szer. płn., przybiera wyraźnie kierunek płuco-wschodni i, w wyższych szerokościach, na płd. od w. Aleuckich, wygina się na wschód płynie ku wybrzeżom Ameryki Płnej, które ogrzewa, a następnie skręciwszy na płd.-wschód wzdłuż zachodnich wybrzeży Ameryki pod nazwą Prądu Kalifornijskiego, oziębiającego, powraca do początku prądu Płnco-Równikowego. W pobliżu Kamczatki od pnia głównego oddziela się jeszcze jedna gałąź i płynie wprost w kierunku płnc-ym, lecz, wstąpiwszy w obszar wód lodowych m. Beringa, zatraca swe ciepło i ginie. Przy spotkaniu wód ciepłych z zimnemi wodami m. Beringa powstaje znamienne zjawisko mgły. Najwyższa temper. K. wynosi około 30°C, tj. o 6.7° wyższa od temperatury wody w oceanie pod tąsamą szerokością, lecz w porównaniu z najn. temp. Golfstromu jest o 2 — 3° niższa. Największą szybkość (2—4 mil morskich na godzinę) osiąga K. pomiędzy cieśn. Van Diernena i zat. Tokio. Głębokość K. wynosi około 400 m. K. bez względu na ilość wód ciepłych, którą prowadzi z niższych szerokości do wyższych, nie przynosi na północ wiele ciepła, jak to czyni Golfstrom. Pochodzi to ztąd, że Oc. Wielki jest zbyt rozległy i znacznie swą wielkością przewyższa Atlantyk. Wpływ K. na Japonię wyraża się głównie w części wschodniej, i zwróconej ku O. Spokojnemu. Miejscowości le-! żące w pobliżu zatoki Tokio, w sąsiedztwie wód ciepłych K., w miesiącach, kiedy przeważają wiatry południowe, znajdują się pod wpływem powietrza, które przeszło ponad ciepłym prądem. Nawet w październiku zdarzają się jeszcze częste wiatry płd-we i wtedy na wyspę spadają obfite deszcze, gdyż różnica temperatury powietrza nad K. i na wyspie jest już bardzo znaczna w tym miesiącu. Wogóle rzec można, że okolice Tokio są bardzo dżdżyste, co przypisać należy ciepłym wodom prądu.

Kurowate, ob. Gallinacei.

Kurów, os. miejska, dawniej miasto, nad rz. Kurówką, po w. Nowo-aleksandryjski (Puławski), gm. i par. Kurów. Leży na lewo od linii drogi żel. nadwiślańskiej, o 5 w. od przystanku Klementowice, przy drodze z Puław do Lu-I blina, pomiędzy Końskowolą a Markuszowem,

odl. 30 w. od Lublina, 16 w. od Puław i 125 w. od Warszawy. Posiada kościół paraf, murowany, dom schronienia dla starców, synagogę, sąd gminny II okr., urząd gminny, kasę wkładowo-zaliczkową, szkołę początkową, stacyę pocztową, kilkadziesiąt sklepów, 6 jarmarków do roku; ok. 4 000 m-ców. Data założenia miasta nieznana. W połowie XV w. istniał tu już drewniany kościół św. Idziego, fundacyi dziedzica Jana Zbąskiego h. Nałęcz (Długosz II, 270).

Przyjąwszy kalwinizm, Zbąscy zamienili kościół na zbór kalwiński, co trwało od 1559 do 1620 wiem długo się opierał i tylko wstawienie się r., w którym rodzina ta powróciła do katolicy- króla przyczyniło się do ustępstwa papieża, zmu. W 1690 wzniesiono nowy murowany, Bawił też K. w 1395 w Rzymie dla uzyskania dotąd stojący kościół. Po Zbąskich dziedzica- swojego potwierdzenia. Jako biskup poznański mi K-a byli: Szczukowie, Potoccy, Kuczyńscy, ! nie pozostawił po sobie dobrej opinii. W 4 Zbyszewscy, Iżyccy. Przy tutejszym kościele był proboszczem ks. Grzegorz Piramowicz, znakomity na swój czas pedagog i uczestnik prac Komisyi Edukacyjnej. W kościele znajduje się jego tablica grobowa i pomnik Stanisława Zbąskiego z 1585 r. („Słown. Geogr.“).

Kurowski, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem —w środku podkowy srebrnej ocelami do góry—krzyż kawalerski srebrny. Nad hełmem w koronie szlacheckiej kruk

Fig. 99. Kurowski (herb.)

czarny z pierścieniem w dziobie. Nadany wraz z nobilitacyą Józefowi i Joachimowi, braciom Kurowskim, w r. 1775 przez Stanisława Augusta, króla polskiego.—Źródła: „Vol. Le-gum“ VIII, 303; Metr. Litewska ks. 220, f. 81. D-Kurowski Mikołaj, arcybiskup gnieźnieński (* koło r. 1355 w dziedzicznej wsi Kurowie pod Bochnią z ojca Klemensa h. Sreniawa i matki Katarzyny—f r. 1411). Kształcić się miał według Michała Wiśniewskiego naprzód w Krakowie; wiemy jednak napewno o jego studyach w Pradze, gdzie w 1385 r. otrzymał stopień bakałarza na wydziale filozoficznym, a w 1389 r. — mistrza nauk wyzwolonych. Wysłała go tutaj wraz ze Stanisławem ze Skarbi-mierza królowa Jadwiga, w której służbie K. potem pewien czas pozostawał. Stopnia doktora praw (jak sądzi ks. J. Korytkowski) nie po-

Wielka Encykl. Ilustr. §er. I. Tom XLI. Zesz. 329a.

siadał wcale. Wróciwszy w 1389 r. do kraju, powołany został na dwór Jagiełły jako proto-notaryusz w kancelaryi króla, który to-urząd piastował do 1399 r. W 1393 r. jest kantorem gnieźnieńskim. Nie był też K. nigdy kanclerzem, jak go niektórzy (Łętowski np.) nazywają. Rychło pozyskał sobie laskę Jagiełły i na jego też żądanie kapituła poznańska o-biera go w marcu 1394 r. swoim biskupem; ale od papieża Bonifacego IX otrzymał dopiero 20 sierp. 1395 bullę prekonizacyjną, papież bo-lata później po śmierci Henryka ks. lignickiego, również za usilnem staraniem Jagiełły, przenosi się K. na stolicę kujawską. I to zrobił papież z wielką niechęcią, miał bowiem zamiar następcą Henryka mianować, ulubieńca swego Jana Kropidłę, dawniejszego biskupa. Ale nominat na biskupstwo poznańskie Wojciech Jastrzębiec, wysłany przez Jagiełłę do Rzymu, sprawił tyle, że papież, obawiając się Jagiełły wobec istniejącej właśnie schizmy papieskiej, bullą z 16kwiet. 1399 mianował K-go biskupem kujawskim. Jako biskup kujawski zajmuje się K. czynnie wypełnieniem testamentu zgasłej podówczas Jadwigi, mianowicie wraz z Klemensem z Moskorzewa, podkanc. koron., jest zajęty bezpośrednio przy odnowianiu krakowskiej wszechnicy kazimierzowej w 1400 r. Akt erekcyjny wydany został na jego ręce i relacyę (per rnanus et ad relationem), i on między innymi wypisany jest na czele „Album studioso-rum“ w dniu otwarcia (22 lip.) odnowionego uniwersytetu. Zresztą bliższy jego udział w odnowieniu wszechnicy, a raczej rodzaj jego działalności—nie jest znany. K. jako biskup kujawski zajmował się także pilnie szkolnictwem w swojej dyecezyi. Zwołany przezeń w 1402 r. synod w niektórych swoich postanowieniach wkraczał w praktykę szkolną. Domagał się znajomości języka ojczystego od kapłanów i jego wykładu w szkole. Kler winien sobie sprawić podręczniki kaznodziejskie, z któ-rychby można czerpać tematy do kazań, a te należy jak najczęściej wygłaszać. Archi-dyakonowie mają w czasie wizyt egzaminować księży z kanonów. Uchwały synodu tego pouczają w drobiazgowy sposób kler dyecezyi kujawskiej, jak należy sprawować urząd kapłański, i mają za cel podnieść wiedzę kleru przez wyjaśnienia i zaopiekowanie się kandydatami do stanu duchownego. Mają też one znaczenie nietylko w dziedzinie szkolnictwa i oświaty polskiej w Wiekach Średnich. W r. 1401 K. układa w Bieczu, wraz z innymi dygnitarzami polskimi i panami cyllejskimi, warunki intercyzy ślubnej między Jagiełłą a Anną cyl-lejską. We wrześniu 1401 r. kapituła gnieźnieńska, zebrana po śmierci swego pasterza Dobrogosta, wybiera, znowu na życzenie Jagiełły, K-go jego następcą, a papież 23 stycznia 1402 r. wybór kapituły zatwierdza. Ale K., zostawszy arcybiskuperii gnieźnieńskim, utrzymał jeszcze przez lat dwa biskupstwo kujawskie za wyraźnem pozwoleuiem papieża, tj. do czasu, póki nie zakończył się ostry spór między Janem ks. opolskim „Kropidło" a Jagiełłą. Ubłagany wreszcie król pozwolił temu bratankowi Władysława, ks. opolskiego (Opolczyk), zasiąść na stolicy kujawskiej. (Ob. o tem stu-dyurn dr Proehaski w „Kwartel.i. histor.“

1905). Jako arcybiskup gnieźnieński zajmuje się K. przedewszystkiem sprawami publiczne-ini. Z tych najważniejszem jest jego dwukrotne poselstwo do Krzyżaków w 1408 i 1409. W pierwszem chodziło o przejęte przez Zakon pod Ragnetą 20 statków polskich, które wiozły zboże na Litwę wysłane dla zapobieżenia panującemu tam głodowi. Zabrali je Krzyżacy pod pozorem, że na tych statkach wieziono nie zboże, ale broń dla buntujących się przeciw Zakonowi Żmudzinom. Taką też odpowiedź dał W. mistrz Ulrich v. Jungingen poselstwu polskiemu z K-m na czele. W następnym roku wysyła do Malborga znowu Jagiełło K-go, próbując, czy nie da się dojść do porozumienia i grożącej wojuie zapobiedz. W. mistrz przyjął poselstwo dumnie, a na odpowiedź K-go, że Jagiełło nie opuści walczącej Litwy, począł grozić Polsce. Uniesiony arcybiskup odrzekł, że jeśli mistrz najedzie Litwę, to król wkroczy zbrojno do Prus. Na co mistrz: „dziękuję Ci, wielebny ojcze, żeś mi odkrył zamiary króla twojego*,—bo wobec tego zamierzoną na Litwę wyprawę na Polskę obróci. Tak przyszło do wypowiedzenia wojny, do wybuchu „wielkiej wojny" z 1409—1411. W ten sposób o-powiada to poselstwo Długosz i wyrzuca K-mu jego popędliwość, jemu przypisuje wybuch śmiertelnych zapasów między Polską a Zakonem, na jakie oddawna się zanosiło. Na czas wojny Jagiełło mianował K-go swoim zastępcą w państwie, z tytułem „wikaryusza generalnego" Królestwa, a te rządy zastępcze sprawował K. aż do końca wojny. Na bitwę grunwaldzką wystawił własnym kosztem jedną chorągiew, a otrzymawszy od króla wiadomość o świetnym pogromie Zakonu, zarządził w całern państwie uroczyste dziękczynne nabożeństwa. Mniej już ważnemi z jego działalności publicznej są jego udziały w zjazdach, jak np. w ra-ciąskim w r. 1404 i to, że często towarzyszył królowi w jego podróżach po kraju, będąc o-becny wówczas przy wydawaniu różnych przywilejów, np. w październiku 1404 dla arcybiskupa lwowsko-halickiego, wreszcie, że w 1407 r. wraz z Janem z Tuliszkowa, kasztelanem kaliskim, jeździł do Malborga nowo-obranemu W. mistrzowi, Ulrichowi Jungingenowi, w imieniu króla złożyć życzenia. Jako arcybiskup,

K. obecny jest często na posiedzeniach swojej I kapituły. W r. 1406, dn. 20 maja, zwołał sy-j nod prowincyoualny do Kalisza, na którym e-piskopat polski oświadczył się przeciw anty papie Benedyktowi XIII (Piotr de Luna) i wydał uchwały, nakazujące zwoływanie synodów dye-cezalnych co roku, prowincyonalnych co 3 lata, polecające biskupom częste wizytacye swoich dyecezyi i obostrzające przepisy względem sakramentu małżeństwa. Zaznaczyć jeszcze wypada, że K. był tym, który w 1405 r. odwoził Krzyżakom pieniądze na wykupno ziemi dobrzyńskiej wedle postanowień przeszłoroczne-go zjazdu raciąskiego. Fundacyi K- niewiele po sobie zostawił. Dokonał zamiany i zakupił parę wsi do dóbr arcybiskupich od podskarbiego koron. Demetryusza Bożydara, zakupi! obszerny dworzec poza murami Krakowa i ofiarował go arcybiskupstwu na rezydencyę dla siebie i następców. W Łowiczu dokonał erek-cyi własnym kosztem drugiego kościoła parafialnego i klasztoru Dominikanów. Śmierć K-go była przypadkowa. W 1411 r. królowa Anna zaskarżyła K-go przed mężem, że arcybiskup namawiał ją do grzesznych rzeczy, wobec tego Jagiełło, bawiący wraz z Witoldem w Glinianach, zawezwał K-go przed siebie, aby się usprawiedliwił. W podróży do Glinian K. we wsi Krzeczowie koło Bochni spadł nieszczęśliwie z konia i tak się potłukł, że ledwo żywego przywieziono go do Ropczyc i tu zmarł 7 września 1411 r. Tak opowiada śmierć arcybiskupa Długosz, dodając jeszcze, że wiózł on ze sobą wielką ilość złota dla przekupienia sędziów. Zaznaczyć wypada, że Długosz bardzo nie lubił tej kreatury dworskiej, która całą swoją karyerę zawdzięczała Jagielle, i bardzo niepochlebne wystawia K-mu świadectwo w swojej „Historyi" i żywotach biskupów. Według jego świadectwa K. był człowiekiem nieużytym, chciwym, goniącym tylko za majątkiem, szukającym rozkoszy, zamiłowanym w polowaniach, ucztach, muzyce, odznaczającym się nepotyzmem jaskrawym. Zebrać miał według niego wielki majątek, który po śmierci przeszedł w ręce jego rodziny, a w szczególności brata Piotra. Opowiada Długosz, że handlował na wielką skalę, wyprawiając szkuty ze zbożem aż do Hollandyi, a dochody z biskupstwa kujawskiego, kiedy je przez lat dwa pobierał będąc równocześnie arcybiskupem, obraca! na swoją liczną psiarnię. To świadectwo Długosza i charakterystyka K-go przeszły i do jego następców, pracujących nad dziejami arcybiskupów gnieźnieńskich, jak Bużeński, Dama-lewicz. Ostatnimi czasy broni K-go od tej niepochlebnej opinii wszelkiemi siłami ks. Jan Korytkowski, a również za bajkę i wymysł uważa opowieść Długosza o oskarżeniu król. Anny. K. pochowany został w katedrze gnieźnieńskiej przed wielkim chórem, ale nie ma żadnego pomnika.—Liter.: Ks. J. Korytkowski „Arcy-

M. G y.

rem na

.a

biskupi gnieźnieńscy" (t. I, Poznań 1888);

Karbowiak „Dzieje wychowania i szkół w Polsce w Wiekach Średnich" t. II; Ks. Jan Fijałek „Ustalenie chronologii biskupów włocławskich"

(„Przewodu, nauk. i liter." 1894).

Kurowski Franciszek Ksawery, historyk (* 1796 w Warszawie—f 1857 tamże).

Skończywszy szkoły początkowe, oddany do apteki, po odbyciu praktyki został subiektem far-macyi. W r. 1816 wyjechał do Wilna i tam przy aptekarstwie uczył się chemii i języków.

W 1819 powróciwszy do Warszawy, wstąpił do zgromadzenia pijarów w Łukowie, zkąd przeniesiony do kollegium warszawskiego, uczęszczał na wydział nauk przyrodniczych w uniwersytecie, pełniąc przytem obowiązki nauczyciela historyi naturalnej w szkołach pijarskich.

W 1823 otrzymał święcenie i tegoż roku został magistrem filozofii, następnie był profeso-Żoliborzu, później kilkakrotnie obierany rektorem i prowincyałem pijarów, słynął jako dobry kaznodzieja. K. z wielką gorliwością zajmował się zbierauiem materyałów do historyi Warszawy, a raczej opisywaniem jej pamiątek i wspomnień. Rękopism został złożony podobno w bibliotece księży pijarów. Wyjątki z niego drukował K. bezimiennie po rozmaitych czasopismach (w „Kalendarzykach politycznychJ „Alleluja", „Pam. relig.-moralnym", „Przyjacielu ludu" w Lesznie, w gazetach warszawskich itd.) lub osobno („Wiadomość historyczna o kościele ks. pijarów w Warszawie" 1836 r.); „Wiadomość historyczna o kościele metropolitalnym warsz. ś. Jana" 1841). Nadto „Rzecz o chemii w Polsce" (w „Programacie szkolnym" na r.

1826). Z notatek i materyałów K-go korzystał

F. M. Sobieszczański. („En. Org." więk.).

Kurowski Jan Nepomucen, pisarz-wy-dawca, zasłużony działacz w zakresie postępu rolniczego (* 1783 w Chaławach [Poznańskie]

—f 22 sierpnia 1866 w Warszawie). K. uczył się początkowo w Poznaniu, czas niejaki spędził na studyach w Halli. Towarzyszył Franc.

Potockiemu, zbieraczowi monet i in. zabytków, w podróży po Francyi, Belgii i Niemczech.

W r. 1806 wziął w dzierżawę Wilkowo pod Lesznem, niebawem w r. 1809 pracować zaczął w prefekturze poznańskiej jako asesor e-konomiczny. W r. 1812 porzucił posadę i wziął w dzierżawę w Poznańskiem klucz skarbowy starołęeki, gdzie zaprowadził wzorowe gospodarstwo, oparte na płodozmianach, a król pruski, wynagradzając go za zasługi na tern polu, darował mu Pławce, które w r. 1823 K. odstąpił szwagrowi swemu, ażeby przenńść się do Warszawy. Przebywając w Poznańskiem, już pisywał do „Izydy", pisma rolniczego, wychodzącego w Warszawie. Osiadłszy tutaj, oddał się cały pracy publicystycznej rolniczej, jako wydawca „Tygodnika rolniczo-technolo-gicznego", którego łamy zapełniał nieomal wła-snemi artykułami: krzewi! pojęcia o ulepszo-nem rolnictwie, opartem na płodozmianach, koniczynie oraz gnojeniu systematycznem, popierał postęp rolnictwa, pobudzał do uprawy buraków i wyrobu cukru. W ciągu 1. 1835 — 1838 sam prowadził to pismo; w r. 1839 powstała redakcya zbiorowa, do której wszedł K. Pismo miało niewielu prenumeratorów, i K. musiał borykać się z obojętnością. W r. 1841 zmieniło tytuł swój na „Ziemianina", dawny pozostał jako podtytuł, wydawcą został Chlebowski, K. objął redakcyę. Ale K. nie miał wykształcenia teoretycznego, był jedynie dobrym praktykiem, a tymczasem mnożyły się wymagania. Około 1845 wyczerpał już cały swój zasób wiadomości, do czego przyznał się otwarcie przy zamknięciu tego pisma w r. 1850. Powstały bowiem już były „Rocz. gosp. krajowego", które prześcignęły „Ziemianina", a co więcej, zaczęły prócz spraw agronomicznych poruszać agrarne (włościańskie), co K. zaniedbywał; pisma też codzienne w Warszawie wprowadziły dodatki, poświęcone sprawom przemysłowo-rol-nym. Skończyła się rola K-go—przestał być nauczycielem. A był nim długie czasy, zwłaszcza świeci gorliwością i krzątaniem się w ciągu dziesięciolecia 1835—1845. Co Oczapowski podawał w dziełach wielotomowych, co marymoncka szkoła kładła w głowy uczniom swoim, to K. popularyzował w pismach swoich

1    krzewił pomiędzy rzeszą pospolitych ziemian. „Ilością, jakością i dobrocią K. przewyższył wszystkich innych: ilością, bo wydrukował o-koło 49 dzieł oryginalnych i przełożonych; jakością, bo nie było ważniejszego przedmiotu w gospodarstwie, często nawet w różnych gałęziach przemysłu wiejskiego, któregoby nie dotknął, dobrocią wreszcie, bo sam na doświadczeniach stracił prawie mienie" (Skimboro-wicz). W każdym razie posiew owego zwrotu rolnictwa naszego około r. 1850 w kierunku postępu wyszedł z ręki K-go. Krzewił on idee postępu agronomicznego, sprawy włościańskie go nie pociągały. Wprawdzie dotknął tej rzeczy raz i drugi w „Ziemianinie"; pomimo nastroju. skłaniającego się ku surowemu postępowaniu z włościanami, K. miał odwagę doradzać łagodność, ale wogóle w całej dyskusyi zachowywał się powściągliwie i ostrożnie. 0-ceniając zasługi K-go, Wolne T-stwo Ekonomiczne rosyjskie w r. 1851 zaprosiło go na swego członka, a za tym przykładem poszło T-stwo gospodarcze we Lwowie w r. 1854 i gospodar-czo-rolnicze w Krakowie r. 1856, w r. zaś 1858 uowopowstałe T-stwo rolnicze w Warszawie. Rząd Królestwa wyznaczył K-mu pensyę roczną

2    000 złp. Umarł starzec prawie w niedostatku, a w każdym razie w zupełnem odosobnieniu. Ostatnią pracą jego było „O urządzeniu gospodarstw bezpańszczyźniauych" (Warszawa 1861). Z innych najważniejsze są popularne „Wiadomości gospodarskie każdemu rolnikowi potrzebne" (Warsz. 1836 — 1837, 2 t.), gdzie

wykładał potrzebę poprawy łąk, uprawy koni- i stanowisko w dziejach zajmujących, już w dru-czyn; wprowadzenia płodozmianów, ulepszenia J giej połowie XV w. od posiadanych majętno-stad owiec, oraz wytykał szkodliwość nadmier- ści zaczęło pisać się inaczej, (jak np. Męciń-nego rozwoju gorzelnictwa i wskazywał ko- scy), lub też utonęło w masie drobnej szlachty nieczność wzięcia się do zakładania cukrowni, pod różnemi przydóinkami (Piorunów, Wrzodów Wziętością zwłaszcza cieszyła się „Weteryna- itp.). — Źródła: Długosz; Paprocki; Niesiecki; rya popularna¹¹ (wyd. 1840—1847; wyd. 3-e Piekosiński; Boniecki.

D.

Kurozwęcki Piotr, herbu Poraj, podskarbi koronny r. 1479 — 1499, jednocześnie kasztelan sandomierski i starosta krakowski. Za jego urzędowania półgroszowa moneta koronna wskutek niedbalstwa podskarbiego, a prawdopodobnie złej jego woli, uległa zepsuciu przedtem niepraktykowanemu: z grzywny krakowskiej czystego srebra wybijano 285 groszy, a grzywna pieniężna zaledwo 33.07 grm. czystego srebra zawierała. Takie półgroszki są opatrzone herbem Poraj, a otrzymały nazwę „piorunów “. Nadużycia menniczne wykryły się dopiero po r. 1499, tj. po śmierci podskarbiego; że zaś te nadużycia i nieprawidłowości mennicze (error in moneta regni commissus) były widocznie bardzo poważne i mimo zgonu podskarbiego były dowiedzione, że w tych nieprawidłowościach brał on czynny udział, świadczy fakt, iż król Jan Olbracht, za zgodą stanów, wszystkie dobra podskarbiego tak dziedziczne jak też i dzierżawy królewskie, konfiskatą obłożył. Ani starania o odmianę surowego wyroku, czynione przez możną rodzinę zmarłego, ani nawet wstawienie się Aleksandra Jagielończy-ka, podówczas wielkiego księcia Litwy, nie odniosły żadnego skutku. Dopiero po śmierci króla Jana Olbrachta ponowne zabiegi możnej rodziny Kurozwęckich, a może więcej jeszcze względy polityczne, skłoniły prymasa, kardynała Fryderyka Jagiellończyka; i stany koronne, zebrane w r. 1501 na sejmie elekcyjnym, do zniesienia konfiskaty i zwrotu dóbr rodzinie zmarłego; motywowano swe postanowienie w ten sposób, że z konfiskaty tej Rzeczpospolita nie odnosi żadnej korzyści, nadużycia zaś mennicze powstały nie tak z winy podskarbiego, ile z winy służebników, którym roboty w mennicy powierzone były. Aleksander zaś Jagiellończyk w r. 1502, już jako król polski, z chęcią zatwierdził wyrok ten, skoro już poprzednio do zniesienia konfiskaty usiłował

namówić, chociaż bezskutecznie, brata swego

w. w. w.

1858 i 4-e 1865 w 2 t.). Spis innych prac ob. Estreicher. K. także tłómaczył, i to nawet z zakresów innych, jak Knigge’go rzecz pedagogiczną i z zakresu frenologii. K. wydawał kalendarze rolnicze, starannie redagowane, zwłaszcza na r. 1838. —Por. H. Sk(imborowicz)

„Wspomnienie pośmiertne o K-im w „Tyg.

111.“ (1866 z portretem); Wł. Grabski „Hi-storya T-stwa Rolniczego“ (I 204—210); „Enc.“

większa Orgelbr. (bałamutne dość mości).

wiado-

L. K.

Kurozwęccy h. Poraj, starożytny, wygasły już ród polski. Gniazdem możnego i zasłużonego krajowi domu tego były Kurozwęki w ziemi sandomierskiej, protoplastą zaś wiadomym comes Krzesław, żyjący w końcu XII wieku.

Z Kurozwęk Zawisza, biskup krakowski, zmarł w 1382. Należał do jednej z najpotężniejszych rodzin małopolskich, które tu rej wiodły. Gniazdem jego rodowem były Kurozwęki w wojew. Sandomierskiem i tu urodził się Zawisza, jako syn Dobiesława h. Róża, podówczas wojewody, a potem kasztelana krakowskiego. Nauki pobierał we Włoszech i tam obrał sobie stan duchowny. Zawód polityczny rozpoczął od starań o archidyakonat krakowski w 1366 r., który istotnie uzyskał przy i dzięki poparciu ojca oraz biskupa krakowskiego Bodzanty. Urny-

Do rodu tego należeli bracia rodzeni: Dobiesław, wojewoda, a następnie kasztelan krakowski (f 1387 r.), zaufany króla Ludwika, pod nieobecność którego dowodził całą siłą zbrojną polską przeciwko napadom Litwy i zamieszkom wewnętrznym, wielki stronnik po śmierci tego króla przymierza z Jagiełłą i zwolennik zaślubin przez tegoż księcia Jadwigi, czego dał dowód, czyniąc wstręty na zamku krakowskim Wilhelmowi Rakuskiemu i zmuszając go siłą do porzucenia powziętych zamiarów; Zawisza, biskup krakowski (f 1382 r.), dla zdolności swych i powagi rÓ7vnie wielce od Ludwika Węgierskiego i matki jego, królowej Elżbiety, ceniony, i Krzesław, kasztelan sandecki, później sandomierski (f 1390), rycerz dzielny w wojnach węgierskich. Synowie tego ostatniego: Mikoł aj, kasztelan sandomierski, a później krakowski (f 1438), niemało wsławiony w walkach z krzyżakami pod Grunwaldem, gdzie przewodził chorągwi Porajczyków, i pod Chojnicami, Tucholą i Tczewem, gdzie hetmanił całej sile polskiej, do potrzeb tych użytej, i Krzesław, kasztelan wiślicki, następnie lubelski (f 1458). — Dalej, synowie ostatnio wzmiankowanego: Piotr, kasztelan sandomierski i podskarbi koronny (1496), zgasły bez potomstwa Olbrachta, płci męzkiej (córka jego, jedynaczka, wniosła dziedziczne Kurozwęki w dom Lanckorońskich),

Stanisław, podkanclerzy koronny, kanonik krakowski (f 1500), Krzesław, biskup kujawski, kapłan wielkich zdolności i nauki (f 1503), Mikołaj, kasztelan lubelski (1501), zgasły bezpotomnie, i D o b i e s ł a w, kasztelan lubelski, wojewoda lubelski, w końcu sandomierski (f koło 1500). Wreszcie syn Dobiesława,

Stanisław, podskarbi nadworny koronny (f 1516 r.), ostatni tego nazwiska, gdyż kilka linii bocznych domu Kurozwęckich, podrzędne

słu bystrego, niepospolitych zdolności, ale i Jana Suchego-Wilka. Jest Zawisza ostatnim niesłychanej ambicyi, wykształcony i przebie- kanclerzem, który się „krakowskim⁴⁴, a nie gły, o gładkich, a nawet śliskich obyczajach, „regni Paloniae⁴⁴ zowie. Zawisza jest człowie-dzięki tym swoim talentom i potędze a zna- kiem nowych poglądów i w polityce uczniem czeniu rodu Zawisza wcześnie począł wywierać wpływ na tok spraw publicznych i nawet Kazimierz Wielki używał go do ważnych fun-kcyi. Wymieniony jest biskup między innymi jako jeden z „kompilatorów⁴⁴ statutu żupni-czego. Już w 1364 r. był kanonikiem katedralnym krakowskim, a w 1370 r. zostaje kustoszem wiślickim. Ale znaczenie lekkomyślnego i wesołego prałata przeradza się w potęgę dopiero po śmierci Kazimierza W. Za rządów Ludwika węg. jest on wraz z przyjacielem swoim Mikołajem z Kurnika, proboszczem od kościoła Najśw. Panny Maryi w Krakowie, głową stronnictwa małopolskiego (w przeciwieństwie do konserwatywnej a wrogiej zamysłom króla Wielkopolski), najsilniejszym filarem stronnictwa rządowego. A Wielkopolska stoczyła właśnie za Ludwika zacięty i krwawy, poniekąd zbrojny, poniekąd prawny bój o su-premacyę w państwie z Małopolską, bój zakończony klęską tej gniazdowej dzielnicy państwa polskiego. Zawisza staje się faworytem królowej Elżbiety Łokietkowny, matki Ludwika i re-jentki w Polsce, staje się jej najbliższym i najbardziej oddanym doradcą — ale nie zadarmo.

Kazimierza W. Nieprzyjazny szlachcie i duchowieństwu, dopomaga król. Ludwikowi do o-balenia dokumentu z r. 1355, wykluczającego żeńską linię od dziedziczenia korony, i pracuje, nad tern, by córki Ludwiko we tron polski uzyskały. Zawisza miał być tym, który w r. 1373 poddał królowi myśl zarządzenia dawno nieścią-ganego podatku łanowego w wysokości 12 groszy, a w następnym, na zjeździe w Koszycach, za jego także radą miał król Ludwik zamknąć bramy miasta i zmusić oporną szlachtę, wielkopolską zwłaszcza, do uznania sukcesyi jego córek za cenę Przywileju Koszyckiego. Byłby więc Zawisza jednym z pośrednich sprawców tego tak ogromnej wagi w rozwoju prawa polskiego aktu prawodawczego z 1374 r. i dalej wprowadzenia król. Jadwigi na tron polski. W każdym razie przygotowywał przez swoją pracę i stanowisko polityczne ten epokowy wypadek dziejowy, jakim była unia Polski z Litwą. Jako człowiek był K. strojnym, wesołym światowcem, skorym do pląsów i zalotów, zamiłowanym w koniach i dworności. Wiek, w którym żył i otoczenie, wrodzona krewkość i namiętność zrobiły go płochym, tak, że za jego zalotność strofowała go nieraz ostro król. Elżbieta, a podobno i pozbyć się go nieraz

Od 8 października 1371 r. spotyka się na dokumentach Z-ę, jako podkanclerzego. Uzyskał pieczęć mniejszą przez brzydką intrygę, wydarł    chciała ze swojego dworu. Lubował się w prze-

ją ulubieńcowi Kazimierza W., kronikarzowi    pychu i wystawności; przenosił się często

z miejsca na miejsce w olbrzymim orszaku, podejmowanym z musu przez lud należących do biskupstwa krakows. majątków, tak, że „tętent Zawiszo wy ch rumaków zdał się dla niego łoskotem biesów⁴⁴. Wzrósł i spotęgował się ten przepych na dworze Zawiszy, gdy drogą kompromisu został 4 marca 1380 obrany przez kapitułę biskupem krakowskim i wyświęcony przez Dymitra, arcybiskupa Ostrzyhomia. W samej stajni biskupa znajdowało się 70 doborowych rumaków w pozłocistych, bogatych rzędach. Opowiada Janko, że gdy w r. 1381 umarła Elżbieta Łokietkowa, wówczas na zjeździe koronnych urzędników w Budzie, król Ludwik ustanowił 3 wielkorządców o bardzo rozległej władzy sądowej i administracyjpej: Dobiesława

szcza, tembardziej, że wielkorządcy dopuszczali się licznych nadużyć przez przewlekanie wyroków sądowych, co tamowało bieg sprawiedliwości i na wielkie koszta narażało szlachtę. Ale nie jest to prawda. Faktem jest tylko to, że na Zielone Święta 1381 roku (2 czerwca) przybył król Ludwik do Polski i tu mianował zastępcami swoimi Dobiesława i Sędziwoja

Jankowi z Czarnkowa (ob.). Zawisza i Mikołaj z Kurnika byli twórcami tej intrygi i walki z Jankiem, w której można widzieć początek sporu tych dwóch prowincyi Wielko- i Małopolski. Oskarżyli oni Janka, archidyakona gnieźnieńskiego, wraz z kilku Węgrami przed król. Elżbietą o sprzeniewierzenie pieniędzy i klejnotów po Kazimierzu W. Janko został a-resztowany w zamku arcybiskupim w Uniejowie, ale dzięki wpływom arcybiskupa Jarosława Bogoryi sądzony w Wielkopolsce, jako Wielkopolanin, i od zarzutu uwolniony. Mimo to król. Elżbieta rzuciła na Janka bauicyę i skazała go na konfiskatę dóbr rodzinnych i beneficyów duchownych, co jednak wcale nie miało skutku realnego: Janko utracił tylko pieczęć na rzecz Zawiszy. Cała ta intryga miała z Kurozwęk, jego syna Zawiszę, i Sędziwoja ten skutek, że Zawisza aż do końca życia był z Szubina, wojewodę kaliskiego, z których Za-powszechnie znienawidzony, a już największym wiszą tytułował się nawet wicerejem, dwaj jego wrogiem był sam Janko, autor kroniki zaś inni nic bez niego robić nie mogli. Po-swoich czasów, tj. rządów Ludwika i bezkró- wstało wielkie oburzenie, w Wielkopolsce zwła-lewia po nim. Odmalował go też w swojej kronice i całe jego stronnictwo barwami tak czarnemi, że dzisiejsza jeszcze nauka z tego bądź co bądź jednostronnego świadectwa nie może się zupełnie otrząść. Jako podkanclerzy występuje po raz ostatni Zawisza w dn. 5 sierpnia 1373 r.; w rok później tytułuje się już kanclerzem „krakowskim¹⁴, jako następca

41. G-y.

z Szubina (zgodnie z Jankiem), a nadto Jana Radlicę kanclerza fon objął wielką pieczęć po Zawiszy, który jako kanclerz występuje po raz ostatni 28 września 1379) i Domarata z Pierzchną, starostę wielkopolskiego. Zawiszy niema więc tu wcale: jakoż nie był on wielkorządcą, wbrew podaniu kronikarza. Zawisza umarł 12 stycznia 1382 r. po kilkomiesięcznej chorobie, otoczony famą skandalu. Choroba jego była mianowicie wynikiem jakiejś awantury miłosnej z córką kmiecia w jednej wsi biskupiej. A ta fama przeszła i dalej i w ustach ludu w straszuą pogłoskę przemieniła się po śmieci młodego biskupa. Tak opowiada o jego śmierci jego wróg Janko z Czarnkowa, który nieraz podnosi płochość i lekkość obyczajów Zawiszy, ale gani mu nietyle jego błędy, ile nieostrożność, z jaką je popełniał. Surowy i ujemny sąd przechował się o Zawiszy: znienawidzony był powszechnie i przez duchowieństwo także, bo nie bronił go od opłat przez Ludwika ściąganych. Niesłychana, niewidziana nigdy przedtem pompa i wystawność jego pogrzebu dzięki staraniom ojca Dobiesława i brata Krzesława, kasztelana sandomierskiego, utrwaliła tę niechęć i famę i po śmierci także. Pochowany został w Krakowie w kaplicy fundowanej w katedrze przez ojca i brata. Nie był Zawisza pozbawiony zalet i za surowo jest sądzony, nie można mu odmówić szerszego poglądu i by -strego zmysłu politycznego, jak to stwierdza jego stanowisko wobec planów Ludwika, które było nawet jednym z powodów jego nie-popularności. Zawisza ustanowił przy katedrze krakowskiej instytucyę 7 mansyonarzy dla śpiewania psalmów na cześć Najśw. Maryi Panny i uposażył ją dziesięciną snopową z 12 wsi stołu biskupiego i ogrodem w Czarnej Wsi pod Krakowem. Fundował także kościół parafialny w Chodowie, rodowej wsi swego brata, we własnej wsi Porębie i w kilku innych.—Ob. Janko z Czarnkowa „Kronika⁴⁴ („Monumentu Polo-niae¹⁴, Bielawskiego); Długosz „Historia⁴¹ i „Vitae episcoporum CracoviensiumŁ; Szajnocha „Jadwiga i Jagiełło⁴⁴ t. I; Szujski Józef „Ludwik węgierski i bezkrólewie po jego śmierci⁴¹.

z Kurozwęk Krzesław, biskup kujawski i kanclerz koroimny (f w 1503 r.). Pochodził z tejsamej rodziny, co słynny w czasach Ludwika węgierskiego biskup krakowski Zawisza ^ob.). Urodził się w Chodowie. Wediug Damalewicza „Vitae episcoporum⁴⁴ nie odznaczał się wcale nauką, a tymczasem Janocki mówi, że wzbogacił Krzesław bardzo bibliotekę w zamku biskupów kujawskich w Wolborzu w dzieła prawnicze i teologiczne. Był naprzód dziekanem krakowskim. Już 15 lut. 1484 r. występuje jako kanclerz koronny i czynny jest bardzo w sprawach politycznych państwa, choćby z racyi swego urzędu jako jeden z powierników króla Kazimierza Jagiellończyka. W 1486 r. towarzyszy królowi na Litwę, jako posół sta

nów koronnych w celu wezwania panów litewskich do rady i pomocy Koronie przeciw groźnej Turcyi. Wraz z nim jedzie podkanclerzy Grzegorz z Lubrauca i obaj uzyskują przychylną odpowiedź od panów litewskich. W*dn. 4 wrześn. 1485 bierze udział Krzesław w Kołomyi w akcie złożenia hołdu Kazimierzowi Jagiellończykowi przez wojewodę mołdawskiego Stefana. W r. 1490 łjedzie, wysiany przez króla, do Węgier na elekcyjny sejm po śmierci Macieja Korwina, by^doprowadzić do'skutku wybór Jana Olbrachta na króla węgierskiego; tym razem jednak, jak wiadomo, misya jego nie doprowadziła do pożądanego rezultatu. Jan Olbracht ceni również Krzesława, i za jego-to protekcyą i poparciem został kanclerz biskupem kujawskim po śmierci Piotra Bnińskiego (ob.). Obrany przez^kapitułę 2 czerw. 1494 r. i potwierdzony w swejfgodności we wrześniu przez papieża Aleksandra VI, Krzesław odprawił uroczysty ingres do katedry 4 stycz. 1495 r. Ale mimo nowej godności nie porzucił bynajmniej dawnej, i pieczęć kanclerską aż do śmierci zatrzymał. W 1496 r. jeździł w poselstwie do wojewody mołdawskiego Stefana ż żądaniem pomocy przeciw Turcyi (wyprawa bukowińska, mołdawska z r. 1497). Historycy i kronikarze polscy XVI w., a także Damalewicz utrzymują że Krzesław należał do przeciwników tej wyprawy mołdawskiej Olbrachta i odradzał ją królowi, za co miał być ostro ofukniętym. Jako biskup odznaczał się bardzo wielką gorliwością, przestrzegał rzetelnie obyczajów i wykształcenia podwładnego sobie duchowieństwa i sumiennego wykonywania praktyk religijnych. Dla poprawy obyczajów i karności kleru zwołał synod prowincyonalny w Sobkowicach, w ar-chidyakonacie pomorskim, który wydał cały szereg rozporządzeń w tym celu (ob. Cho-dyńskiego wydanie statutów synodalnych dye-cezyi kujawskiej). Przy katedrze we Włocławku, o którą dbał bardzo—ustanowił kapelana ordynaryusza i ufundował officium o Najśw. Maryi Pannie śpiewane przez wikaryuszów. W Szańcu, w majętności swojej rodowej w powiecie stopnickim, na zachód od Pińczowa wystawił ozdobny kościół z ciosowego kamienia i probostwo. Umierając zapisał dużo kosztowności swojej katedrze, którą przyozdobił, ale brat jego i synowcowie zajęli po '-śmierci dobra biskupie i złupili inwentarze, tak że, kościołowi niewiele się zostało, up. miednica srebrna, dwie kosztowne infuły itd. Na Krzesława^o-gromne światło rzuca fakt, że uczniem jego był, w jego kancelaryi pracował, i za jego podnietą wydał swój „Statut¹⁴ Jan Łaski, późniejszy także kanclerz i arcybiskup gnieźnieński. Krzesław umarł w Wolborzu 5 kwietnia, pochowany 27 t. m. 1503 r. w katedrze włocławskiej, gdzie, wdzięczny swojemu protektorowi, wzniósł Jan Łaski nagrobek ze skromnym napisem. Jest drukowana mowa Krzesława mia-

M. G-y.

L, K

na na pogrzebie wojewody ruskiego i obrońcy Olbrachta w odwrocie bukowińskim, Jana Fredry w 1497    r., zamieszczona w „Swadzie

polskiej" Danejkowicza Ostrowskiego.—Liter.: Papee: „Polska i Litwa na przełomie Wieków Średnich"; Zakrzewski W. „Rodzina Łaskich: I Jan Łaski, arcybiskup gnieźnieński" („Ateneum" 1891).

Kllrozwgki, os. miejska, dawniej m-ko nad rz. Czarną, pow. Stopnicki, gm. i par. Kuro-zwęki. Leży pomiędzy Szydłowem, Rakowem i Staszowem na pin. od Stopnicy, odl. 18 w. od Stopnicy, 119 w. od Radomia, 217 w. od Warszawy; najbliższa stacya kolejowa Kielce o 55 wiorst. Posiada Kościół par. murowany, szpital na 50 łóżek pod nadzorem Sióstr Miłosierdzia, urządzony w zabudowaniach pokla-sztornych, dom schronienia dla starców i kalek, szkołę początkową; stacye pocztowe najbliższe w Chmielniku i Stopnicy. Ludności 1200. Pierwotnym zawiązkiem osady była zapewne warowna siedziba możnego rodu, który od niej przybrał nazwę Kurozwęckich. Na wyniosłej skalistej górze (piaskowiec cerytowy) wznosił się zamek i kościół murowany. Już za czasów Długosza w 1487 r. Piotr Różyc zbudował przy kościele klasztor i osadził w nim kanoników regularnych z Krakowa. Córka tego Piotra wniosła w posagu K. w dom Lanckorońskich, którzy przyjąwszy kalwinizm, obrócili kościół na zbór. Dopiero Zbigniew Lanckoroński, wróciwszy do katolicyzmu w 1619 r., przywrócił kościół do dawnego stanu i sprowadził kanoników regularnych, którzy tu przebywali do 1827 r. W tym roku kościół oddano księżom świeckim, a klasztor ówczesna dziedziczka Anasta-zya Sołtykówna przerobiła na szpital, dotąd istniejący pod opieką sióstr miłosierdzia. Pałac, a raczej zamek w nizinie nad rzeką, dobrze utrzymany i mieszkalny, nosi cechy XVI w. i założony został zapewne przez Lancko-rońskich. Od Soltyków przeszły K. do Popielów, w których ręku do dziś pozostają. Tu w 1787 r. Maciej Sołtyk podejmował Stanisława Augusta jadącego do Krakowa. Tu w 1798 r. ur. się Augustyn Frączkiewicz (ob.). („Słown. Geogr.“).

Kurpiarze, przezwisko włościan ze wsi Ja-godne, ponieważ nosili kurpie na nogach. Por. Wasilewski Z. „Jagodne" 23.

Kurpie: 1) Rozmieszczenie. Dokładne oznaczenie dzisiejszych siedzib odłamu ludu polskiego, zwanego K-ami—nie jest rzeczą łatwą. Znikła dawna różnica pomiędzy ludem „królewskiej" Puszczy a sąsiednimi włościaua-mi pańszczyźnianymi, jakkolwiek sam lud zachował ją to dotąd żywo w pamięci; zacierają się również doniedawna tak charakterystyczne różnice w strojach, zwyczajach i gwarze. Ludność k-ska tworzy obecnie dwie oddzielne, niestykające się ze sobą wyspy etnograficzne: północną, na północ od Narwi, i południową wzdłuż prawego brzegu Bugu. W pierwszej z tych grup odrębność etnograficzna zachowała się dotąd dość wyraźnie i uważać ją można obecnie za typową kurpiowską. Zajmuje ta grupa obszar dawnego s-stwa Ostrołęckiego i część Przasnyskiego, t. j. tak zwauą puszczę Zieloną, którą w różnych okolicach zwą nazwami miejscowemu Myszyniecką, Ostrołęcką, Nowogrodzką. Od strony pld-wej dotyka prawego brzegu Narwi pomiędzy Ostrołęką a Nowogrodem, od tej zaś podstawy ciągnie się pasem o bokach mniej więcej równoległych do granicy pruskiej pomiędzy Chorzelami na zachodzie i Kolnem na stronie wschodniej; trakt starodawny, prowadzący z Ostrołęki przez Dylewo, Kadzidło i Wach do Myszyńca, jest niby osią środkową obszaru tego, a równolegle do niego przerzynają puszczę k-ską dopływy Narwi z północy ku płd-iu płynące: Omulew, Rozoga, Skwa i Pisia. Lasy zajmują tu dotąd trzecią część przestrzeni, wśród błotnistych nizin i piaszczystych gruntów. Według dzisiejszego podziału administracyjnego zajmuje ludność k-ska następujące gminy lub części gmin: w pow. Ostrołęckim: całe gminy Dylewo, Nasiadki, Wach i Myszyniec, które tworzą prawdziwe jądro ludności k-skiej; od strony wschodniej graniczą z niemi gminy pow. Kolnieńskie-go: Gawrychy, Łyse, Torośl i Czerwou, zaś od zachodu części gmin pow. Przasnyskiego: Baranowo, Jednorożec i Zaręby. Na przestrzeui tej są następujące parafie lub wsi kościelne (filie) rz.-kat.: Myszyniec, Brodowe-Łąki, Kadzidło, Łyse, Turośl, Lipniki, Baranowo, Jednorożec, Zaręby, Dokładny spis wiosek kurpiowskich, oparty na żywej jeszcze w całej tej okolicy tradycyi ludowej, jest następujący: W pow. Przasnyskim: Zaręby, Krukowo, Łaz, Bienduga, Poszczenice, Rzodkiewuica, Pruska-Łąka, Ra-chójka, Skuzę, Rawki, Olszewka, Brodowe-Łąki, Dąbrowa, Błędów, Wola-Błędowska, Żelazna, Parciaki, Budziska, Cierpięta, Ramiona, Dynak, Rycica, Ziomek, Bokuta, Kucieje, Obor-czyska, Orzełek, Czerwieńsk, Nakieł, Rufin, Baranowo, Poświętne, Majdan, Budy-Przysieki, Zimnawoda, Dłutówka, Jastrzębka, Połomia, Małowidz, Jednorożec. W pow. Ostrołęckim: Wolkowe, Dąbrowy, Pełty, Cyk, Świdwiborek, Krysiaki, Cięok, Antonia, Niedźwiedź, Myszyniec stary, Maciejowa Szyja, Dudy, Grądzkie, Warmiak, Warmiak-Brzeziny, Bandysie, Char-ciabałda (Budy), Brzozowy Kąt, Bialusny Lasek (Klimek), Gadomskie, Drążek, Wach, Dłutek, Czarnia, Cupel, Olszyny, Ruchaje, Wydmu-sy, Zalesie, Wykrot, Kopaczyska, Zawady, Kozłowizna, Zdunek, Surowe, Chudek, Czarno-trzew, Kadzidło, Jegliowiec, Gleba, Szafarnia, Dylewo, Obierwia (Obzierwia—po kurpiowsku), Łodziska, Kamienowizna, Siarczałąka, Olszew. ka, Karaska, Kierzek, Siarki, Piaseczna, Ku. czyńskie, Strzały, Szwendrowy Most; Grale Krobia, Długikąt, Łęk, Lelis, Durlasy, Gibał’

ki, Płoszczyce, Szafarczyska, ból, Szkwa, Brzo- k-skia nawet znacznie dalej ku zaołi. w stronę zówka, Dąbrówka, Klimki, Przewrotna-góra, Różana, Krasnosielc, Makowa, Wyszkowa aż Golauka, Jazgarka, Kurpiowskie, Rydełki, Sie- j pod Pułtusk. Tylko w gminach Brańszczyk, dliska, Nasiadki, Rososz, Tatary, Walery, To- j Orło, Komorowo, Długosiodło i Poręba lud-dzia. W pow. Kolnieńskim: Zimna, Leman,

ność k-ska tworzy dotąd jeszcze znaczniejsze odrębne grupy. Ze wsi dawnych k-skich na tym obszarze wymienić możemy: Białebloto, Budykierz, Długosiodło, Łączka, Marianowo, Pecyna, Jarząbka, Błędnica, Brok, Biel, Gacko-wo, Glina, Daniłowo, Żachy, Złotorya, Kańko-wo, Kaczkowo, Klukowo, Małkiń, Niegowiec, Orło, Sumiężne, Czuraj, Bojany, Wiśniewo, Grabownica, Grzybowskie, Dudowizna, Dybki, Osuchowo; Kuskowizna, Kacpury, Stok, Dudy, Laskowizna, Naguszewo, Naguszewko, Poręba, Puzdrowizna, Udrzyn, Udrzynek. W innych wsiach ludność jest mieszana: obok K-ów, spotykamy i innych włościan, a także drobną szlachtę i ludność folwarczną. 2) Ludność. W granicach właściwego obszaru dzisiejszej ojcowizny k-skiej liczba luduości dość dokładnie daje się obliczyć, gdyż siedzą tu o-ni zwartą masą: ani folwarków dworskich, ani szlachty drobnej, tak gęsto w innych powiatach guberni łomżyńskiej osiadłej, niema tu wcale. Na całym obszarze Puszczy, jedynie w gm. Gawrychy znajdujemy większą przestrzeń, należącą do dóbr majorackich (Ostrów, Wyk, Zbójna). Poza ludnością włościańską

Łacha, Noworuda, Szablaki-Popiołki, Podgórze,

Adamusy, Podlasek, Jurki, Trzcińskie, Antonia,

Łączki, Budy puszczańskie, Piętkowizna, Kląkor,

Ksepki; Wyżega, Wenecya, Wejdą, Tynek, Dęby, Łyse, Pupkowizna, Cieloszka, Bączki, Kruszą, Potasie, Pieklik, Serafin, Lipniki, Sza-franki, Tartak, Dawia, Świnia, Cieciory, Plew-ki, Złota-góra, Kuzie, Baba, Czarnia, Wyk, Ga-wrychy, Korwki, Siwiki, Krasnyborek, Brzozowo, Zuzony, Grond, Poredy, Przeczniak, Gąski,

Łaski, Bindżuka, Gontarze, Buda osowiecka,

Kępa, Osowiec, Rzym-Tabory, Pianki, Parzy-chy, Zbójna, Morgowniki, Zrębisko, Dobrylas,

Jurki. Na całym tym obszarze jedno jest tylko in-ko—Myszyniec, dokoła otoczone K-ami: powstało ono na miejsca dawnej „misii" jezuickiej, założonej w r. 1650 w celu utwierdzenia K-ów w wierze rz.-katolickiej. Inne miasta, jak Nowogród, Ostrołęka, Kolno, Chorzele,

Przasnysz—są już poza obrębem właściwej puszczy k-skiej, z którą tylko graniczą. Druga, południowa grupa K-ów mieści się w dzisiejszym pow. Ostrowskim, w okolicach Broku i Ostrowi, pomiędzy Brańszczykiem, Długosiodłem i Naguszewem, ale wyodrębnić teryto- i spotykamy tylko księży, urzędników leśnych, i ryalnie ludności k-skiej w tej okolicy obecnie | te kilkadziesiąt osób, oraz żydzi myszynieecy — nie można. Liczne folwarki i osady dworskie to cała niekurpiowska ludność na Puszo.zy. ściągnęły tu ludność włościańską z innych o- Według ostatnich danych urzędowych w dn. kolie, a z drugiej strony spotyka się spora- 1 stycz. 1907 ludność gmin k-skich wynosiła: dyczuie wysiółki lub nawet pojedyńcze kolonie

pow. ostrołęcki Wach Dylewo Nasiadki

Myszyniec: miasto wsie

pow. przasnyski: Baranowo Jednorożec Zaręby

pow. kolnieński: Gawrychy Łyse Turośl Czerwone

ludność ogólna

10 774 7 379 5 765 3 283 7 527

w tej liczbie

to OJ

CO O lO CO cc

40

6 690 6 200 5 510

6 449 6012 5 491

OJ OJ

to OJ

OJ Ci O

8    047

9    273 11349

5 932

7 212 9 155 11 261 5 703

OJ a <1 C

OJ OJ

co

ł—“‘ CC ¹ ON

CS l v

Razem więc czyli

87 729

83 795 95.5%

3 501 4.0%

281

0.3%

152

0.2%

Opierając się więc na liczbie ludności katolickiej, liczbę ludności k-skiej na tym obszarze oznaczyć można na 83 000. Żydzi siedzą przeważnie w Myszyńcu i w gm. Gawrychy w dobrach majorackich; prawosławni—to strażnicy i urzędnicy leśni.—Natomiast liczby K-ów w płd., nadbużańskiem, ich gnieździe obliczyć nie podobna, gdyż trudno ich tu wyodrębnić z pośród ogólnej masy ludności. Podajemy więc tylko liczby oznaczające katolików w 5 gminach powi atu ostrowskiego:

7 893 7 305 10 332

Poręba

38 742

Brańszczyk

Długosiodło

Komorowo

Orło (bez m-kaBrok) 5 862 7 350

Razem

Jeśli więc połowę tej liczby dodamy do owej pierwszej liczby, to ogólną liczbę ludności K-skiej obecnie na 102 000 w przybliżeniu oznaczyć będzie można. — 3) Charakterystyka etniczna. Ze wszystkich parafii, które składają puszczę K-ską, cechy właściwe ludności przechowały się najlepiej w trzech następujących: przedewszystkiem w ludnej i obszernej par. myszynieckiej, a zwłaszcza we wsiach od granicy oddalonych (Zalesie, Wach, Wykrot, Wydmusy), następnie w par. kadzidło wskiej, stanowiącej geograficzny środek puszczy, wreszcie w baranowskiej w pow. przasnyskim. W innych miejscowościach, zwłaszcza podmiejskich, możność łaniego kupna odzieży o kroju mieszczańskim sprowadziła zupełny zanik stroju ludowego. W gm. Jednorożec pod Przasnyszem, gdzie zachowały się dotąd wszystkie tak charakterystyczne właściwości gwary k-skiej, strój jednak znikł w zupełności i zaledwie gdzieś pod kościołem ujrzeć można dziada w starodawnym k-skim stroju. W innych okolicach, przeciwnie, zanikają właściwości gwarowe, przechodząc przytem przez pewne stopniowanie: nim wyraźne i jasne k-skie „zieś“ przerobi się stanowczo na „wieś", słyszymy kombinacyę spółgłosek wargowych z syczące-mi: „w z ieś" „wzino“ (Gawrychy); na wschodnich krańcach puszczy ludność, będąc zobowiązaną do pewnych robocizn na rzecz ekonomii królewskich w Kupiskach, Małym Płocku i Nowogrodzie, częściej z Puszczy wydalać się była zmuszoną i wpływom postronnym uległa. Z cech fizycznych zanotować należy, iż wzrost ludności jest podśredni (przecięt. wzrost młodz. pobor. w ptacb: przasn. 161.8, ostrosł. 162.4, koln. 163.1), zwłaszcza kobiety są małego wzrostu. W kształcie czaszek zdaje się przeważać brachy-cefalia, — co jednak z pewnem zastrzeżeniem podajemy, nie chcąc wysnuwać kategorycznych wniosków z kilkudziesięciu dokonanych przez nas pomiarów. Budowa ciała jest naogół silna, obwód piersi normalny, t. j. przenoszący połowę długości ciała, jak widać z małej liczby zwalnianych z tego powodu od powinności wojskowej. Krzepkości tej dowodem jest wytrzymałość K-ów w robocie, w podróżach. Liczne kompanie odbywają tu ciągle dalekie wycieczki piesze—na roboty, na odpusty —i po krętych, piaszczystych drożynach Puszczy idą żwawo, bez widocznego znużenia, biwuakując najczęściej pod gołem niebem. Ciągną te drużyny przez Przasnysz aż pod Pułtusk i Płock w jednę i ku Łomży w drugą stronę do dworów szlacheckich, gdyż jest to

Wielka Encykl. IUustr. Ser. I. Tom XI.I. Zesz 329b.

robotnik pożądany, bo byle jak żywiony, w stodołach i budynkach gospodarskich lokowany, z powodu małych wymagań wogóle jest chętnie widziany przez obywateli ziemskich. Wprawdzie niedostateczne odżywianie, na które składają się głównie kartofle i kapusta, niekorzystnie wpływa na organizm. Twarzy rumianych wśród starszych nie widzi się wcale. Starzeją się też szybko, zwłaszcza kobiety czynią często wrażenie o wiele starszych niż są w istocie.—Rysy kształtne, ściągłe, kolor włosów i skóry raczej ciemny, śniady. Blondynów jasnookich nie spotyka się prawie wcale, natomiast nierzadko widzieć można prawdziwych brunetów, o kruczych włosach i o-czach czarnych, co naprowadzało niektórych badaczy na domysł o niepolskiem pochodzeniu K-ów. —Co do cech intelektualnych są K. na ogół inteligentni, ciekawi, łaknący wiedzy. Obsypują przybysza pytaniami, słuchają z zajęciem opowiadań. Starzy chętnie wprowadzają rozmowę na tematy polityczne, o stosunkach państwowych. Pisma ludowe mają tu licznych i stałych czytelników, a i współpracowników sporo, pisujących listy i korespondencye. Wśród młodzieży chęć do nauki jest wielka, ale brak szkół, odpowiadających rzeczywistym potrzebom i upodobaniom ludności, sprawia, iż liczba piśmiennych nietylko nie rośnie, ale się wciąż zmniejsza, co starzy K. ze smutkiem stwierdzają. Nie ulega wątpliwości, iż dawniej o wiele więcej dzieci k skich uczęszczało do szkół ostrołęckich, kolnieńskich, a i do gimnazyum łomżyńskiego; dziś spotyka się je tylko jako nieliczne wyjątki. Przypisują K-om szczególny spryt i przebiegłość: ciągły handel z Prusami, wyrobił może w nich te cechy w wyższym stopniu, niż się je spotyka wśród innych włościan polskich.—Natomiast inne cechy charakteru wyróżniają korzystnie K-ów wśród ogółu polskiego ludu: nie znać tu ani uniżoności względem osób z innych sfer, ani też, z drugiej strony, tej przesadnej podejrzliwości w stosunku do obcych. K-p traktuje osoby sfer „wyższych" z godnością, ale i z przyjazną życzliwością zarazem. Tłómaczy się to łatwo dziejami tego kraju: szlachty nie było tu nigdy, a ludność Puszczy cieszyła się przez długie wieki zupełną swobodą, nie znając pańszczyzny. Taksamo i z księżmi stosunek jest tu przyjazny, poufny, nacechowany szacunkiem, ale prosty i szczery, —a że księża tu wyłącznie z ludu żyć muszą, więc też się nie wynoszą i stosunki z nim utrzymują życzliwe. Kradzieże są tu również rzadkością—z wyjątkiem, o-czywiście, leśnych; bo poręb leśnych za kradzież K-p dotąd nie uważa. Pamięta on doskonale, że uiegdyś miał wolny wstęp do borów, że gospodarował w nich jak we własnym domu, „dzieniąc" barci, kosząc łąki, ścinając potrzebne mu drzewa. A że serwitutów na lasach rządowych mu nie przyznano, więc radzi

sobie podawnemu. I nikt go nie przekona o | skiej tradycyi. Strój kobiet podobny do ubio-nieraoralności kradzieży leśnych. „Bór —królew- rów włościanek z innych okolic, z charaktery-szczyzna, a i my królewscy, a choć rząd bór j stycznemi fartuchami własnej roboty, najczę-zabrał, no to, i my przecie rządozi!“—powiada j ściej na ramiona zarzuconemi. Gorset (wystek)

K-p, rozumiejąc, że nie cudzej, ale swojej własności używa. I przyznać trzeba, że drzewa tego nie żałuje sobie wcale. Nigdzie w Polsce domy nie są tak porządnie budowane wyróżniają się od chałup innych włościan: są obszerne, o dużych oknach, o okiennicach malowanych. Izby są wielkie, czysto utrzymane, na półkach naczynia kuchenne, na belce środkowej wyryty rok budowy, przy oknie prawie zawsze warsztat tkacki, a obok domu mieszkalnego budynki gospodarskie: stajnia, obora, stodoła—równie przestronne i mocno stawiane, i Natomiast, pomimo niewątpliwych świadectw historycznych o dawnej rzeczypospolitej czy bractwie bartuem, ani żadnych podań lub wspomnień nigdzie wśród ludu nie spotkaliśmy, ani też w zwyczajach jego nie znać tych cech lub rysów, które powinnyby były powstać pod wpływem życia gromadzkiego i urządzeń gmi-nowładnych. K-p jest indywidualistą w najbardziej typowej postaci. Odgradza się od sąsiadów, nie zna ani robót wspólnych, ani żadnych wogóle związków. W ostatnich czasach wsi rozchodzą się często na kolonie, przez co typ gospodarczy indywidualizuje się jeszcze bardziej. Tasama cecha przebija się w sposobie przeprowadzania działów pomiędzy rodzeństwem: nigdy nie gospodarują wspólnie, lecz albo się dzielą gruntem, albo spłacają wzajemnie. Dla całości tej charakterystyki zaznaczmy tu jeszcze powszechne na puszczy u-tyskiwania na rozwiązłość i nieobyczajność ludu: kobieta przed zamążpójściem rozporządza swoją osobą według upodobania, czyniąc to bez najmniejszych skrupułów, jako rzecz całkiem naturalną. Często pary idą do ołtarza dopiero, gdy już okoliczności naglą. Natomiast kobiety zamężne dochowują święcie wiary małżeńskiej; nieco gorszą mają opinię tylko t. zw. „amerykantki“, których mężowie wyemigrowali na zarobki na drugą półkulę.

4) Strój dawny składał się z sukmany cie-mnobronzowego koloru ze stojącym kołnierzem czarnym lub granatowym i takiemiż klapami, gęsto z tyłu fałdowanej; jest więc ona ogromnie ciężką; do drogi lub roboty używają też sukman krótkich, bez fałdów (kubrak). Ka- j kanień (kamień), pelusz niski, szerszy u góry, z wąskiemi do góry odwiniętemi skrzydłami,—w zimie czapka o czterech rogach, barankiem obszyta; chodaki z łyka lipowego lub skóry zwane kur piani i (ob.), jako obuwie. One-to nadały nazwę ludowi temu, który uważając słowo to za obelżywe, sam siebie nazywa „Puszczakami“. Koszula biała; kamizelki z rękawami (jaka) lub bez, czarne lub kolorowe; spodnie białe, płócienne latem, sukienne zimą. Pas szeroki rzemienny lub wełniany czerwony; prawie zawsze torba przez plecy, jako pozostałość tnyśliw-

wycięty u szyi, krótki, najczęściej czerwony. “Spódnice (kitel, kiecka) w pasy żółte, zielone, ciemno-czerwone. Oryginalne są też stroje weselne panny młodej i drużek: wkładają wte- . dy na głowę wysokie kołpaki (cółko) z czarnego aksamitu, wyszywane i przybrane kwiatami i wstążkami. — 5) Właściwości gwary. I-o Do najbardziej charakterystycznych, bodaj tylko K-om (a po części i Mazurom pruskim) właściwych, należy wstawianie przydechu syczącego po spółgłoskach wargowych przed samogłoskami miękkiemi: i, ia, io, ie, iu: bzida (bieda), bziały (biały), psies (pies), Obzier-nia (wieś Obierwia), złapsili (złapali), kopsij-ka (kopiejka), psiwo, psiniondz, d’zie (dwie); 2-o Przed temiż samogłoskami albo wprost zupełnie jasna wymiana spółgłoski w na spółgłoskę syczącą: zino (wino), na zieki zieków (na wieki wieków), panozie (panowie), ziancy (więcej), duchozieństwo (duchowieństwo), muzie (mówić), poziedam (powiadam), nieziem (niewiem), zieś (wieś), d’zie bziołki (dwie białki — kobiety); w Puszczy właściwej, albo ku granicom Puszczy —tylko przydech syczący: wzino, na wzieki wzieków, panowzie, wziancy, duchowzień-stwo. Z innych właściwości wspólnych już zresztą w ogóle gwarom mazurskim zanotujemy: jeszcze 3-o: przedewszystkiem mazurzenie, a więc: jesce, cas, zaha i t. d., albo też: etery, ućciwy, straśnie, ale, oczywiście: morze, rzec, przysed, rzeka. (To mazurzenie nazywa jeden z autorów o K-ach piszących jCzajewski] opuszczaniem spółgłoski z po s). 4-o dotowanie samogłosek na początku wyrazów; Jantoni, jad-went, Jagniska (Agnieszka)... jinsy, jinoksy, jinocej (inaczej); 5-o zmiany samogłosek: jadzie, jek (jak), reda (rada), rek (rok), retować (ratować), Jedom (Adam), dentek (Antek), jękom (jaką), kumera (komora), un (on), kuń (koń), będą, będziemy, scanśliwy (szczęśliwy), ziancy (więcej); 6-o Przydech u przed samogłoską o: (u)o-ćec, (u)Olsywka(Olszewka); 7-o Pochylanie samogłosek a. e: chlib, nojpirsy, bida, złodzij; 8 o Liczba podwójna: widzita, chodzita, kupta, chodzi-wa, dwa nila (dwie mile), dwasta (dwieście). Wymiana m za n i odwrotnie: nisa (misa), nila (mila), niasto (miasto), miedźwiedź (niedźwiedź), z dzieciani, ludziani, garnkani (z dziećmi, ludźmi, garnkami). — Nad granicą pruską częste germanizmy: zorg—kłopot (Sorgen), fela—wada (Fehlen), felować — brakować (fehlen), mesować—radzić (gemessen), trepy —schody (Treppen), bady— kąpiel (Bad), lonować — losować (lohnen), wystek — kurtka (Veste), fyfke—fajka (Pfeiffe)... jo zam. tak, bałda—dom (Gebaiide), spotykana nawet w nawach niektórych wiosek i rodzin kurpiowskich (Charciabałda, Bałdyga). — W użyciu jest między K-ami nadawanie nazw po ojcu, i to aż do

trzeciego pokolenia wstecz: Wojtkowego Maćka | granice, ale lasy oraz znaczną część gruntów, Franek, Antkowego Michała Janek.—Z wyrazów przez K-ów w puszczy wy karczowanych, uzna-nieznanych w ogólnej mowie polskiej: a wej! — a widzisz, aśtych — prędko, bracno—potrzeba; ciekawy w znaczeniu zgrabny, zręczny; colij, ktolij, gdzielij — cokolwiek, ktokolwiek, gdziekolwiek; „moja ty jegódko, kziatecku!“, „za-dzianny", chłop z tych „co rob(z)ili na dworach kto dziań, kto dwa na pańskiem"; p(s)ie-jak —kogut; zasądzono łąkę Dylewcziu" (Dylewo-wi—t. j. wsi Dylewo); ligat—leniuch; ligackie świanto; nie onaćcie —nie gniewajcie się i t. d.

no za wyłączną własność rządową. Wielu też straciło większą część dotychczas uprawianej ziemi. Drzewa na opał i budowle brać z puszczy niedozwolono. Usunięto również K-ów z pastwisk, z których dotąd korzystali bezpłatnie, a gdy pomimo to bydło do puszczy wpuszczali, zarząd leśny zaczął pobierać opłaty po 10—15 kop. od sztuki. Nawet reforma włościańska 1864 r. nie przyczyniła się do polepszenia stanu ekonomicznego K-ów. Nadanie na własność tych gruntów, któremi już odda-wna władali, przyjęli zupełnie obojętnie, jako prostą zmianę nazwy i terminu prawnego, boć od wieków nietylko te grunta, ale i całą wo-góle puszczę za swoję uważali własność. Na domiar złego, w niektórych przynajmniej wsiach, nowe podatki gruntowe okazały się o wiele większemi od dawnych opłat czynszowych:’ z tego powodu posypały się skargi, po części nawet przez Komitet Urządzający (tak naprz. 8 wiosek:

Poszczeń, Olszewka, Pruskołęka, Rachójka, Budki, Łazy—płaciły przedtem do skarbu czynszu rocznego 482 rub. 22 y₂ kop., zaś po uwłaszczeniu podatek pod.ymny i liwerunkowy oznaczono na summę 1164 ruty. 80 kop, t. j. o 700 rub. więcej. Skargę tę Komitet Urządzający uwzględnił, zmniejszając podatek do poprze-

uwzględnione. Żelazna, Parciaki,

cegoT. Vstr. 84). Jednocześnie jednak, obok tej zmiany, w przekonaniu K-ów czysto formalnej, nastąpiło jeszcze większe niż poprzednio faktyczne u-szczuplenie ich praw do użytków w lasach rządowych. Wskutek tego zebrania tłumne i hałaśliwe, po kilka tysięcy ludzi liczące, zajęły stanowisko wrogie wobec całej reformy i odmawiały wyboru urzędników gminnych. Władze w wielu wypadkach musiały ustąpić. Wytworzył się tu nawet antagonizm dwóch jurysdykcyi: zarządu leśnego i koinisyi włościańskich. Gdy pierwszy bronił uparcie wstępu do puszczy, komisye pozwalały na użytkowanie z gruntów w puszczy tej położonych, nakładając niewielkie kary (po 15 kop. od morgi), które przybrały charakter zwyczajnego normalnego czynszu. W jednej tylko gm. Myszynieckiej właścicieli podobnych gruntów uwłaszczono odrazu, w innych zaś stan ten trwał aż do r. 1891, kiedy sprawę tę ostatecznie uregulowano. Grunta przyznano K-om na własność, a na koszty pomiarów i rozgraniczenia rząd wyasygnował 7 000 rb. z procentów od kapitału użyteczności publicznej, przeznaczonego na zaspokojenie potrzeb ludności włościańskiej Królestwa. Niemniej jednak brak lasów własnych lub serwitutów na lasach rządowych wciąż K-m dokucza: ani ściółki, ani zbieraniny nawet w nich legalnie nie mają, zaś zakup drzewa przy sprzedaży t. z. cięć rządowych jest dla nich niedostępny, gdyż przy licytacyi utrzymują się zawsze Żydzi, którzy większą ilość zakupują

6) Stosunki ekonomiczne. Bartnictwo, łowy. rybołówstwo były od wieków zajęciem głó-wnem ludu na Puszczy K-ej, zajęciem uzna-nem przez władze państwowe Rzpltej i usank-cyonowanem przez odpowiednią organizacyę i ustawodawstwo, które poznamy niżej, rozpatrując dzieje tego ludu. Jednostką gospodarczą było t. zw. „stanowisko", „buda" — t. j. część boru, na której K. swe barci zakładał, wycinając w drzewach odpowiednie schroniska dla pszczół, —gdzie polował, ryby łowił, a wreszcie i nieco gruntu pod rolę i łąki tu i ówdzie wykarczowywał. Powinności państwowe sprowadzały się do opłaty w naturze po „rączce" czyli po 15 garncy miodu od boru oraz po groszy 15 za kunę czyli prawo polowania (pierwotnie dawano istotnie kunę od boru, gdy jednak zwierząt tych zbrakło, podatek ten zamieniono na pieniądzeV, pobierali te opłaty w imię- dniej normy (Postanowienia Komit. Urządzają-niu królewskiem starostowie łomżyński lub przasnyski. Obfitość zwierzyny, ptactwa błotnego, ryb w rzekach i jeziorach nadawały pierwotnie mieszkańcom puszczy charakter niemal wyłączny ludu myśliwskiego: dopiero gdy ludności przybyło, pierwotne bory rozdrobniły się na „pół" i „ćwierćborki", a tępiona zwierzyna stawała się rzadką, ludność musiała szukać środków do życia w uprawie roli, zaniedbując bartnictwo. To też w r. 1810 na 3 009 barci liczono już tylko zaledwie 209 osiadłych, inne były puste, zarzucone. W r. 1816 zamieniono skutkiem tego podatki na pieniężne, a mianowicie po 120 zł. z boru, kunowe zaś zniesiono zupełnie, zabraniając K-m polowania. Wreszcie w r. 1837 z powodu znacznych szkód, zrządzonych w lasach, nakazano wszystkie barci z puszczy uprzątnąć. „Pszczoły wszakże, pisze Połujański, nie zrozumiawszy zakazu, wciąż o-siadały po pustych barciach, a k-e z żalem i politowaniem patrzyli na pozostające bez o-pieki roje". Wyjednali więc jeszcze w r. 1843 pozwolenie na utrzymywanie barci za opłatą po 15 kop. od każdej. Były to już resztki tylko, skoro w r. 1851 dochód rządu z tego źródła wynosił 10 rub. 95 kop., zaś w 1856 już tylko 7 rub. 65. Od tej chwili usiłowania K-ów zwracają się już w inną stronę, a prze-dewszystkiem ku zdobyciu i utrwaleniu posiadłości gruntowych. Zarząd dóbr skarbowych Król. Kongr. ograniczył znacznie ich prawa w tym względzie. Wyznaczono dla każdej wsi

hurtem. W tym względzie więc na reformie lepiej wyszli włościanie „zadzianni“ (dawniej pańszczyźniani), którym pozostawiono dawne serwituty na Jasach prywatnych. Obecnie więc wszyscy już, rzec można, rolnicy na K-ch są właścicielami uprawianych przez siebie gruntów a liczba bezrolnych jest stosunkowo niewielka. Według danych z r. 1897 w gm. K-ch liczono bezrolnych:

Mamy więc w summach ogólnych: gruntów włościańskich „ rządowych „ miejskich „ majorackich dworskich i in.

190 369 czyli 66.4$ 88 792    „

1 830    *

30.9 „ 0.7 „

2.0 „

rodzin

gminy

Gawrychy

Łyse

Turośl

Wach

Dylewo

Myszyniec

Nasiadki

Baranowo

Jednorożec

Zaręby

w nich osób

pojedynczych

CO CO 00

51

55

30

80

233

151

103

759

112

30

09

189

180

112

270

940

576

353

2 831

co to

c^ds.oootooscnto*— oo

118

Razem więc 2 949 osób, co wobec ludności 82 000 stanowi bardzo nieznaczny, nigdzie więcej nie spotykany stosunek. Wśród tych bezrolnych część główną tworzą robotnicy u włościan zatrudnieni, a następnie rzemieślnicy po wsiach osiadli. Do liczby bezrolnych zaliczono tu jednak jeszcze w niektórych miejscowościach tych K-ów, którzy zabudowali się i zagospodarowali własnowolnie na gruntach spornych, wykarczowanych w puszczy, i o których mówiliśmy wyżej. Rodzin takich, w gm. Wach np., liczouo wtedy 40 (187 osób), w Pylewie 67 (323 osoby). Podział własności ziemskiej wykazuje na puszczy dwie tylko kategorye właścicieli: włościan i rząd, gdyż wszelkie inne, jeśli brać pod uwagę same tylko K-ie gminy, są tu bardzo nieznaczne. W 9 gminach następujących powierzchnia ogólna gruntów według danych u-rzędowych 1907 r., po przemianowaniu na morgi, wynosiła 280 592 mr., a w podziale według kategoryi właścicieli (opuszczamy gm. Czerwone i Baranowo, zawierające już sporo ludności szlacheckiej):

5 601

Tę ostatnią kategoryę tworzą przeważnie lasy majorackie w obrębie gm. Gawrychy (3 300 m), uiewielki folwarczek w Dylewie (około 250 m ), wreszcie nieznaczne posiadłości kościelne, probostwa i t. d. Grunta miejskie—to własność jedynego na Puszczy m. Myszyńca. Własność rządowa, po przyznaniu K-om na własność gruntów zajętych przez nich w obrębie Puszczy, składa się obecnie wyłącznie z laiów, natomiast własność włościańska z gruntów ornych, łąk i pastwisk; tylko w dwóch gminach, Dylewie i Jednorożcu, spotykamy niewielkie przestrzenie lasu włościańskiego. Rozległość gospodarstw włościańskich jest tu naogół dość znaczna, do 30—50 mr. dochodząca. W każdej wsi zachowała się dotąd wyraźnie pierwotna jednostka pomiarowa, z której drogą działów powstawały osady późniejsze: w Jednorożcu na 110 gospodarzy 75 posiada po 44 morgi, 14 po 22; w Połoniu 21 po 30, 25 po 15, 3 po 45; w Golance 26 po 54, 4 po 27; w Suli wszyscy 6-ciu po 23; w Szafar-czyskach jedni po 49, 50 lub 51, widocznie w zależności od dobroci grantów, inni po 24, 25 i 26. W każdej wsi jednak obok gospodarzy spotykamy także małorolnych, zwanych tu luźni k a m i, w stosunku następującym: w Nasiadkach 90 gosp. po 27 mr., 4 luźn, 1 mr. „ Płoszycach 27    ,

„ Kurpiewskiem 34    „

Gospodarstwa włościańskie są dobrze zabudo • wane, inwentarz mają liczny i dobrze utrzymany. Obsiewają zazwyczaj cały grunt, nie zostawiając ugorów, sieją zaś przeważnie żyto i kartofle, w mniejszych zaś już ilościach: grykę, len, groch, owies, rzadziej pszenicę. Nie wolno jednakże wyciągać stąd wniosku o zamożności i dobrobycie mieszkańców: grunta te są bowiem na ogół bardzo liche, piaszczyste lub też mokre, błotniste. Wyjątkami są tu wioski, jak Dylewo lub Dąbrowy, gdzie i psze-

„ 22 B 8 „ 12-25 3

3-4 3-4 itd.

gminy

Dylewo

Myszyniec

Nasiadki

Wach

Gawrychy

Łyse

Turośl

Jednorożec

Zaręby

maj orać.

ogólna włościań. rządów, miejsk. szlachec.

i in. 292

przestrzeń

w tern gruntów:

36 470 38 009 29 646 32 508 38 251 15 793

25 038 20 764 23 055 18 272 23 297 11 813

9 051

3 005

10

3 393

102

342

487

975

286 592    190 369    88 792    1 830    5 601

wysiew

żyta

kartofli

jęczmienia

pszenicy

-o

³/

ilica nieźle się udaje. Następujące dane wykazują wydajność przeciętną gleby (na morgu 200-prętowym):

zbiór

korcy 3 — 4 korcy „    50-60    „

3/

lin    n

Wszystko to zmusza lud tutejszy do wyszukiwania innych źródeł zarobku, wśród których na pierwszem miejscu jest hodowla trzody chlewnej, którą w wielkiej ilości K. do Prus sprzedają. Nadto wielkie zamiłowanie mają do koni, otaczanych zwykle szczególną pieczołowitością: K. woli podróż nawet daleką odbyć piechotą, byle nie męczyć koników swych; karmi je obficie, dosypując mąki do sieczki. Dobrze też wyglądają, a zręczne, choć niewielkie, znajdują chętnych nabywców. Tradycyjnie lubują się K. w pszczelnictwie; pasieki wzorowe nie są tu rzadkością. Zwracają się często po rady i wskazówki do T-stwa pszczelniczego, a niezadawalając się niemi, wprowadzają często udatne ulepszenia własnego pomysłu. Z kolei wspomnieć należy o t k ac t w i e, jako najbardziej rozpowszechnionym przemyśle domowym. W wielu chałupach widzi się tu warsztat tkacki, a K-ki celują w wyrobie tkanin o przeróżnych kształtach i kolorach: dywanów, chust (t. z. „pościeli⁴⁴), sukna na sukmany i spodnie, spódnic i t. d. Przeważna część tych wyrobów służy na potrzeby własne; dopiero odnie-dawna dzięki ułatwieniu sprzedaży w sklepach warszawskich, z tego źródła zyski mają. Inne działy przemysłu domowego są tu zaniedbane, jakkolwiek nie zbrakłoby ani chęci, ani uzdolnienia. Do rzeźb drzewnych okazują duże zdolności, a założona przez hr. Krasińskiego w Kadzidle fabryka guzików wyrobiła spory już zastęp fachowców, którzy na własnych warsztatach pracują i wyroby swe sprzedają. Kopanie bursztynu było także do niedawna źródłem zarobku; dziś jednak ustało z powodu wzbronionego dostępu do Puszczy; również i pędzenie dziegciu i smoły, dawniej często praktykowane, obecnie spotyka się rzadziej z powodu braku drzewa. Nareszcie stałem źródłem zarobków jest wychodźtwo na roboty do folwarków w powiatach sąsiednich, do Prus i Ameryki. Pomimo bliskości granicy i ciągłych stosunków z Prusami K. jest mniej od innych włościan naszych pochopny do dalszych wędrówek w obce kraje. Nie gardzi jednak przemytnictwem: młodzież uważała je za rodzaj' sportu, tem ponętniejszego, iż połączony był z niebezpieczeństwem i nastręczał pole do popisów odwagi i sprytu; przewodnicy, zwani „ry-zykantami“, cieszyli się poważaniem, gdy gra-cko z wyprawy się wywijali. Słowem, wszyst-kiemi terni środkami, a także oszczędnością i wstrzemięźliwością, ratuje się K. jak może od głodu i nędzy, dochodząc nawet niekiedy do pewnej zamożności O przemyśle fabrycznym na puszczy nie wspominaliśmy, gdyż reprezentują go jedynie browar i fabryka świec łojowych w Myszyńcu. Jedynym zaś punktem handlowym jest tenże Myszyniec ze swojemi środowemi targami, na które ściąga nadgraniczna ludność zakordonowa — pruscy Mazurzy. Handel drobny, sklepikarstwo wyłącznie żydowskie. 7) Dzieje. O pochodzeniu K-ów w pracach autorów, którzy o nich pisali, krążyły najrozmaitsze domysły i przypuszczenia. Niektórzy wyprowadzają ich aż z Karpat, od jakiegoś nieistniejącego zresztą rodu Karpiów, co w gwarze ludowej miało się przerobić na K-ów. Zapominają, czy też nie wiedzą, że nazwy tej sami K. nigdy nie używają; nadaną im została od sąsiadów, sami zaś siebie nazywają zawsze i tylko Puszczakami. Inni autorowie chcieli widzieć w nich jakieś resztki Jadźwingów, które jakoby miały się schronić do puszcz nadnar-wiańskich. Gdy mianowicie Leszek Czarny r. 1282 napadł na powracających z wyprawy Jadźwingów, w miejscu zwanem Równe, i po zaciętej bitwie w pień ich wyciął, ci, co zbiedz zdołali, aż tu się oparli. Ponieważ wyprawa, o której mowa, wracała z południa, z Lubelskiego, więc Jadźwingowie uchodziliby po bitwie w kierunku wręcz przeciwnym niż ten. któryby ich do własnych siedzib doprowadził! Zdaniem tegoż autora (ks. Osiecki), „w podeszłym wieku Kurp i Kurpianka niewiele się różnią w fl-zyonomii od starego cygana i starej cyganki, uwydatniając jakieś pochodzenie romańskie⁴⁴. Autor godzi tu jakoś wygląd cygański, rasę romańską i pochodzenie jadźwińskie. Byli i tacy, co na podstawie niektórych nazw i miejscowości, z tatarska ich zdaniem brzmiących, jak Artacy, Bałdyga, Charciabałda—dopatrzyli się na puszczy kolonizacyi tatarskiej. Wszystkie przypuszczenia podobne zaliczyć, oczywiście, należy do rzędu hypotez, których tworzeniem— ale nie uzasadnieniem —lubią się bawić pisarze, do badań naukowych nienawykli, a pragnący popisać się oryginaluemi pomysłami. Żaden z tych domysłów nie posiada faktów na swoje poparcie. Że ludność puszczy różni się od sąsiadów Mazurów, jest to fakt, nieulegający wątpliwości, ale odmienne warunki, wśród których przez lat tyle przebywała, tłómaczą dostatecznie owe różnice. O odrębności rasowej mogłyby stanowić ścisłe badania antropometryczne, lub przynajmniej niezbite dowody historyczne. Ani jednych, ani drugich niema. Najprawdopodobniejszem jest więc przypuszczenie, iż ludność puszczy powstała popro-stu z wychodźców mazowieckich, którzy tu z najrozmaitszych powodów osiadali. Najgłówniejszym była niewątpliwie swoboda i wolność, której zażywali mieszkańcy Puszczy, przy bardzo nieznacznych powinnościach państwowych. W czasach ucisKu pańszczyźnianego

zresztą bardzo, immigracyą niemiecką, wnosząc z nazwisk, jak Szmitowie w Swidwiborku; rozrodzony ród Małsów (Mausów?) w Piątkowiźnie i wsiach przyległych, Gotlibowski, Olender, Szwarc, Frydrych, Krajza... 2 pośród tych rodów, niektóre, liczniej rozrodzone, pochodzą niewątpliwie od najstarszych osadników puszczy, a miejscowości, w których się je spotyka, byłyby więc najstarszemi również, pierwo-tuemi osadami. Tak np. we w si Piątkowizna jest obecnie 18 dom. Małsów, w Podgórnein na 11 osad 10 Banachów, w Kruszy na 69 osad 30 Pardów, w Płoszycach 11 Murachów. Takie-mi są dalej Drężkowie w Drężku (12 na 27), Scibkowie w Zdunku (8 na 23), Bałdygowie przypu- w Grądzkiem (13 na 18), we wsi Wolkowe:

i przeciążenia robocizną i daninami dworskie-mi, jak Sicz zaporoska na Rusi, tak tu na Mazowszu puszcza ostrołęcka stała się schroniskiem zbiegów, a było to Schronisko pewne i bezpieczne, bo bractwo K-skie przyjmowało każdego do swego grona i roztaczało nad nim opiekę. Nawet uchwały sejmowe zaradzić temu nie mogły: gdy w r. 1667 sejm nakazał wydawanie zbiegów—bractwo i starostowie się temu oparli i nigdy się do uchwały tej nie stosowali. Osiadali tu nadto w celach specyalnych fachowcy: bartnicy, smolarze, dziegciarze, węglarze itd. dla prowadzenia przemysłu leśnego w różnych jego formach, gdyż pod osłoną przywilejów królewskich praca ich była tu wolną od wszelkiego wyzysku. Również szczenię, że Puszcza była miejscem wygnania dla zbrodniarzy, lub przestępców politycznych, niema dostatecznej podstawy. Jest ono osnute jakoby na tern, iż wśród ludności K-skiej spotyka się rodziny, noszące nazwiska rodów magnackich, że więc od jakichś szlacheckich schłopiałych protoplastów pochodzić mają. Ale przedewszystkiem nazwisk takich jest tu bardzo niewiele (Pacowie w Peltach, Sobiechowie czyli Sobiescy w Kadzidle, Kisielowie w Dyle-wie —zresztą z pewnością raczej Sobieski od Sobiecha, niż Sobiecli od Sobieskiego się wywodzi)—chyba, że powiemy z Połujańskim: „Kto tam wie pochodzenia familii Cwalina, Ksepka, Gietek i in. może to są Arciszewscy, Zebrzydowscy, Zborowscy lub Potoccy!" Tego, oczywiście, nikt wiedzieć nie może! Powtóre tosaino znajdziemy po wszystkich wsiach polskich na całym obszarze ziem naszych, a więc i wniosek powyższy na cały kraj rozciągnąć-by należało. Dodawanie końcówek ski, icz do nazwisk chłopskich jest zjawiskiem powszechnein; krewnymi są Fi-durkowie i Fidurscy, Chorąży i Chorążewicz, Mierzejek i Mierzejewski, Golas i Gołaszewski, Znaczna część nazwisk K-ch są to prastare nazwy chłopskich rodów, o czysto polskiem brzmieniu i pochodzeniu, i wiele z nich po najróżniejszych stronach Polski spotkać można: Abramczyk, Antoniak, Banach, Bednarczyk, Błędek, Brodzik, Brzozowy, Chorąży, Chudzik, Cis, Deptuła, Domian, Dębek, Dzicek, Gacioch, Gawrych, Gładych, Gołaś, Gracyk, Karczmarczyk, Kiernoziak, Kiecal, Kisiel, Król, Kruk, Krysiak, Kulas, Lech, Ładzich, Maciora, Mierzejek, Mróz, Nadolny, Niedbała, Niezgoda, Nosek, Orlik, Parzych, Psieloch, Płocharcyk, Pru-sacek, Ptak, Pyrzon, Ropsiak, Sewcyk, Sob-ziech, Soliwoda, Stolak, Ziecorek (Wiecorek), Zięcek (Więcek), Wróbel, Zawrotny, Żegota...

8 dom. Kobusiów, 8—Dziuków. Często też nazwa wsi jest zarazem nazwiskiem najgęściej rozrodzonej rodziny: Gadomscy w Gadomskiem, Drężkowie w Drężku, Kurpiewscy w Kurpiew-skiem, Potasie w Potasiu, Bączkowie w Bącz-ku. Jedno i tosamo nazwisko spotyka się w kilku na raz wsiach sąsiednich: 13 rodzin Banachów w Cieciorach, 7 w Popiołkach, 10 w Podgórnem; 10 rodzin Szmigielów w Piątkowiźnie, 6 (na 12) w Wyżedze, 3 w Klęko-rze... Ci więc niewątpliwie najdawniej są tu zagospodarowani. Osadnicy puszczańscy znaleźli się odrazu pod potężną opieką królów polskich, którzy „pracowitemu¹¹ ludowi na „puszczach naszych królewskich przebywającemu11 wolność pracy zawarowali. Najdawniejszym przywilejem takim jest akt dany w Tykocinie, w dniu 22 grud. 1630 roku, w którym Zygmunt III oznajmia, że „wskutek supliki bartników naszych starostwa ostrołęckiego, abyśmy dawne zwyczaje i ich wolności, których z dawnych lat zażywają i sobie od przodków swoich z rąk podane mają... przywilejem potwierdzili i onych przy nich zachowali... prośbę ich łaskawie przyjąwszy utwierdzić umyśliliśmy, jako też tym listem Naszym utwierdzamy..."

Z mocy tego aktu „żaden z nich nie powinien nad iednę rączkę miodu zwyczajną tamże w 0-strołęce oddawać od znamienia boru swego staroście Łomżyńskiemu, nadto za kunę groszy piętnaście, siana stożek"... „coby starostowie łomżyńscy więcej nie wymagali i nie przymu-szali¹¹. Natomiast ,,wolno im ma bydź iak z dawna bywało każdemu bartnikowi iakie chcieć drzewo dzienić albo drożyć do barcia sposobne, tak w dębinie, jako i w sośninie żadnego nie wyimuiąc, stanowisko swoie albo domeGzki albo więc budy w puszczy miewać, które spokojnie stać powinny i nikt znosić ich nie ponadto wiele też z końcówką ski: Kaczyński,    winien, a ktoby się ważył ma bydź prawem

Zakrzewski, Sokołowski, Jaworski, Krajewski,    leśnym, którego zdawna zażywają przez

Zaleski i t. d. Nielada przenikliwości potrze-    Bartników sądzony i karany, nadto łąkę

ba, by w nazwiskach tych dopatrzyć pierwiast-    albo knieie miewać, w których iako z dawna

ków jadźwińskich lub tatarskich. A jeśli konie-    zwyczay był wolno im sidła stawiać na jarząb-

cznie cudzoziemców wytropić tu chcemy, to do-    ki i rozmaite ptaki: tak i na kuny okrom wiel-

puścić można, co najwyżej, pewną, nieznaczną ' kiego zwierza, takżeżaki albo więczerze stawiać

ua rzece Narwi i Omulwi, gdzie się któremu    ni będą, którzy między niemi wszelakie różni-

podoba, iazy miewać na rzekach albo strugach j ce sądzić maią, od nich jednak appellacya do w zagayni Ostrołęckiej, i w nich ryby łowić : starosty Łomżyńskiego iść ma, a od niego do roboty swoiey bartniczej, a gdzieby, który j w poważniejszych sprawach do Sądu Naszego, nie miał iazu pewnego powinien będzie staro- ’ Co do wiadomości wszystkich przywodząc, a o-sta bartny naznaczyć, i zapisem obwarować,    sobliwie Starostów Naszych Łomżyńskiego i 0-

i mieysce wymierzyć póki go powinien zaży-    strołęckiego, teraz i napotym będących chce-

wać, do tego podług starego używania przy    my to mieć... Na co dla lepszey wiary ręką

zastawiskach, albo więc przy rzeki Narwi o-    swoią podpisawszy się, pieczęć koronną przy-

kręgach pewnych albo krzewinie dolistey wol-    łożyć rozkazaliśmy../ Przywilej ten jest zara-

no im bydź ma krzewiną albo polem zasta-    zem dokładnym obrazem gospodarstwa i życia

wiać, siecie swe tam stawiać, w tym zastawi-    ludu na Puszczy. Pszczelnictwo było tu więc

sku krzewinę wyprzątać i wychędażać, rybę ło-    zajęciem głównem, skoro od niego akt się rozwiń, a osobliwie na wiosnę, kiedy ryba z wo-    poczyna, a ludzi puszczańskich bartnikami na-

dą zaydzie, poty jednak, póki woda na wiosnę    żywa: następnie myśliwstwo i rybołówstwo. Przy-

trwa, w czym im żaden rybak ostrołęcki, albo    wilej potwierdzali następnie wszyscy kolejno

kto inny przeszkadzać w tym zastawisku ryb    królowie: Władysław IV 1637, Jan Kazimierz

wyławiać nie powinien, także ani żaków ani j 1660, Wiśnowiecki 1673, August II, August sieci ich trząść, a ktoby się tego ważył, taki    III—powołując się zawsze na starodawne pra-

ma bydź karany, gwoli czego pozwalamy im    wa i zwyczaje bartników ostrołęckich i uzna-

czołny swoje mieć ze wszystkiemi potrzebami,    jąc urzędników przez gmin wybieranych: sta-

tak do łowienia ryb w stawiskach swoich, ia-    rostę, pisarza i sędziów bartnych, których

ko i do opatrywania drzewa bartnego na wio-    przedstawiciel władzy państwowej — starosta

snę, gdy wody rozleią. A ciż dekretem Kom- [ łomżyński —ma tylko „konfirmować". Te pra-misarzów Naszych r. 1599 mają przysądzoną    wa bartne, na zwyczaju oparte, a konieczne

sobie wolność wożenia drzewa suchego z zagay-    dla uregulowania stosunków pomiędzy bartni-

ni ostrołęckiey tak sosnowych, iako i leśnych    kami i nadania prawidłowej organizacyi pracy

trzy dni w tydzień, we Wtorek, w Czwartek,    i gospodarstwu leśnemu, spisane zostały naj-

i w Sobotę, dla tego i przy tey wolności onych    pierw przez Krzysztofa Niszczyckiego, starostę

podług tego dekretu zachowujemy, i ieżeliby    przasnyskiego i ogłoszone drukiem w r. 1559

w ten dzień które święto przypadało, aby mu    p. u. „Prawo bartne, bartnikom należące, któ-

nazaiutrz furę wolno uciąć podług decyzyi    rzy według niego sprawować się i sądzić ma-

Kommisarskiey pozwalamy; wszakże z tak swo-    ją, jako się niżej opisze, do starostwa przasnyskie-

ich, które kupuią, każdego im dnia wolno i su-    go, przez Wielm. Im ci P. Krzyszt. Niszczyckiego

rowe rąbać i wozić bez wszelakiey przeszkody    przasnyskiego, ciechanowskiego starostę pana mi-

dworskiey, więc, że i łąki mają sobie należą-    łościwego postanowione in Anno Domini 1559‘‘

ce do tychże borów z dawna wymierzane, któ-    (drugie wydanie r. 1730, przedruk w „Bibliotece

re miernik przy Kommisarzach naszych wy-    starożytnej pisarzy polskich", t. IV). Z niego

mierzył, i tych im żadney kosić gwałtem nie    widzimy, iż mieli bartnicy starostę swego, pi-

ma, ani żadney przeszkody czynić w zbieraniu    sarza i sąd bartny, zbierający się na roki w

siana; z tych łąk, które ieżeliby na trawę nie-    dni św. Stanisława i św. Szymona Judy. Roki

sposobne były, wolno każdemu z nich poorać    walne, instancya wyższa, odbywały się na św.

i posiać, z tego żadnego nie dając podatku,    Wojciech w Przasnyszu. Zwoływano je przez

ponieważ te są borowe łąki; nadto żołądź    obesłanie .,bartnego znaku“, tabliczki drewnia-

zbierać, łyka drzeć na powrozy do barci swych    nej z umówionym znakiem: tu sądzono spra-

i inne potrzeby do barci sobie należące obmy-    wy w razie odwołania się do sądów bartnych,

ślać bez gaienia .się, i wszelakiey od strzelców    stanowiono nowe uchwały, wybierano starostę,

i innych leśnych przeszkody, tak sośnie albo    pisarza i sędziów, decydowano o przyjęciu no-

pszczoły suche wywrotne złamane, i iakimkol-    wych osadników, którym wydzielano ,,bór“

wiek poruszeniem zepsowane z barciami swoi-    i rozstrzygano sprawy graniczne. Złodzieje

mi do domów swoich albo miejsca na to spo-    z puszczy mieli być wydalani. Sąd na zabój-

sobne brać, mieć, i stawiać, gdzie się komu    ców odbywał się w uroczystym, zwiększonym

podoba wolno im bydź ma, za opowiedzeniem    komplecie z powołaniem starszych bartników

się iednak Staroście Ostrołęckiemu, od tego    z różnych stron puszczy, bo ,,rzecz to wielka

iednak nic dawać niepowinni, ponieważ od te-    kwapić się na osądzenie człowieka na śmierć“.

go wszystkiego dań miodową oddają. Które    W razie wydania wyroku wszyscy obecni ujmo-

zwyczaie i wolności, aby tym lepiey w swey    wali ręką powróz, na którym winny miał być

chlubie zostawać mogły, będą powinni mieć    powieszony, a to dla oznaki, że wszyscy wy-

zawsze, tak iak i dotąd miewali starostę swe-    rok uznają i wszyscy razem przed Bogiem i lu-

go Bartnego, także Podsędka i Pisarza przysię-    dźmi odpowiedzialność biorą. Prawo ustala

głych, i na to obranych, których Starosta    jacy mają być świadkowie; jako wyłączony od

Łomżyński ma konfirmować, gdy od nich obra- ' świadectwa i wiary niegodzien ten, co ojca lub

matkę bijał. Pisarzowi, któryby fałszywie pisał, ręka prawa ma być odcięta. Wyroki wpisywano do księgi bartnej, przechowywanej pod kluczem u starosty, a kary składano do skrzyni bartnej, do całego bractwa należącej. Starosta, sędziowie, pisarz przysięgali ludowi, że urzędy swe pełnić będą „nie mając względu na bogatego czy ubogiego, na przyjaciela i nieprzyjaciela, ani dbając o łaskę lub niełaskę czyją, ani na datek żaden“. Nikt od urzędu wymówić się nie mógł. O kilkadziesiąt lat później potrzebę spisania i skodyfikowania swych zwyczajów uznali i uchwalili także bartnicy innej części puszczy, a mianowicie na rugu bartnym nowogrodzkim, pierwszym za starosty łomżyńskiego Andrzeja Modliszewskiego, około r. 1583. Praw tych jednak po spisauiu „dla różnych swoich trudności'' starosta ów nie przyjął i nie zatwierdził i dopiero po jego śmierci ,,od wszystkich bartników prawdę kochających uchwalone", przez pisarza Skrodzkie-go spisane, a przez starostę Adama z Radzanowa Kossobuckiego zatwierdzone zostały. Zbiór ten nosi tytuł „Porządek prawa bartnego wedle starożytnego zwyczaju y dawnych ustaw potocznych spraw bartnych z posrzodka bartników uchwalony y wydany naywięcey dla nowych. młodych y sweywoli używających bartników spisany Roku Pańskiego 1616“ (w Kolnie d. 20 Januarii R. 1616) —i dopiero po raz pierwszy w roku 1885 przez Ad. Ant. Kryńskiego do druku przygotowany i przez Akademię krakowską wydany został. Zawiera on 117 artykułów prawa bartnego, o 23 więcej niż u Niszczyckiego, i obszerniej niż u tego ostatniego traktowanych, a nieraz i różniących się w szczegółach. Słusznie Kryński zaznacza, że każdy z nich miał na względzie stosunki i potrzeby własnej okolicy: Niszczycki— starostwa przasnyskiego, Skrodzki—łomżyńskiego. Wszakże w punktach zasadniczych i tu i tam organizacya jest jednakowa—w szczegółach tylko różna: roki bartne odbywają się tu co sz<?ść niedziel zarówno dla tych „którzy należą do koleńskich, aktorzy też do Nowogrodzkich roków", „wyjąwszy to, że wakanse trwać mają począwszy od święta ś. Małgorzaty aż do święta ś. Bartłomieja... gdyż w ten czas Bartnicy największe roboty na borach miewają..." Przysięga w sądzie brzmi: „Przysięgam Panu Bogu Wszechmogącemu, Królowi J-o Mości Panu Naszemu Młmu, Panu Staroście tu-teyszemu y też wszystkiemu gminowi Bartnemu". Sierotom Sąd Bartny wyznacza opiekunów, którzy „powinni na każdy rok na onych boru przydzielać po piętnaście drzewa Sosnowego, a ieśli dębowego, tedy rachować ma ie-deu dąb za dwie Sośni..." a „Sąd Bartny będzie winien Podstarościego Bartnego posyłać na oglądanie onego przydziałku..." Działy były ograniczone, gdyż „na Borach wielu braci dziedziczyć nie mogą, naywięcej dwóch, dalej nie, dla spustoszenia Borów" a „między Bracią Sporną ma Sąd Bartny wziąwszy do siebie insze Bartniki wedle Boga, skład pieniężny według ważności Boru uczynić y on zapisać w Acta Bartne a potym losy uczynić, nastrzyc różnych kartek a na iednej napisać Bor, a insze kartki niepisane, y włożyć one kartki w czapkę, wezwać iakiego chłopczyka dziecięcia, któreby jeszcze na sobie grzechu śmiertelnego mieć nie mogło a kazać mu, niepatrząc w czapkę, po iednej kartce wyimować y onym Braci po starszemu dawać. A któremu Bratu da kartkę na któreyby napisano było bor, ten on bor ma otrzymać a inszej Braci wedle składu z niego popłacić.,," „Powinność Bartną" prawo Skrodz-kiego określa temi słowy: „wszyscy Bartnicy z Boru iednego mają dać na rok miodu rączkę iednę, kunnych pieniędzy piętnaście groszy. Item obrocznego złotych dwa na święto świętego Mattheusza Apostoła. Item Most na rzece Turosli co rok narządzać y Bwór na Krusku dla pozoru okopywać pod winą groszy piętnaście. A którzy Bartnicy połowę Boru maią przez połowę tylko dać powinni prowentu królewskiego, co z całego Boru daią..." Dwór na Krusku tu wspomniany, był to budynek postawiony dla stanowiska i wypoczynku myśliwych w czasie królewskich wypraw łowieckich. Na tym „prowencie królewskim" ograniczały się wszelkie obowiązki i powinności ludu puszczańskiego. Tworzył więc on, jak widzimy bractwo; rzecz-pospolitę —prawdziwą wśród polskiego ludu oazę, własnemi rządzącą się prawami, z własnymi wybieralnymi urzędnikami. Nic też dziwnego, że ludność zewsząd ściągała, ile że każdego przychodnia do bractwa łatwo przyjmowano, byleby przysiągł, że „będzie czynił co należy ku pożytkowi i rozumieniu bartnemu, nie będzie pomagał nikomu, ktoby się chciał prze-ciwić pospólstwu naszemu, a jeśliby kto co niesprawiedliwego o bartnikach mówił, temu prze-ciwić się będzie i swoich bronić..." O te swoje prawa i przywileje królewskie oparci walczyli nieraz Kurpie ze starostami łomżyńskimi, broniąc się od nowych powinności i podatków. Początkiem owych sporów była, zdaje się, budowa kościoła Myszynieckiego. K. dziś tak religijni i na cele kościelne ofiarni, dawniej takiemi nie byli, jeśli sądzić np. z odezwy Jana Kosa, st-sty łomżyńskiego, który napomina: „jakoż się macie spodziewać łaski Bożej, którzy jako bydlęta bez-rozumne po leśnych błąkając się kniejach bez nabożeństwa i kościoła pozostajecie". Na początku XVII w. powstała nawet obawa, by lud ten nie przylgnął do reformacyi, którą próbowali tu zaszczepić pastorowie luterscy z Prus. Obawy nie były płonne, gdyż najbliżsi K-om są-siedzi, Mazurzy Prus Wschodnich, protestantyzm przyjęli. To też w celu zapobieżenia temu niebezpieczeństwu i utrwalenia katolicyzmu na Puszczy powołał tu Jan Kazimierz w r. 1650

jezuitów z kollegium łomżyńskiego. Osada przez rów, którzy o Kurpiach pisali. Ale wśród ludu nich założona, z początku Jezupolem zwana, na Puszczy wspomnień o tem żadnych obecnie później od odbywających się tu misyi przybra- niema —ani o bitwach, ani o bohaterach ludo-ła nazwę Misińca, —obecny Myszyniec. Za staraniem prowincyała Jezuitów, ks. Rywockie-go, nadaje im król następnie przywilej na jarmarki, a wreszcie w r. 1654 osadza ich na wieczne czasy i wydaje pozwolenie na wystawienie kościoła, domu misyjnego i ogrodu. W r. 1677 uzyskali nadto Jezuici od Króla Jana III na własność trzy włóki ziemi, place na szkołę, karczmę i browar, a wreszcie i wolne propiuo-wanie trunków. By ściągnąć ludność, oprócz zwykłych nabożeństw niedzielnych i świątecznych, urządzali odpusty, których w końcu aż 20 na rok odprawiano, a wyszynk piwa i opłaty od kupców, przybywających na jarmarki, duże im zyski dawały. Jezuitom przyszedł nadto z pomocą ówczesny s-sta łomżyński, Jan Kos. ogłaszając wzmiankowaną już wyżej odezwę „wszem wobec i każdemu zosob-na, komu o tem wiedzieć należy, a mianowicie Wójtom, Rackim lub jakimkolwiek sposobem na wsiach starostwa mego ostrołęckiego będącym w Puszczy, starszym i przełożonym oraz całemu generalnie gminowiu, aby „na rozkaz Imć Xiędza Starszego Myszynieckiego tak w u-wiezieniu drzewa, jako też i innej robocie nie byli wymowni" (22 czerw. 1708). K. wszakże z robotą się nie śpieszyli, skoro w cztery lata później odzywa się znowu o tosamo Anasta-zya z Myszkowickich Kosowa, wdowa po wspomnianym staroście łomżyńskim, użalając się, iż pomocy żadnej nie dali. Późniejsi starostowie łomżyńscy zazdrosnem okiem patrzyli na zyski, które im z pod ręki jezuici myszynieccy wyciągali. Stąd też ciągłe skargi na księży, a nawet najścia i napady: dochodziło do tego, że nuncyusz apostolski zagroził st-ście ekskomuniką kościelną (1739 roku). Spory te przetrwały aż do skasowania zakonu Jezuitów w Polsce. Jeżeli więc K. niezbyt chętnie ofiary znosili jezuitom myszynieckim, to już s-tom wszelkich nowych danin wręcz odmawiali. Nietylko nie dopuszczają do Puszczy ludzi starościńskich, wysyłanych dla egzekucyi, lecz urządzają sami wyprawy zbrojne, zapuszczając się aż do samej Łomży: w czasie zatargu ze s-stą Szembekiem w r. 1711 spalili mu przez zemstę przedmieście łomżyńskie Skowronki. Gdy zaś skargi na te najścia opierały się o tron królewski, królowie wysyłali wprawdzie komisarzy dla zbadania sprawy, lecz zawsze w końcu spór jakoś załagodzić musieli, gdyż K-ów w Puszczy zmusić do ustępstw było zupełnem niepodobieństwem. Lud to był wówczas bitny, zuchwały, a przytem uzbrojony i zwłaszcza w strzelaniu wprawny. Połujański opowiada jak to K. pewien, chcąc uczcić Stanisława Augusta, litery S. A. R. na desce kulami wysadził. O „wojnie"

wych, których nazwiska wśród tych wzmianek spotykamy. Dotrzeć więc do źródeł nie podobna i wskazać tu jedynie możemy najstarsze i bardziej wiarogodne świadectwa historyczne. Tomasz Swięcki cytuje w tym względzie Załuskiego zbiór listów histor. politycznych („Epist. hist. famil." t. III str. 831) i Massueta (Hist. des rois de Pologne et des revolutions arrivees daus ce royaume depuis le commencement de la monarchie. Amsterdam, tom III), którzy opowiadają, „że w roku 1708, gdy Karol XII z Leszczyńskim, królem polskim, wyruszył z Torunia w miesiącu Styczniu ku Grodnu przeciwko siłom Piotra W., Kurpikowie, zebrawszy się gromadnie, naprzód ubezpieczyli wszystkie drogi do Puszczy wiodące, porobiwszy u drzew zasieki, a gdy król przyciągnął do Myszyńca, bronili przejścia tak mężnie, iż cała potęga Karola XII wstrzymaną została. Kurpikowie o-śmielili się nawet podać warunki królowi szwedzkiemu, po wypełnieniu których dopiero mógłby przez lasy ich przechodzić. Zdumiał się wódz, widząc tych „chłopów bez butów", wzgardził warunkami i poszedł na przebój, trandy dodaje, „że Szwedzi dopuszczali się tego okrucieństwa, iż Kurpików przymuszali, żeby jeden drugiego wieszał" („Dzieje Kr. Pol. krótko lat porządkiem opisane" Warszawa 1766). Nie uszła bezkarnie Szwedom zacięta przeciw ludowi temu zawziętość, bo sam Karol XII po rozbiciu Szwedów do sprzymierzeńca swego podkanclerzego Szczuki aż pod Łomżę uciekać musiał z jednym tylko drabantem przy sobie" (według innej wersyi z dwoma towarzyszami: pułkownikiem Hornem i Piperem). W archiwum kościelnem myszynieckiem zachowało się pozwolenie Załuskiego, biskupa płockiego, dane w Pułtusku 13 list. 1716 roku, na odbudowanie kościoła przez Szwedów spalonego; dopiero jednak w r. 1755 b-p Józef Szembek kościół ten konsekrował. Połujański taką znów wersyę podaje: W r. 1702 Kurpie, zorganizowani przez wojew. Działyńską, pod dowództwem Borowego, rozbili w Puszczy pod Myszyńcem 7 000 Szwedów, przez samego Karola XII prowadzonych, a w Ostrołęce obwarowanych na cmentarzu kościelnym w pień wycięli. Tenże Połujański przytacza, iż pomiędzy Kątami a Małym Płockiem ciągną się okopy przez Kurpiów usypane w miejscu, gdzie była również rozprawa z Karolem XII i gdzie wielu nieprzyjaciół poległo. Faktem jest, że gdy później Leszczyński zasiadł na tronie, wydał rozkaz Koźuchow-skiemu, staroście łomżyńskiemu, by K-w ukarał i ukrócił (8 kwiet. 1708): wszakże licznym i dobrze uzbrojonym zastępom K-ów starosta nic poradzić nie mógł. Nieco później mieli K. znów wystąpić zbrojnie, ale już w obronie Leszczyńskiego i razem ze Szwedami. Swięcki cytuje

Alber-

K-ów ze Szwedami spotykamy opisy, i to niemal dosłowne i jednobrzmiące, u wszystkich auto-

Wielka Encykl. Illustr. Ser. I Tom I,X1I. Ze«z. 329b.

z dzieła bezimiennego autora (Historya życia wa Bartnego¹¹. (Kraków J885). Ad. Zakrzewski Najjaś. Stanisława I. 1744), że w roku 1733 „kiedy Stanisław Leszczyński był powtórnie obrany i gdy Steinflicht z pułkownikiem Re-binderem przeciw siłom rossyjskim i polskim wyruszył, Kurpikowie, wierni przysiędze nowo-wybranemu Stanisławowi wykonanej, zgromadzili swoje siły i, wyniszczywszy roty Rosyan i Sasów, obwarowali się tak, że dla zwalczenia i rozzbrojenia onych ruszyć musiał cały garnizon rosyjski z Elbląga, a z drugiej strony o-toczył ich generał rosyjski Biron. Kilka tysięcy Rosyan w walkach tych poległo i nie wprzód Kurpikowie uznali Augusta III, aż Steinflicht zrejterował, a Rębinder ich odstąpił i przyjął 2-e 1897). służbę rossyjską". Wtedy to miał dowodzić Kurpiami niejaki Konwa, którego ujęto i po-    lipowego, tu i owdzie jeszcze    używane, ale

„Kurpie, szkic z dziejów polskiego ludu“ (Wędrowiec 1886); W. Cz. „Kurpji“ („Warsz. Dniewnik" 1886); Ad. Zakrzewski „Z Puszczy Zielonej. Materyały do etn. polskiej" („Wisła" t. II III i IV 1887, 1888); L. Krzywicki „Kurpie" („Bibl. Warsz." 1893). W Enc. Org. 1864 art. K. Wł. Wójcickiego. W „Słown. geogr." 1883 art. Br. Chlebowskiego. Dom. Staszewski ,,Moralność K-ów" (Płock 1903); Powieści na tle dziejów kurp.: K. Wł Wójcicki „Kurpie" (2 t. Lwów 1834; wyd. 2-e 1856). Ant. Chleboradzki „Na kurpiowskim szlaku" (3t. Warsz. 1900). T. Piast (A. Zakrzewski) „Kurpie, opow. histor." (Warsz. 1886, wyd.

Ad. Z.

Kurpie, kurpiki, chodaki uplecione z łyka

wieszono, a Kurpie usypali mu na wieczną pa-    wychodzące ze zwyczaju. W    Jagodnem np.

miątkę mogiłę w lesie Jedynaczewskim pod i (powiat łukowski) noszą takie    łykowe łapcie

Łomżą. W 1794 K. złożony był pułk strzel-    jedynie Indzie, mający ciągle do czy-

ców Zielińskiego, który bronił brzegów Narwi nienia z przeciw Prusakom. Odznaczyli się oni również jako strzelcy w kampanii 1809 roku przeciw wojskom austryackim. Na tle tych tradycyi o-snute są piosnki o Konwie, o bitwie na Kopańskim moście i inne. Wątpić jednak należy czy są one autentycznym wytworem ludowym, bo wśród ludu żadnych wspomnień w tym względzie niema, a nadto niektóre zwroty nasuwają mimowoli porównanie z ową słynną i z wielkim humorem ułożoną kolendą kurpiowską, którą cytują niektórzy autorowie (Pol, Wójcicki),

a której autorem był pewien aptekarz myszy- obcych" wyraz „Kurpie", niecki. Ale pomimo braku wszelkich tradycyi historycznych, jedno tylko wspomnienie tkwi dotąd żywo w poczuciu ludu: mianowicie pamięć o wolności, której przez wieki zażywał.

Pomimo wyrównania warunków życiowych z ludem okolic przyległych, każdy K potrafi dotąd wyliczyć dokładnie w swojej miejscowości wszystkie wioski puszczańskie i wyodrębnić je od o-toczenia. Tu na Puszczy lud królewski, wolny, tam zaś chłop „zadzianny", odrabiający dni robocze. Gdy zaś z Puszczy wychodzą, idą „na ślachtę",

„na pola", „do Polski".—Bibliografia: Tomasz Swięcki „O Kurpikach" („Dzień. Warsz.“

1827); Hip. Gawarecki: „O puszczy myszynie-ckiej" („Pain. łiist. płocki". Warsz. 1830); K.

Wł. Wójcicki „Zarysy domowe" t. III Warsz.

1842; „Pieśni weselne K-ów" („Bibl. Warsz."

1848 t. III). „Kurpie" artykuł w „Gaz. Warsz."

1857 JNIe 50; Połujański „Wędrówki po gub. augustowskiej" (Warsz. 1859); Wincenty Pol „Obrazy z życia i natury"t.II(Puszczaki Mazowsza);

Kraków 1869; spis miejscowości b. niedokładny);

Pruski „Obchody weselne" (Kraków 1869, mapka etnograficzna Podlasia i wschód. Mazowsza z oznaczeniem siedzib K-ów, b. niedokła-dnem); W. Czajewski „Kurpie" „Tyg. 111."

1881 —(z ilustr. Gersona); Ks. Józef Osiecki „Kurpie" („Koresp. płocki" 1884); Ad. Ant.

Kryński „Stanisława Skrodzkiego porządek Pra-

lasem, jak pastuch gromadzki; łapcie te, zwane tutaj K-mi, przytwierdzają do nóg łykiem lipowem okręcanem dokoła nóg, aż po kolana. Wieśniacy wstydzą się je dzisiaj nosić, i pastuch zwykle nakłada K. w lesie i tam je zdejmuje. Obuwie to znane jest pod nazwą K-i na Mazowszu w Łęczyckietn, Kurpieli w Sandomierskiem, Krepciów i Kierp-czów u górali i dało początek nazwom plemiennym Kierpciarzy (górali); Kurpiarzy (ob.), a nadewszystko Kurpiów (ob.). Co do pochodzenia terminu J. Karłowicz „Słowu. wyr.

L. K.

Kurpie (wojsko). W r. 1809 podczas napadu Austryaków na Księstwo Warszawskie, odznaczyły się nad Bugiem bataliony strzeleckie K-ów pod dowództwem pułkownika Zawadzkiego i podpułk. Szremera. Oddział tych K-ów, złożony z leśniczych Departamentu Łomżyńskiego, tworzył korpus strzelców konnych. Na małych konikach, w kurtkach lub żupanach, z długiemi szablami, dzidą i sztućcem, lud ten trafuem strzelaniem nadzwyczaj zadziwił mieszkańców Warszawy. K. żywieni tylko, lecz bez płacy, służyli ochoczo. Ludność kurpiowska miała za sobą już dobre tradycye ochoczo-ści wojennej z czasów najazdu szwedzkiego, ros. i saskiego za Augustów; wtedy jednak organi zowała się w oddziały jakby wolnych strzelców pieszych i pieszo też walczyła. Piechot-nemi również były zaciągi z Kurpiów w powstaniu 1830 r. w swoistym, do codziennego zbliżonym stroju, z kapeluszem o szerokich skrzydłach, uzbrojone przeważnie wjednorurki. Por. ,,Encyklopedya Staropol.“. Ob. Kurpie.

Kurpiński Karol (* 6 marca 1785 we wsi Włoszakowice—-dziś po niem. Luschwitz w W. ks. Poznańskiem--f 18 września 1857 r. w Warszawie), kompozytor muzyczny. Zdolności do muzyki objawiły się w nim wcześnie. Ojciec Karola, Marcin K., właściciel folwarku w pobliżu Włoszakowic, zarazem organista w tejże

'I

wsi, dostrzegłszy w synu talent rzeczywisty, udzielił mu pierwszych wskazówek gry na skrzypcach, klawikordzie i organach, następnie wyuczył go śpiewów liturgicznych na wszystkie uroczystości i obrzędy kościelne. W dwunastym roku życia K. był już tak biegłym w towarzyszeniu na organach orkiestrze i chórom, że postanowił pracować odtąd sam na siebie. Jakoż wkrótce otrzymał posadę organisty przy kościele parafialnym w miasteczku Sarnowie, gdzie jego wuj, x. Karol Słoński, był proboszczem. Na tein stanowisku przebył dwa lata, spełniając gorliwie obowiązki organisty, „śpiewając i grając jutrznie, wotywy, a co niedziela i święta, w czasie summy, na organie bas cyfrowany z orkiestrą. Bo trzeba wiedzieć, że w tamtych stronach, przy granicy śląskiej, każde miasteczko miało swą orkiestrę, złożoną z mieszczan i ich synów, lub czeladzi" (autobiografia—rękopis K-go, nosząca dziwaczny tytuł: „Nekrolog K. Kurpińskiego"). W r. 1799 przyjechali do Sarnowa wujowie K-go: bracia Roch i Jan Wańscy. Obaj bracia byli dobrymi muzykami: pierwszy z nich wiolonczelistą, drugi skrzypkiem a nadto i kompozytorem. Ich gra wykwintna, oraz kompozycye Jana zbudziły drzemiące dotąd w sercu K-go wyższe aspiracye artystyczne: „sprzykrzył sobie teraz szturkać na organach bas cyfrowany; odtąd nie chciało mu się dłużej być organistą" (słowa K-go). Wuj Roch Wański, pochwaliwszy ten zamiar, zabrał go ze sobą (w początkach r. 1800) do Galicyi, i umieścił, jako sekundaryusza, w kwartecie, utrzymywanym przez starostę Feliksa Polano wskiego w Moszkowie, u którego sam pełnił obowiązki wiolonczelisty. Polanowski posiadał piękny zbiór dzieł mistrzów muzyki klasycznej, z którego K. czerpał wiedzę muzyczną. Prócz tego jeżdżąc często z Polar.owskim do Lwowa, gdzie bawiła wcale dobra opera niemiecka, poznał opery Mozarta, Paera, Cima-rosy, Cherubiniego, Zingarellego i w. innych. Pilne studyowanie tych dzieł zastąpiło mu przynajmniej w części naukę wyższej teoryi muzycznej i wogóle szkoły, której nigdy nie przechodził; ono zbudziło w nim skłonność do muzyki dramatycznej, wyrobiło poczucie piękna i wpłynęło dodatnio na rozwój jego talentu. Po śmierci Polanowskiego przeniósł się K. w charakterze „metra fortepianu" do domu baronow-stwa Rastawieckich; w początkach zaś 1810 r. przybył do Warszawy, gdzie pierwszego lipca t. r., za protekcyą basisty Szczurowskiego, został przez Wojciecha Bogusławskiego, ówczesnego przedsiębiorcę teatru narodowego, przyjęty na dyrektora opery, którą rychło zorganizował i urządził według wymagań pierwszorzędnych scen europejskich. Za Kamieńskiego, Stefaniego, a nawet Elsnera, opera warszawska nie posiadała aui śpiewaków gruntownie w swym zawodzie wykształconych, ani orkiestry należycie skompletowanej, ani też chórów sta

łych; te bowiem, w razie potrzeby rekrutowano z grona artystów dramatycznych. K. zorganizował nareszcie chór stały, skompletował orkiestrę, zaopatrzył magazyny teatralne w świetne kostyumy i przyrządy sceniczne, z których dotychczas jeszcze śpiewacy dzisiejsi korzystają, np. bogatych zbroić, kontuszów itp. On wreszcie skłonił dyrekcyę teatru do założenia szkoły śpiewu, z której wyszła cała falanga śpiewaków, wcale dobrze przygotowanych technicznie; K. wystawiał z nimi tak wielkie dzieła, jak „Robert Dyabeł", „Żydówka", „Niema" i inne. Pierwszem dziełem jakie K. utworzył dla sceny warszawskiej, była operetka „Dwie chatki", wystawiona w 1811 bez wybitnego powodzenia. W parę miesięcy później napisał i 9 listop. tegoż roku wystawił wielką, cztero-aktową operę do słów Żółkowskiego (uaślado-

LI

’ 11 1

Fig. 100. Kurpiński Karol.

wanych z francuskiego) pt. „Pałac Lucypera". Jakkolwiek styl i formę wielu cząstek tej opery wzorował K. na dziełach Mozarta, jednakże tematy aryj, duetów itp., urobione w duchu muzyki polskiej, oraz rytmy polonezów i mazurków nadawały dziełu K-go barwę oryginalności i swojskości. Ta właśnie barwa, tak odmienna od tej, która cechowała ówczesne opery włoskie, francuskie i niemieckie owo piętno narodowe, cechujące dzieło K-go, zapewniły „Pałacowi Lucypera" powodzenie rzetelne i stałe. W rok później wystawił K. melodramaty „Oblężenie Gdańska". „Ruiny Babilonu" i „Marcinowa z Dunaju". W 1813 r. operę „Szarlatan" (do słów Żółkowskiego), w 1814 „Laska Imperatora" i „Jadwiga" (do słów Niemcewicza), oraz melodramat „Agar na puszczy". W 1815 „Aleksander i Apelles" i „Nagroda"; w 1816: „Mała szkoła ojców", „Nowe Krakowiaki"—sta-

liowiące niejako dalszy ciąg Krakowiaków i Górali" Stefaniego, „Dziadek", „Jan Kochanowski" i melodramat „Hero i Leander"; w 1817 melodramat „Baterya o jednym żołnierzu", w 1818 operę „Czaroinysł", w 1819 „Zamek na Czorsztynie, czyli Bojomir i Wanda", i „Zbigniew"; w 1820 operę „Kalmora" (słowa Brodzińskiego); w 1821 „Cień ks. Józefa Poniatów- ) wnuczki Jadwigi itp. Z dziel teoretycznych skiego" (obraz historyczny), oraz „Leśniczy wydał K. „Zasady harmonii", „Przykłady do w puszczy Kozienickiej", a w 1829 r. operę zasad harmonii", oraz „Szkołę na fortepian". „Cecylia Piaseczyńska". Z wyjątkiem kilku o- On też założył pierwszą w Polsce gazetę mu-per, które po kilku przedstawieniach spadały zyczną pt. „Tygodnik muzyczny" (w 1820); z repertuaru, część znaczniejsza dramatów li- dla braku wszakże prenumeratorów, po 26-u rycznych K-go długo utrzymywała się na sce- numerach wydawnictwo zawiesił. W następnym nie. Największego powodzenia doznały opery: roku wznawiał dwukrotnie „Tygodnik", ale „Pałac Lucypera", „Szarlatan", „Jadwiga" —u- również bez powodzenia. Z dzieł literac-twór szczerze natchniony, poetyczny, obfitują- kich wydał „Myśli urywkowe" (Warszawa 1819), cy w piękną treść (lubo nie dość zgodną z hi- w rękopisie zaś zostawił bardzo ciekawe „Wspom-storyą) i w piękną muzykę, „Nowe Krakowia- nienia z podróży w 1823 r. po Niemczech, Franki", „Czaroinysł" i „Zamek na Czorsztynie", cyi, Włoszech i Austryi", nader ■ interesujący za którą cesarz Aleksander I mianował go „mi- „Dziennik teatralny", w którym skrzętnie no-strzein Kapeli Dworu Królestwa Polskiego" j wał szczegóły działalności opery warszawskiej (dekret z dnia 23 listop. 1819), król saski ob- j z lat 1827 - 1830, i „Myślochwyt", w którym za-darzył pierścieniem brylantowym, a naród u- j mieścił bezładnie swe myśli z dziedziny ling-czcił przez wybicie medalu złotego z jego po- < wistyki, filozofii, sztuk i nauk. (Te rękopisy

libretta, opiewającą największej doniosłości fakt z dziejów Polski i Litwy: unię braterstwa dwóch narodów, dokonaną w celu skuteczniejszej obrony przeciw wspólnemu wrogowi, — wreszcie bogactwem kostyumów starodawnych, widokiem proporców z orłami białemi, tronu Kazimierza Wielkiego, oraz korony Piastów na głowie jego

831

-asJ

Jr-

TWCDRT

£i

^ R@JA®Y / fl S S 3- sZ/

Fig. 101. Kurpiński Karol (medal).

A jak bogatą posiadał intuicyę wrodzoną, o tern świadczy fakt, że ile razy nią się tylko kierował, tyle razy tworzył dzieła wartości rzetelnej („Pałac", „Jadwiga", „Zamek", „Szarlatan**), wszystkie zaś tworzone

Ą. Pol.

Kursa (b łac. cursus—bieg), w znaczeniu handlowem są cenami giełdowemi różnych znaków wartościowych, a więc pieniędzy, walut, weksli zagranicznych, papierów procentowych,

piersiem. Oprócz oper K, utworzył komedyo- | znajdują się w zbiorach autora tego artykułu), opery: „Mieszczanin i czeladnik" i „Nasze prze- W 1815 r. ożenił się z Zofią Brzowską, śpie-biegi"; dwa balety: „Nowa osada Terpsychory waczką opery. W r. 1842 wziąwszy dymisyę, nad Wisłą" oraz „Mars i Flora". „Te Deum" żył zdała od spraw muzycznych, ze skromnej na chór i orkiestrę (na uroczystość koronacyi emerytury, jaką mu udzielono. Umarł w domu Mikołaja I, w którein grał partyą pierwszych przy ulicy Żelaznej pod JMs 1 133. K. był bez-skrzypiec obecny wówczas w Warszawie słyń- wątpienia kompozytorem genialnym, ale niewy-ny Paganini), kilka inszy, z których jedna do j robionym, niedostatecznie wykształconym. Kie-słów Felińskiego: „Z odgłosem wdzięcznych rował się tylko intuicyą własną, bądź też wzo-pieśni", stała się własnością ludu, wreszcie rował na mistrzach obcych, zwłaszcza na Ros-znaczną liczbę świetnych polonezów, kantat, siuim. okolicznościowych pieśni itd. Z całej tej bogatej spuścizny, pojawia się niekiedy dotąd jeszcze na programach koncertowych kilka celniejszych polonezów i uwertur, z oper zaś wznawiano na scenie warszawskiej „Zamek na Czor- pod wpływem Rossiniego prędko schodziły z re-sztynie" ze średniem, a „Jadwigę" z ogromnem pertuaru. K. pochowany został na Powązkach, powodzeniem, oraz na scenach ogródkowych: gdzie ze składek narodowych pomnik mu wy-„Nowe Krakowiaki". Rzetelne powodzenie „Ja- stawiono, dwigi" tłómaczy się nie tyle wysoką wartością samej partycyi muzycznej, lubo w niej znajdują się prześliczne arye i zespoły w szIjchętnym stylu utrzymane, ile wzruszającą treścią

akcyi, obligacyi i t. p., a nawet towarów. | Gdybyśmy płacili tylko 46, — Berlin ponosił Przyjęto nazywać ceny te K-mi, ponieważ war- by dam no 30 kop. Teorya K-ów wekslowych tość ich w toku obrotów handlowych ulega jest bardzo zawiłą umiejętnością handlową, na ciągłym zmianom. Właściwie znaki pieniężne której opiera się tak zw. a r b i tr aż bankierski, powinny mieć cenę stalą, odpowiadającą ich Najlepszą Teoryę Kursów wekslowych napi-wartości imiennej. Cenę taką na giełdach ma- sał po angielsku b. minister G. J. Goschen ją jednak tylko wówczas, gdy są to bądź mo- (po polsku wydana w Warszawie w r. 1891 nety, posiadające ilość kruszczu odpowiadają- w tłom. Ad. Peretza). cą stemplowi, bądź banknoty, wymieniane na złoto. Inaczej, kurs ich jest chwiejny i zależny od zaufania kredytowego giełdy. Zazwyczaj atoli wewnątrz państwa istnieje obowiązek przyjmowania ich podług wartości imiennej, i to się nazywa K-em przymusowym. Zdarza się też, iż nawet przy ścisłym stosunku między wartością realną a imienną pieniędzy w handlu zagranicznym istnieje kurs giełdowy, odmienny od wartości rzeczywistej. Jest to rezultat bądź nadmiaru monety wobec dogodniejszych w obrocie banknotów (wtedy kurs monety spada), bądź nadmiaru banknotów (wtedy banknoty są tańsze od monet). Różnice wówczas jednak są bardzo niewielkie i kurs niższy od rzeczywistej wartości nie oznacza zde-waluowania pieniędzy. Znacznym wstrząśuie-niom kursowym podlegają pieniądze papierowe kraju, który nie ma uporządkowanej waluty, a w szczególności prawa wymiany banknotów na złoto. Takich wstrząśnień doznawał kurs rubla przed zaprowadzeniem waluty złotej w Rossyi. K. papierów procentowych, akcyi i obligacyi zależny jest od stosunku podaży do popytu: kurs spada, gdy zaofiarowanie się powiększa,—podnosi się, gdy poszukiwanie rośnie.

St. A. K.

Kursa v. Kursy. Wiadomości o instytu-cyach prowadzących wykłady a zwanych kursami idą tu nie w porządku alfabetycznym, lecz chronologicznym. A mianowicie:

1.    Kursa publiczne przy uniw. wileńskim

2.    Kursa Dodatkowe Warsz-ie (i pedagog-e)

3.    Kursa Prawne Warszawskie

4.    Kursa publiczne w Poznaniu

5.    Kursa (i klasa) przygotow-e do Szk. Gl-ej

6.    Kursy latające

7.    Kursy letnie zakopańskie

8.    Kursy krakowskie wakacyjne

9.    Kursy cieszyńskie

10.    Kursy wakacyjue

11.    Kursy dla analfabetów dorosłych

12.    Kursów Naukowych Towarzystwo

Kursa publiczne przy Uniwersytecie Wileńskim otwarte zostały 1 czerwca 1810 r. Miały one na celu dać ogólne wykształcenie młodym urzędnikom. Dozorcą tych kursów był obrany prof. Bogusławski, który na inaugura-cyi wypowiedział rzecz „o potrzebie dla osób służbą skarbową zajętych i sposobiących się do wyższych w ojczyźnie stopniów i urzędów doskonalenia się w przepisanych kursach nauk“.

I Lekcye trzymane byłe w formie popularnej, aby mogły z nich korzystać najszersze warstwy słuchaczów. Profesorami byli przeważnie nauczyciele giinnazyum wileńskiego, oraz młodzi wychowańcy uniwersytetu, którzy w zupełności odpowiedzieli swemu zadaniu. Kursa te trwały przez dwa lata. Przedmioty były następujące: 1) literatura rossyjska—Jerzy Jaksa Kwiatkowski; 2) prawo natury i ekonomia polityczna—Ignacy Jundziłł: 3) prawo rzymskie — Jan Nepomucen Romański-, 4) historya —Kalikst Daniłowicz, w następnym roku Ignacy Ona-cewicz (ob.); 5) matematyka-Mateusz Choy-nowski; 6) fizyka—Antoni Arcimowicz; 7) pra-polsko-litewskie—Ferdynand Wołodko; 8) język francuski—Łabieniec; 9) niemiecki—Kochański.--„Prospekt lekcyi w Uniw. wil. dla o-sób służbą skarbową zajętych od 1 czerwca do 1 października 1810 r. z poruczenia rektora i senatu akademickiego"

Por. Jocher „Obraz bibliograficzny" T. I,

L. J.

Na wysokość K-su wpływa oprocentowanie.

Jeśli procent kredytowy się podnosi, to papiery procentowe i kredytowe spadają. Wysokość K-su zależy jednak w większej jeszcze mierze od względów spekulacyjnych. Spekulacye i gra giełdowa opierają się na różnicach kursowych i często świadomie wpływają na ich wahania.

Cały tak zw. a ży o t a ż jest opieraniem speku lacyjnych przewidywań na wahaniu kursów.

Weksle zagraniczne mają również K. chwiejny.

wo

(Wilno b. r. folio). —

str. 356).

Kursa Dodatkowe Warszawskie (1837 — 1849). Po 1831 r. zburzono wszystkie wyższe zakłady naukowe w Królestwie. Paskiewicz chciał zreorganizować i zatrzymać uniwersytet, atoli Mikołaj I rozkazał znieść na zawsze tę instytucyę w Warszawie. Brak wszęlako wyższej uczelni dawał się dotkliwie odczuwać nie-tylko całemu społeczeństwu, ale i z powodów

K. weksli zagranicznych jest ceną, wyrażającą w walucie krajowej wartość weksli obcego krają. Na wahanie kursowe mają też wpływ: stosunek wartości obu walut (krajowej i zagr.) podaż i popyt na dane weksle, gwarancya ich wypłacalności, różnice oprocentowali w obu krajach. Ponadto jednak w K-e weksli wyraża się przedewszystkiem stosunek międzynarodowych zobowiązań, a więc różnice wartości weksli, zależne od wzajemnego stosunku wypłat pomiędzy krajami. Ażyem (nadpłatą) nazywa się nadwartość, dopłacana krajowi mniej zadłużonemu,—dam nem (zniżką) nazywa się różnica, którą dopłaca za swoje weksle kraj bardziej zadłużony. Jeśli za weksle na Berlin płacimy 47 rb. za 100 m., a według stosunku wartości walut rosyjskiej i niemieckiej przypadałoby np. 46.30,—to znaczy, że płacimy Berlinowi ażya 70 kop. na 100 m.

wyłącznie praktycznych administracyi krajowej.

niński; 8) historya i statystyka —J an J a-kób Szwajnic; 9) arytmetyka i geometrya— Antoni Barciński; 10) miernictwo i mech anika—St ani sław Janicki; 11) algebra Wincenty W r z e ś n i o w s ki; 12) matematyka wyższa—Au gusty n F r ą c z k i e w i cz;

13)    astronomia—Jan Józef Baranowski;

14)    historya naturalna—A nton i Waga; 15) fizyka—And z ej Radwański, potem Janicki; 16) chemia —S e w e ry n Józef Zdzi-t o wie cki. Później dodano wykład języka słowiańskiego i historyi Rossyi, które prowadzili Plewe i Mikołaj Pawliszczew. Nieomal wszyscy profesorowie odznaczali się nauką i darem wykładu; najwięcej pożytku przynosiły prelekcye Nędzyńskiego, Woelke’go Frączkiewicza, Baranowskiego, Zdzitowieckie-go, oraz dyrektora Sumińskiego, który nadobowiązkowo czytał i objaśniał Sallustyusza. Nadto dla „ugruntowania uczniów w religii" raz na tydzień odbywały się „Konferencye duchowne".—W czasie wzrastającej reakcyi K. d. uległy szkodliwej reorganizacyi. I ten zasób wyższej wiedzy wydawał się już zadużym i zmniejszono go też do minimum. Sekcya techniczna została zwinięta (1842 r.), a filologiczna zamieniona na t. z. „Kursa pedagogiczne", mające ściśle na celu kształcenie nauczycieli dla szkół obwodowych. Kurs nauk trwał tu tylko rok jeden; przedmioty były następujące: 1) re-ligia, 2) pedagogika, 3) jęz. polski, 4) rossyjski i słowiański, 5) łaciński, 6) niemiecki, 7) historya i geografia, 8) hist. i geogr. Rossyi, 9) arytmetyka i geometrya. Obowiązującemi były religia, pedagogika i język rossyjski, a pozatem słuchacze poświęcali się wykładom, które sami obierali, albo do których zgromadzenie professorów uznało ich za uzdolnionych. Sumiński pozostał na swem stanowisku, Paszkowskiego usunięto i mianowano inspektorem A. Frączkiewicza. Po siedmiu latach, z końcem 1849 r. zniesiono i K. p. Nie bacząc na ułamkowość i szczupłość wiedzy, którą czerpano z K-ów D-ch i P-cb, dały one możność młodzieży zapoznać się ze stanem wyższej nauki i jej metodą, i sporo wychowańców tego zakładu dobrze się zasłużyło społeczeństwu. Kształcili się tam: Kazimierz Kaszewski, Władysław Bentkowski, Adam Prażmowski, Józef Piechowski (prof. uniw. w Moskwie), Wojciech Grochowski, Antoni Zaleski i wielu zasłużonych pedagogów.—Liter.: „Zbiór przepisów administracyjnych dla Król. Pol." T. III, 209 -235, 303 —327; Chmielowski „Szkoła Główna warszawska" T. I 6 — 10; Kaszewski „Kłosy" 1879, Grochowski „Tygodnik illustrowany" 1869; Jurkiewicz „Żywot Prażmowskiego" „Kłosy" 1885. Ob. Król. Polskie (Szkoły).

Kursa Prawne Warszawskie (1840—1846).

Przeto, nie mogąc myśleć o wszechnicy, tworzono różne ,surrogaty uniwersytetu. Pomimo jednak swej wadliwości zakłady te miały duże zuaczenie oświatowe w owych opłakanych czasach. Rada Administracyjna Królestwa Polskiego postanowiła zaprowadzić przy gimna-zyum wojewóćzkiem w Warszawie „Kursa dodatkowe", mające na celu przysposobienie niezbędnej liczby urzędników, zwłaszcza nauczycieli i techników. Ustawa K. D. pozyskała zatwierdzenie 5 grudnia 1836 r. Dzieliły się one na dwie sekcye: filologiczną i techniczną.

Przyjmowani na nie mogli być uczniowie po ukończeniu 8 klas, mający się odznaczać „mo-ralnem prowadzeniem"; kandydaci owi studyo-wali dwa lata, a ci, którzy chcieli poświęcić się zawodowi nauczycielskiemu, uczyli się jeszcze rok zasad pedagogiki, ćwiczyli się w pra-ktycznem nauczaniu, oraz pisali rozprawy, które czytane były głośno, i na zarzuty oponentów obowiązani byli dawać motywowane objaśnienia. Jako wolni słuchacze mogli uczęszczać na wykłady nauczyciele prywatni, którzy chcieli wzmocnić swoją wiedzę w jakiejś specyaltiości, a nadto młodzi urzędnicy. Wolni słuchacze musieli regularnie bywać na lek-eyach, do egzaminu mogli nie stawać, ale skoro mu się poddali, otrzymywali świadectwa i, jeśli przeszli kurs dwuletni, mogli wejść odrazu na trzeci semestr do którego z uniwersytetów rossyjskich. Kandydaci obowiązani byli nosić przepisane mundury; za naukę nic nie płacili; biedni pobierali stypendya, za które powinni byli odsługiwać po dwa lata za rok otrzymywanej zapomogi.—K. d. zostawały pod kierunkiem Rady wychowania publicznego i pod zarządem dyrektora, którym został uczony filolog Leopold Sumiński, człowiek zdolny i wymowny, ale trzymający się zdała od słuchaczów. Najdodatniejszy wpływ wywierał Józef Paszkowski, inspektor kursów, były profesor Szkoły Applikacyjnej; pedagog ze szkoły Śniadeckich, patryota gorący, Paszkowski był prawdziwym opiekunem uczącej się młodzieży: postęp naukowy ułatwiał, serdecznem obejściem się i zainteresowaniem umiał zachęcić do pracy, a nadto w wolnych chwilach miewał przemowy do nich, które były katechizmem etyki obywatelskiej. Na professorów powołani byli niektórzy uczeni z uniwersytetu a-leksandrowskiego, ze szkoły politechnicznej i zdolniejsi nauczycielowie gimnazyalni. Według u-stawy było 15 katedr: 1) język i literatura polska, którą wykładał były profesor kizemie-nieckiego liceum—T e o d o zy Sierociński;

i., j.

2) jęz. rossyjski—Rkli cki; 3) jęz. i literatura grecka—Antoni Woelke; 4) jęz. i literatura łacińska—Al e k s y Nędzyński; 5) jęz. francuski—E d w ar d A. Landi e; 6) ję- Tesame przyczyny, które spowodowały założenie zyk niemiecki—Andrzej Packhauser; 7) . Kursów Dodatkowych (ob). złożyły się i na erek-logika i pedagogika—Wi n c en ty Sm acz - I cyę Kursów Prawnych, których zadaniem mia-

ło być wykształcenie urzędników na „pośrednie dną pomyślnością i swobodą, zwłaszcza w dzie-urzędy sądowe". Ustawa tej instytucyi uzy- dżinie oświaty. W gimnazyach, które stały na skała sankcyę 5 maja 1840 r. Na kursa te wysokim poziomie pod względem dydaktycz-mogli się zapisywać kandydaci, którzy ukoń- nym, uwzględniano język i piśmiennictwo położyli gimnazyum i posiadali należycie języki skie. Dla wyższego wykształcenia młodzież łaciński i rossyjski. Kurs nauk trwał dwa la- uczęszczała na wszechnice w Berlinie i Wrota. Po upływie trzech lat od otwarcia tej in- cławiu. W Poznaniu, gdzie ówcześnie zgroma-stytucyi nikt nie mógł być mianowany w są- i dziły się wybitne siły naukowe, zamyślano dro-downictwie i notaryacie, jeżeli nie przesłuchał gą składek ufundować dwa przynajmniej wy-nauk na K. p. Wychowańcy ich przyjmowani działy uniwersyteckie: teologiczny i filologiczny, byli do uniwersytetów w Rossyi bez egzaminów. Skarb Królestwa Kongresowego assy-gnował na utrzymanie 60 słuchaczów, corocznie po 15 z czterech gimnazyów wysyłać się mających, którzy następnie musieli przebyć obowiązkowo na służbie rządowej. W układzie nauk przeziera już system russyflkowania: minister zalecał obszerny wykład „Swodu Zakonów" i historyi rossyjskiej. Kierunek wykładów zostawał pod kompetęncyą kominisyi sprawiedliwości, dyrektorem K. P. został Leopold Sumiński, inspektorem Karol Sestie.

ale gdy projekt ten nie dał się urzeczywistnić, postanowiono systematycznie urządzonemi wy kładami częściowo zastąpić brak wyższej uczelni. Skutkiem ruchliwego życia wnet podjęto ten plan, i dzięki zapałowi kilku uczonych ludzi i usposobieniu owoczesnego społeczeństwa, zaimprowizowano w Poznaniu rodzaj uniwersytetu. Początkowo odczyty odbywały się w wielkiej sali gimnazyum św. Magdaleny, a potem w Pałacu Działyńskich. Pierwszy wystąpił Karol Libelt z szeregiem prelekcyi o literaturze niemieckiej. Wykład jego był świetny pod względem języka i formy i rzec można, podbijał umysły słuchaczy bogatą i artystycznie obmyślaną oraz opracowaną treścią. Obejmował on nietylko piśmiennictwo, ale sztukę, oświatę i ciągle czynił zestawienie i parallele z rzeczami polskiemi. Kursa jego ściągały bardzo liczne zastępy. Niemniejszem powodzeniem cieszyły się wykłady Jędrzeja M Oraczewskiego o dziejach słowiańskich i polskich aż do końca XV, które nieco przerobione, z opuszczeniem słowiańszczyzny, ogłosił prelegent drukiem (,,Dzieje Rzpltej polskiej do XV w.“ Poznań 1843). W ogólnym poglądzie na dzieje nasze Mora-czewski szedł za Lelewelem i jego teoryą gmi-nowładztwa szlacheckiego, wykładał gorąco i z zapałem, ożywiony patryotycznym i postępowym duchem demokracyi. Była to zupełna nowość dla Poznania, który do owej chwili nie słyszał odczytów po polsku, w duchu narodowym. Z innych prelegentów zasługuje na wymienienie Teofil Matecki, który wykładami fizyki i chemii, w ogólności podawanej w zbyt suchej formie, ale niezmiernie jasno i prosto, zyskał powszechne uznanie. Gorący demokrata Józef Krauthofer (ob. Krotowski) wyjaśniał zasady Encyklopedyi i metodologii prawa. Wrażenie wytworzonej własnemi siłami seryi odczytów, która zastępowała wyższą instytucyę, było ogromne. Libelt mógł być o-zdobą każdego uniwersytetu w Niemczech, Mo-raczewski—świetnym profesorem, a i inni przynosili niemało korzyści rozpowszechnianiem wiedzy. Odczyty te trwały trzy lata (Libelt wykładał później estetykę)- cieszyły się one stale żywym udziałem ogółu, rozbudzały zamiłowanie do życia umysłowego i dodatnio wpłynęły na prasę i piśmiennictwo. —Z r ó d ł a: Ja-rochowski „Literatura poznańska" (1880) str. 97 — 102; Chmielowski „Historya literatury polskiej" t. V (1900) str. 13—17; „Rocznik Tow.

Skład ciała nauczającego był taki: 1) Andrzej Mi szkieł objaśniał „Swod zakonow", 2)

S z w a j n i c—historyę prawa rzymskiego, 3)

W. A. M a c i ej o w sk i—historyę prawodawstwa polskiego, 4) Walenty Dutkiewicz — prawo cywilne, 5) Franciszek Maciejowski—prawo karne, 6) Ksawery Józefowicz—przepisy o hypotekach, notaryacie, oraz inne urządzenia miejscowe, 7) Jan Z a-1 e s k i—prawo handlowe, 8)Mikołaj Pawli-szczew —, 9) Piotr Aleksiejew i Jan Papłoński—jęz. rossyjski, 10) Nędzyń-ski (1841 —1842) i W o e 1 k e—literaturę łacińską. Los kursów nie rokował dobrych nadziei. Zajścia studentów z nietaktownym Sę-stiem przyczyniły się do dymissyi Sumińskiego, którego miejsce objął Filipow, a inspektora Jan H o 11 i. Gdy Paskiewicz panicznego zaczął doznawać strachu wobec większego skupienia młodzieży K. P. zostały skasowane. Zakład ten pomimo krótkotrwałego istnienia przyniósł znaczny pożytek, miał bowiem tak świetnego profesora, jak Dutkiewicz, i zdolnych nauczycieli, jak Józefowicz, Zaleski i W. A.

Maciejowski. Wyszło zeń wielu ludzi zasłużonych w sądownictwie i administracyi; dość tylko wspomnieć Feliksa Jeziorańskiego, Józefa Karpińskiego, Józefa Kuryerowa, Edwarda Leo,

Wacława Popiela, Michała Rogozińskiego, prof.

Romana Wierzchlejskiego, Antoniego Wrotnow-skiego, Stanisława Zalewskiego i w. in., nie mówiąc o skromnych pracownikach, których działalność nie była głośną.—L i t e r a t,: Kraus-har „Notatki do historyi szkół prawa w Polsce" (1883) str. 76 — 86- Niemirowski „Nasi prawnicy", „Tygodnik powszechny" 1885 J\°

r.. j.

44-50.

Kursa publiczne w Poznaniu (1841 — 1843).

Ze wszystkich dzielnic Rzeczypospolitej po pogromie 1831 r. Wielkopolska cieszyła się wzglę-

L. J.

T„ J

Przyjaciół Nauk Poznańskiego⁴⁴ XI (1881) str. 538; XVIII (1891) str. 275.

Kursa Przygotowawcze do Szkoły Głównej Warszawskiej trwały od 28 października 1861 do 7 sierpnia 1862 r., stanowiły one przedsionek do mającego się zaprowadzić uniwersytetu; na tych kursach miano przygotować grunt pod uprawę umysłów większości młodzieży, od tylu lat pozbawionej wykładu nauk humanistycznych, ułatwić słuchaczom obeznanie się z metodą naukową, stanowiącą podstawę akademickiego wykształcenia, i tym sposobem przysposobić zastęp studentów dla przyszłej Szkoły Głównej. Ustawa o K. P. była opublikowana 20 wrześn. 1861 r. Miano wykładać: 1) logikę i psychologię, 2) encyklopedyę i metodologię nauk akademickich, 3) literaturę polską, 4) język ros-syjski z uwzględnieniem iunych słowiańskich,

5) jęz. łaciński, 6) grecki, 7) historyę powszechną i geografię, 8) algebrę, 9) geometiyę, 10) trygonometryę, 11) fizykę, 12; język niemiecki, 13) francuski. Mogli być przyjmowani kandydaci, którzy ukończyli z dobremi świadectwami filologiczne lub realne gimnazya. Przyjęto około 400 słuchaczów. Uroczyste otwarcie kursów nastąpiło 28 października w dawnym gmachu Instytutu Szlacheckiego, przy ulicy Wiejskiej. Wielopolski a później Krzywicki, jako dyrektorowie oświecenia publicznego, gorliwie się opiekowali K. P. i w serdecznych przemówieniach gorąco zachęcali młodzież do pracy, widząc w niej przyszłych pionierów prawdziwej nauki i nadzieję całego kraju. Przełożonym K. P. był Augustyn Szmurło (ob.), wybitny pedagog i znakomity kierownik tego zakładu. Obowiązu-jącemi przedmiotami dla wszystkich były logika, metodologia i encyklopedya nauk, historya, literatura polska, oraz język rossyjski. Na inne prelekcye słuchacze uczęszczali podług swego wyboru, przytem języki starożytne miały kurs wyższy i niższy. Zasadniczo wykłady na K. P. nie miały charakteru ściśle uniwersyteckiego, atoli nie miały też i cech nauki gimnazyal-nej i odpowiadały pewnej dojrzałości umysłowej, a kursa przedmiotów historycznych i filozoficznych niczem się nie różniły od prelekcyi akademickich. Logikę i psychologię wykładał Kazimierz Raszewski; wykłady jego, acz nie odznaczały się wymową, gruntownością jednak budziły wielkie zajęcie. Szmurło prowadził wyższy kurs języków klasycznych, pięknie objaśniając Liwiusza, Wergiliusza i Ksenofonta, oraz powtarzając gramatykę i starożytności rzymskie. Lekcye te były jedneini z najpożyteczniejszych. Cypryan Izdebski uczył pierwszych zasad języka łacińskiego i greckiego. Lekcye E -dwarda Siwińskiego o literaturze plskiej i słowiańskiej, ubarwiane częstemi przytoczeniami poetyckich arcydzieł, odznaczały się swadą i wytworną formą, a treść ich porywała słuchaczy. Dla zachęty profesor zadawał do opracowania tematy i najlepszą nagrodą za u-i datue rozprawy była publiczna pochwala, wygłoszona z katedry przez Siwińskiego. Prawdziwą ozdobą K-w P-ch był prof. JózefKazi-mierz Plebański, wykładający encyklope-dyę, metodologię i historyę wraz z geografią. Trudno było zrobić świetniejszy wybór dla tycli nauk. Plebański, jako wychowauiec uniwersytetów niemieckich, krytyczno-naukową metodę traktowania umiejętności z najwyższym talentem zaszczepiał z katedry. Wykłady jego były znakomite: odznaczały się wybitną erudycyą, samodzielnością i oryginalnością poglądów i nieuznawaniem innych autorytetów ponad kryte-ryum prawdy i analitycznego badania. Często cała lekcya była jakby polemiką z pojęciami zakorzenionemu w samowiedzy całego społeczeństwa. Oścień jego głębokiej krytyki kruszył kapliczki przekonań, nie ostały się żadne powagi: nietylko Pol, ale Bartoszewicz, Wiszniewski, nawet Mickiewicz byli przedmiotem gruntownego roztrząsania. Umiał nadto Plebański wyrobić i wpoić silne przeświadczenie o potrzebie pielęgnowania nauki dla postępu i cy-wilizacyi społeczeństwa. Lekcyami swemi, zawsze pełnemi ożywienia, niepospolity ten nauczyciel otworzył przed słuchaczami całkiem im nieznane obszary wiedzy i myśli, wdrażał ich do samodzielnego zastanawiania się, pobudzał do poznawania. Plebański wywarł wpływ olbrzymi, który, jak przyznają jego uczniowie, pozostał u wielu na całe życie. Nikodem P ę -czarski (ob.), dający matematykę i fizykę, zaletami jasnego wysłowienia się zdobył uznanie uczniów. Języka niemieckiego nauczał Jan Z ej do w s ki, franc-go AdolfKrzewski. Wy-chowańcyK. P. po założeniu odpowiedniego egzaminu wstąpili w listopadzie 1862 do Szkoły Głównej. Niedostateczne wykształcenie młodzi, wychodzącej ze świeżo zreformowanych szkół, spowodowało, że na miejsce zwiniętych K. P., zakładu wielce zasłużonego dla oświaty, ustanowiono w r. 1861 K1 a s ę Przygotow., instytu-cyę, która miała za zadanie przygotować młodzież do złożenia egzaminu uniwersyteckiego. Przełożonym został Ludwik Kopytowski, którego rychło zastąpił Stanisław Kie wlicz, wykładający w K-e P-ej literaturę polską, oraz łacinę; Pęczarski uczył matematyki, a Izdebski języków klasycznych. Różnorodność elementu zapisanego na wykłady (mogli być przyjmowani i z prywatnej edukacyi) nadała wykładom charakter czysto-praktyczny. Zaledwie mała cząstka uczniów K-y P-ej zdała egzamin do Szkoły Głównej.-- Źródła: Kraushar „Siedmiolecie Szkoły Głównej" (1883) str. 111 — 124; „Szkoła Główna Warszawska" t,. I (1900) str. 23 — 43; „Księga pamiątkowa zjazdu b. wychowańców b. Szkoły Głównej" (1905) str. XLV.

Kursy latające, a także uniwersytet latający, pod taką nazwą zuaue były usystematyzowane wykłady, odbywające się w Warszawie w ciągu kilkunastu lat ostatnich. Około

stwa lub matematyki.

n e.

r. 1881 — 1883 zaczęły powstawać w Warszawie luźne kółka wykładowe, początkowo bezpłatne, gdzie przeważnie młodzież uniwersytecka wykładała ekonomię. Wypadki związane z protestem przeciw kuratorowi Apuchtinowi zniweczyły te kółka, ale tradycya pozostała. Po paru latach odrodziły się, ale przybrały już piętno nowe — wykładów płatnych. Około r. 1886 Jadwiga Szczawińska zorganizowała je, urządzając systematyczne przyjmowanie zapisów i zapraszanie prelegentów, Ale niebawem wszczęły się niesnaski, słuchaczki zapragnęły autonomii. Około r. 1891—2 wreszcie powstała ustawa ostateczna, która zresztą, wobec tego, iż rzecz cała spoczywała w ukryciu, nigdy należycie nie była przestrzeganą. Ustrój ów był następujący: W końcu roku szkolne-, nego, ogół słuchaczy (prawie przeważnie słuchaczek) wybierał zarząd zpośród osób, które oświadczały gotowość wzięcia na siebie kłopotów (w zarządzie wyłącznie znajdowały się kobiety). Ten zapraszał prelegentów. Zapisy przyjmowano na początku roku szkolnego; słuchacze opłacali wpisowego rubla i płaciły miesięcznie pewną kwotę odpowiednio do rozmiarów kółka (wahającego się w obrębie 8 — 24 osób, stosownie do przedmiotu); zwykle biedniejsze płaciły mniej, zamożniejsze więcej, wiele osób uwalniano zupełnie. Niedobory pokrywano przez odczyty, taksaino tajne, jednak gromadzące niekiedy 100—200 osób. Każde kółko wybierało kasyera (właściwie kasyerkę). Ci kasyerzy tworzyli radę przyboczną zarządu. Rada prelegentów stale była bezczynną z winy samych prelegentów. Kasyerka zbierała opłaty od słuchaczy i zajmowała się wyszukiwauiem mieszkań—każdy wykład tegosamego przedmiotu w ciągu paru tygodni odbywał się w in-nem mieszkaniu—z obawy policyi. Ztąd nazwa K. latających. Co do takich przedmiotów jak historya i literatura polska, literatura powszechna, poniekąd filozofia, psychologia i literatura powszechna nie było braku mieszkań — na te przedmioty uczęszczały osoby zamożniejsze, ale nauki społeczne, na których główny zastęp tworzyły osoby niezamożne, niekiedy miały do zwalczenia wiele przeszkód. Wykładający brali za godzinę 3 — 5 rb. Liczba słuchaczy dosięgała 300 (w jednym roku 1 100!). Ta okoliczność, że lokale były bezpłatne, dużo przyczyniała się do taniości nauki. Naturalnie, ułożonego systematycznie planu nauk nie było i być nie mogło. O wykładach zresztą wiedziały władze, jak to wyszło na jaw, podczas zarzutów stawianych Marcie Marchlewskiej podczas jej uwięzienia, ale, zdaje się, patrzyła przez szpary. Jedynie podczas pogromu K u 11 u r n i k ów (obA w grudn. 1899 aresztowano paru prelegentów, ale robiono im zarzuty nie tyle z wykładania, ile z treści wykładów. Kursy rozwiązały się z chwilą ogłoszenia przez manifest 17 paźdz. 1905 r. zmiany stosunków: tajne wykłady upadły wo-

Wlelka Encykl. Illuatr. Ser. I Tom IJC1I. Zesz. 329b.

bec ukazania się legalnych organizacyi. Istnienie K-w l-ch jedynie świadczy o ówczesnej niezdrowotności stosunków politycznych: trzeba się było ukrywać z nauczaniem przyrodoznaw-

L. k.

Kursy letnie zakopańskie, ob. Kursy wakacyjne.

Kursy krakowskie wakacyjne, ob. Kursy wakacyjne,

Kursy cieszyńskie, ob. Kursy wakacyj-

Kursy wakacyjne, w dziedzinie nauczania wyższego odrębną kartę zajmują tzw. kursy wakacyjne, urządzane w przerwach między semestrami, bądź przy uniwersytetach stałych, bądź odrębnie od nich. Służą one niekiedy celom specyalnym (lekarskie, pedagogiczne, in.j, zazwyczaj zaś celom wykształcenia ogólnego. Uniwersytet współczesny udziela mało miejsca przedmiotom ogólnie-kształcącym. K. w. dla szerokich inteligencyi zawodowej zjawiają się jako środek zetknięcia się z czystą nauką z pobudek poznawczych wyłącznie. Wszystkie te cele sprawiły,że K. w. szybko zdobyły sobie prawo istnienia we wszystkich niemal krajach, bystry ich rozwój świadczy, że wytworzyła je rzeczywista potrzeba. 1) Z obcych krajów przodownictwo i inicyatywa należy się nie-zaprzeczenie krajom anglosaskim. Typ uniwersytetów wakacyjnych nie ustalił się, formy są zmienne jeszcze i nietrwałe, zarysowały się jednak już pewne kształty, rodzi się nowy ośrodek życia intellektualnego, który należy wyzyskać dla podniesienia kultury duchowej.— Literatura.

E. Reyer „Handbuch des Volksbildungswesens“ (Sztutgart 1896); J. Russel „Volkshochschule in England und America¹* (Lipsk 1895); R. D. Ro-berts „Eighteen years of University Extension“, (Cambridge 1894); Mockinder and Sadler „Uni-versity Extension. Past, Present and Futurę" (Londyn 1891); G. F. James „Handbook of Uni-versity Extension“ (Filadelfia 1893); czasopisma: „University Extension Journal" (Londyn), „Uni-versity Extension Gazette“ (Oxford), „The Chau-tauquan“ (Chautauąua), „U. Extension Magazine“ (Chicago) i inne. Za pierwowzór kursów wakacyjnych uważać by można letni uniwersytet nad jeziorem Chautauąua (ob.) w stanie New-York, powstały w r. 1878, ua drodze inicyaty-wy prywatnej. Tylko charakter jego jest zgoła odmienny. To nie jest uniwersytet, zrzeszenie badaczy, ale towarzystwo popularyzatorów wiedzy, typu University Extension (ob.). Na wła-ściwszem stanowisku stoją kursy urządzane przy uniwersytetach w Cambridge, Oxfordzie i w Edynburgu. Kierunek nadawany przez słynne w świecie uniwersytety, wielki zasób sił profesorskich i pomocy naukowych, talent organizatorski kierowników, wysoka kultura Anglii wogóle podnoszą wartość naukową tych instytucyi. Wykłady przez nie urządzane są atrakcyą nietylko dla szerokiego ogółu inie-ligencyi, studentów, nauczycieli, wybitniejszych przedstawicieli wśród robotuików, lecz nawet j i dla profesorów uniwersytetu z kontynentu. J Zwykle główny temat zjazdu (np. historya Au-glii w XVII w.) podzielony jest na zagadnienia szczegółowsze (np. nauka, sztuka, literatura, życie religijne itp.), rozdawane specyalistom. Niezależnie od głównego tematu odbywają się wykłady z innych nauk (przyrodniczych) i bieżących zagadnień społecznych; dla cudzoziemców specyalnie wykładany jest jęz. angielski. Wszystkie te zajęcia połączone są z wycieczkami naukowemi, z oglądaniem pomników hi-storyi i sztuki, w które Oxford zwłaszcza tak obfituje, z zajęciami praktycznemi, wreszcie z zebraniami dyskusyjnemi i towarzyskiemi. Studenci podczas pobytu na letnim zjeździe żyją życiem pełnem podniosłych wrażeń, nietylko u-czą się, nietylko otrzymują bodźce nowe do pracy dalszej, informacye wszechstronne o danej dziedzinie w edzy, o jej literaturze, lecz także dzięki gościnności Anglików zaznajamiają się ze stosunkami angielskiemi, z instytu-cyami społecznemi, zabierają wreszcie znajomości z przedstawicielami wszystkich części świata, przybywającymi tu na studya, i wracają do domów pod okiem przebytych w gościnnej Anglii paru tygodni. We Francyi, Niemczech, Szwajcaryi i Austryi urządzają przy uniwersytetach stale, corocznie specyalne kursy wakacyjne, mające na widoku przeważnie u-tylitarne cele (dla nauczycieli, lekarzy itd.). Ale te urządzenia z urzędu, aczkolwiek b. poważne, szwankują często brakiem inicyatywy i pomysłowości i niepodejmowaniem zagadnień bardziej oderwanych od praktycznego życia. Spełniają jedynie zadanie szkół fachowych. Inny charakter posiadają powstałe w Salzburgu (1903 r.), K. w., z inicyatywy stowarzyszenia „Verein fur wissenschaftliche Ferialkurse“. Kursy te za zadanie postawiły sobie wytworzenie nowego, niezależnego środowiska nauki niemieckiej, skupienia dla wspólnej pracy sił profesorskich z Niemiec, Szwajcaryi i Austryi dla uwydatnienia jedności nauki niemieckiej i dania odporu zamachom wsteczników, zdążających do śtwn-rzenia w Salzburgu wyznaniowego uniwersyte-tetu. Jako instytucya naukowa, stowarzyszenie podejmuje wykłady nie w ściśle naukowej formie nauczania uniwersyteckiego. LTrządzane kursy (5—10 godzinne) wystarczają wykładającemu, powiada prof. Meyer-Ltibke, aby dać najistotniejsze, nowe i własne poglądy bez wielkiego balastu rzeczowego, odrzucając to, co powiedzieli inni, co można znaleźć w dziełach i czasopismach. Wykłady zyskują przez to na oryginalności i znaczeniu naukowem. Aby to osiągnąć, miały kursy poszukiwać najbardziej samodzielnych przedstawicieli poszczególnych na- i uk, a tam gdzie występują dwa przeciwne sobie | poglądy naukowe, wyznawców obu do głosu j dopuścić. Że kursy salzburskie spełniają swe i zadanie, że pełnią nową służbę, świadczy liczny stały zastęp słuchaczy (około 700) oraz szereg nazwisk wybitnych uczonych, składających kolegium profesorskie (początkowo 54 docentów, w dwa lata później 129, w tej liczbie Tónnies (Kilonia), Breysig (Berlin), Sombart (Wrocław), Below (Tybinga), Wettstein (Wiedeń), Kohler (Berlin), Lamprecht (Lipsk), Simmel (Berlin), Ostwald (Lipsk), Forel (Chigny), Riehl (Berlin), Knapp (Strassburg), Oncken (Giessen), Uhlig (Wiedeń), Wild. 2) Polskie. W krajach polskich najdawniejszemi K. W. są krakowskie, urządzane corocznie z końcem letniego semestru od lat kilku przez grono docentów z prof. Czerniakiem na czele. Kursy trwają 4 tygodnie, przeznaczone są głównie dla sfer nauczycielskich. Mają dość poważną frekwen-cyę. Wśród słuchaczy przeważają nauczycielki z Kr. Polskiego. Wykłady obejmują wszystkie dziedziny z przewagą przedmiotów ojczystych i wogóle historyczno-literackich. Wykładają profesorowie i docenci uniwersytetu, oraz profesorowie gimnazyalni. Poziom wykładów popularny. W r. 1904 powstała nowa instytucya na podobieństwo kursów salzburskich. T-stwo wyższych k-ów wakacyjnych w Zakopanem, które zdołało w ciągu 2-letniej swej działalności (1904—5) ściągnąć liczny zastęp słuchaczy i ustalone imię. Wolnemu uniwersytetowi wakacyjnemu w Zakopanem udało się istotnie skupić na kilku-tygodniowych wykładach liczne rozproszone siły naukowe i rozrzuconą młodzież studyując}, stworzyć żywe środowisko życia intellektualnego. Cele, jakie sobie założyły i starały się przeprowadzić kursy zakopańskie, to „podniesienie poziomu wiedzy i myśli krytycznej w społeczeństwie polskiem za pomocą szeregu wykładów, mających nie-tylko zaznajamiać z ostatniemi zdobyczami nauki, lecz w pierwszym rzędzie—przez zapoznawanie z metodami badań naukowych oraz przez fiilozoficzne traktowanie każdego przedmiotu— pobudzać słuchaczy do samodzielnych prac i badań, pomódz im do wyrabiania sobie światopoglądu; w rezultacie wytworzyć atmosferę, w której dojrzewają umysły wolne“. Tow. K. W. w pierwszym roku istnienia liczyło 545 członków. Na urządzone w sierpniu czterotygodniowe kursy przybiło 456 osób (kobiet 54%)- Ze sprawozdania zarządu wyciągnąć można b. ciekawe dane co do składu słuchaczów. Przeważała młodzież do lat 25. Największej liczby słuchaczy dostarczyło Królestwo (64°/₀), z Poznańskiego nikt nie przybył. Większość słuchaczy pochodzi z miast (81 °/₀)- Co do zawodów uderza to, że wśród kobiet górowały nauczycielki (52 %), wśród mężczyzn młodzież uniwersytecka i gim-nazyalna. Wśród kobiet przeważa wykształcenie średnie i domowe (72$), wśród mężczyzn średnie i wyższe (60°/ri). Na wykłady zaproszono szereg poważnych sił naukowych, prze-dewszystkiem zaś tych, którzy nie rozporzą-

K Krz.

Kursy dla Analfabetów dorosłych powstały w Warszawie w końcu listopada 1905 r., gdy społeczeństwo polskie, korzystając z chwilowej swobody działania po manifeście z dn. 30 paźdz. podjęło z zapałem walkę z analfabetyzmem, stanowiącym olbrzymi °/o wśród ludności Warszawy i całego Królestwa. Pierwszymi inicyatorami K-ów byli: Jan Kurtz i Antonina Tuszkówna; do nich dołączyło się grono osób: L. Krzywicki, Henryk Janowski, Al. Hef-

dzali katedrami uniwersyteckiemi, oraz wykładających na uniwersytetach zagranicznych, jako mniej bezpośrednio znanych ogółowi polskiemu. Ogółem 17 wykładających: Baudouin de Courtenay (psych, jęz.), Bruner (fiz. teor.), Daszyńska-Golińska (polityka społeczna), Feldman (liter.), Krauz (socyol.), Krzemieniewski (botan.), Krzywicki (socyol. i antrop.), Limanowski Bolesł. (hist. porozb.), Limanowski Miecz, (geologia), Mahrburg (psych, i filoz.), Mokłowr-ski Kaz. (hist. sztuki), Potkański Karol (f, dzieje wsi polskiej], Silberstein (fiz. teor.), Sobieski (hist. refor.), Sokoluicki (metody histor.),Twardow-ski(hist. fil.] —dało lllg. wykładu, 17 semiuaryów i 9 wycieczek naukowych. Instytucya zapowiadała się jakuajlepiej. Liczba członków wzrosła do 836. Rok drugi przypadł na okres przełomowy w Królestwie, co musiało odbić się wydatnie na dalszych losach instytucyi, zważywszy, że z Królestwa rekrutował się główny zastęp słuchaczy i prelegentów. Towarzystwo poniosło przytem dwie poważne straty w osobie czynnego współpracownika k-ów Kaz. Krauza oraz Kaz. Mokłowskiego. Odbyły się 6-tygo-dniowe kursy — wykładało 18 prelegentów: Brzozowski (liter, filoz.), Bujwid (bakter.), Ernst (astron.), Feldman (liter.], Heryng (ekon. teor.), Hryniewiecki (botan.], Jodko (prawo konst.), Karpowicz (pedag.), Kodisowa (fizyol.), Koszutski (ekon. poi.), Kryński (jęz. pols.), Krzywicki (hist. kultury), Minkiewicz (teor. ewoluc. organ.), Monat (liter.), Rakowski (hist. gosp. Polski), Silberstein (fiz. teor.). Sioma (geol.), Szepielewicz (liter, powsz.). Również w r. 1904 powstały specyalne kursy dla nauczycieli szkół ludowych w Cieszynie. Rozszerzając zakres działalności swojej, Polskie Tow. Pedagogiczne na Śląsku urządziło dwu-tygodniowe kursy w r. 1904— 1905. Ta pierwsza pióba na Śląsku, wypadła dość pomyślnie—skupiła 124 słuchaczy ze sfer nauczycielskich. Wykładali: pp. Bandrowski (chemia), German i Rydel (literatura), Siedlecki (przyrod.), Pazdro (statyst.), Tokarz (histor.l, itd. Oprócz wykładów podejmowano wycieczki do kopalń, fabryk, zwiedzano osobliwości miasta K. W. w Cieszynie, jako przeznaczone dla nauczycieli szkół ludowych, posiadały charakter bardziej specyalny i nie stały na poziomie uniwersyteckim. Ich wadą był zbyt ciasno pojmowany utylitaryzm, przystosowanie się wyłączne jakby do potrzeb nauczycielstwa ludowego austrya-ckiego.

lich, J. Cichińska, M. Rotwandowa, K. Wójcicki, Malinowski, K. Stabrowski i in., ofiarowywując swą pomoc w organizacyi pracy. Wprowadzenie stanu wojennego wywołało przerwę w działalności stowarzyszenia od lutego do czerwca 1906 r., dopiero z chwilą zalegalizowania K. d. A. d. 8 czerw. t. r., podjęto pracę nanowo. W 1907 r. zażądały władze świadectw rządowych od nauczycieli K., pozostawiając jednak czasowo wykładających, póki nie uzyskają patentów. D. 9 maja 1907 nastąpił rozłam w stowarzyszeniu: 1-e koło autouomiczne żydowskie zażądało wprowadzenia do wykładów, równolegle z jęz. polskim, żargonu, a gdy zarząd z większością członków oparł się temu, godząc się jedynie na żargon, jako język pomocniczy przy wykładach dla słuchaczów, nieznających zupełnie jęz. polskiego, koło z częścią członków odłączyło się od K. d. A. i utworzyło nowe „T-stwo walki z analfabetyzmem¹¹. Stawiając za cel główny naukę czytania i pisania po polsku, K. dla A.prowadzą nadto wykłady arytmetyki, oraz pogadanki naukowe z różnych dziedzin wiedzy; niezależnie od tego w niedzielę i święta urządza stowarzyszenie w większych salach odczyty, odbywane przez specyalistów, zbiorowe pokazy wystaw, przedstawienia teatralne, latem wycieczki podmiejskie. Nad nauczaniem czuwa komisya naukowa i instruktorska. W ciągu trzyletniego niespełna okresu istnienia K-ów, komisya naukowa wydała nieco podręczników dla słuchaczów dorosłych, których brak szczególnie dotkliwie dał się uczuć w początkach pracy; ułożyła programy: języka polskiego W. Weychertówny, arytmetyki St. Leszczyńskiej i pogadanek przyrodniczych, o-pracowanych przez W. Jezierskiego i T. Męcz-kowską. W celu dokształcenia nauczycieli, składających się przeważnie z sił młodych, niewyrobionych, stowarzyszenie urządza corocznie (w końcu i na początku roku szkolnego) systematyczne wykłady z działu metodyki nauczania, przyczem przed rozpoczęciem wykładów samodzielnych nauczyciele początkujący praktykują na kompletach, prowadzonych przez do-świadczeńszych kolegów. Słuchacze dzielą się na: zupełnych analfabetów i pót-analfabetów, umiejących mniej lub więcej dobrze czytać; liczba ostatnich przeważa. Nauczycielowie są prawie wszyscy płatni. Nauka w pierwszym roku istnienia K-ów była bezpłatną; od 1907 r. wprowadzono opłatę, dość nizką, za wysoką jednak, jak się okazało, dla najniżej uposażonych sfer robotniczych i wyrobniczych, z jakich przeważnie składa się zastęp słuchaczów. Stowarzyszenie czerpie swe dochody ze składek członków, opłat uczniowskich, ofiar jednorazowych, z urządzanych na rzecz K-ów konferen-cyj, odczytów, went, koncertów itd.; niektóre subsydyują lub utrzymują całkowicie właściciele fabryk. W 1906 r. były czynne w Warszawie: 23 komplety z ogólną liczbą słucha-

dów i skład prelegentów zależą zupełnie od autonomicznej rady naukowej, złożonej ze wszystkich wykładających, a niezależnej w każdej sekcji. W ciągu pierwszycli dwócli lat przedstawiano kandydatów do zatwierdzenia jedynie władzom administracyjnym, ale w pierwszej połowie r. 1908 kurator okręgu naukowego zażądał programów i wykłady w drugiem się łatwo do uciążliwej nauki początkowej, j półroczu r. 1908 (pierwsze półrocze roku szkol-Stowarzyszenie, prócz Warszawy, ma liczne ko- ! nego 1908 —1909) podlegają już jego konia autonomiczne na prowincyi, rozwijające się troli. Najświetniejszym okresem K-ów było zrazu nader pomyślnie, w ostatnich jednak cza- pierwsze półrocze istnienia, kiedy funkcyono-sach ograniczane w swej działalności a w nie- wały nie pod swoją jeszcze nazwą T-stwa. których miejscowościach zupełnie bezczynne Kursa przyrodnicze liczyły wtedy 1349 słucha-skutkiem przeszkód, stawianych przez władze czy (z tej liczby na psychologii 253, biologii miejscowe (np. w Kielcach zamknięto wykłady 242, embryologii 184, fizyce 128, chemii nie-po zamordowaniu dyrektora okręgu Afanasjewa); organicznej 122). Następne półrocza miały wszędzie władze szkolne usiłują przyrównać frekwencyę następującą na wszystkich wydzia-K-y do planu zajęć w szkołach elementarnych, beli: a więc uakazują równomierny wykład polskiego, rossyjskiego, arytmetyki i rełigii. Prowin-cyonalne koła, jak w Piotrkowie, Włocławku,

Kielcach, Łowiczu, prócz wykładów urządzały odczyty publiczne. Najświetniej rozwijało się koło analfabetów w Żyrardowie, liczba członków dosięgała tysiąca; ale wskutek przeszkód przy zatwierdzaniu pogawędek wielu zniechęconych wycofało się, i liczba członków spadła do 500. Prócz przeszkód ze strony władz szkolnych i administracyjnych działaluość K-ów spotkała się z niechęcią ze strony kół zachowawczych; w Sannikach doszło nawet do pobicia nauczycielki (sprawą tą zajmował się sąd polubowny).

Kursów Naukowych Towarzystwo w Warszawie-. Zebranie organizacyjne odbyło się d 28 grud. 1905, ustawa zatwierdzona została (łopiero w dniu 9 listopada 1906 roku.

W oczekiwaniu na zatwierdzenie t-stwa K. tymczasowo istniały: przyrodnicze przy Muzeum Przemysłu i Handlu, techniczne przy Stow-uiu Techników—w ciągu pierwszego półrocza 1906 r.; pod właściwą nazwą wystąpiły dopiero po zatwierdzeniu w drugiem półroczu 1906 r.

T-stwo czerpie środki ze składek członków i z opłat za wykłady. Liczba członków w d.

1 lipca 1908 r. wzrosła do 340 członków zwyczajnych i 8 dożywotnich. Opłata od słuchaczy 2.50—3 rb. na półrocze za godzinę tygodniowo, słuchacze kursu technicznego i rolniczego, którzy zapisali się na całe półrocze, płacą stałą opłatę: 50 względnie 70 rb. Środki te są tak skromne, zwłaszcza, jeśli weźmiemy pod uwagę konieczność wynajmu lokalu, zaopatrzenie laboratoryów, pomocy naukowych i t. d., iż K. nie mogą się rozwijać należycie: tylko te przedmioty są wykładane, które pokrywają koszta wykładającego z dochodów od słuchaczy, lub jeśli wykładający, mający niewielu słuchaczy, znajduje się w tern położeniu, iż    t. j. wszędzie daje się spostrzedz mniejsza fre-

może niedbać o honoraryum. Zarząd zajmuje    kweneya w drugiem półroczu w porównaniu

się jedynie stroną finansową, kierunek wykła- z pierwszem każdego roku szkolnego, a nadto

czów 600; w 1907 r. — 84 komplet, z 1400 słuch.; według sprawozdania z dn. 17 maja 1908 r. liczba kompletów spadła do 38 z 600 słuch. Rozwój K. d. A. tamują: nader .ograniczone środki materyalne, zjawiska natury ekonomicznej, jak strajki, iock-outy, niszczące normalny bieg życia robotników; brak wytrwałości i ni-zki poziom ogólny słuchaczów, zniechęcających

kobiet

1063

mężcz.

Co do uczęszczania na pojedyncze wydziały, liczby przedstawiają się w sposób następujący, prócz osób uczęszczających na 2 wydziały:

477

O co

620

356

razem

1557

692

876

488

Z. Gr.

185

128

wydział humaniorów: męż.

kob.

półr. 1    1906-7

„    II    1906 — 7

„    I    1907-8

„    Ił    1907-8

CO O <1 CD

70    70 GO

532

278

406

207

wydział techniczny: męż. kob.

półr.    I    1906 — 7

„    II    1906 -7

„    I    1907 — 8

„    II    1907-8

97

72

60

26

razem

706

243

266

159

razem

725

355

- 509

245

11

11

wydział rolniczy: męż. kob.

półr. I 1906—7 „ II 1906 -7 I 1907—8 „ II 1907-8

17

10

cc cc

h co co

razem

108

83

61

27

razem

cc ^ I—

C’ o — cc

zmniejsza się z roku na rok liczba słuchaczy (tłómaczy się to wyjazdem spotęgowanym młodzieży, zwłaszcza męzkiej, zagranicę). Na wydz. rolniczym frekwencya jest najbardziej stateczna (powiększenie słuchaczy w r. 1907 — 8 pochodzi ztąd, że dawni słuchacze przeszli na kurs wyższy). W pierwszym roku 1906 — 7 wykładano na wydziale przyrod.-mech.: Rachunek nieskonczonostkowy i kurs matematyki wyższej dla przyrodników (S. Dickstein); Wstęp do analizy i teoryę liczb (W. Sierpiński); Mechanikę teoretyczną (L. Silberstein); Fizykę (J. Kalinowski); Chemię nieorganiczną (T. Mi-łobędzki); Chemię organiczną (J. Bielecki);

Zarys elektrotechniki (M. Pożaryski); Teoretyczne podstawy elektrotechniki (L. Silbersteia); Historyę architektury średniowiecznej (J. Dzie-koński); Historyę architektury nowożytnej (M. Tołwiński). W r. szkolnym 1907 — 8 se-kcya techniczna została zreformowana w ten sposób, że oprócz przedmiotów dowolnie przez słuchaczów wybranych wykładano cykl przedmiotów odpowiadający pierwszemu kursowi politechnicznemu z wydziałami inżynierskim, budowlanym i mechanicznym. Cykl ten składał się z następujących przedmiotów: Kurs uzupełniający matematyki średniej (K. Grabowski); Rachunek różniczkowy i całkowy (Z. Straszewicz); Geometrya analityczna (H. Czopowski); Geometrya wykreślną (S. Lisiecki); Miernictwo (J. Bujnicki); Budownictwo (C. Domaniewski); Formy architektoniczne (J. Heurich); Kreślenie techniczne z działu budowlanego i Kreślenie techniczne z działu inżynierskiego (J. Holewiń-ski); Szkicowanie części maszyn z natury i Kreślenie techniczne z działu mechanicznego (S. Lisiecki); Chemia (J. Babiński). Na pierw-

L. K.

(Zajęcia praktyczne w laboratoryum chemicz-nem odbywały się pod kierunkiem Miłobędz-kiego i Bieleckiego); Biologię i Fizyologię wraz z ćwiczeniami praktycznemi (J. Sosnowski); Zoologię i Embryologię (J. Tur); Anatomię i fizyologię wraz z ćwiczeniami praktycz-nemi (Z. Wójcicki); Współczesne zasady systematyki roślin (kilka wykładów; T. Kamieński z Odessy); Grzyby pasorzytnicze (kilka wykładów; J. Trzebiński); Mineralogię (Z. Weyberg); szym kursie sekcyi rolniczej wykładają: Fi-Geologię i paleontologię (J. Lewiński); Antro- zykę (S. Kalinowski); Chemię nieorganiczną pologię zoologiczną (K. Stołyhwo); Antropologię (T. Miłobędzki); Zoologię (J. Tur); Botanikę etniczną (Ł. Krzywicki); Logikę i Psychologię j wraz z ćwiczeniami (Z. Wóycicki); Mineralogię (A. Mahrburg). Na sekcyi humanistycznej: Roz- ! (Z. Weyberg); Miernictwo i Mechanikę rolną wój języka polskiego i Objaśnienia zabytków (S. Biedrzycki); Ekonomię polityczną ("B. Bouf-języka polskiego (A. Kryński); Wstęp do języ- ' fał). Na drugim kursie: ćwiczenia z chemii koznawstwa ogólnego i Wykład naukowy języ- ! analitycznej (T. Miłobędzki); Gleboznawstwo ka francuskiego (K. Appel); Dzieje kultury ! (S. Miklaszewski); Fizyologię zwierząt (J. So-pierwotnej (L. Krzywicki); Dzieje Polski do r. snowski); Ogólną hodowlę zwierząt (St. Cha-1296 (S. Kętrzyński); Dzieje Polski za Sasów niewski); Weterynaryę (M. Żurawski); Meteoro-(W. Konopczyński); Wielką rewolucyę francu- logię (W. Gorczyński); Budownictwo (A. Nie-ską równolegle ze współczesną historyą Polski niewski).

Kurs okr§tu (w żeglarstwie)—kąt pomiędzy diametralną płaszczyzną okrętu a południkiem danego miejsca; ponieważ zaś za podstawę rachuby może być wzięty południk geograficzny, magnetyczny lub kompasowy, rozróżniamy więc K-y: prawdziwe, magnetyczne i kompasowe. K-ern prawdziwym będzie zatem kąt pomiędzy południkiem geograficznym danego miejsca a diametralną płaszczyzną okrętu; jest to kierunek istotny drogi okrętu. K. magnetyczny liczy się od południka magnetycznego: różni się zatem od prawdziwego o wielkość odchylenia igły magnesowej (deklinacyi), którą zależnie od K-u i znaku deklinacyi należy dodać lub odjąć od K-u magnetycznego, ażeby otrzymać prawdziwy. K. wreszcie kompasowy, różni się od magnetycznego o wielkość dewiacyi, od prawdziwego natomiast o summę algebraiczną dewiacyi i deklinacyi. Summa ta, zwana ogólną poprawką albo okrętowem odchyleniem kompasu powinna być dodana do K-u kompasowego lub odjęta od niego w celu otrzymania K-u prawdziwego. W ten sposób z K-u kompasowego można otrzymać magnetyczny i prawdziwy, albo naodwrót: prawdziwy zmienić

(T. Korzon); Dzieje Księstwa Warszawskiego (J. Bojasiński); Historyę polityczną Europy od r. 1814 do 1834 (M Sokolnicki); Najstaroży-tniejsze zabytki piśmiennictwa powszechnego i Źródła do poznania pierwotnego Chrystyani-zmu (J. Radliński); Złoty wiek literatury staropolskiej i Wskazówki do szkolnego nauczania historyi literatury polskiej (I. Chrzanowski); Prawo polityczno-konstytucyjne współczesne (B. Bouffał); Prawo człowieka i obywatela (J. Kucharzewski); Prawo handlowe (K. Dunin);

Ekonomię polityczną (W. Studnicki); Rozwój historyczny teoryi ekonomicznych (S. Bukowiecki); Teoryę polityki socyalnej (N. Pinkus); Demografię (jako gość Z. Daszyńska-Golińska);

Historyę sztuki i archeologię (W. Trojanowski);

Estetykę (A. Jabłoński); Wstęp do filozofii i Filozofię współczesną (W. M. Kozłowski); Dzieje filozofii greckiej i seminaryum filozoficzne (J.

Lewkowicz); Krytycyzm (jako gość J. Kodiso-wa). Na sekcyi technicznej: Kurs uzupełniający matematyki średniej (K. Bagiński); Rachunek różniczkowy i całkowy (Z. Straszewicz);

Geoinetryę analityczną (H. Czopowski); Geo-metryę wykreślną i części maszyn (8. Lisiecki);

Konstrukcye żelazobetonowe (K. Grabowski); na magnetyczny lub kompasowy. Czynność taka nazywa się transpcno waniem kursów. Współczesne dobre kompasy (np. Thompsona) nie mają dewiacyi, którą usunięto w ten sposób, że wytworzono w kompasach za pomocą magnesów dewiacyę sztuczną, diametralnie gluje. przeciwległą dewiacyi naturalnej. Ogólna poprawka takich kompasów redukuje się wskutek tego do deklinacyi, którą w każdym razie przy wyznaczaniu K-ów należy brać pod uwagę.--W celu oznaczenia K-u prawdziwego, którym okręt ma płynąć, ażeby dostać się z jednego punktu do drugiego, łączy się na mapie żeglarskiej (Merkatora) dwa te punkty linią prostą i mierzy się kąt pomiędzy tą linią a południkiem. Będzie to K. prawdziwy, który następnie transponuje się zapomocą ogólnej poprawki na K. kompasowy, stanowiący tuż bezpośrednią wskazówkę dla sternika. Sposób taki oznaczania K-u zowie się wykreślaniem K - ó w i polega wyłącznie na graficznych pomiarach i kreśleniu. Nawigacyjny sposób zasadza się na rozwiązaniu nawigacyjnego trójkąta, w którym: przebyta droga okrętu (żegluga), K., różnica szerokości geograficznej i różnica długości (zboczenie) są współrzędnemi, związanemi trygonometryczną zależnością od siebie. W dalekich oceanowych żeglugach K. okrętu wyznacza się za pomocą łuku wielkiego koła, t. j. koła, otrzymanego z przekroju kuli ziemskiej płaszczyzną, przesuniętą przez oba punkty i środek ziemi. — Względem wiatru rozróżnia się: K. pod wiatr czyli bejdemwinćl, gdy okręt skośnie przeciw wiatrowi żegluje, tworząc swą płaszczyzną diametralną z kierunkiem wiatru kąt od S¹/₂ do 6 , rumbów (39°22'—67°30'); K. w pół wiatru czyli halfwind, kiedy diametralna płaszczyzna okrętu z kierunkiem wiatru stanowi kąt blisko 8 rumbów (90°)-, dalej K. w trzy ćwierci wiatru czyli balisztagsmnd—kąt z linią wiatru rozwarty; wreszcie K. z wiatrem, albo pełnym wiatrem (flis. na hys) czyli for-

wiatrem. — Ostrym podwiatrem albo ostrym bejdem windę m nazywa się żegluga pod wiatr możliwie najbliższa kierunku

wiatru—wtedy okręt ostro pod wiatr że-

m. z

Knrscetel, ob. Ceduła.

Ktirschner Józef, pisarz niem., historyk teatru, leksykograf niem. (* 1853 w Gotha f 1902). Czas jakiś praktykował jako technik, później studyował w uniwers. lipskim literaturę niemiecką, a od 1875 r. redagował w Berlinie kolejno „Kunstkorrespondenz“, „Littera-rischer Verkehr“, „Litter. Korrespondenz“, „Deutsche Buhnengenossenschaft", „Neue Zeit“, w 1881 r. objął kierunek wydawnictwa „Kollek tion Spemann" i „Deutsche Nationallitteratur“, oraz miesięcznika „Vom Fels zum Meer“. Z licznych prac K. ważniejsze: „Konrad Bkhofs Leben u. Wirken“ (Wiedeń J 872);,,Chronologie des Theaters“ (Berlin 1876 — 77), „Nekrologie des deutschen Theaters“ (1877 — 78 2 t.); ,,Jahr-buch fur d deut. Theater“ (2 roczn. Lipsk, 1878 — 79); ,,Litteratur-Kalender“ (Sztuttg. 1883); „Taschen - Konversationslexikon“ (1884, wyd. 7-e 1888); „Staats, Hof u. Kominunalhand-buch des Reichs u. der Einzelstaateu“ (r. 1888); ,,Quartlexikon“ (1888); przygotował do druku 7-e wydanie Pi er era ,,Konversationslexikon“ (1891); dalej opracował „Deutsche Nationallitl. bis zum Tode Goethes“ (1882); „Richard Wa-gner-Jahrbuch“ (1886); „Universal Konversa-tionslexikon‘‘ (1895); ,,Welt-Sprachen Lexikon“ (1895); ,,Der grosse Krieg 1870—71 in Zeit-berichten“ (1895); ,,Das Richard Wagner Mu-seum in EisenacłP* (Eisenach 1897);

Albert u. Sachsenland“ (Berlin 1898); neue Reichstag 1898—1903“; wespół z Peipem wydał „Deutsches Kartenwerk 1:200 000“ (Beri. 1898). Umysł nadzwyczaj ruchliwy, był ini-cyatorem i kierownikiem wielu wydawnictw naukowych i literackich. W uczczeniu zasług K-a dla literatury niemieckiej, ks. Ernest Co-

K-a w 1881 roku a w 1889 radcą tajnym dworu.

Kurssel, herb polski. Na tarczy w polu srebrnem —dzik czarny, przebity z góry trzema strzałami o opierzeniu błękitnem, a żeleźcami

„Kónig ,Der

Fig. 102. Kurssel (herb'.

demwindc, gdy okręt z wiatrem płynie, a śród- | burg-Gotha mianował kowa jego płaszczyzna kryje się z linią wia- I profesorem, tru. Przy K-ach pod wiatr, w pół wiatru i w trzy ćwierci wiatru oznacza się jeszcze którą burtą okręt zwrócony jest ku wiatrowi: jeżeli prawą, mówią żeglarze, że o-kręt płynie prawym halsem, jeżeli lewą — to lewym halsem. W ten sposób otrzymamy: pod wiatr lewym halsem, w pół wiatru prawym halsem i t. p. Gdy wiatr zmienia j kierunek i zbliża się ku nosowi okrętu, np. z baksztagswindu przechodzi stopniowo w bej-demwind, żeglarze mówią, że wiatr z ach o-d z i (drogę), w przeciwnym razie, przy zmianie wiatru oi bejdemwindu do fordemwindu — wiatr odchodzi. Jeżeli okręt zmienią K. i dziobem zwraca się ku wiatrowi, zmianę tę o-kreślają słowami: okręt się wznosi, zwraca się ku wiatrowi; jeżeli dziób odchyla się od wiatru —okręt się zniża, idzie za

złotemi, schodzącemi się pod niem. Nad hełmem bez korony nad trzema różami błękitne-mi rzędem —trzy strzały z opierzeniem błękit-nem, z żeleźcami złotemi: środkowa prosto, a boczne ukośnie do siebie. Labry czarne, podszyte srebrem. Używany przez stary ród frankoński von Kurssel (z łacińska Curseliusza-mi zwany), w XV-em wieku do Inflant przybyły i tamże osiadły. —Z rodła: Niesiecki (wydanie Bobrowieża t. III, str. 155); Ostrowski; Siebmacher III, 2, 274.    D

Kursk: 1) m-to gubernialne na praw. brz. rz. Tuskary, przy ujściu rz. Kury, ua przecięciu linii kolejowych Moskwa-K. i Kijów-Woroneż, połączonych z miastem odnogą dług. 9 w. Spis ludności z r. 1897 podaje w K-u 52896 m-ców (28 334 męż. i 24 562 kob.); wedle „Enc. Słow.“ Brockh. i Efr. — w K-u d. 1 (14) stycz. 1905 r. było 62 803 m-ców, a w tej liczbie około 58 000 prawosł., przeszło 1500katol., ok. 1000 protest, i ok. 1000 żydów. W r. 1892 było fabryk i zakładów przemysłowych 79 z 1022 robot, i produkcyą 1 935 756 rub. (młyny parowe, fabryki świec, gorzelnie, fabryki tytoniu, garbarnie, mydlarnie, fabryki drożdży, miodo-sytnie, browary, odlewnie żelaza i in.). Rzemieślników w tymże roku było: 1463 majstrów, 1442 czeladników, 781 uczniów. Corocznie wielki jarmark (dawny korennyj); w r. 1893 sprzedano towarów za 390 300 rub. Dochód w r. 1894 — 300115 rub., rozchód 299 062 rub. (na oświatę 20 225 rub., na lecznictwo 3 870 r., na zarząd m-ta 30 580 r.). Dwa gimnazya: męskie i żeńskie, szk. realna, szk. miernicza, prog-zyura żeńskie, ziemska szk. nauczycielska (ze szk. początkową), nadto wiele szkół niższych, uczniów razem 4 395 (2 811 chłop, i 1584 dziew.); klasy muzyczne; szkoła przygotowawcza dla polieyantów („urja-duik“); 4 apteki, szpital miejski, szpital wojskowy; 33 lekarzy (w tej liczbie 2 kobiety). 5 bibliotek, skwer miejski, duży ogród klubowy (były Łazarewski); 15 cerkwi prawosł., 1 kaplica, 2 klasztory (męs. i żeń ), kśł luterski. Z dawnych obwarowań pozostały szczątki murów. Stoki brzegów wzdłuż rz. Tuskary pokryte są sadami, w których pierwsze miejsce zajmuje jabłoń.—K., jedno z najstarszych miast Rossyi płd-ej, zbudowane przez Wiatyczów w IX w. Latopisy wspominają K. po raz pierwszy pod r. 1095, kiedy Izjasław Władymirowicz zbudował „zamek z kamiennem obwarowaniem" (szczątki jego rozebrano 1650 r.). K. cierpiał wiele od zatargów książęcych i najść Połow-ców, przeciw którym wyruszali często książęta k-scy. W r. 1240 Tatarzy zburzyli K. do szczętu. W r. 1586, przy fortyfikowaniu granic płd-wych, został obwarowany także K., przy-czem przesiedlono tutaj m-ców Mceńska, Orła oraz innych miast. Przez cały w. XVII K, miał głównie znaczenie wojennego posterunku strażniczego i cierpiał dużo od samozwańców,

Tat. krym. (1615—1645); w 1612 St. Żółkiewski oblega K., 1634 uderza na m-sto Jeremi Wiśniowiecki. W r. 1708 K. został przypisany do g-ii Kijowskiej; w r. 1712 utworzono kancelaryę osobnego zarządu (niezależną od Kijowskiej); w r. 1727 K. przyłączony do g-nii Biełgrodzkiej; w r. 1779—główne m-sto na-metwa kurskiego, w r. 1797 -stolica g-nii Kurskiej.—2) K. powiat leży w środku g-nii, zajmuje 2 978,5 w. kw. i liczy (bez K-a) (1895) 164860 m-ców (83 185 m. i 81 675 k.), w tej liczbie włościan 140 616. W 15-tu gminach (wołost’) jest 338 siół; ziemi włościańskiej w p-cie 196 332 djes. Ogólny zbiór zbóż ziarnistych w p-cie wyuosi 5 490 000 pud. ćgłówne zboża —żyto, owies i gryka). Przemysł drobny domowy reprezentuje 300 rzemieślników. Rozchód ziemstwa w r. 1890 wynosił 87 329 rb. (na oświatę 16 185 rb., na lecznictwo 21720 rb., na zarząd ziemstwa 10 128 rb.). —3) K-a gubernia, położona między 50°13' — 52°23' sz. pin. i 51⁰14'— 56°12' dł. wsch. Per., graniczy od północy z g-nią Orłowską, od wsch. z Woro-neską, od południa z Charkowską i Połtawską, od zach. z Czernihowską. Największa rozciągłość g-nii z północy na południe 230    w.,

z zach. na wsch. 310 w. Obszar 40 821,1 w.

kw. (podł. Strjelbickij’ego). Ogólne pochylenie powierzchni g-nii K-ej z północy na południe. Z g-nii Orłowskiej na wschód od rz. Oki wchodzi do g-nii K-ej znaczne wzgórze (130 —120 saż. n. p. m.). G-nia Orłowska stanowi jakby tarczę ochronną, zasłaniajacą g-nię K-ą od surowego wiatru północno-wschodniego. Także na zach. od Oki na pł-nej gi anicy g-nii leżą znaczne wyżyny p-tów Dmitrowskiego i Kara-czewskiego (gub. Orłowskiej) Od południa i-dzie szereg takich wielkich rzek z ich dolinami, jak Psioł, Worskła, Doniec Północny i na wschodzie rz. Oskoł. Prawie cała powierzchnia g-nii tworzy płaskowzgórze, niespadające poniżej 100 sąż., lecz po całym obszarze rozrzucone są całe szeregi oddzielnych grup wzgórzy (120 — 130 saż.). Największą górzystością i ma-lowniczością odznaczają się p-ty: Staro-Oskol-ski, Timski, Koroczański, Rylski, Lgowski, Pu-tywelski i Fatieżski. Rz. Sejm przerzyna całą północną połowę g-nii ze wsch. na zach. (długość biegu w obrębie g-nii około 550 w.); dopływy Sejmu: Swapa (z Usożą) i Kleweń; dopływy Dniepru: Worskła i Psioł (brzegi obu tych rzek bardzo malownicze); Doniec P-łny z dopływami: Oskoł, Koreń, Korocza i Nieże-gol; rzeki Tim i Kszeń. Przewnżają pokłady formacyi kredowej. Brzegi rz. Sosny zawierają na znacznej przestrzeni pokłady wapieni i marglów for-cyi dewońskiej; nigdzie zaś na powierzchni samej g. K-ej i nigdzie w pobliżu jej nie występują na jaw warstwy tej formacyi. Na warstwach tych żółtych wapieni dewońskich dorzecza Sosny leżą bezpośrednio jurajskie Kel-lowejskie gliny niebiesko-czarne, zawierające

fosforyt (w kształcie białych i czarnych jajo- czasach wzmaga się wychodźtwo włościan watych okrąglaków) i rudy żelazne — sferosy-deryt. Warstwy te występują wszędzie na północnej i północno-wsch. granicy g-nii K-ej.

z g-nii (zwłaszcza na Sybir): powodem brak roli, a także wyczerpanie gleby wskutek złej uprawy. Co do absolutnej liczby ludności w Rosyi g. K. zajmuje 9-te miejsce; co do gęstości ludności włościańskiej—4-te. Średni przyrost ludności za trzy urodzajne lata (1886 —88) ok. 45 000 os. rocznie, za trzy nieurodzajne i choleryczne lata (1890 — 92) — ok. 23 000. Na sto m-ców przypada włościan 93.8%- mieszczan 4.86$, szlachty 0.71%, stanu duchów. 0.63 %. Ziemi włościańskiej 2 521 567 djes., innej 1 730 611 d. Niektóre sioła są znacznych rozmiarów: Borisowka (25 000 m-ców), Wieliko-Michajłowka (20 000); 16 siół z zaludnieniem 6 000—12 000, 6 siół z zalud. 5 000-6 000, 9 siół z zal. 4 000—5 000; w pozostałych siołach przypada na każde około 500 m-ców. W niektórych miejscowościach sioła tak leżą blisko, że zupełnie się z sobą zlewają. Ziemi ornej w g-nii 3 032 853 djes., lasów 321048 d., łąk, wygonów itp. 494 731 d., nieużytków 154 302 d. Najwięcej uprawiane są: żyto, owies i gryka; nadto pszenica, jęczmień i kartofle. Wszędzie włościanie sieją konopie, z których dochód wystarcza na opłacanie podatków i powinności. W p-cie Grajworońskim uprawiane są w wielkiej ilości cebula i czosnek (wywóz roczny ok. 250000 pud., nawet do Turcyi i Persyi). Gub. K. stanowi ognisko sadownicze Rosyi; wyróżniają się zwłaszcza swemi sada-

Powyżej warstw jurajskich leżą warstwy for-cyi kredowej, które układają się w sposób następujący (od góry): margiel, kreda biała (pisząca), piaski z fosforytami (w gór. cz.) i piaskowcami żarnowemi i żelezistemi (w dolnej). Na warstwy niebiesko - czarnych glin for-cyi jurajskiej legły piaski z fosforytem, bardzo rozpowszechnionym w gubernii K-ej.

Kreda pokrywa niemal całą przestrzeń g-nii równą warstwą, nad którą leżą pokłady białych, pomarańczowych i zielonawych piasków, niekiedy z piaskowcem, zawierającym szczątki skamieniałych pni i liści. Wszystko to pokrywają, niby całunem, warstwy bardzo urodzajnego lossu, którego dolne pokłady zawierają niekiedy kości mamuta i nosorożca. Bogactwo mineralne reprezentują: kreda (rozpowszechniona prawie wszędzie, najlepsza w p-cie biełgo-rodzkim), margiel, trypola, ochra, piaskowiec krzemienisto-glaukonitowy, białe piaski (nadają się do wyrobu szkła), czarne gliny ogniotrwałe (z których pod Rylskiem wyrabiają doskonalą cegłą ogniotrwałą), niekiedy ruda żelazna; w wielu miejscach wody mineralne (żelezisto-alkaliczue koło K-a, koło stacyi Zołotuchino).

za 350 000

Przedstawiciele flory: orzech grecki, akaeya biała i różowa, klon, jesion, wiąz, sokora, morwa, sosna, winorośl, słonecznik, arbuz, dynia, j mi p-ty Koroczański i Fatieżski (pierwszy sprze-burak. mak, tytoń, rośliny aromatyczne (aptecz- daje rocznie jabłek i gruszek^ ne). Klimat łagodny; średnia temp. stycz- 400000 rb.). Z K-a wywozi ‘się rocznie ok. nie dla K-a—10°12C, lipca-f-19°6C, roczna-)- 80 000, z Biełgorodu ok. 100000 pud. owoców. 5°0C. W p-cie Biełgorodzkim (na płdniu g-nii) j Pszczelnictwo rozwinięte, zwłaszcza w p-tacli znajduje się niewielki obszar (20 w. dług. I K-im i Biełgorodzkim (ok. 37 000 uli). Fa-z płn-cy na pł-dnie), stanowiący ciekawą ano- bryk i zakładów przemysłowych gub. K-a po-malię magnetyzmu ziemskiego. W nauce obszar j siada ok. 9 000 z produkcyą ok. 17 mil. rb. ten znany jest obecnie pod nazwą Biełgorodzko- j i 23 000 rob. Głównie rozwinięte: młynarstwo, Niepehajewskiej anomalii magnetycznej (badali ] cukrownictwo, gorzelnictwo, mydlarstwo, wyrób tę anomalię Smirnow, Pilczjikow, Sergijewskij ¹ świec i wosku, garbarstwo, olejarstwo, cegiel-

1    Tillo). G-nia K-a dzieli się na 15 p-tów: nictwo, garncarstwo. Nadmiar zboża, po po-

Biełgorodzki, Grajworoński, Dmitryewski, Ko- trąceniu ilości potrzebnej na zasiew i wyży-roczański, Kurski, Lgowski, Nowo-Oskolski, O- wienie ludności, stanowi ok. 23 mil. pud., lecz bojański, Putywelski, Rylski, Staro-Oskolski, . ilość sprzedawanego zboża jest tak znaczna, Sudżański, Timski, Fatieżski i Szczygrowski, j że go na spożycie własne nie starczy. Bardzo G-nia K-a d. 1    (14) stycz. 1895 r. liczyła jest rozwinięty przemysł drobny domowy (głównie

2    598374 m-ców (1302418 męż. i 1 295 956 wyrób obuwia; roczna produk. z górą 1 mil.

kob.), z tej liczby w miastach 190 032. W 1897 było 2 371 012 m-ców (1 166 190 męż. i 1 204 822 kob.),

221 527; Wielkorusów 1 833 000, Małorusinów

r. par.; podział pracy taki, że but przechodzi

przez 15 rąk; dalej malowanie ikon.). W gub. z tej liczby w miastach znajduje się około 1200 szkół; w K-u: gim.

wna; w Biełgorodzie: gim. męs. i żeń., instytut nauczycielski, szk. duchowna; w Koroczy: gim. męs., progim. żeń.; w Rylsku: progim. męs.; w Grajworonie, Dmitryewie, Now.-Oskole, Star.-Oskole, Obojani, Putywlu, Sudży i Fatie-żu: progim. żeń. Drogi żelazne, przecinające gub. K-ą: z pin. na płd. linia Moskiewsko-Kursko-Charkowska, z zach. na wsch. Kijowsko-

j męs. i żeń., progim. żeń., szk. real., szk. mier-528 000; Białorusinów ok. 25 000; pierwsi za- j nicza, ziemska szk. nauczycielska, szk. ducho-mieszkują p-ty: Kurski, Dmitryewski, Lgowski, Timski, Fatieżski i Szczygrowski; w pozostałych ludność mieszana; Małorusini przeważają w p-tach: Grajworońskim (105 000 z liczby 173 000), Nowo-Oskolskim (81 000 z pośród 158 000) i Putywelskim (86 000 na 163 0O0); większość m-ców prawosławna, starowierów 21000, innych wyznań ok. 6 000. W ostatnich

w niczem świecka godność klasztornego życia b-pa, bernardynem był ciągle. Objeżdżał pilnie dyecezyę, święcił kościoły i kaplice albo nowo pobudowane, albo te, które z rąk dyssy-dentów wracały do Kościoła. Wydał w druku: „Propugnaculum Mariani honoris, seu tractatus pro Immaculata Coticeptione B. M. Virg. ex scriptura Doctoribus et Conciliis“ (Poznań 1666); „Opuscula varia contra adversarios fidei ca-tholicae Romanae“; „Altare Dei privilegiatum, seu Virgo Deipara, libera a debito peccati ori-ginalis“ (Poznań 1677). —(„En. Org.“ więk.).

Woroneska; prócz tego istnieją liczne odnogi boczne. Wielki trakt Kijowsko-Woroneski (320 w.) idzie przez: Rylsk, Lgow, K., Tim i Star.-Oskoł; prócz tego wiele innych traktów bitych.—Na obszarze obecnej gub. K-ej w Starożytności mieszkali Siewieryanie (na płd.-zach.) i Wjatycze (na gr. z dziś. gub. Orłowską); część płd.-wsch. („dzikie pole“ zadniepr.) pozostawała niezamieszkaną do połowy XVI w. Cała ta kraina zwała się Posiemje (od rz. Sejm lub Siem). Oleg, umocniwszy się w Kijowie, zmusił Siewieryan do płacenia haraczu. Później powstało tu Księstwo Kurskie. Po podbiciu przez Moskwę kraj ten stał się miejscowością pograniczną ziem wielkoruskieh. W drugiej połowie w. XVI rozpoczyna się usilne zaludnienie kraju (zwłaszcza części płd. i płd.-wsch ); wte-dy-to założone zostały miasta Biełgorod i 0-skoł, W r. 1708 wszystkie miasta obwodu K-go (z wyjąt. Now.-Oskołu) weszły do gub. Kijowskiej. W r. 1779 zostało utworzone Namiestnictwo K-ie z 15 p-tów; w r. 1797 gub.K. z 10 p-tów (w r. 1802 utworzono resztę p-tów). Gub. K-a obfituje w zabytki starożytności | (szczątki obwarowań i kurhany).

D-r J. M.

Kurskie zdroje szczawy żelezisto-wapien-nej, pod miastem gubernialnem Kurskiem —z małym zakładem kąpielowym-

Kursoryczny wykład, najczęściej autorów starożytnych, jest ten, który głównie ma na u-wadze nieprzerwane i szybkie czytanie jakiego dzieła, mniej już troszcząc się o objaśnienia wyrazów i rzeczy; wykład zaś mający raczej na względzie drobiazgowe uwagi gramatyczne i rzeczowe, nazywa się stataryjnym. („En. Org.“ więk.).

Hr.

a w stosunku małych liter do wielkich i w Gre-cyi, ale i na dalekim t. zw. Klasycznym Wschodzie, gdzie np. w Egipcie, pismo demotyczne, najpóźniejsze, jest wybitnie uproszczonem pismem świętem (hieroglify; ob. T. XXVIII str. 960). K. we właściwem piśmie dokonywanem ręką ludzką, zarówno pierwotnie naśladowanein z rzymskiego, jak w gockiem, wyrobiły Wieki Średnie. W formie rzymskiej takiego pisma biegnącego szybko czyli K-y litery mają pochylenie od strony lewej ku prawej. Po wynalezieniu druku starano się pismo takie naśladować. Dla liter prosto stojących przyjęto nazwę odpowiadającą przeważnemu charakterowi pisma starożytnego Rzymu—antiqna\ dla pochyłych— italica (fr. italiąue, ang, Italics, niem. Cursiv), te stanowiły już K-ę w druku. Pierwszy użył jej Aldus Manutius (ob.) w Wenecyi w wydaniu Wergiliusza z r. 1501. Za wzór do czcionek posłużył mu rękopis Petrarki. Dziś wyraz K. oznacza pismo tu określone tylko w druku. Istotą jego zarysu jest naśladowanie pisma dokonywanego ręką ludzką; nie naśladuje wszakże pisma tego K. całkowicie, gdyż litery w niej nie łączą się z sobą (w jednym i tymsamym wyrazie) tak jak w piśmie z pod ręki ludzkiej

Kursywa (od łac. cursus — bieg), pismo biegnące, uproszczone, łatwiejsze, a stąd szyb-Kurski Maciej Maryan, b-p bakoński, | sze od tego, którego przetwór stanowi. Jako potem enneński, w XVII w. szlachcic wielko- uproszczone istniało ono nietylko w Rzymie, polski, h. Prawdzie (f 1681). Ojciec nieznany, matka Pierzchlińska z domu; był synowcem Peregryna K-go, opata paradyskiego. Był w klasztorze poznańskim definitorem prowincyi N.

Panny Anielskiej. Wtedy Jan Kazimierz mianował go b-pem bakońskim na Wołoszczyźnie r. 1649, ale K. dopiero 1651 bullę otrzymał. Wyświęcony na b-pa w Łowiczu. Poprzednik K-go na stolicy Jan Zamoyski, zaniedbywał ją do takiego stopnia, że aż hospodar multański skarżył się na niego przed papieżem. Musiał Rzym posyłać aż wizytatora apostolskiego Marka Bandi-niego, arcy-pa mareyanopolitańskiego, na Multa-ny w r. 1644. Bandini powołał z sobą do pracy misyonarskiej jezuitów. Dopiero Jan Kazimierz Zamoyskiego przeniósł na b-stwo przemyskie, a bakońskie dał K-mu. Ale K. tam długo nie zabawił. Były to czasy ciężkich wojen koza-czych; katolicyzmowi nad Prutem się nie powodziło. Podobno i hospodar gniewał się na królów polskich za nasyłanie b-pów, sam chciał mieć prawo nominacyi. Niedługo więc przebywał na swojem b-stwie K. i wolał przyjąć sufraga-nię w ojczyźnie. Przyjaciel jego, ks. Wojciech Tolibowski, ofiarował mu u siebie poznańską, przed r. 1660. Powrócił więc K. w rodzinne strony. Prekonizowany na b-stwo enneńskie, które wychodzącem. Dążność do nieprzerwanej cią-sufraganom poznańskim służyło. Spokojny o głości widać w czcionce umyślnie ciętej dla byt, oddał się teraz cały praktykom religijnym, upodobnienia pisma martwego, drukarskiego do Miał wielkie nabożeństwo do Niepokalanego żywego, a nazywanej w drukarniach pisanem lub poczęcia N. Panny, więc na jej cześć i dzieła | litograficznem. Charakterystyczną cechą cięcia pisał po łacinie. Pracę biskupią przeplatał lite- : w K-e drukarskiej jest prócz pochylenia je-raturą. B-p, pewno już Wierzbowski, mianował go i dnakowa grubość w całkowitej postaci litery, archidyakouem pszczewskim, przez co K. został Pismo greckie, które z powodu stałego pochy-i prałatem w kapitule poznańskiej. Nie zmieniła ' lenia swych czcionek można zaliczyć do K-y,

Wielka Encykl. Ulustr. Ser. I Tom LX1I. Ze»z. 3291).

cechy tej nie posiada. K-y używa się prze- , oficerów, których zdania się rozeszły, tak, iż ważnie dla wyróżnienia .wyrazów wybitnych ostatecznie obie strony się równoważyły: na w toku tekstu, lub cudzoziemskich, a nawet stronę odwrotu przechylił szalę dopiero sam całych zwrotów zdań czy ustępów, również i Giełgud. O odwrocie wciąż milczano —choć do przytoczeń dosłownych, wreszcie w przed- wszystko dla niego tylko czyniono. Wykrojo-mowach; druki całkowicie kursywowe są dziś no zaraz trzy korpusy: Rohlanda, Chłapowskiego i Dembińskiego, jako samodzielnych do-wódzców, ale wciąż pod rozkazami naczelnemi Giełguda. Pierwszy miał ciągnąć jakoby ku Połądze, drugi ku Kownu, trzeci ku Dynabur-gowi. Wszyscy wyruszyli jeszcze tegosamego dnia: dwaj pierwsi z 10 tys. na zachód do Łuknik, trzeci na północo-wschód do Groździ. Dembiński miał zregularnego wojska: 2 pułk. piechoty nowej formacyi (XVIII i XXVI) i 100 ludzi ze starego pułku I (batal. 3-ci),    1 pułk

bardzo rzadkie.

Hr.

Kurszany, m-czko w pow. Szawelskim, odległe od stacyi kolei libawo-roineńskiej K. o wiorst 4, od stacyi do m-czka przeprowadzono szosę: nad rz. Wentą. Most przez rzekę. Dzięki korzystnemu położeniu K. podnoszą się coraz bardziej i liczą dziś parę tysięcy m-ców, przeważnie żydów. Poczta i telegraf, urząd sądowy, zarząd gminny, lekarz, apteka; maślar-nia, t-stwo wkładowo-pożyczkowe. W pobliżu we wsi Sielanach pileskalnos (grodzisko). Kościół pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela, wzniesiony z drzewa 1622 przez Zygmunta III; murowana kaplica św. Krzyża zbudowana w r.

1820. W r. 1882 kościół powiększono i o-zdobiono. Dobra K. Zygmunt August nadał prawem lennem rodzinie Despot-Zenowiczów, poczerń przeszły do Paców, w r. 1681 od Stefana Paca nabył je Jerzy Grużewski, a Zygmunt III wydał list, przyznający temuż Grużew-skiemu i jego potomstwu męzkiemu wieczne lenne władanie K-n bez żadnych powinności koronnych, bacząc na zasługi jego podczas rozpraw w Inflantach. K. i obecnie jeszcze znajdują się w ręku Grużewskich.

Kurszany pamiętne są radą wojenną, złożoną zrana d. 9 lipca 1831 r., nazajutrz po niepomyślnym napadzie na Sza wie (ob.), z wyższych oficerów korpusów Giełguda-Chła-powskiego i Dembińskiego. Radzono nad odwrotem w przeważającym już upadku ducha, którego przyczyną główną był brak zaufania do niedołężnego Giełguda i beznadziejność dalszych pochodów i działań po zmarnowaniu sposobności do opanowania Wilna (19 czerwca), zwłaszcza gdy potem jeszcze wyprawa nie zdołała, wskutek nieumiejętnych ruchów, osiąść militarnie na Żmudzi, gdzie płomień marcowy nanowo wybuchał. Celem najpierwszym rady przy rozsądnem prowadzeniu sprawy mogło być tylko ustanowienie nowego dowództwa: taki też cel wskazał Dembiński, a poparli go Oborski, dowódzca pułku VII piech., i pułk. Brze-żański z Poznańskiego. Giełgud zdobył się tylko na przypomnienie Dembińskiemu, że ma prawo go rozstrzelać; generałowie i pułkownicy liniowi obstawali za rozdrobnieniem korpusu, czyli za odwrotem, a duszą tego kierunku strategii był Chłapowski. W głosowaniu 10 głosów rozszczepiło się na równe połowy: gen.

Chłapowski, Rohland i Szymanowski, pułk. I pułku ułanów Borkowski i inżynier Wiśniewski głosowali za podziałem; do trzech przemawiających za nowem dowództwem, przybyli wycofał się z pozycyi bojowej do Malat nad Piętka i Sierakowski, aby odrzucić wszelkie rozległem jeziorem, które dawało dobrą osło-działki, W radzie uczestniczyło jeszcze dwóch nę. Tu generał rossyjski sprawił już szyk

Red.

ułanów (I) i 100 ludzi z XIII, 6 dział bez koni i takież 2 haubice, z powstań i ochotników: „chorągwie poznańskie¹¹ (w nich już tylko 80-u Poznańczyków), oddział strzelecko-kosynierski Matuszewica, oddziały Lisieckiego i Prozora, Żtnujdzinów Strawińskiego i kawaleryę płocką; mieszaną a taktycznie oryginalną jednostką była piechota wsadzona na konie (130 ludzi). Ogół sił w ludziach wynosił 3 870: w piechocie lin. 1 900, w batalionie Matuszewica 500, w piechocie konnej 130=2 530; w jeździe lin.290, ochotn. 1 000=1 290, w artyleryi i saperach 50. A-municya była szczupłą, brak pieniędzy zupełny. Prędko skończyły się pochody na zachód. Dn. 12 lipca Chłapowski przeskakiwał już rów graniczny z kłamliwem a nieprzyzwoitem hasłem „cnoty polskiej", nazajutrz Giełgud ginął z ręki Skulskiego, wreszcie d. 15 t. m. ostatnie szczątki korpusów Giełguda i Chłapowskiego poddawały się Prusakom (ob. Powstanie 18 30 — 1 r.). Odwrót na wschód, a następnie na południe i zachód, pokazał rzeczywiście cnotę polską XVI i XVII w. i daje się zestawić ze sławną Anabasis Ksenofonta, wyżej nawet od niej stoi pod względem ruchów wojennych i grożących niebezpieczeństw. Już nazajutrz po wyruszeniu, d. 10 lipca, na wschód od Gruździ pod Miszkuciami zaskoczył Dembiński kompanię piechoty, którą po dzielnej z jej strony obronie wziął do niewoli; zdobył 6 000 ładunków, 475 dukatów i broń jeńców. W kierunku wschodnim szedł korpus do Joa-niszkieli nad Muszą (Aa), stamtąd do Ponie-wieża, gdzie stanąwszy w południe 13 lipca, zabrał pół szwadronu huzarów, 100 piechurów i kozaków; pozostali Rossyanie ratowali się u-cieczką do Wiłkomierza. Nazajutrz przeszedł Świętą pod Kowarskiem i 15-go dotarł do 0-want, trzymając się ciągle kierunku wschodniego. Rossyanie następowali w sile 3 kroć większej (Sawojny). Dembiński, jazdą osłaniając odwrót, zasiekami w lesie utrudniając nieprzyjacielowi obejście, z wielką zręcznością

bojowy, kartaczami ostrzeliwał pozycye polskie. Stąd w nocy pociągnął generał polski do Inturków, gdzie przez zwężenie jeziora prowadzi! most już na porzecze Wilii. Generał rossyjski po ogniu kartaczowyra puścił już piechotę do ataku, rzucił i jazdę, powstrzymując odwrót, który dokonywał się od zmierzchu przez noc całą z d. 15 na 16 lipca. O 3-ej zrana dopiero znalazł się Dembiński w Intur-kach, skąd pociągnął do Podbrodzia rz. Mu-szczą, wpadającą do Wilii od północy. Powolny pościg dał mu możność nowego zaskoczenia Rossyan. Znowu wpadło w niewolę 150 ludzi piechoty, w tem 5 ofic. i 30-u jazdy. Wielką zdobyczą było 40 000 ładunków, zbiór narzędzi saperskich, kilkadziesiąt koni z jazdy i pociągów, zapas sucharów i wódki. D. 16 b. m. udał Dembiński pochód ku Swięcianom, przejął pocztę z pieniędzmi i z rozkazami dla gen.-gub. wileńskiego Chrapowickiego. Nazajutrz dążył już bocznemi drogami na południe ku Michaliszkom n. Wilią, wymykając się szczęśliwie z groźnego położenia między Nie-menczynem a Święcianami, gdzie stały znaczne siły rossyjskie. Teraz musiał okrążyć również niebezpieczną Oszmianę. Prawym brzegiem Wilii dotarł wieczorem d. 19-go do Daniszewa, gdzie bezzwłocznie przeszedł most, na Smor-gonie, Boruny, Olszany, Iwie d. 22 b. m. zbliżył się do Niemna i na szybko zbudowanych tratwach w nocy na 23-go przeszedł rzekę pod Zboiskami. Nad ranem natarli Rossyanie na straż tylną pod Iwiem: groziło rozbicie, ale Sawoiny nie miał należytej oryentacyi w pościgu, a wynalezione brody przyśpieszyły wy- | cofanie się za Niemen. Teraz miano przed sobą Szczarę. Od 23-go ciągnął Dembiński ku niej na Wsielub, Nowiny i Dzięcioł, skąd generał ros. Stankiewicz, unikając boju, cofnął się do Slonima (24-go). Znaczne zapasy amu-nicyi wpadły tu w ręce polskie. Na lewym brzegu Szczary przed Dereczynem groziło znowu niebezpieczeństwo na wązkiej grobli wśród błot; ale dowództwo rossyjskie zostawiło na niej wszystkie mosty i nie zdążyło zająć odpowiednich pozycyi. Szczęśliwie tedy dotarł oddział w nocy na 26-go do Dereczyna, gdzie zastał wielkie zapasy wojenne. Noc z 27 — 8-y spędził już w Puszczy Białowiezkiej. Tu stały znaczne siły rossyjskie, i całe powodzenie trzech tygodni mogła jedna godzina zniweczyć. W wojsku Dembińskiego zbierało się już na bunt; gdy nagle zjawienie się K. Różyckiego (d. 28-go w Narewce) uśmierzyło i rozpogodziło umysły. Dn. 31-go oddział przechodził już Nurzec pod Ciechanowcem, a nazajutrz był już za Bugiem w Sterdyni. Dn. 1—3 sierp, do-kouał pochodu przez Kosów, Jadów, Radzymin do Marek pod Pragą. Tu w połd. d. 3 sierp, zjawił się Czartoryski z generałami i posłami na powitanie szczęśliwie ocalałych. Nazajutrz odbyło się wkroczenie do miasta z przyjęciem

uroczystem na Placu Saskim. Dn. 5 sierpnia sejm uchwalił nagrodę w uchwale: „Generał piechoty Henr. Dembiński, oficerowie i żołnierze jego korpusu, jako też dowódzcy i żołnierze powstania litewskiego zasłużyli się dobrze Ojczyźnie".—Terrytoryum odwrotu rozciąga się od równoleżnika 56° do 52° 20', od południka 23° na półn. a 21° na południu (punkta krańcowe zachoduie) do 26° 20' (kraniec wschodni). Przybliżona długość linii odwrotu mil. 130.— Bibliogr. Dembiński Henr. „Mein Feldzug nach u. in Lithauen u. mein Ruckzug von K.“ (Lipsk 1832; mapa); tenże „Schreiben an d. Herrn Herausgeber d. Berichtes uber mein. lithauischen Feldzug" (Sztrasburg 1832); tenże „Pamiętniki o powstaniu w Polsce w r. 1830—1 “ (wyd. 2-e Kraków 1877 2 t.; T. I)-, tenże „Me-moire sur la cainpagne de Lithuanie" (Sztrasburg 1832; mapa i podobizna); Dmochowski Fr. S. „Powrót gen. Dembińskiego" (Warsz. 1831); Pietkiewicz Mich. „La Lithuanie et sa der-nićre insurrection" (Bruksella 1832; mapa); Puzyrewskij A. K. „Wojna polsko-ruska 1831 r., wyd. przerób., popr. i uzupełń, z 6 plau. bitew" (przekł. z ros.; Warszawa 1899); Wrot-nowski F. (wyd.) „Pamięt. o powst. Litwy i Ziem Ruskich w r. 1831“ (Paryż 1833, 2 cz.); tenże „Zbiór pam. o powst. Litwy w r. 1831“ (Paryż 1835; przedr. p. n. „Historya powst. w r. 1831 na Wołyniu, Podolu. Ukrainie, Żmudzi i Litwie" T. II, Lipsk 1875 [„Bibl. pis. polskich"] Brockhaus, T. LXXI1). Barzykowski; Mierosławski.    ⁸-

Zurszat (Kurschat) Fryderyk, znawca języka litewskiego (* 1806 w Nordgehlen pod Królewcem z rodziny litewskiej - f 1884 w Królewcu); początkowo nauczyciel ludowy, uzupełnił następnie swoje studya gimnazyalne i uniwersyteckie (w Królewcu); poświęcił się zawodowi duchownemu, był kapelanem wojskowym; powołany na katedrę teologii uniwers. królewskiego, objął po dr. prof. teol. Rhesai kierunek seminaryum litewskiego oraz stanowisko lektora jęz. litewskiego w tymże uniwersytecie. W świecie naukowym zdobył sobie wielką powagę, jako źródłowy znawca litewszczyz-ny nst. pracami: „Beitrage zur Kunde der li-tauischeu Sprache" (Królewiec 1843—49); część 2-a tego dzieła zawiera znakomicie opracowaną (na swój czas) naukę o akcentuacyi litewskiej: „Laut-und Tonlehre der litauisclien Sprache". „Grammatik der iitauischen Sprache" (Halle 1876); „Wórterbuch der lithauischen Sprache" (Halla 1870 — 1883): część niemiecko-litewska i litewsko-niemiecka. Są to dzieła nieodzowne dla każdego badacza litewszczyzny. K. wydał także poprawne teksty pieśni litewskich, zebranych i ogłoszonych niegdyś (1825) przez Rhesai: „Dainos oder litauische Volkslie-der" (Beri. 1843) oraz „Nowy Testament" po litewsku (1865). Redagował również czasopi-

1849 — 80.

poglądami, które K-ę wyprowadzały od tur. kiirte—kurtka, (ob.) Kurtka.    Red-

Kurtaczek (Pitta) rodzaj ptaków wróblowa-tych (Passeres) z rodziny Pittidae.—Dziób prawie tak długi jak głowa, silny i gruby, prawie zupełnie prosty; skrzydła dość krótkie; ogon bardzo krótki, ścięty; skok wysoki. — Bardziej znany gatunek Pitta brachyura zamieszkuje Indye. Strona grzbietowa niebiesko-zielona-na głowie pręgi, pośrodku czarna, z boku biała; od uzdy do okolicy potylicznej przebiega czarna pręga, strona brzuszna biała; lotki czarne z białemi wierzchołkami; sterówki czarne; dziób czarny; nogi czerwonawo-żółte; długość ciała wynosi 18 cm., długość skrzydeł 11 cm., —o-gona 4 cm.

Kurtaż (franc. courtage), należność przypadająca meklerowi (ob.) i wogóle pośrednikowi za załatwienie handlowego interesu pomiędzy obiema zawierającemi tranzakcyę stronami. Wy-

Cz. St.

srao dla ludu w jęz. lit. „Kalejwis" (Pielgrzym)

K. A.

Kurszbacłl, herb polski, ob. Korzbok.

K*art (Kert), dynasty a, która panowała w Heracie 1245 —1389, jako lenniczka Mongołów dżagatajskich. Panujący z jej łona: Szems eddin 1245, Rokn eddin 1278, Fachr eddin 1285, Gaiats eddin 1308, Szems ed. II 1328, Hafiz 1329, Muiz ed. Housejn 1331, Gaiats ed. Pir Ali 1370. Timur w r. 1389 pozbawił ją 1 władzy.

Kurta —wyraz używany gdy mowa o różnych istotach i przedmiotach kusych, a więc na oddanie niskiego wzrostu człowieka (niekiedy tak nazywają Niemców dla ich kusego ubioru), psa lub owcy z odciętym ogonem lub bez ogona itd. Między innemi w formie K-y, kurtki, kurtuka, oznaczał on różnego rodzaju kusy ubiór. K-ą nazy wano więc kusy żupan sięgający kolan, a zapinany na dwa rzędy guzików. K. znana za czasów Batorego, rozpowszechniła się zwłaszcza za Zygmunta III i przetrwała do ostatnich czasów Rzpltej. „Nastały stroje tak podkasane, iż się zdało, jakby w wodzie miarę brano i od krótkości te sukienki nazywano K-mi“ (świadectwo z czasów Zygmunta III). U-biór ten zwłaszcza był używany, gdy szlachta wybierała się na Iowy, w podróż lub stawała pod chorągwią. Poły przednie zapinano jeszcze na guziki, ażeby podczas jazdy konnej nie podwijały się, a na takie K-y kładli pancerze, koszulki druciane, jeśli ktoś nie miał łosiego lub bawolego kaftana. „Zbytkownicy chodzili w białych K-ach a poiisowych delurach". Za Stanisława Augusta zaczęto na zimę używać K-y podbitej baranami lub lisami, na bez-futrzane przywdziewano kontusze. Noszono wtedy także K-y z galonami, przywdziewały je także kobiety podczas jazdy konnej. J. Karłowicz („Słown. wyr. obcych") wywodzi wyraz z łac. curtus obcięty, kusy (ztąd także franc. court i niem. kurz) i nie godzi się z dawniej-szeini

sokość kurtażu, stosownie do wysokości summy przedstawiającej wartość rzeczy, którajest przedmiotem umowy, obliczoną bywa albo w odsetkach, albo pro mille, to jest od tysiąca. K. jest także nazwą specyalnego podatku pobieranego w Bordeaux od wszystkich przychodzących lub wyprawianych drogą morską towarów. („Enc. Roln.“).

Kurth Godefroy, historyk belgijski (* w Arion w 1847). Mianowany w 1872 r. profesorem historyi Wieków Średnich przy uniwersytecie w Leodium, odznaczył się niebawem swą znakomitą erudycyą oraz zapałem, z jakim stał się rzecznikiem ultramontanizmu. On-to zaprowadził kurs praktyczny historyi, zorganizowany na wzór niemieckich seminaryów, czem niemało przyczynił się do podniesienia poziomu wykładu historyi na uniwersytetach belgijskich. Liczne dzieła historyczne i literackie Kurtha odznaczają się rzetelną wartością. Do najcenniejszych należą: „Caton 1’Ancien (Liege 1872); „Etude critiąue sur St. Lambert et son premier biographe“ (Antwerpia 1876); „La loi de Beaumont en Belgiąue. Etude sur le renouvellement, annuel des justices locales“ (Mem. de 1’Academie roy. de Belgiąue (XXXI); „Les origines de la /ille de Liege" (Liege 1882); „Les origines de la civilisation moderne“ (Paryż 1886—druga edycya w 1888, trzecia w 1891); „Histoire politiąue des Mero-vingiens“ (Paryż 1895); „la Frontiere linguisti-que en Belgiąue et dans le Nord de la France" (Coli. des Mem. de 1’Acad. roy. de Belgiąue XLVIII).

Kurtka. W drugiej połowie XVIII w. w jeździe autoramentu polskiego zaczęto używać, zamiast kontuszów K-i, noszonej pierwotnie na znacznie od nich dłuższych żupanaclf. Regulamin 1790 r. wprowadził K-ę, jako ubiór powszechny tak dla jazdy, jak piechoty i ar-tyleryi. Regulamin z marca r. 1791 opisuje K-ę dla kawaleryi narodowej i pułków straży przedniej: „K. krojem dawniej przepisanym, z naramiennikami sukiennemi (dla szeregowych), dla kawaleryi narodowej i przedniej straży By-szewskiego, Lubomirskiego i Karwickiego w kolorze granatowym, a dla pułków obu buław w kolorze zielonym, robiona być ma z wyłogami w kolorach, z guzikami i na nich będącemi numerami takowemi, jakich dotąd brygady i pułki używały. Klapy tak mają być dogodnie robione, aby, zapinając K-ę latem na haftki tylko, gdy się ją zimą zapina na guziki jedna na drugą zachodząc całe piersi osłaniały a pod gardłem u góry tak były wycięte, iżby zapięte na guziki i nieco brzucha dołem zajmując, gładko jedna na drugiej leżały". Kurtka ta, z krótkiemu odwija-neini połami i wyłogami na piersiach, stała się ubiorem dla ułanów państw europejskich. We Fraucyi zachowała nawet w regulaminie nazwę, polską przypominającą: „le kurtki". K-ę taką nazywano u nas „krojem polskim", dla

L. K

Red.

Hr.

Ilr.

Kurtzman Ludwik, pisarz nięmiecki, znaw-cą^Miteratury polskiej (f 1895 w Szymanowie skiej Czykugo, na wyspie Kiu-szyu, na lew. pod Rawiczem, jako nauczyciel elementarny), brzegu rz Czykugawa; 24 000 m-ców; dawna Ożeniwszy się z Polką i nie ukrywając swojej rezydencya jednego z daimjów. niechęci dla polityki rządowej, ściągnął na siebie niełaskę władz poznańskich, które pomimo tewski. Tak go czytamy w spisie bóstw talentów jego i wykształcenia trzymały go żmudzkich Łasickiego, z dodatkiem: „agnello-w zapadłej prowincyi. Przed ożenieniem się | rum est deus", t. j. jest bogiem baranków, był rektorem w Śmiglu, kustoszem miejskiej I istotnie eras jagnię oznacza, tylko kurwai-biblioteki we Wrocławiu, potem bawił w Poznaniu i katalogował bibliotekę Raczyńskich, tudzież w Objezierzu u Turuów. Zostawił ładną własną bibliotekę. Pięknie przetłómaczył, prócz innych „W Szwajcaryi" i „Pieśń o ziemi naszej". Nadto: „Die polniśclie Litteratur in Deutschland" (bibliografia, Poznań 1881); „Ge-schichte der Raczynski’schen Bibliothek in Po-

odróżnienia od K-i zwanej „krojem szaserskim“, która była bez wyłogów i zapinała się na jeden rząd guzików, miała poły z boków odcięte, a nie zaginane, jak pierwsza.

Kurtowiany, miasteczko na Żmudzi, pow. szawelski, kilkaset m-ców. Kościół par. murowany podobno z XV lub początków XVI w., odnowiony w r. 1785 przez Nagórskiego. Dobra K. w w. XVIII należały do Nagórskich, dzisiaj do Zyberg-Platerów. Cmentarz jest daw-nem grodziskiem. W pobliżu góra Gerniki („mała knieja¹¹), o której chodzi mnóstwo podań. Próby zaprowadzenia racyonalnej hodowli ryb. Pałac i park.

Kurtyna (franc. courtine), zasłona w teatrze, oddzielająca scenę od widzów, spuszczona przed rozpoczęciem sztuki, oraz po ukończeniu każdego aktu. Dawniej K-ny nie spuszczano na dół, kiedy miano zasłonić scenę, lecz wciągano ją od dołu do góry: spuszczenie jej więc nie zua-czyło, jak dzisiaj, końca, lecz, przeciwnie, początek sztuki lub aktu.

Kurtyna w fortyfikacyi ob. Narożnik.

Kurtyzana, z fr. courtisane, dama dworska, dzisiaj wyraz używany dla oznaczenia kobiety lekkiego prowadzenia się.

Kurt:; Jan Henryk, teolog protestancki (* 1809 w Montjoie [okr. reg. Akwizgrański], —f 1890 w Marburgu). Studyował w Halli i Bonu; 1835 —nauczyciel religii w gimnazyum mitaw-skiem; 1850 profesor zwyczajny historyi Kościoła w uniw. dorpackim; 1870 przeszedł w stan spoczynku i wrócił do Niemiec. Prócz kilku podręczników historyi św. i historyi Kościoła dla uczniów i studentów, które miały po kilkanaście wydań, napisał: „Bibel u. Astronomie" (Mitawa 1842; wyd. 5-te Berlin 1865); „Ge-schiehte d. Alteu Bundes" (t. I Berlin 1848, wyd. 3-e 1864; t. II 1855, wyd. 2-e 1858); „Handbuch der allg. Kirchengeschichte“ (t. I, wyd. 2-e Lipsk 1858 i I cz. t. II 1856); „Der alttestamentliche Opferkultus“ (Mitawa 1862); „Der Brief an die Hebriier erklart“ (tamże 1869); „Christl. Religiouslehre" (wyd. 14-e Lipsk

1889).    Ilr-sen" (Poznań 1885); „Die Mickiewicz-Littera-tur in deutsch. Sprache" (t-że 1888, drukowane po polsku w „Warcie" 1887 r.); „Goethe w Polsce" („Warta" 1887, bibliografia). Tłómaczył wspomnienia o Goethem A. E. Koźmiana.

Kuru, król bajeczny dynastyi księżycowej w Indyach starodawnych. Miał panować w połowie w. II przed Chr. w okolicy Dehli dzisiejszego. Potęga jego była tak wielką iż nazwa kraju jego, utworzona od jego imienia, Kuru-czetra, stała się nazwą całych Indyi. Walka pomiędzy jego potomkami, Kaurawa, a dalszymi krewnymi, Pandawa, twarzy treść epopei M ahabharata (ob.).

Kurticzeszme, wielka wieś (przedmieście) nad Bosforem, na płn.-wsch. od Konstantynopola, zamieszkana głównie przez Greków i Armeńczyków; nieznaczna przystań; meczet. K. jest to dawny Anaplus, gdzie Konstantyn W. wzniósł słynny kościół pod wezw. Archanioła Michała.

Kurucy (Kurucz), wyraz węgierski utworzony z łac. crucius, cruciatus, a prawdopodobnie pochodzący już z czasów wojen krzyżowych, a dopiero późuiej nabrał znaczenia specjalnego. To miano przybrali rokoszanie chłopscy pod wodzą Jerzego Dozsa (ob.) w r. 1514. Pod nazwą K-ów słynęli także w w. XVII zwolennicy hr. Emmeryka Tókóly i Franciszka Rakoczego II, wówczas gdy przeciwników swoich ochrzcili nazwą labancz (od lab=noga). Ob. Węgry. Wogóle w okresie późniejszym tę nazwę nadawano na Węgrzech rzecznikom dążeń ultra-narodowych. Wyraz ten w formie K u-ruce pozostał wśród naszych górali: w Cho-chołowie i gdzieindziej żyją jeszcze niejasne wspomnienia jakiejś walki górali z K-mi. Kurulne krzesło u Rzymian, ob. Se 11 a. Kuruman, główny punkt obwodu tejże nazwy i stacya londyńskiego t-stwa misyjnego w kraju Beczuanów z obszerną szkołą i liczne-mi domami misyonarzy i ochrzczonych krajowców; tutaj rozpoczął Liyingstone swoją działalność misyjną

Kurumbowie, ob. Nilgeryjskie ludy. Kurume, główne m-sto prowincyi japoń-

Hr.

Kurwaiczin eraiczin, mniemany bożek liczi n nie da się wytłómaczyć; po litewsku jest tylko kar we krowa (pruskie kurw i s wół, z polskiego k a r w). Ponieważ forma na - i n niemożliwa albo nieprawdopodobna, czytał już Mierzyński a zanim inni: kur waicziu, erai-cziu, tj. drugi przypadek liczby mnogiej—ale i to niemożliwe, bo byłby go Łasicki kur-waiczu eraiczu napisał i związek się te-

A. Br.

1892).

mu sprzeciwia, wymagający pierwszego przypadku. Prusak Praetorius Łasickiego na kar-waitis, eraitiunis poprawił (bóg cieląt, jagniąt); ależ to również dowolnie.

Kurwatura ob. Krzywizna.

Kury czyli grzebiące, ob. Gallinacei.

Kurya. (kość.) W kościelnym języku oznacza różne kollegia duchowne, ustanowione przez papieża, arcyb-ba, lub b-pa, do należytego wykonywania udzielonej im jurysdykcyi. W tern znaczeniu wyrażenie K. rzymska (ob.) obejmuje przystkie rządowe dykasterye papieskie, jak znów K. biskupia—biskupi ordynaryat, czyli wikaryat generalny i konsystorz. Ale wyrazowi temu K. pozostało i właściwe literalne jego znaczenie w języku kościelnym, na oznaczenie lokalu urzędowego, obejmującego sale posiedzeń, kancelaryę, archiwa. Dawniej tak generalny wikaryusz b-pi czyli officyał, jak i przełożeni kapitulni, każdy miał swój własny lokal urzędowy w zamieszkiwanym przez siebie domu; stąd członkowie kapituły, odpowiednio do natury interesów, zgromadzali się na obrady już to w wikaryacie generalnym (curia officialis), już u prepozyta (curia prae-posita), już u dziekana (curia decani); każda też K. miała właściwe sobie archiwa. Ale i później, gdy, dla zaprowadzenia większej jedności, wszystkie te K-e sprowadzono do jednej K-i b-piej, nazwa pozostała nietylko przy mieszkańcach tych dygnitarzy, którzy dawniej mieli u siebie apartamenta urzędowe, lecz nadawaną była wszystkim tym domom kanoników, które każdy z nich ma obok kościołów metropolitalnych, katedralnych i kollegiackicli. Niekiedy K-ą nazywają dom dziekana, a nawet proboszcza. („Enc. Kośc.w).

Kurya w starożytnym Rzymie, ob. Curia. Kurya średniowieozna. Początkowo było to zebranie wyższych urzędników na dworze panującego celem udzielania mu rady i pomocy w rozstrzyganiu ważniejszych spraw państwowych. Z czasem kompetencya i skład tych zebrań ustala się i w każdym z poszczególnych krajów Europy zachodniej przybiera właściwy sobie charakter. We Francyi curia regis, kurya królewska, składała się w w. XI i XII z urzędników świeckich i duchownych, sprawowała sądy, zarówno jak i rządy, działała jako sąd lenny nad wasalami królewskimi. Od czasów Filipa Augusta zasiada K. śr. w Paryżu, zarządzając domenami i kierując sądownictwem. W miarę potrzeby przetwarza się i wyłania z siebie cały szereg instytucyi, jak oto parlament, wielką radę, radę królewską itd. Stany generalne we Francyi możemy również uważać za rozszerzone, przez pociągnięcie stanu trzeciego, K-e śr. W Niemczech w skład cu-riae regis wchodzili z jednej strony urzędnicy dworscy, pomnożeni znacznie w w. XII, z drugiej książęta. Był to zarodek sejmów, do których panujący zwracał się o radę, nie z obowiązku

wprawdzie, lecz kierowany względami praktycznemu Zwoływane, po miastach b-pich przeważnie, jużto dla poszczególnych okręgów, już-to dla państwa całego decydowały sejmy, cu-riae, curiae sollempncs itp. zwane, o pokoju i wojnie, wydawały wyroki sądowe, rozwiązywały sprawy zawiłe itd. Uchwały ich miały moc obowiązującą. W Anglii za czasów normandz-kicli curia regis zwoływana była przez królów dla naradzania się w sprawach wagi pierwszorzędnej; nosiła charakter doradczy, a składała się z baronów. Prócz tego nazwę k-i nosiły i inne instytucye, do których mogli nawet nie należeć baronowie. Między innemi spotykamy następujące instytucye w Anglii, zw. kuryami: 1) sąd lenny, w którym baronowie pod przewodnictwem króla sądzili swych członków, 2) k-ę królewską, w ściślejszem tego słowa zuaczeniu, jako najwyższy sąd państwowy w sprawach pierwszorzędnej wagi, cywilnych i karnych 3) najwyższy zarząd dochodami i dobrami królewskiemi. Zebrania zwoływane przez króla dla narad nad ważniejszemi sprawami państwowemi przerodziły się z czasem w parlament angielski, izba wyższa zaś w nim była odbiciem dawnej kuryi lenników królewskich. K-ą feudalną zwiemy zebrania lenników pod przewodnictwem seniora, rozstrzygających o sprawach dotyczących ich sfery.— Literatura. Winkelman „Allg. Yerfassungsgeschichte"; Schulte „Lehrbuch der deutschen Reichs-und Rechtsgeschichte“ (Sztuttgart 1892); Brun-ner „Deutsche Rechtsgeschichte“ 'Lipsk 1887—

St. E.

Kurya Kzymska (Signatum justitiae, Signatum gratiae, Secretaria Apostolica, Data-ria Apostolica, Cancellaria Apostolica, Came-' ra Apostolica, Poenitentiaria Romana). Wyraz K. w znaczeniu ścisłem oznacza władze ustanowione do zarządu sprawami, należącemi do duchownego nad Kościołem zwierzchnictwa papieża; w znaczeniu rozciąglejszem podchodzą pod tę nazwę wszelkie władze stanowiące najbliższe otoczenie, czyli dwór papieski. Lubo historyczny przebieg rozwijania się K-i rz-ej, widocznie przedstawia podobieństwo ze stopnio-wem wzrostem zwykłych K-i b-pich, jednak pewne urzędy i funkcye, choć z imienia wszystkim K-om wspólne, w rzymskiej miały od początku odrębne, szersze znaczenie i stopniowo w około osoby Papieża tworzył się cały orszak dostojników. Urządzenie dworu cesarskiego, bądź rzymskiego, bądź bizantyjskiego, posłużyło w wielu razach za wzór do organizacyi K-i papieskiej. W Średnich Wiekach wszechstronna działalność władzy papieskiej nad wszelką miarę pomnożyła nawał spraw różnorodnych, dla których załatwienia koniecznie musiały powstawać coraz-to nowe urzędy. Lecz w miarę takiego rozszerzenia się organizacyi administracyjnej, w miarę mnożenia się łatwiejszych w takim składzie rzeczy nadużyć ze stro-

ny podwładnych urzędników, coraz trudniejszą stawała się dla papieży kontrola szczegółów.

w Rzymie i w dyecezyi. Nakoniec, do sprawowania władzy wiązania i rozwiązywania papież, podobnie jak każdy biskup, miał swego p e n i tency a rza, wybieranego z pośrodka kollegium kardynałów; czasem władza tego penitencyarza na cały Kościół się rozciągnęła. Sprawy podlegające zwierzchności metropolitalnej załatwiały tesame władze, do których należały sprawy odnoszące się do papieskiego nad całym Kościołem zwierzchnictwa. I tak w sprawach cywilnych, wynikających z ape-lacyi od sądów biskupich, jurysdykcyę metropolitalną sprawował audytor kamery; w sprawach karnych — kongregacya do spraw b-pich i zakonnych (congregazione dei vescovi e regolari)\ nakoniec sprawy tyczące się rezydencyi b-pów, lubo podchodzące także pod kompetencyę kongregacyi soboru, c. del concilio (ob.), otrzymały jeszcze osobną kongregacyę, noszącą miano kongregacyi rezydencyi. II) Zarząd państwem kości elnem(dor. 1870). W zarządzie państwa inna po wszystkie czasy była administracya prowincyi, a inna miasta Rzymu. Rzym miał własny swój zarząd i własne sądownictwo, tak kryminalne jak i cywilne; jeden tylko senator, najwyższy dygnitarz miejscowy, mianowany był przez Papieża. Wszakże i gubernator i audytor kamery mieli pewnąjuryzdykcyę w mieście, jak również i kardynał podkomorzy i podskarbi znaczny na sprawy miejskie wpływ wywierali. Prowincye także zachowywały w znacznej części dawną swą autonomię; utrzymało się w nich wiele zabytków prawa publicznego z Wieków Średnich, mianowicie mnóstwo stanów i korporacyi autonomicznych, jak szlachta, miasta, klasztory i t. d. Do połączenia w jedno administracyi, na tyle kom-petencyi podzielonej, i zapełnienia luk, z takiego podziały powstających, służyły mianowane w tym celu kongregacye nadzwyczajne. Na czele prowincyi stali, w charakterze gubernatorów, wybierani przez Papieża legaci; do nich należał dozór i zarząd naczelny, oni też przekazywali do kamery apostolskiej dochody z prowincyi wpływające, W o-statnich czasach ogólny zarząd państwa kościelnego zostawał w ręku dwóch głównych dostojników: kardynała podkomorzego i kardynała sekretarza stanu, a) Kardynał podkomorzy zarządzał finansami i nie-któremi wydziałami policyi i wojny; mając trybunały należące do juryzdykcyi swojej, wpływał także, lubo w słabszej mierze, na wymiar sprawiedliwości. W czasie wakancyi stolicy do niego należał naczelny zarząd kraju. Dawniej, do załatwiania licznych bardzo spraw wydziału swego, miał dodanych sobie kilku prałatów, jako pomocników; aż do Eugeniusza

Wygórowane wymagania co do opłat i należności za ekspedycye, długie przeciąganie spraw i rosnące nad miarę mnóstwo formalności: te były główne powody do skarg. Stąd też od początku XVI w. papieże, jeden po drugim, obmyślali stopniowe tym nadużyciom zaradzenie. Pierwszy rękę przyłożył Leon X; następcy jego: Pius IV i V, Sykstus V, Paweł V, Aleksander VII, Innocenty XI i XII systematycznie dalej pracowali w tym kierunku.

Benedykt XIV zarządził radykalną naprawę, a system, przez tego Papieża zaprowadzony, rozwijał się dalej za Leona XII i Grzegorza XVI i jeszcze mocniej się ustalił w ostatnich latach, pod wpływem rządów Piusa IX.

I)K. biskupia jako punkt wyjścia.

Jako biskup rzymski papież miał swoje presby-łerium, z którego stopniowo utworzyła się kapituła, z prawem obierania papieża i dopomagania mu w rządach jego, aż wreszcie powstało z niej kol legi u m k ar d y n ais k i e (oh.).

Władza jurysdykcyi i zarządzania majątkiem kościelnym stała się udziałem kardynała podk omorzego (camerlengo), który do zarządu swego miał osobną, z własnego wyboru swego, dykasteryę, złożoną: zpodskarbiego, do zarządu finansów, z vice-kamerlenga, do sądownictwa kryminalnego, i z audytora kamery do sądzenia spraw cywilnych (później władza kardynała podkomorzego znacznie się umniejszyła, odkąd papież zastrzegł sobie samemu obsadzanie wspomnianych trzech urzędów). Jak znowu w kapitule biskupiej archi-presbiter miał oddany sobie naczelny kierunek w rzeczach publicznego nabożeństwa, tak w Rzymie podobny urząd sprawował kardynał wikary u s z. Tenże kardynał został namiestnikiem papieża do święceń i sprawowania jurysdykcyi kościelnej. Kardynał wikaryusz do pomocy w udzielaniu święceń miał dodanego sobie b-pa koadjutora, wice-regensa; do sprawowania zaś rozległej jurysdykcyi swojej wyręczał się całym orszakiem pomocników, złożonym: z namiestnika (luogotenente), kilku asesorów, prokuratora (fiscale, defensor possessionis religiosae), adwokata do spraw małżeńskich (defensor matrimonii), tudzież z odpowiedniej ilości kancelistów i egzaminatorów dla kandydatów do święceń, których w Rzymie bywa corocznie bardzo wielu. Do wizyty dyecezalnej obowiązującej papieża jako biskupa rzymskiego, Klemens VIII w r.

1592 ustanowił, a następnie Innocenty XII dokładniej urządził, ko ngre gacyę wizyty a-postołskiej (congregazione della visita apostołka), złożoną, pod przewodnictwem papieża, z dziesięciu kardynałów, sekretarza, kilku substytutów, kanclerza i prokuratora z koadjuto-    IV było ich 7, Leon X pomnożył ich liczbę do

rem, do których jednak obecnie należą tylko    12-, z pomiędzy tych prałatów trzej, t. j. g u-

sprawy zapisów dobroczynnych (legata pia)    bernator, audytor kamery ipodskar-

b i, mieli stale i dokładnie określono atrybucye; inni różne, stosownie do okoliczności i do spraw im zlecanych, urzędy spełniali; wszyscy zaś razem, pod prezydencyą kardynała podkomorzego, tworzyli osobne kollegium administracyjne, zwane trybunałem kamery apostolskiej (tribunale della rererenda camera apostolica). Było 8 kolegiów, pod kierunkiem prałatów kamery, do załatwiania spraw bieżących w wydziale kardynała podkomorzego, i tyluż urzędników, podwładnych trybunału kamery i zależnych od kardynała, a mianowicie:

1)    gubernator, z należącym do niego trybunałem karnym, schodzącym się w rzeczach, podlegających juryzdykcyi duchownej, z trybunałami kardynała wikaryusza, a w sprawach świeckich—z urzędami, zależącemi od senatora i audytora kamery. Gubernator zarządzał po-licyą, z wyjątkiem policyi obyczajów, należącej do kard. wikaryusza, i w tym charakterze podlegał zwierzchności kard. sekretarza stanu.

2)    Audytor kamery przewodniczący w najwyższym trybunale cywilnym w Rzymie, do spraw kościelnych zarówno jak i świeckich. Trybunał ten sądził w trzech instaucyach; z tego więc względu juryzdykcya audytora kamery schodziła się z juryzdykcyami gubernatora, senatora i kard. wikaryusza. Najwyższą w Rzymie instancyą do spraw karnych jest k o n s u 11 a, do spraw cywilnych — trybunał roty; trybunał zwany signaturajustitiae stanowi w pewnych zdarzeniach sąd kasacyjny.

3)    Podskarbi (tesoriere generale della reve-renda camera apostolica), zawiadujący w szczególności finansami. 4) Prezydent wydziału wojny (presidenza delle armi), czuwający, pod przewodnictwem prałata prezydenta, nad karnością wojskową, oraz wszelkiemi innemi sprawami, należącemi do tej kategoryi. 5) Prezydent żywności (presidenza dell' an• nona e grascia), zawiadujący sprawami dowozów i żywności, z dodanym mu trybunałem i osobnym prokuratorem do rozstrzygania kwe-styi spornych. 0) Prezydent archiwów, z podwładną mu radą i sekretarzem generalnym. Do r. 1870 funkcyonowały urzędy o charakterze państwowyin. 7) P r e z y d ent mennicy (presidenza delle zecche edegli uffizi del bollo, ori ed argenti, orefici e argentieri), zarządzający biciem monet i mający kontrolę nad wyrobami złote-mi i srebrnemi. 8) Prefekt generalny mostów i dróg (prefettura generale di acąue e strade), z radą, złożoną ze specyalistów i pewnej liczby inżenierów (maestri di strade). b) Drugiem glównem, obok kard. podkomorzego, dostojeństwem w zarządzie Państwa Kościelnego był urząd kard. s e k r e t a r za stanu (istniejący bez zmiany w organizacyi i dziś). Do niego należały sprawy zewnętrzne, zawiadywa-ne dawniej przez konsystorz, pod osobistem przewodnictwem papieża. W konsystorzu tym zasiadali także tak zwani kard patronowie, broniący, każdy, interesów kraju, którego byi patronem; nadto i zlecenia albo pełnomocnictwa do prowadzenia szczegółowych, wedle -okoliczności, rokowań z mocarstwami ościenne-mi dawano stale kardynałom. Posłowie jednak, nuncyusze i legaci, rządzący prowincyami, byli w zależności od kard. sekretarza stanu. On także prowadził zwyczajne układy z państwami zagranicznemi i miał dowództwo nad wojskiem. Powyższa organizacya uległa znacznym zmianom za rządów francuskich. Po przywróceniu władzy papieskiej 1814 r., choć dawny system w głównych zasadach został wznowiony, zachowano w nim jednak wiele śladów administracyi francuskiej, która korporacyom . autonomicznym nie sprzyja. Stąd też dawny system samorządu odtąd już tylko znajdował się w administracyi municypalnej miasta Rzymu, która pozostała przy kardynale podkomorzym. Znaczna część atrybucyi tego ostatniego przeszła do kard. sekretarza stanu, któremu odtąd i gubernator i podskarbi, dawniej zależni od kard. podkomorzego, prawie wyłącznie podlegali. Lecz właśnie wskutek zniesienia niezależnego zarządu korporacyi cen-traluy zarząd państwa rzymskiego zarzucony został mnóstwem spraw podchodzących teraz pod atrybucye kard, sekretarza stanu, zaczem i podział tego ministeryum okazał się koniecznym. W r. 1833 ustanowiony został sekreta-ryat stanu do spraw wewnętrznych, który jednak w wielu rzeczach pozostał w zależności od sekrataryatu spraw zagranicznych. Kom-petencya tej nowej instytucyi rozciągała się głównie do zarządu gminnego i prowincyonalne-go. Pius IX uczynił znaczny krok ku przywróceniu dawnego samorządu, ustanawiając rady municypalne i prowincyalne, a następnie i konsultę stanu, stanowiącą rodzaj reprezen-tacyi stanów i prowincyi Państwa Kościelnego. Sekretarz stanu do spraw wewnętrzuych, o-prócz funkcyi, przywiązanych w innych krajach do ministeryum tego wydziału, miał zarazem atrybucye ministra sprawiedliwości dla prowincyi. W tym charakterze był także prezydentem kongregacyi konsulty, złożonej z 12 kardynałów i stanowiącej najwyższy trybunał karny, a zarazem i sąd kasacyjny. Przewodui-czył także w radzie ekonomicznej do spraw wyjskowych, jak również i w najwyższej radzie kameralnej, choć zostającej pod nominalną prezydencyą kard. dziekana; zawiadywał nadto robotami publicznemi, służbą zdrowia i wszelkiego rodzaju policyą. K a r d. sekr. stanu dwojakie zajmował stanowisko: był ministrem spraw zagranicznych, zarówno kościelnych, jak świeckich; jego kierunkowi dziś jeszcze podlegają poselstwa i stałe nuncyatury, on utrzymuje stosunki dyplomatyczne z posłami dworów obcych przy Stolicy Apost., lecz zarazem jest także ministrem gabinetu czyli ministrem stanu do spraw wszelkiego rodzaju, i z tego względu wpływa na prawodawstwo, na organi-zacyę i obsadzenie urzędów kuryi, na nomi-. nacye wysokich dygnitarzy administracyjnych w mieście i w prowincyach. W razie opróżnienia prezydencyi w którejbądź kongregacyi, sam zastępuje prezydenta, nadto i wybór nowego pod jego wpływem się uskutecznia; zwołuje, wedle uznania, kongregacyę stanu i wszelkie inne kongregacye; do r. 1870 rządził wojskiem, wyższą policyą, jak również i finansami, za pomocą zostającej pod przewodnictwem jego kongregacyi ekonomicznej, złożonej z naczelników służby skarbowej: słowem, wszystkie wydziały zarządu schodziły się pod centralny kierunek tego naczelnego ministeryum.—III) Właściwa K. rzymska. W pierwszych czasach, do pomocy w załatwianiu ważniejszych spraw, do zwierzchnictwa jego należących, służyło Papieżowi presbyterium, czyli senat duchowny. Sprawy mniejszej wagi załatwiał za pomocą swych kapelanów przybocznych. Później z grona tych kapelanów u-tworzył się trybunat roty, rozstrzygający sprawy sądowe; sprawy zaś natury bardziej politycznej pozostały w zawiadywaniu kollegium kardynałów, czyli pierwotnego presbyterium. Sprawy odnoszące się do sumienia, czyli do forum wewnętrznego, roztrząsał penitencyaryusz. De spraw, należących do osobistej decyzyi papieża, powstały trybunały specyalne, z których jeden, zwany signatura. graiiae, służył do rzeczy zarządu kościelnego, drugi, zwany signatura justitiae—do rzeczy sądownictwa kościelnego; każdemu z tych trybunałów przewoduiczył kardynał zwany card. signator. Przy tych trybunałach do spisywania aktów i dokumentów, powstała z konieczności kancelarya, a iż przy mnóstwie beneficyów, rezerwowanych papieżowi, nieodzownym porządku warunkiem była dokładna wiadomość o czasie udzielenia każdego z tych beneficyów, więc potrzeba ta dała pierwszy początek osobnemu przy tejże kancelaryi urzędowi, d a t a r y i, w której wszystkie akta, z kancelaryi wychodzące, otrzymywały właściwą swą datę i zapisywane były do osobnego na ten cel regestru. W chwili zwołania soboru trydenckiego, sprawy w kuryi załatwiano następującym porządkiem: Rozpoznawanie i rozstrzyganie spraw należało do kollegium kardynalskiego, zebranego na konsy-storz, tudzież do sygnatur roty i penitencyaryi; akta tyczące się spraw spisywane były przez kancelaryę, przez kamerę i przez sekretaryat breviów; rota i penitencyarya same spisywały wyroki swoje. Wszakże i wówczas już referaty co do niektórych spraw odbywały się w kamerze i w sekretaryacie breviów, a datarya, naonczas jeszcze nieoddzielona od kancelaryi, prócz ekspedycyi spraw, co było głównem jej zadaniem, posiadała jeszcze pewne inne atry-bucye. Wszystkie te różne dykasterye stały do siebie w stosunku, jaki po dziś dzień je-

Wlelka Kacyki. Ulułtr. Ser. I Tom I.X1I. Zeiz. 310;t.

szcze w głównych swych zasadach istnieje, i dzieliły między siebie, każda w zakresie spe-cyalnych swych atrybucyi, sprawy podlegające najwyższemu zwierzchnictwu Papieża. Konsy-storz stanowił we wszystkich sprawach dogmatycznych i liturgicznych, jak również w kwe-styach tyczących się majątku kościelnego, stosunku Kościoła do mocarstw, nominacyi biskupów i udzielania beneficyów konsystoryalnych. Penitencyarya obejmowała sprawy należące do władzy wiązania i rozwiązywania, odpusty, oraz, w pewnych okolicznościach, dyspensy od prawa obowiązującego społeczeństwo wiernych w Kościele, np. od przeszkód małżeńskich. Do zakresu sygnatury gracyi należały łaski zależące od Papieża, tudzież udzielanie betiefi-cyów niewchodzących w kategoryę konsystoryalnych. Rota i sygnatura sprawiedliwości ograniczały się wyłącznie do spraw sądowych. Kancelarya spisywała bulle, lubo niektóre akty, za szczególnem upoważnieniem papieża, zamiast uroczystej formy bulli, mogły być wydawane w formie prostego breve. Stopniowe, zacząwszy już od w. VI aż do połowy w. XVII, tworzenie się kongregacyi znaczne w powyższej organizacyi zmiany sprawiło. Sprawy prymatu, pierwotnie podzielone między konsystorz, obie sygnatury, rotę, peniteneyarye i dataryę, a w wyjątkowych zdarzeniach i sekretaryę breviów, przeszły powoli do nowych władz. Tak znaczna część spraw, należących do kon-systorza, została przeniesioną do właściwych kongregacyi; sygnatura sprawiedliwości i rota ograniczyły się do kompetencyi więcej terryto-ryalnej; sprawy podlegające pierwotnie sygnaturze łask przeszły w znacznej części do da-taryi, jak również, z uszczupleniem tejże sygnatury, rozszerzyła się kompeteneya sekreta-ryatu breviów i atrybucye kard. sekretarza stanu. Nie wszystkie władze, które, w czasie zagajenia soboru trydenckiego, miały prawo ekspedycyi, zachowały tę prerogatywę: straciła ją między innemi kamera; kancelarya i sekretaryat breviów, jak również penitencyarya i inne kongregacye dotąd ją posiadają, Z bieżących spraw prymatu papieskiego, sprawy biskupie załatwia się w kongregacyi konsysto-ryalnej i w kongr. egzaminów; udzielanie beneficyów—w dataryi, kwestye dyspens i abso-lucyi —bądź w dataryi, bądź w penitencyaryi. Kancelarya ekspedyuje postanowienia konsy-storzów i dataryi, sekretaryat breviów wydaje tylko brevia. Istniejące obecnie dykasterye kuryi, bądź sądowe, bądź administracyjne, są następujące: A) Trybunały sądowe:    1) Rota

(Bota Romana), dawniej najwyższy na cały Kościół urząd sądowy i powszechny trybunał a-pellacyjny, do roku 1870 rozpoznawał prawie wyłącznie tylko sprawy sądowe, tyczące się Państwa Kościelnego. 2) Sygnatura sprawiedliwości {justitiae) sądzi w sprawach,z których jedne dopuszczają apellacyę do ro-

ty, inne zaś nie podlegają apelacyi, w procesach kretarzy układa projekt do niej; ostateczną re-o kompetencyę, w sprawach o nieważność, o dakcyę, przepisaną na czysto, podpisuje kardy-restytucyę, o rekuzacyę, o udzielenie delegacyi. nał i przykłada do niej „pieczęć rybaka¹¹. Zre-Składa się z kardynała prezesa, który się zowie prefektem, z siedmiu prałatów i kilku referendarzy z głosem stanowczym. Audytor, ustanowiony przy sygnaturze, oznacza sprawy do niej należące i ma prawo decydowania w pewnych kwestyach wstępnych, w których jednak wolno od postanowienia jego apelować do samejże sygnatury. Dziekan roty, regens kancelaryi i obaj przedstawiciele kamery mają prawo zasiadania w tym trybunale. Wyroki zatwierdza sam papież, a to bądź własnoręcznie, podpisując Fiat, bądź też przez kardynała, który w obecności i imieniu jego podpisuje: Concessum i raescntia Domini nostri Pa-pae. 3) Sygnatura łaski (gratiae) rozstrzyga sprawy, w których proszący udają się do łaski osobistej papieża. Sprawa już osądzona w sygnaturze sprawiedliwości może, z upoważnienia papieża, pójść nanowo pod rozpoznanie sygnatury łaski. Papież sam przewodniczy w tern kollegium, złożonem z wybranych przez niego kardynałów; kard. penitencyaryusz, sekretarz breviów i prefekt dataryi należą do niego z urzędu. B) Ponieważ papież sam osobiście decyduje we wszystkich sprawach odnoszących się do rządów Kościoła, z samej więc natury rzeczy sekretarze, otaczający go, wysokie i daleko sięgające zajmują stanowiska, które też zamieniły się w stałe dostojeństwa, mianowicie: sekretaryat stanu do spraw zagranicznych, sekretaryat b r e v i ó w i sekretaryat memor y a-ł ó w, wszystkie trzy piastowane przez kardynałów; za to wysokie przedtem posady sekretarza do cyfrowania (della cifra), do listów łacińskich i do książąt, zamieniły się w zwyczajne ekspedycye postanowień kard. sekretarzy stanu: pierwszy spisuje akta, przeznaczone do pisma cyframi, drugi —korespondencyę z biskupami, trzeci nakoniec—korespondencyę z panującymi. Stanowisko kard. sekretarza do me-moryałów, mniej ważne we względzie kościelnym, tern większą miało dawniej wagę w admini-stracyi politycznej: dopełniało z pewnego względu wszystkie inne urzędy, przyjmując prośby we wszelkich sprawach nienależących do kompe-tencyi władz innych. Większe ma znaczenie sekretaryat breviów, zostający pod kierunkiem kardynała a secreiis brerium, czyli signatora bremum. Urząd ten, w niektórych razach wyłącznie, w innych na równi z dataryą, przygotowuje i koncept i ostateczny układ breviów, tyczących się pewnych łask i przywilejów papieskich. Od czasu kiedy i kancelarya otrzymała prawo ekspedyowania breviów, sekretaryat zawiaduje tylko temi, które się odnoszą do bezpośredniej kompetencyi jego. Kardynał przewodniczący wyznacza do każdej sprawy

sztą, sekretaryat breviów, choć stanowi zawsze urząd samodzielny, oddawna połączony został z sekretaryatem stanu do spraw zewnętrznych i stał się jednym z wydziałów jego. Najważniejszym ze wszystkich sekretaryatów jest: sekretaryat do spraw zagrań., który na ogólny kierunek spraw kościelnych w całym święcie stanowczy wpływ wywiera. Wszystkie w rzeczach kościelnych rokowania z państwami obcemi do tego ministeryum należą, jemu podlegają nuncyusze i inni dyplomatyczni agenci papiezcy. Również i w charakterze swoim, jako minister gabinetu papieskiego, kard. sekretarz stanu przeważne miejsce zajmuje w rządach Kościoła, gdyż, zostając w ciągłej styczności z papieżem w naturalnem następstwie rzeczy wpływa z wielu względów na wszystkie postanowienia, bezpośrednio i osobiście od papieża pochodzące, na wszystkie ważniejsze kroki polityczne. Akta swoje wydaje bądź w formie breve, bądź też w formie prostego listu (bigletto di secretaria). Zresztą, do przygotowania postanowień swoich przyzywa do rady nietylko samych urzędników sekre-taryatu, ale zwołuje także kongregacye nadzwyczajne, a w sprawach ważniejszych ma prawo wezwać i kongregacyę do spraw kościelnych zwyczajnych (c. degli affari ecclesiastici or dinar ii). Jako sekretarz breviów przedstawia papieżowi wszystkie sprawy kościelne nie-należące do kompetencyi dataryi lub kancelaryi, albo niewydawane w formie dekretów kongregacyi zwyczajnych, jak up. sprawy odpustów, dyspens do święceń kapłańskich, jako to a defectu aetatis, nalalium, interstitiorum i t. p.; dyspensy zaś małżeńskie do niego nie należą. C) Datarya (ob.), D) Kancelarya Apostolska do ekspedyowania wszelkich spraw ważnych, rozpatrzonych i zdecydowanych bądź na konsystorzu, bądź w dataryi: sprawy te zwykle ekspedyuje się w formie bulli, ale nieraz i w formie breve. Kancelarya składa się z prezydenta, którym jest kard. vice-kanclerz. Vice-kanclerz jest zarazem sum mi stą (ob.)iw tym charakterze ma dodanego sobie substytuta. Właściwy kierunek kancelaryi sprawuje regens, który jest zarazem podsummistą i ma jeszcze swego koadjuto-ra. Prócz tego do składu kancelaryi wchodzi kollegium dwunastu abbrewiatorów, sekretarz, ośmiu substytutów, generalny strażnik pieczęci (depositario generale del plombo), urzędnik do pieczęci (piombatore), i drugi, zwany depositario generale dei racabili. Prośby,- z decyzyą podpisaną i datowaną nadsyłane z dataryi, i dekreta, uchwalone na kongregacyi konsysto-ryalnej, rozdawane są przez regensa kancelaryi

ponenta czyli sprawozdawcę; po przedstawię- j między abbrewiatorów. Ci spisują koncept niu referatu następuje decyzya: jeden z se- {minuta), w formie bądź bulli, bądź breve, a

substytuci przepisują go na czysto. BulJe pisze się starym charakterem gallickim, z dodaniem jednak kopii pismem zwyczajnem (trans-sumtum authenticum). Kopia winna być osądzoną, t. j. porównaną i poświadczoną przez regensa, następnie, gdy tego potrzeba, piomba-tore przykłada do niej pieczęć ołowianą. Potem sporządza się rachunek opłat, należnych strażnikowi pieczęci i strażnikowi czyli depo-zytaryuszowi dei vacabili, albo pa' tecipanti, t. j. tym, którzy, jako członkowie pewnych kollegiów, mają z różnego tytułu wspólne z kancelaryą prawo do pobierania pewnej części opłat, obliczanych za dokonaną ekspedycyę. Wolno prosić papieża o zmniejszenie lub zupełne darowanie tych opłat (reductio, relaxatio, condonatio), prośbę taką załatwia się na zwyczajnej drodze łaski. Izba obrachunkowa (camera dei conti) rozdziela summy pobrane między tych, którzy mają do nich prawo, a ekspedytor wypłaca każdemu za pokwitowaniem część na niego przypadającą. Proszącemu wydaje się bullę czy breve dopiero za złożeniem opłaty.—3) Kamera Apostolska zawiaduje finansami papieskiemi, do których dochody i wpływy kościelne dziś i już oddawna, w bardzo szczupłej mierze się przyczyniają. Prezydentem kamery jest kardynał, c. camerarius (ca-merlenyo). Pod zarządem jego pracują różne kommissye, np. rada skarbowa (consiglio di finanse) i rada fiskalna (c. fscalef nadto trybunat karny i trybunał apelacyjny do spraw podatkowych, nakoniec kongregacya do rewizyi obrachunków. Prałaci, czyli klerycy kamery (chicrici di camera), tworzący radę przyboczną kard. podkomorzego, odbywają swe posiedzenia w pałacu papieskim; gubernator Rzymu, jako wice-podkomorzy, audytor, podskarbi i t. d. biorą w nich udział. Każdy kleryk ma głos stanowczy, potem z kolei głosują i inni, i wszyscy razem stanowią jeden głos, w imieniu kard. podkomorzego. Przedmiotem obrad były dawniej dzierżawy rządowe, cła, podatki pośrednie, prawa i należności fiskalne i apelacye, bądź wniesione do kamery, przez podskarbiego, bądź z innych departamentów. Dochody kamery, do r. 1870, były po części rządowe, po części kościelne, jak np. co do pierwszych: podatki bezpośrednie z państwa rzymskiego, dochody z wydzierżawienia ceł i podatków pośrednich, mennic i opłat z soli; co do drugich: pobory spadkowe po duchownych, pobory z klasztorów opłaty kancelaryjne i t. d. Kamera utrzymuje wielką księgę (libri maestri) dochodów i rozchodów, z której co roku wyciąga się bilans do przedstawienia papieżowi. Stan aktywów i passywów, tym bilansem wykazany, wciąga się do osobnej księgi głównej, zostającej w wy-łącznem rozporządzeniu papieża, generalnego podskarbiego i generalnego kompucisty (rachmistrza). F) Penitency arya (ob.). — Gr) Dwór papieski zwany famiglia pontifcale składa się

z dwu kategoryi, t. j. naprzód z urzędników, pełniących służbę rzeczywistą, mieszkających w pałacu papieskim i z tego powodu zwanych palatini, a powtóre z tytułatów zgoła honorowych. I jedni i drudzy są po większej części duchowni. Urzędy pałacowe są następujące: 1) kardynałowie, card. palatini, mianowicie: kard. sekr. stanu, kard. sekr. breviów i kard. prodataryusz. 2) Prałaci, praelati palatini. Takimi są: a) marszałek dworu i prefekt pałaców apostolskich (maggiordumo); do niego należy utrzymanie dworu papieskiego; ma on ju-rysdykcyę nad całą „familią"; do pomocy mu służy kilku ekonomów, audytor cywilny, audytor do spraw karnych i kilku sekretarzy, b) Wielki mistrz ceremonii, mistrz pokojów papieskich albo kamerarz (maestro di camera), wprowadza przyjezdnych na posłuchanie papieskie, ma dodanych sobie do pomocy audytorów. c) Sekretarz próśb zanoszonych do papieża. d) Mistrz świętego pałacu, magister sacri palatii i zarazem e) teolog papieski {theologalis) do cenzury książek, drukujących się w Rzymie, oraz kazań, które mają być powiedziane w obecności papieża; jest nim zawsze zakonnik dominikanin, zasiadający w rocie, w inkwizycyi i w innych kongregacyach.

f) Zakrystyan pałacu, assystujący papieżowi, kiedy odprawia t. zw. kaplicę (czyli nabożeństwo) prywatną; jest nim zawsze zakonnik augusty ani u. g) t. z w Audytor Ojca świętego (monsi-gnore santissimo), t. j. prawnik, którego rady papież zasięga w kwestyach prawnych; do niego także należy egzamin wyboru miejscowych w Rzymie biskupów, przed zatwierdzoniem o-negoż przez papieża, g) Kamerarze czyli szambelani tajni (camerieri secreti), którymi są: tajny jałmużuik papieski, sekretarz do korre-spoudencyi z książętami, sekretarz do korre-spoudencyi cyfrowanej, sekretarz wprowadzający posłów, wielki piwuiczy, szatny, krajczy, naczelny dyrektor poczt, wielki koniuszy, lekarz papieski, furyer pałacowy (furiere mag-giore), prócz tego wielki orszak prałatów domowych i biskupów assystentów przy tronie, którzy wszyscy należą do dworu papieskiego, choć godność ich jest czysto honorową. Nadto, dla całego dworu czyli familii papieskiej jest osobny spowiednik i osobny kaznodzieja. Jest jeszcze inna kategorya, t. zw. przywiązanych (addetti) do służby kościelnej, mianowicie: kaudataryusz (od łac. cauda—ogon) krucyfer, niosący krzyż przed papieżem, czterech kapelanów prywatnych (intimi■), dwudziestu czterech kapelanów prywatnych honorowych i tyluż kapelanów zwyczajnych. Nakoniec, należy jeszcze do dworu papieskiego: wielu szambelanów, tajnych nadliczbowych (camerieri secreti sopra-numerarii), trzy kategorye szambelanów honorowych, różnego stopnia i kostyumu, nadto, wszystka gwardya szlachecka, trzej dowódcy gwardyi szwajcarskiej i właściwa służba.—Por.

ich

10.3$ 87.1 %

Tablica ta jest nader pouczająca. Gdy pra-wyborcy w każdej klasie wybierają jednakową ilość wyborców, tedy 6 mil. prawyborców klasy III posiadają jednakowe prawa z 240 000 wyborców w klasie I, a wywierają tylko połowę wpływu wywieranego przez milion przeszło prawyborców klasy I i II Oczywiście, mowa tu tylko o wpływie arytmetycznym, albowiem w rzeczywistości prawyborcy kl. III nie posiadają żadnego wpływu. Rozwój kapitalizmu wytwarza isto-

Halli n.

Hieronim Lunadoro „Relazione della Corte di Roma, gia pubblicata dal Caval. Lunadoro, quiu-di ritoccata, accresciuta ed illustrata da Fr. Ant. Zaccaria. Ora nuovamente corretta“ (wyd. 1 -e 1641, 2-e, poprawione przez A. Zaccarię 1745;

3-e, Rzym 1830 2 t.) Inne opracowania i źródła ob. „Enc. Kościelna* z której niniejszy artykuł wyjęto.

Kurye wyborcze. Prawo wyborcze współczesne jest bądź historycznie powstałem, bądź też nadanem jako skończone i doskonałe w ciągu ostatniego stulecia. W dziedzinie pierwszego nie sposób doszukać się zasady naczelnej i konstrukcyi racyonalnej. W systematach takich, historycznie narosłych, praw wyborczych mamy zazwyczaj do czynienia z przywilejami pewnych miast, stanów, korporacyi, albo rodzin posiadających prawo wyborcze, prawo re-prezentacyi na zasadzie przywileju. Pierwotnie w krajach o reprezentacyl stanowej (ob. Stany) jedna tylko klasa mieszkańców posiadała prawo polityczne (szlachta), posiadałoje i duchowieństwo. W biegu stuleci objawiały swe żądania praw (równouprawnienia) inne klasy ludności: mieszczanie, włościanie, robotnicy. Walka o reformę wyborczą dla mieszczaństwa wypełnia stulecie od połowy XVIII w. do r. 1848. W Polsce reforma ta uwieńczona zostaje konstytucyą majową 1791 r., we Francyi wzięciem Kastylii (1789), w Niemczech dopiero w połowie XIX w. mieszczaństwo zdobywa równouprawnienie, w Rossyi zaledwie w 1905 r. W XIX w. wyłuszcza swoje pretensye włościań-stwo, od połowy XIX aż po wiek XX robotnicy. W ostatnich czasach wysunęły się na pole walki o prawo wyborcze kobiety. W miarę jak dojrzewały i krystalizowały się w ustawie (zawsze kompromisowej) prawa wyborcze innych klas ludności —do zrębu głównego prawa wyborczego dobudowywano skrzydła nowe. Stąd dziwna linia takich historycznie urobionych systematów wyborczych; są one nielogiczne, wytłómaczalne tylko jako przeżytki różnych okresów dziejowych. Przeżytki takie znajdują sobie wyraz we współczesnem prawie wybor-czem w Prusiech, w prawie wyborczem do sejmów krajowych w Austryi (do r. 1907 także i w prawie wyborczem do parlamentu), w ustawach wyborczych do Dumy rossyjskiej (1905 —1907). Prawo wyborcze austryackie (obecnie tylko do sejmów krajowych) mają cztery klasy (kurye) wyborców (od r. 1861): wielkiej posiadłości ziemskiej, miast, izb handlowych i gmin wiejskich; do tych 4 K-i przybyła r. 1896 piąta, t. z. K. prawa powszechnego, ale tylko przy wyborach do parlamentu. Pierwsze dwie K. wybierają bezpośrednio, formalnie bezpośrednio wybierają też izby handlowe; że jednak pochodzą z wyborów handlujących do wyborów uprawnionych, tedy właściwie są to wybory pośrednie. K. wiejska wybiera pośrednio 1 wyborcę na 500 prawyborców. Ilość deputowanych i podział ich na K. jest określony w każdej ordynacyi wyborczej do sejmów krajowych. W Galicy i w kuryi wielkiej posiadłości ziemskiej wyborca musi wykazać się z posiadania takich dóbr tabularnych, z których roczna należytość podatkowa w dziale rządowych podatków (gruntowego i podymnego) wynosi 100 złotych reńskich (w innych krajach austryackich 200 i 250 zł. r., w Tyrolu 50, gdzie jednak własność musi być szlachecka). Klasowe prawo wyborcze do parlamentu zostało zniesione r. 1907; obecnie na porządku dziennym jest kwestya zniesienia takiej ordynacyi wyborczej do sejmów. Jednocześnie toczy się walka w Prus i ech o zaprowadzenie demokratycznej ustawy wyborczej do sejmu. Dotychczasowa ustawa wyborcza (narzucona— oktrojowana 30 maja 1849) jest trzykl., oparta na przywileju majątkowym. Luduość (każdy obywatel 24-letni, zamieszkały w gminie od V₂ roku) wpisuje się na listę prawyborców, a jednocześnie, dzieląc ogólną summę podatków na trzy równe części, wciąga się kontrybuentów do klasy pierwszej w porządku wysokości płaconych podatków , poczynając od plącącego najwięcej. W ten sposób najmniejsza ilość prawyborców jest zawsze w klasie I, już większa w drugiej wszyscy pozostali — znajdują się w trzeciej. Klasa pierwsza i druga są zbliżone pod względem interesu klasowego; wyborcy głosują zgodnie i wybierają posła bez oglądania się na interesa klasy trzeciej. W roku 1903 było prawyborców w Prusiech:

W kl. I--238 845    (3.3$), w miast. 2.6$

„    11-856 914 (12.1$),

„ III-6 006 204 (84.6$),

tnie zadziwiające kombinacye: w m.

S. liczono w klasie 1 jednego, a w kl. II — 6 prawyborców (r, 1903). Okręgów wyborczych, w których w klasie I był tylko 1 pra-wyborca, naliczono21 159(przy27 182 okr. wyb.), a okręgów, w których i wilki, byljeden tylko prawyborca, było jeszcze 79. W Berlinie pierwsze dwie klasy wypełniają biljonerzy i milionerzy, a w klasie III znaleźli się obok siebie kanclerz Bulów i woźny pałacu kanclerskiego. Udział szerokich mas ludowych w wyborach do sejmu pruskiego wydawał się zgoła problematycznym do ostatnich lat, bezużytecznym, bo bezcelowym. Stronnictwo społeczno - demokratyczne nie brało udziału w walce wybór-czej do sejmu pruskiego. Zamiary autorów prawa wyborczego, narzuconego 30 maja 1849 roku przez lir. Brandenburga na miejsce poprzedniej, „rewolucyjnej" ustawy wyborczej 5 grudnia 1848 r, zostały w ten sposób spełnione: sejm pruski aż do r. 1908 był wolny od przedstawicieli proletaryatu; był wyłącznem przedstawicielstwem junkrów pomorskich i zamożnego mieszczaństwa pruskiego. Stanowi! on jakgdyby przeciwwagę Sejmu Rzeszy, wybieranego na zasadzie powszechnego prawa wyborczego Rząd pruski, ministrowie króla pruskiego stawali się nieodpowiedzialnymi, albowiem wszelkie skargi na administracyę pruską, na sądownictwo pruskie, wytaczane przed forum parlamentu, bywały odrzucane przez rząd jako nienadające się do rozważania w parlamencie, podlegające raczej kompetencyi sejmu pruskiego. Zaś w sejmie pruskim przedstawicieli klasy robotniczej nie było wcale, a przedstawiciele narodowości uciśnionych (Polaków, Duńczyków), spotykali się z bezwzględną, krwawą ironią hakatystycznycli feodałów i ich sojuszników, przedstawicieli kapitalizmu miejskiego. Rosnące w masach niezadowolenie, niemożność uzyskania reformy prawa wyborczego, blok, zawarty przez stronnictwa wolnomyślne z konserwatystami podczas wyborów do Sejmu Rzeszy w r. 1907, zmusiły stronnictwo socyali-styczne do usilnej i ofiarnej agitacyi na rzecz reformy wyborczej w drugiej połowie 1907 r. i zimą 1907/8 r.; liczne, na wielką skalę zor-ganizowoni denionstracye uliczne w Berlinie (i w innych większych miastach), poparte ofiarami w ludziach, agitacya w masach przy pomocy w milionach egzemplarzy rozrzucanych odezw i broszur, agitacya ustna, prowadzona z nadzwyczajną wytrwałością na całej przestrzeni państwa pruskiego, a w szczególności w Berlinie oraz innych większych miastach fabrycznych — nie pozostały bez rezultatu. W dniu wyborów 3 czerwca 1908 r. chwycono się w niektórych miejscowościach nawet środków, uważanych za terrorystyczne, zagrożono drobnomieszczaństwu (piekarzom, rzeź-nikom, kramarzom, sklepikarzom) bojkotem ich przedsiębiorstw przez klasę robotniczą, najliczniejszego, a w wielkich dzielnicach robotniczych jedynego niemal spożywcę; nie bez wpływu pozostało i niezadowolenie w masie wyborców drobnomieszczańskich, oburzonych na przedstawicieli swoich z tytułu zdrady sztandaru liberalnego przez przystąpienie do bloku z reakcyą pruską. -D. 3 czerwca zdobyli so-cyaliści 7 mandatów, 5 w Rerlinie, 2 w okręgu Riksdorf—Schóneberg i Hannower —Linden. Demokratyzacya ustawy wyborczej do sejmu pruskiego jest obecnie na porządku dziennym (pod hasłem zastosowania ordynacyi wyborczej Cesarstwa—do sejmu prusk.: Reichstagswahlrecht fur den Landtag!). Wyraźnie przeciwko reformie głosują: rząd i konserwatyści, za reformą: socyaliści, Polacy, centrum; stanowisko liberałów jest niewyraźne. Losy reformy w obecnej kadencyi pomimo olbrzymiej agitacyi socyalistów są bardzo niepewne. — Kuryalna organizacya wyborów do Dumy rossyj-skiej oparta jest na całym szeregu aktów prawodawczych 1905—1907 r. Należą tutaj mianowicie: 1) Ustawa sierpniowa t. z. Buły-ginowska z d. 6/19 sierpnia 1905 r. 2) ustawa grudniowa (z d. 11/24 grudnia t. r.) 3) Przepisy o zastosowaniu postanowień o wyborach do gubernii Królestwa Polskiego z 11/24 października 1905 r. 4) ukaz z d. 8/21 lutego 1906 uzupełniający procedurę wyborczą w gub. archangielskiej, tobolskiej, tomskiej, irkuckiej, i jenisejskiej, a rozszerzający prawo wyborcze włościan w Król. Polskiem na gospodarzy posiadających mniej niż półdziesięciny ziemi i jakąkolwiek nieruchomość, a także nadający prawa robotnikom w gub. radomskiej. 5) Przepisy o wyborze posła od ludności prawosławnej z gub. siedleckiej i lubelskiej z 22 kwietnia (5 maja) 1906 r. 6) Instrukcye wyborcze ministra spraw wewnętrznych z 9/22 października 1906 r., 26 paźdz. (8 listop.) i 10/23 grud. 1906 r. 7) Wyjaśnienia senatu z d 7/20 paźd. (I dep.), na żądanie ministra spr. wewnętrzn. tłómaczące, że robotnicy, acz posiadający właściwy ceusus wyborczy (oddzielne mieszkanie np.), mogą głosować tylko w kuryi fabrycznej.

8) takież wyjaśnienie z d. 24 paźdz. (6 listop.

1906    r.), pozbawiające praw wyborczych włościan pewnych kategoryi (w Rossyi), niższą służbę kolejową, o ile mieszka ona w gmachu instytu-cyi. 9) okólnik ministra spr. wewnętrznych z d. 6 listop. (v. s.)1906 r. pozbawiający praw wyborczych poddzierżawców ziemskich i rządców wiejskich, o ile pracują nie u właścicieli, lecz u dzierżawców. 10) Ukaz z d. 3/16 czerwca

1907    rozwiązujący Dumę (II) i wprowadzający znaczne zmiany do dwu pierwszych ustaw wyborczych (sierpn. i grudn. 1905 r.). —W komunikacie ogłoszonym w „Prawit. Wiestn." 6/19 sierpnia 1905 r. tłómaczono charakter ordynacyi wyborczej, jak następuje: „Podział opiera się na dwu zasadach. Przypadająca na gubernie (z wyłączeniem miast tworzących samodzielne okręgi) liczba wyborców, określona w stosunku 15 razy wziętej liczby członków izby państwowej (412), dzielona była na powiaty w stosunku do liczby ludności w każdym z nich, w obrębie zaś powiatu dzielona była na trzy kurye wyborcze w stosunku do ich siły majątkowej. Reprezentowany przez każdą kuryę majątek obliczony jest na podstawie ogólnej summy opłat ziemskich z majątków nieruchomych i przedsiębiorstw handlowo-przemysło-wyck wraz z państwow\m podatkiem przemysłowym, przyczem wyborcy dzieleni byli przede-wszystkiem na zjazdy wyborców miejskich, o-raz na oba zjazdy rolnicze w stosunku do sum o-gólnych: 1) opłat ziemskich obciążających ma-

jątki miejskie, dokumenty handlowo-przemysło- * do 140. Poza temi kuryami ogólnemi ustawa we oraz zakłady także pozamiejskie wraz z po- czerwc. wprowadziła kurye specyalnie zbudo-datkiem mieszkaniowym; 2) opłat ziemskich wane na zasadzie przywileju narodowego i wy-z gruntów i tych wszelkiego rodzaju majątków znaniowego. Warszawie, która posiadała dwu nieruchomych, których posiadanie daje prawo posłów, ustawa odebrała jednego, a przytem je-uczestnictwa w zjeździe właścicieli ziemskich, szcze utworzyła specyalną kuryę rossyjską Otrzymana w ten sposób ogólua liczba wybór- i prawosławną, złożoną z 20 wyborców, wybie-ców od obu zjazdów rolniczych dzielona by- ranych przez osoby pochodzenia rossyjskiego, ła następnie między zjazd właścicieli którzy w ogólnem głosowaniu mieszkańców ziemskich w powiecie i zjazd pełnomocni- Warszawy udziału nie biorą. Na takim przy-ków gmin w stosunku do ilości dziesięcin ziemi, wileju oparto też specyalną kuryę wyborców należącej do właścicieli prywatnych z jednej pochodzenia rossyjskiego (luteranów i staroob-strony i udziałowych gruntów t-stw wiejskich rzędowców) w gub. Wileńs. i Kowieńs. Ku-z drugiej. Jeżeli zaś przytem na    który-    rye te, z    40 wyborców    złożone, wybierają dwu

kolwiek z trzech zjazdów wyborczych    według    posłów    w pierwszej    i jednego w drugiej gu-

obliczeń reprezentowanego przezeń majątku bernii. Generał-gubernator oznacza liczbę wy-nie przypadał ani jeden wyborca, to na zjazd borców na p-ty, dowolnie łączy powiaty; w gro-ten doliczany był jeden wyborca ponad    wska-    madach wiejskich    specyalne zgromadzenia

zaną powyżej normę". Z cytaty tej    (nieu-    (schody) właścicieli    domów prawosławnych,

dolnie zresztą sformułowanej) przekonać się właścicieli ziemi, bądź z uwłaszczenia pocho-łatw o można jak kunsztownie zbudowany zo- dzącej bądź nabytej, duchowieństwa i służby stal system kuryalny rossyjski. W następnych cerkiewnej (prawosławni i staroobrzędowcy) bez ustawach motywy kancelaryjno-arytmetyczne względu na census majątkowy—mianują pełno-pozostały bez zmiany. Zmieniły się tylko, pod mocników jednego na 500 — 2 000 ludzi obojga wpływem wzmagania się, a następnie upadku płci, dwu na 2 000 — 5 000 i trzech powyżej rewolucyi, momenty polityczne (ust. sierpn. li- 5oOO ludności; po miastach prawyborcy Rosya-czyła 412 posłów, grudn. —524, czerwc. 1907 nie wybierają wyborców, o ile posiadają zwy-r. 412, przyczem redukcya w ostatnim wypad- kły census miejski lub należą do służby wyż-ku dokonana została kosztem Król. Polsk., sźej i niższej cerkiewuo-prawosławnej i staro-Kaukazu, Turkiestanu, okręgów stepowych obrzędowców (bez względu na census majątko-i obwodu jakuckiego). Tutaj należy także mo- wy); właściciele ziemscy Rossyanie, w myśl ment charakterystyczny, potęgujący kuryalność ustaw dawniejszych uczestniczący w ogólnej ustawy wyborczej rossyjskiej, a mianowicie świa- kuryi właścicieli ziemskich, według ust. czerw, deme i celowe eliminowanie z ciała wyborczego 1907 r. wysyłają pełnomocników łącznie z peł-składników demokratycznych. Pamiętać przytem nomocnikami gmin. Dla pięciu miast wreszcie należy, iż właściwa Rossya (poza Król. Polskiem (Petersburg, Moskwa, Kijów, Odessa, Ryga) i t. d.) posiadała przed rokiem 1905 (i posia- wprowadzono w ust. 1907 r. wybory bez poda dotychczas) urządzenia stanowe, oparte średnie z dwiema kuryami majątkowemi: na przywilejach jednej klasy ludności wobec a) K. posiadaczy i dożywotników miejskich (od innych (dworjan wobec mieszczan i włościan), roku) nieruchomości, ocenionych w stolicach Szlachta (dworjanie) stanowi 1.2°/₀ ludności, (2) na 3000, a w innych miastach na 1500 mieszczanie 9.2°/₀, włościanie 81.5°/₀. W ja- rb., oraz posiadaczy świadectw handlowo-prze-kim stopniu przywilej znalazł zastosowanie w myślowych w stolicy pierwszej kategoryi han-ustawach wyborczych objaśnia to takt, że usta- dlowej i pierwszych trzech kategoryi przemywa sierpn. 1905 r. na ogólną summę 5 844 słowej lub do 500 rb., a w inuycb miastach wyborców przyznawała ich 2 535 wło- dwu pierwszych kategoryi handlowych, a pię-ścianom (t. j. 43% ogółu wyborców wobec ciu pierwszych przemysłowych lub 50 rb.; b) 81.5°/₀ ogółu ludności), a ust. czerw. 1907 r. K. posiadaczy majątku nieruchomego poniżej poszła jeszcze dalej i liczbę tę (przy ogólnem 3 000 i poniżej 1500 rb.; posiadaczy świadectw zmniejszeniu liczby wyborców do 5252) zreduko- handlowo-przemysłowych poniżej wymienionych wała do 1 168, t. j. do 22$. Wyżej już wska- dla kuryi a), opłacających od roku podatek mie-zano, jak senat i władza wykonawcza ograni- szkaniowy lub najmujących osobny lokal; osób, czały wpływ włościan i robotników na działał- z wyjątkiem niższej służby i robotników, zamie-ność prawodawczą w Dumie państwowej. Usta- szkałych od roku w mieście i zarazem po-wa czerw. 1907 r. skodyfikowała tę antidemo- bierających od roku pensyę lub emeryturę od kratyczną teudencyę. Kurya szlachecka (dwo- rządu lub instytucyi samorządowych. Każda rjanskaja) liczyła w pierwszych ustawach wy- kurya wybiera połowę posłów wysyłanych borczych (stanowiąc w ogóle ludności 1.2$) z danego miasta (Petersburg 6, Moskwa 4, 34$ wyborców, w czerwcu 1907 r. podniesio- pozostałe po 2). Takim jest charakter polity-no ten stosunek procentowy do 45$. Robotni- tyczny i rozwój kuryalnej ordynacyi wyborcy na mocy ust. grudn. 1905 r. posiadali 237 czej rosyjskiej (1905 —1907 r.). Jak funkcyo-wyborców, ust. 1907 r. zredukowała tę liczbę nuje ta ordynacya? Ustawa zna następujące kurye

wyborcze: 1) zjazd prawyborców większych właścicieli ziemskich; 2) pełnomocników gmin wiejskich, 3) pełnom. robotn. 4) zjazd prawy-borców miejskich, 5) i 6) kurye wyborców miejskich (przy stosowaniu wyborów bezpośrednich) w 5 miastach (p. wyż.), 7) i 8) K. pra-wyborców w gub. Wileńskiej i Kowieńskiej wybieranych przez ludność z pochodzenia rosyjskiego, 9) K. mieszkańców rn. Warszawy „pochodzenia rossyjskiego", 10) K. wyborców, (40), przedstawicieli ludności prawosławnej gub. Siedleckiej i Lubelskiej (w m. Chełmie). Prawo udziału w każdej kuryi jest określone przez ust. (czerw. 1907 r.) w art. 42 (K. 5 i 6) w art, 203—217 (K. 7-8), w art. 218-223 (K. 9), w art. 370—380 (K. 10). Ordynacya wyborcza Król. Polskiego zawarta jest w art. 224— i nn.—Por. Wyborcze prawo, Rossya,— Na zasadzie kuryalnej oparte bywają wybory i do rad miejskich. W Galicyi ustawa ogólna dla 30 miast większych oparta jest, na podobieństwo pruskiej ustawy wyborczej do sejmu, na zasadzie trzyklasowej repartycyi podatku. Kraków i Lwów posiadają odrębne ustawy wyborcze. Statut gminny dla stoi. król. miasta Krakowa (wydany 6 października, obowiązujący od 20 grudnia 1901    r.) zawiera

ordynacyę wyborczą, opartą na następujących zasadach: Wyborcy dzielą się na trzy główne działy wyborcze (§29) 1' koło t. z. inteligen-cyi (obywatele honorowi, duchowni świeccy i zakonni, urzędnicy państwowi, krajowi, gminni i zakładów publicznych, oficerowie, nauczyciele, adwokaci, notaryusze, doktorowie wszystkich wydziałów; technicy, farmaceuci, redak-torowie odpowiedzialni pism, oraz, prócz wymienionych, opłacający tytułem podatku osobi-sto-dochodowego, emerytalnego i t. p. 32 korony rocznie); 2) koło właścicieli realności, podzielone na dwa oddziały (klasy). Należą tutaj właściciele i doży wotnicy nieruchomości odziedziczonych lub od roku nabytych, którzy tytułem podatku gruntowego i domowo-czynszowego lub 5-o proc. podatku od budynków, płacą 12 koron rocznie. Przy podziale na klasy układa się spis wyborców w porządku wysokości podatku, poczynając od najwyżej a kończąc na najniżej opodatkowanych, summę podatku dzieli się na dwie części; wyborcy w pierwszej połowie ogólnej summy podatkowej umieszczeni stanowią pierwszy oddział, zaś należący do drugiej połowy drugi oddział drugiego koła. 3) Do trzeciego koła należą ci, którzy w obrębie miasta prowadzą przedsiębiorstwa lub procedery powszechnemu podatkowi zarobkowemu podlegające, jeśli w ostatnim roku tytułem powszechnego podatku zarobkowego zapłacili 10 kor., a także przedsiębiorstwa o-bowiązane do składania publicznego rachunków, jeśli od roku tytułem podatku zarobkowego płacą 300 K. Koło to dzieli się na trzy oddziały (kiasy). Oddział pierwszy obejmuje

wyborców wymienionych powyżej na ostatnim miejscu (przedsiębiorstwa opodatkowane do wysokości 300 koron), tudzież z pozostałych te, które przy rozkładzie podatku zarobkowego powszechnego zaliczone zostały do I i II kla.ry opodatkowanych (w języku praktyki wyborczej koło wielkiego handlu). Oddział drugi obejmuje rękodzielników, samodzielnie prowadzących przemysł rękodzielniczy, o ile nie należą do oddziału pierwszego (koło rękodzielników). Oddział trzeci obejmuje wyborców pozostałych, niezaliczonych ani do pierwszego ani do drugiego oddziału tęgo koła (§§ 29, 30 i 19 Stat. m. Krakowa). — Por. Wyborcze prawo, Miasto (Rady miejskie) Sejm. — Lit. v. Gerlach „Gesch. des preus-sischen Wahlrechts" (1907); Starzyński „Stu-dya z zakresu prawa wyborczego" (Lwów 1897); tenże „Kodeks prawa politycznego" (1903); tenże w „Oesterreichisches Stuatswórterbuch" (Ulbricha i Mischlera)-, F. Ochimowski w „Gazecie Sądowej" 1906 i 1907.    s- p

Knryle, przez Japończyków Tsi-Szyma {„Tysiąc wysp") zwane, łańcuch wysp wulkanicznych, ciągnących się od półu. krańca w. Jesso do płd-ego Kamczatki i ograniczonych na zachodzie przez m. Ochockie a na wschodzie przez Oc. Wielki, między 51 ~43°30' płn. szer. i 145—156 dł. wsch. od Gr. Zajmują 14 826 kim. [[], według innych 11 939 kim. [p przestrzeni i składają się z 24 wysp i raf, z których jednak tylko 4 są zamieszkane, mianowicie: E t o r o fu czyli I to r up (6 725 kim. Q z kilku punktami rybnemi), K u n as zy r y (1 548 klin. []]) z głównem miastem Tomary i Szykotan (391 kim. Q); nadto Urup (1511 klin.), Para muszyr (2 479) i in. Wszystkie wyspy są pochodzenia wulkanicznego, liczą 52 wulkany, z których 16 czynnych, zwłaszcza na w. Pa-ramuszyr; wiele gorących źródeł siarczanych; częste trzęsienia ziemi. W 1770 i 1793 r. na w. Alaid, położonej na samej północy, wydarzyły się silne wybuchy wulkaniczne, z innych wulkanów znany Pik Saryczewa na w. Matua. Brzegi K-ów skaliste i strome; bystre prądy morskie czynią je niedostępnemu Klimat surowy: burze i mgły. Północne wyspy pokryte są wiecznym śniegiem, nieurodzajne i niezalu-dnione; w południowych rosną nizkie brzozy, topole, wierzby, dęby karłowate i cedry. Z bogactw mineralnych: żelazo, siarka i miedź. Futra niedźwiedzi, białych, żółtych i czarnych lisów, wilków, soboli, bobrów, wydr i fok są przedmiotem ożywionego handlu; rybołówstwo i pochwyt ptactwa znaczny. Ludność 500 m-ców stoi na bardzo nizkiin stopniu cywilizcyi, a językiem i obyczajami zbliża się do Ainów(ob.). W. K. odkryte zostały w 1634 r. przez hol-lendra de Vriesa; później Rosya zajęła wyspy północne, Japonia 3 południowe. W 1875 r. Rossya odstąpiła Japonii wszystkie wyspy wza-mian za pretensye do Sachałinu i Kamczatki;

część ludności chrześciańskiej przesiedliła się powołany do redakcyi „Journal asiatique“. Po-wówczas na Sachalin.    raimo oderwanego charakteru swych studyów

Kuryńsk, wyspa na płd.-zachodn. wybrze-    K. szybko przejmował się wydarzeniami chwi-

żu m. Kaspijskiego w gub. Bakinskiej, na płu,-    li. Po roku 1830 r. powraca do Mona-

uni-

wschód od Lenkoranu nad zat. Kizilagacz, je-    chium, by w ojczyźnie swej prowadzić dzieło

dno z najważniejszych wszechświatowych pun-    walki o wolność. Otrzymuje katedrę w

któw rybołówstwa, z obrotem rocznym 750 000    wersytecie jako docent prywatny i równocześnie

rb.; dostarcza rocznie 5 000 pudów kawioru    zostaje redaktorem dziennika opozycyjnego,

za-

i za 150 000 rb. tranu i oleju. Połów i przy-    Ściąga to na niego szereg prześladowań,

gotowanie ryb jest w rękach t-stwa zatrudnia-    kończonych dwuletniem więzieniem. Po wypu-

jącego 800 robotników, z główną siedzibą w Sa-    szczeniu na wolność K. emigruje do Szwajca-

Ijanach nad deltą rz. Kury.    ryi, gdzie jednakże doznawał również prześla-

Kuryńskie wody żeleziste w gub. Perm-    dowania ze strony ultramontauów. Jako uau-

skiej, pow. kamyszłowskim, we wsi Kuryach—-    czyciel, a następnie bibliotekarz przebywał

używane do picia i do kąpieli. Zakład kąpielowy    w nowej swej ojczyźnie do końca życia. ?o-

z 20 numerów —z wannami cynkowemi — ku-    rzuciwszy studya oryentalne, zwrócił się ku

mysarnia—letnisko.    Dr J- M studyom nad filozofią i literaturą niemiecką.—

Kuryon (Cajus Scribonius Curio), trybun    Prócz szeregu drobnych przyczynków napisał

rzymski, oh, Curio.    większych rozmiarów Historyę literatury nie-

Kurytyba, stolica Parany ob. Curitiba.    mieckiej z wyjątkami z dzieł celniejszych pi-

Kuryusz Deutatus, wódz rzymski, ob.    sarzy (1853 r.), zawierającą staranne cha-

Curia gens.    rakterystyki poszczególnych. autorów. — Kilka

Kurz Franciszek, historyk austryacki    prac poświęcił Szwajcaryi, opisowi tego kraju

(* 1771 w Kafermarkt w Górnej Austryi—f    i jego twórczości. Wydał antologię szwajcar-

1843). Po skończeniu gimnazynm wszedł do    ską i zbiór starych pieśni Szwajcarów. Wy-

klasztoru św. Floryana, następnie studyował    dobył z zapomnienia nieznaną książkę pastora

w Wiedniu teologię, a w r. 1795 złożył ślub    Jana Dawida Wyssą p. n. Robinson szwaj-

zakonny. Będąc w klasztorze, poświęcał się    carski i opracował w popularnej formie, w ja-

gorliwie studyom historycznym i wydał szereg    kiej znaną jest powszechnie,

prac naukowych, bardzo dokładnych, opar-    Kurz Herman (* 1813 r.—f 1873 r.),

tych na materyałach archiwalnych, które do-    poeta i nowelista. Pochodził ze Szwabii, stu-

tychczas nie straciły wartości. Prace K-a są    dyował początkowo teologię, mając za nauczy-

uastępujące: „Beitrage zur Geschichte des Lan-    cielą Dawida Straussa, autora Życia Jezusa

des Oestr. ob der Enns“ (Linec 1805 — 09);    Chrystusa. Przerzucił się następnie do filo-

„Schicksale des passauischen Kriegsvolkes in    zofii i literatury. W Sztutgardzie wydawał

Bóhmen“ (wyd. 2-e Praga 1851); „Oester. unter    przez lat kilka po rewolucyi 1848 r. pismo o-

Friedrich IV“ (Wiedeń 1812); Oester. unter den    pozycyjne „D, Beobachter". Napisał tom poezyi

Kónigen Ottocar u. Albrecht" (Linec 1816);    i kilka powieści. Najbardziej znanemi są jego

„Oester. unter Friedrich d. Schónen" (tamże    rodzajowe nowele z życia ludu szwabskiego,

1818); „Oester. unter Albrecht d. Lahmen"    odznaczające się doskonałą znajomością sfery,

(tamże 1819); „Oester. unter Rudolf IV“ (tamże    którą opisywał, i szczerym, pogodnym humo-

1821); „Oesterreichs Handel in d. altereu Zei-    rem. Tłómaczył Tomasza Moore’a, jedną ze

terP (tamże 1822); „OestereicliischeMilitarverfas-    sztuk Szekspira, Ariosta i parę pomuiejszych

sung in den alteren Zeiten" (tamże 1825); „Oester. utworów Cervantesa.    Jn

unter Albrecht III" (tamże 1827); „Oest. unter    Kurz Wilhelm, pisarz i polityk czeski

Albr. IV" (tamże 1831); „Oest. unter Albrecht II" (* 1847 w Wierbicy pod Lesztyną). Zajmo-(Wiedeń 1835).    x'y- wał się nauczycielstwem gimnazyalnem, a w r.

Kurz Henryk, historyk literatury (* 1805    1894 został posłem do rady państwa; prace je-

r. w Paryżu—f 1873 w Szwajcaryi). Urodzo-    go zoologiczne umieszczone są w sprawozdaniu

ny z matki Francuski, dzieciństwo spędził    Akad. nauk w Wiedniu i w „Zeitsch. f. wisseusch.

w Paryżu, wychowanie otrzymał w Niemczech.    Zoologie" (1873, 74, 77 i 78). W r. 1870 dok-

Początkowo wbrew chęci studyowmł teologię    toryzował się. Popularyzował nauki przyrodni-

w Lipsku. Wydalony za udział w zaburzeniach    cze ze szczególnem uwzględnieniem teoryi Dar-

studenckich, przeniósł się do Monachium, gdzie pra-    wina. Będąc uczestnikiem „Sokola prażskeho"

cował nad oryentalistyką. Po otrzymaniu dok-    zajmował się gimnastyką i napisał dwa pod-

toratu udał się do Paryża, gdzie prowadził    ręczniki, tj. dokończenie Tyrśovy „Zakłady te-

studya nad chińszezyzną. Wydał szereg prac    locviku“ (ostatni zeszyt) i „Urod do telocviku

w tym przedmiocie: O najdawniejszej poezyi    śkolskeho" (1872). Do użytku szkół wydaL

chińskiej, Drukarstwo i handel książkowy    „Transparentni obrazy z obora mikroskopie

w Chinach, Konfucyusz i jego filozofia mo-    (5 obraz, zoolog.); „Herbar pro stredni śkoly"

raluości, O filozofie chińskim Lao-tse i in.    oraz Botanikę dla wyższych klas szkoły śre-

w języku niemieckim i francuskim. Został    dniej. Redagował przez 6 lat „Casopis turi-

J. F. O.

K. B

k i e m.

stiiv“. W r. 1893 założył czasop. „Z fise ve-dy a praee“, a także „Yedecke zabavy“ (Praga 1899). Będąc posłem, pilnuje głównie spraw szkolnych, zawsze czynny w zakładaniu wielu pożytecznych iustytucyi dla Czechów wiedeńskich.

Kurza cholera, ob Cholera kur.

Kurza stopa. Przy wschodniej stronie zamku królewskiego na Wawelu jest skrzydło występujące na Wysokiem podmurowaniu skarpo-wem, zwane „Kurzą stopą", z pokoikiem upodobanym przez Zygmunta I. Nazajutrz po przesileniu dnia z nocą, pierwsze światło słoneczne rzucało promienie do okien tego pawilonu i oświecało przed laty herby królestwa w nim umieszczone. Stąd miało powstać przysłowie: „Przybyło dnia na kurzą stopę („Pszczółka krakowska", t. I, str. 230).

Kurza ślepota, choroba oczn, ob. Heine-r a 1 o p i a.

Kurzajka, roślina, ob. B o v i s t a.

Kurzawa Antoni, rzeźbiarz (* 1843 we wsi podkarpackiej —f w Krakowie 10 lutego 1898). Odbywszy pierwsze studya w Krakowie, po niedługim pobycie w Paryżu osiadł w Warszawie i tu przemieszkiwał do r. 1897, w którym od dłuższego już czasu rozwijająca się coraz silniej choroba mózgowa pociągnęła za sobą konieczność umieszczenia go w odpowiednim zakładzie. Przewieziony staraniem kolegów⁷ do Krakowa, dzięki zabiegom artystów miejscowych umieszczony został w zakładzie Helclów, gdzie w pół roku życie zakończył. Rodzimy, szczery talent jego nie zapewnił mu należnego powodzenia w karyerze artystycznej, Prawra natura jego, ujawniająca się zawsze w prostych odruchowych formach, sprawiła, iż w poczuciu w⁷yrządzonej mu krzywdy zniszczył własnoręcznie jedną z wybitniejszych prac swoich „Geniusza budzącego Mickiewicza", którym wziął udział w konkursie na projekt pomnika dla tego wieszcza. Obok tego projektu, wy-restaurowanego następnie i odlanego w bron-zie kosztem p. M. Mankielewicza dla Muzeum Narodowego w Krakowie, do popularności nazwiska K-y przyczyniły się najwięcej licznie reprodukowane dwie grupy p. n. „Oberek" i „Polonez", pełne charakteru i życia. Do rzędu najsubtelniejszych utworów jego zaliczyć należy biust dziewczęcia, zatytułowany „Barbarka". Poza temi wyszczególnimy prace „Wa-wel-Wisła", „Zgadnij" oraz „Anioła" (wł. Tow. Przyjaciół sz. pięk. w Krak.), podług którego wykuty został z piaskowca postawiony na grobie artysty pomnik. — Bibliografia: H. Piątkowski „Tygodn. Illustr." 1896; M. N. Kai. Czecha 1898.

Kurzawka, grzyb, ob. Bovista.

Kurzawka, wodą przesiąkły piasek czysty, bardzo drobnoziarnisty, należy do najgorszych gruntów pod posady (fundamenta), mianowicie w większych głębokościach, np. przy budowie

Wielka Eneykl. Illustr. Ser. I. Tom XI,I. Zesz 330a

tuneli i w robotach górniczych. K. dobrze zabezpieczona od podmycia jest gruntem nośnym, w przybliżeniu jak piasek gruboziarnisty, natomiast staje się gruntem płynącym, gdy przez nią woda przepływa do miejsc otwartych, np. do wykopu, z którego pompuje się wodę w celu budowy posady. Jeżeli w pobliżu tego wykopu znajduje się budowla zbudowana na K-ce niedostatecznie od podmycia zabezpieczonej, to budowla ta jest poważnie zagrożoną, gdyż K. może się usunąć z pod posady.—Częstą przyczyną nieszczęśliwych wypadków w kopalniach bywa usuwająca się K., która wraz z wodą zasypuje i zalewa część kopalni i tam się znajdujących górników, przecinając innym wyjście swobodne, a równocześnie lub później powstają nieraz nad kopalnią nagłe zapadnięcia gruntu na powierzchni ziemi. W małych rozmiarach, lecz często, zdarzają się podobne wypadki przy budowie i naprawie studni. — K-ę zanieczyszczoną, najczęściej gliną, zwiemy mul-

b. o>

Kurzbauer Edward, malarz rodzajowy (* 1840 w Wiedniu, — f 1879 w Monachium). Studyował w Akademii wiedeńskiej; 1867 zwrócił na siebie uwagę obrazem Baśń opowiadana; 1868 udał się do Piloty’ego do Monachium, gdzie pozostawał do końca życia; 1870 wykonał najlepsze swe dzieło: Ścigani zbiegowie (galerya ces. w Wiedniu). I następne prace K-a cechuje siła charakterystyki oraz lekkie, pełne humoru ujęcie przedmiotu: Odpalony konkurent (1871); Uroczystość na wsi (1873); Próba wina, Bezzasadna zazdrość (1874), Burzliwe zaręczyny (1874;; Choiu-ka (1875); Potwarz (1876, gal. drezdeńska).IIr' Kurze ziele, ob. Tormentilla.

Kurzel, wieś w Lotaryngii, ob. Courcel-1 e s.

Kurzelów, os. miejska, dawniej m-ko nad rz. Kurzelówką, pow. Włoszczowski, gm. i par. Kurzelów, o 36 w. od st. kolejowej Jędrzejów, odległa; 1 500 m-ców. Posiada kościół paraf, murowany, dom schronienia dla starców i kalek, szkołę elementarną, urząd gminny. Jest to odwieczna posiadłość arcybiskupów gnieźnieńskich, z których Jakób Świnka podniósł w 1285 r. wieś K. do rzędu miast na prawie średzkiem (ob. Magdeburskie prawo). Następcy jego rozszerzali przywileje i posiadłości miejskie. Królowie nadawali miastu jarmarki (Zygmunt I i Stefan Batory). Jarosław Skotnicki, arcybiskup, na miejsce dawuego kościoła wzniósł tu świątynię z kamienia w stylu ostrołukowym i poświęciwszy ją w 1380 r., erygował przy niej kolegiatę. Kościół ten parafialny dotąd się przechował i stanowi jedyną ozdobę ubogiej osady. (Łaski „Lib. ben.“ I, 510-608; 11,202—208). („Słown. Geogr.").

Kurzeniec, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem —dwie strzały srebrne w jedną złą-

n.

A Br

A. Br.

L. K

czone, żeleźcami—jedna do góry, druga na dół. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie białe. Łabry czerwone, podbite srebrem. Odmiana herbu Bogorya (ob.), powstała prawdopodobnie w wieku XVI, a używana przez litewskie rody: Czapliców, Kaiczów i Kurzenie-ckich.—Źródła: Kojałowicz; Niesiecki; Borkowski.

Kurzenieccy, Marcin i Jerzy, wierszo-pisowie XVI w. Jest piękny, szkołę Kochanowskiego Jana wydający tren ich pióra p. n „Żałoba na pogrzeb Imp. Stephana Bielawskiego, starosty bolnickiego sprawiona ode dwu rodzo-uych M. i I. K. studentów akademii wileńskiej", 1596 r. (do szwagra ich, Prokopa B., syna zmarłego S.). Marcin opisuje w „Żałobie" żywot sędziwego rycerza, co trzem królom służył; Jerzy, którego „lutenka dotąd się z olstra wynurzyć nie śmiała", w dwu trenach (szczególniej drugi gładki i śpiewny niemal) i „wień-czuje" i ubolewa nad wieńcem żywota ludzkiego, splecionym „z tak różnych równianek" (szczęścia i niedoli). —W rękopisach, w Silva rerum szlacheckich, znajdujemy z 2-ej połowy XVII w. ciekawy testament p. Kurzenieckie-go, złotnika bielskiego, z bardzo drastyczne-mi szczegółami (przestrzega wdowę przed powtórnym związkiem itd.).

Kurzeniecki Marciu, kaznodzieja i pisarz religijny XVIII w. (*' 11 listopada 1705—f 1768). Jezuita, rektor nowicyatu nieświeskiego. Autor olbrzyma wierszowanego (największego w naszej literaturze) p. n. „Wykład pisma św. starego i nowego testamentu nie tylko co do wyrażenia historyi św. i moralnych nauk z niej wynikających, ale też co do niejakiego ułatwienia trudności wyroków boskich i tajemnic wiary św. itd.“; aprobowane już 1763 r., wydrukowane po śmierci autorskiej przez Jezuitów w Nieświeżu 1769 r. (wielkie folio, 750 stron, o dwu szpaltach); liczy z górą 80 000 wierszy, zostawia więc daleko w tyle nawet króla Leszczyńskiego i in. Od ksiąg Genezy do Apokalipsy wykłada, wciągając średniowieczną jeszcze mądrość, całą biblię w oktawach 11-i 13-zgłoskowych; wykład drukiem odmiennym, okrągłym, od tekstu odróżnia; wielka łatwość wymowy. Wplata wycieczki aktualne, odznacza się przytem straszną nietolerancyą, zrzucając na kupę „rabinów, moluów, predykantów"; szczególniej żydów gromi, „to niezbożne pomietło". Są jednak i utyskiwania nad ojczyzną: „bez wojska, bez skarbu —broń Boże, ostatniego win nie dobrać karbu!"; biada nad uciskiem ludu: „niechaj lud nie poganieje wiejski" z powodu braku opieki duchownej; opiekuje się unią i jej świaszczennikami. Dla jej potrzeb wydał w Wilnie 1752 „Nauki z ewangelii na niedzielę i święta kościoła greckiego w unii z kościołem rzymskim zostającego do pojęcia prostego ludu ułożone itd. z przydatkiem katechizmu mniejszego i większego." Roztrząsał też panom i „sejmowym i sejmikowym rezolutom" sumienie w dwu dziełkach-dyalo-gach: „Rozmowy Kapelana albo teologa nadwornego z ojczystym panem itd." (Wilno 1752 490 str., rozmów 13) i krótsza, a ciekawsza, materyom status wyłącznie poświęcona: „Rezo-lucya sumienia penitentowi statyście od spowiednika dana, zwłaszcza na owe słowa senatorskiej przysięgi quid-quid nocivi videro aver-tam itd.“ (Warszawa 1758; rozprawia o liberum veto, o aukcyi skarbu i wojska, o repara-cyi miast, o ukróceniu wolności żydowskiej i tatarskiej, o korekturze trybunału i t. d.). Gorący to i mądry miłośnik ojczyzny, acz religiant fanatyczny, Pisał i kazania i wydawał żołnierskie nabożeństwa wraz z wykładem Bogarodzicy (1748 i in.).

Kurzeń, chata, ob. Kureń.

Kurzweil Hilarius, pseud., ob. Gerle Wolfgang.

Kurzweil Edward (* 1807 w Żółkwi). Walczył w szeregach wojska polskiego 1830 — 1831. Emigrowawszy do Francyi, był nauczycielem szkoły wojskowej w Saint-Cyr. Z rękopisów Biblioteki paryskiej wydał rękopis kawalera Eon de Beaumont (ob.) pochodzący z drugiej poł. w. XVIII: „Idee de la republique de Pologne et de son etat actuel" (Paryż 1840; rzecz zresztą była wydana już 1764 w Paryżu [Warszawa] „Essąi politique sur la Pologne"—u Estreichera o wydaniach wiadomości dość podejrzane). K. to dzieło, z którego wielu korzystało, przypisuje hr. Broglie, posłowi przy dworze polskim, nie zaś, jak inni, ks. Polignac’owi. Napisał „Solutions possibles de la question polonaise" (Paryż 1863), a nadto prozodyę włoską.

Kurzyjamka w pobliżu wioski Grabowa w Łęczyckiem jest wioska Kurzajama, gdzie według podania miał zamieszkiwać „jakiś dya-belik", K-ką zwany. Kolberg „Łęczyckie" 7.

Kurzyślad, roślina, ob. A naga llis.

Kurzyślep, ob. Muchotrzew.

Kus, miasto okręgowe w prowincyi egipskiej Keneh, na prawym brzegu Nilu, stacya parowców, siedziba missyi protestancko-aine-rykańskiej, kościół, 12 000 in-ców, wśród których wielu Koptów chrześcian. K. stoi na miejscu starożytnego Apollinopolis pana, w XIV w. był ogniskiem handlu arabskiego, zajmując drugie miejsce po Kairze. Obecnie z dawnej świetności pozostały rumowiska.

Kusaie, jedna z wysp Karolińskich (ob.).

Kusakowate (Staphylinidae), inaczej, zwane wprost Kusakami lub Kąsawcami—rodzina owadów tęgopokrywych. Owady te wyróżniają się uwsteczniouemi, krótkiemi, nieo-słaniającemi odwłoka okrywami (pierwszą parą skrzydeł); z tego powodu zdolna do lotu druga para skrzydeł (błoniastych) w stanie spoczynku zostaje zwijaną, składaną poprzecznie i wciąganą pod krótkie okrywy; samo cia-

K. K-c

W Lu-

42, 113)

h-H

1860    50, powt, u Kol-

I 305; „Wisła" II 440).

L. K.

L. K.

Dr J. P.

pozbawiony został urzędu.

Kusoskrzydlik, chrząszcz, ob. Nitiduli-

lo ich—zwykle wązkie, wysmukłe bardzo giętkie i ruchliwe; różki ll-o a rzadziej 10-o-członkowe; warga górna wydatna; odwłok

6-7- członkowy; krótkie nogi opatrzone 5-,4-lub nawet 3-członkowemi stopami. Owady te, przeważnie drobne, trzymają się na ziemi, pod kamieniami, we mchu, wśród rożnych ciał darniowych ulegających rozkładowi (w nawozie, w trupach, pod korą spróchniałych drzew, na grzybach w kwiatach), a także na piaszczystych wybrzeżach i w gniazdach mrówek. Żywią się produktami rozkładu martwych zwierząt i roślin, różnemi odpadkami, pyłkiem kwiatowym. Do postaci dorosłych bardzo podobne są ich larwy. Pozbawione skrzydeł posiadają one 4- lub 5* członkowe różki, punktowe (proste, nie złożone) oczy w ilości 1—6 na każdej bocznej stronie głowy, oraz 2 dwuczłonkowe wyrostki na tylnym końcu odwłoka i 5-człon-kowe nogi. Do rodziny tej zaliczono około 258 rodzajów z przeszło 4100 gatunkami. Z zamieszkujących Europę najważniejsze rodzaje są następujące: Myrmedonia, Lomcchnsa, Bolitocha-ra, Homalota, Aleochara, Tachy por iib, Tachi-nus, Bolitobius, Staphylinus, Ocypus, PhiJoa-thus, Xantholinus, Quedius, Lathrobium, Pae-drus, Słenus, Oxyporus, Bledias, Oxytelus, An-thopliagus, Lestera, Oinahum, Anthobium i Micropeplus.

Kuse dni, Kusaki, tak w dawnej Polsce, a obecnie pomiędzy ludem, nazywają się trzy ostatnie dni mięsopustu w ogólności, w szczególe zaś istniała kusa niedziela i takisam poniedziałek i wtorek. Zowią je także dniami szalonemi, pustemi. J. Gluziński (Kolberg „Lubelskie" II 113) z tego powodu robi uwagę: „według trądycyi dyabeł kusił Chrystusa, a ponieważ na dobitkę zapust włościaństwo pije bez litości nad sobą i przytem powszechnie zdarzają się przypadki, wnosi stąd, że w te dni dyabeł ludzi kusić nie przestaje". Grz. Kostrzewa (Ant. Wieniawski) również gotów jest powiązać tę nazwę z Kusym (ob.), tj. dyabłein. W okolicach Pińczowa lud opowiada, że w tym okresie za każdą tańcującą parą w karczmie wyskakuje dyabeł, tupiąc kuse mi nogami do taktu przygrywającej muzyce („Zb. wiad. do autr. kraj." IX 22). Lud uż_ywa tej belskiem (Kolberg „Lubelskie" w Międzyrzeckiem (Pleszczyński A. „Bojarzy Międzyrzeccy" 84), w okolicach Siedlec i Lukowa („Wisła" VII 732j, w Krakowskiem (Kolberg „Krakowskie" I 262). W Jedlińsku termin Kusaki ma bardziej specyalne znaczenie. W ostatni wtorek zapustny odbywa się tam ścięcie Śmierci (ob.), którą odtwarza dorosły mężczyzna. Schwytaną sądzą i skazują na \ ścięcie, poczem starannie sprawiają jej rzeko- ' my pogrzeb, a ta uroczystość nosi nazwę K-ów („Gaz. codzienna" berga „Radomskie"

Zwyczaje ludowe podczas dni K. ob. Konopie, Śmierć, Zapusty.

Kusel, miasto okręgowe w regeneyi bawarskiej Palatynacie, 226 m. n. p. m.; kśł. ewangiel, i katolicki, progimnazyum, urząd pow. i leśny, filia banku bawarskiego, fabryki drutu, łańcuchów, gwoździ, wyrób, pończoszniczych, zakłady mechaniczne, odlewnie żelaza, garbarnie, cegielnie, kopalnie diorytu; 3 000 m-ców. W pobliżu ruiny zamków: Lichten-ber g i Remigiusberg.

Kusidło, dziecko pochowane bez chrztu, jeżeli do siedmiu lat nie zostało ochrzczone, zamienia się w K., które lata po powietrzu w czasie burzy. Gdy K. wleci do domu, piorun dom spali; gdy się znajdzie pod człowiekiem, człowieka piorun zabije. Wogóle lud mniema, że podczas burzy niechrzczone dzieci usiłują się dostać do nieba, aniołowie zaś je odganiają piorunami.

Kuskokwim, rzeka na terytoryum półu ameryk. Alaska, wypływa pod 60° półn. szer. i przebiegłszy 700 kim., wpada do zatoki tejże nazwy na morzu Berynga, tworząc deltę przy ujściu.

Kuskus (Kuskus su). Potrawa narodowa Arabów, rozpowszechniona również w całej Afryce na północ od równika. K. jest krupą pszeniczną albo kukurydzową, rozgotowaną z wodą na kaszę gęstą; przyprawiane jest solą i korzeniami różnemi, omaszczane łojem baranim; na wierzch miski kładzie się czasem kawałki baraniny warzonej, albo kurę. K. wykwintniejszy gotuje się nie na wodzie, lecz na rosole z kury.

Kuskus, zwierzę ob. Ku su.

Kuślau Karol, baron, polityk chorwacki (* 18J7 w Krapinie —f 1867). W r. 1835 został notaryuszem przysiężnym sądu bańskiego i królewskiego w Zagrzebiu i Peszcie, następnie adwokatem, w 1841 — 47 był podnotaryuszem w Karłowicach. Wtedy stał się gorliwym orędownikiem 11 i ry z in u (ob. Ga j), zaco prześladowany był przez Mady arów. Na sejmie w 1847, gdzie język chorwacki uznano za urzędowy, stał się twórcą stronnictwa postępowego p. n. Napredowcó w. Uczestniczył w wyborach Jelaczica i zredagował 30 artykułów, przedstawionych cesarzowi (1848 r.). Był wtedy w Pradze na zjeździe słowiańskim. Redagował czas niejaki „Slavenski Jug" i „Prijatel puka". W r. 1860 pełnił urząd wielkiego notaryusza żupanii zagrzebskiej, Na sejmie chorwackim (1861) zastępował prezydującego. Do spółki z dr. Szuhajem wydał: „Spisi Saborski Kralje-vinah Dalmacie, Hrvatska i Slavonije od god. 1861". Z powodu swoich przekonań liberalnych i rozsterek z wielkim żupanem Kukuljewicem,

j. f. o.

d a e.

Kussino, Kusyna, ob. Brayera.

(T. III, str, 575).

Kiissnacht lub K ii s s n a c h, m-ko w kantonie Schwyz w Szwajcaryi, 442 m. n. p. m., u stóp Rigi, na górnym krańcu jez. Kiissuach-ckiego, będącego odnogą jez. Czterech Kantonów, i niedaleko od stacyi kolei gotardzkiej Immeu-see-K., w uroczej okolicy, wśród winnic, bujnych łąk i drzew owocowych; 2000, z gminą 3 000 m-ców, przeważnie katolików. W pobliżu wskazują ruiny zburzonego w 1308 r. zamku wójta Gesslera, nieco dalej Tellakaplicę na drodze do Immensee na miejscu, gdzie Tell zastrzelił Gesslera. Przy studni w K. wzniesiono w 1843 posąg Telia. W okolicy pałac myśliwski N e u-Habsburg, miejsce częstego pobytu Rudolfa Habsburskiego, zburzony w 1352 r. przez Lucer-neńczyków. W 1424 r. wcielouo K. do kantonu Schwyz. W d. 1 maja 1798 r. było tu starcie, między Francuzami a ludnością Scliwyzu.— Tiirler „K. am Vierwaldstatter See" (Luzerna 1894).

KlISSO, roślina, ob. Brayera.

Kust, ob. Gaik.

Kuśta Jan, geolog i paleontolog czeski (* 1845 w Rohovce). Zajmował się nauczycielstwem w szkołach realnych. Jest autorem licznych artykułów i przeszło 50 mniejszych rozpraw z dziedziny geologii. Spis jego artykułów geologicznych, umieszczony w Katzera Geologii i w Prochazki „Repertorium ćeske geol. literat." (w wyd. Akademii nauk w Czechach). Zajmował się badaniem formacyi permskiej. Zbierał odbitki roślin na okazach geologicznych. Odkrył parę nowych gatunków pająkowatych. Pod Lubnią znalazł ślady człowieka diluwial-nego („Yestnik kr. c. spoi. nauk" 1890 i „Roz-cesk. akad. ved.“ 1891). Wszystkie te

czesk.

Kussmanl Adolf t* w Graben pod Karlsruhe d. 22 lutego r. 1822), lekarz, znakomity klinicysta. Do nauk zawodowych przykładał się w Heidelbergu, w r. 1848, jako lekarz wojskowy badeński służył podczas wojny duńskiej w Szlezwigu i Holsztynie. W latach 1850 1853 zajmował się wykonawstwem lekarskiem w Kandern, poczem w celu wykształcenia się lepszego udał się do Wiirzburga. W r. 1855 zo-został docentem prywatnym w Heidelbergu, tamże dwa lata później mianowano go profesorem nadzwyczajnym. W r. 1859 powołany do Erlangen na profesora zwyczajnego patologii i terapii szczegółowej, oraz na dyrektora kliniki chorób wewnętrznych: w r. 1803 stanowisko takiesamo zajął we Preiburgu Bryzgow-skim, nakoniec w r. 1876 objął katedrę i klinikę w Sztrasburgu. W październiku r. 1886 wzywany był do San-Remo do ciężko chorego następcy tronu, późniejszego cesarza Fryderyka III (ob.), gdzie wystąpił jako przeciwnik Mackęnziego (ob.). K. zdobył sobie sławę słuszną profesora i klinicysty wzorowego; od r.

1898 zamieszkał w Heidelbergu, jako emeryt.

K. napisał bardzo wiele, zwłaszcza prac mniejszych, wydrukowanych w wydawnictwach peryodycznych niemieckich, z utworów jego większych na uwagę zasługują: „Die Farben-erscheinungen im Grunde des Menschlichen Auges" (Heidelberg 1845); „Untersuchungen ii-ber Ursprung und Wesen der fallsuchtarti-gen Zuckungen bei der Verblutung, so wie der Fallsucht iiberhaupt" (Frankfurt n. M. 1857; praca dokouana wspólnie z A. Tennere m);

prawy

okazy widzieć możua w muzeum imienia jego nazwał S. Scudder nowy gatunek pająka kopalnego w Ameryce—Kuśtaracline a entomolog Nonfried —dwa gatunki egzotyczne cetonii.    J\*'

Od

„Von dem Mangel, der Verkiimmerung und der Verdoppelung der Gebarmutter, vou der Nachempfanguiss und der Ueberwanderung des Eies“ (Wurzburg 1859), „Untersuchungen iiber das Seelenleben des ueugeboreneu Menschen"

Kiistendże, miasto w Rumunii, ob. Con-

st atsa.

Kiistenland, nazwa urzędowa (ustanowiona prawem z d. 21 grud. 1867 r.) jednostki administracyjnej austryackiej, obejmującej 3 kraje koronne (Kronlander): „hr-stwo uksiążęcone" (die gefiirstete Grafschaft) Górtz (Gorycę), Gradiska

z okręgiem (ob.). — Por. Pomorze istryj-sko-illiryjskie.    llr

Kiister Ernest (* w Kalkofen na wyspie Wolinie d. 2 listop. r. 1839); chirurg wybitny. Wykształcenie lekarskie otrzymał w Bonnie, Wtirzburgu, Berlinie, Wiedniu, Pradze i Paryżu, dyplom doktorski osiągnął w Berlinie w r. 1863. Od r. 1867 był asystentem Wilmsa (ob.)

(Lipsk 1859); „Untersuchungen iiber den con-stitutionellen Mercurialismus und sein Verhalt-niss zur constitutionellen Syphilis" (Wurzburg 1861); „Ueber die Behandlung der Magener-weiterung durch eine neue Methode" (Freiburg 1869 —praca nadzwyczaj ważna, gdyż wskutek niej głównie rozpowszechniło się stosowanie pompki żołądkowej); „Zwanzig Briefe iiber Menschenpocken-und Kuhpockenimpfung (Freiburg 1870, w przekładzie polskim K. Grabowskiego p, u. „Dwadzieścia listów prof K-a o szczepieniu ospy" Lwów 1872); „Ueber i Gradyszcze (ob. Góry ca, tom XXV, str. 477), die fortschreitente Bulbarparalyse und ihr Ver- margrąbstwo Istryę (ob.) i miasto Tryest hiiltniss zur progressiven Muskelatrophie"

(Lipsk 1873); „Die Stórungen der Sprache"

(w Ziemssena „Haudbuch der Pathologie"

1877, wyd. 2-e 1881, wyd. 3-e 1885; przekład pols. A. Baurertza p. n. „Zboczenie mowy, próba patologii mowy" Warszawa 1879; przekł. fr. Paryż 1884); i „Jugenderinnerun-gen eines alten Arztes" (Sztuttgart 1906, wyd.

(Sztuttgart 1902,, z 4 tabl. i 51 ryc.).

Kuster Ludolf, filolog klasyczny holenderski (* w Blombergu 1670 — f w Paryżu 1716), był guwernerem w możnych domach, wiele podróżował po Niemczech, Anglii i Ho-landyi, zwiedzając biblioteki, zbierając mate-ryały do późniejszych prac swoich. Powołany do Berlina na prof. w „kolegium Joachima", o-raz na bibliotekarza księgozbioru królewskiego, opuścił z powodu urazy to stanowisko i przybył do Paryża, gdzie po wyrzeczeniu się protestanty-mu, znalazł opiekę i poparcie materyalne ze strony rządu Ludwika XIV. Franc. akad. „des Inscrip-tions“ przyjęła go w poczet swoich członków. Oprócz wielu wydań krytycznych autorów greckich, ogłosił m. in. traktaty: „Historia critica Homeri" (Frankfurt 1691); „De vero usu ver-borum mediorum apud Graecos" (Paryż 1714).    K- *.

Myomotomie. Totalexstirpation oder supravaginale Amputation?" (Berlin 1899); i „Ueber Extrauteriuschwangerschaft" (Lipsk

Dr j. r.

s. u.

L. K.

w szpitalu berlińskim Bethauien; w 1871 objął, jako ordynator, oddział chirurgiczny w szpitalu Augusty w Berlinie; w r. 1875 tamże został docentem prywatnym, a po czterech latach profesorem nadzwyczajnym; w r. 1890 powołano go na profesora zwyczajnego chirurgii do Marburga. K. należy do rzędu najwybitniejszych chirurgów w Niemczech i do pisarzów bardzo płodnych; jest autorem mnóstwa prac o nowotworach, o przelewaniu krwi do żył, o własnościach trujących kwasu karbolowego, o jodoformie, o przepuklinach, o raku sutków, o cierpieniach stawu żuchwy, o chirurgii pęcherzyka żółciowego, o chorobach trzustki, nerek i in.; z nich wymieniamy: „Fiinf Jahre im Augusta-Hospi-talu (Berlin 1877); „Ein chirurgisches Trien-nium“ (Kassel 1881); i „Die Chirurgie der Nie-ren. der Harnleiter und der Nebeunieren"

Dr J. p.

Kfistner Otto Ernest (* w Trossiniepod Torgau d. 26 sierpnia r. 1850), lekarz, ginekolog i położnik wybitny. Do nauk lekarskich przykładał się w Lipsku, Berlinie i Halli, po ukończeniu ich zajmował posadę asystenta w Halli, a następnie i w Jenie, gdzie w r. 1877 został docentem prywatnym, w r. 1880 mianowano go tamże profesorem. Z wielu prac na wyróżnienie zasługują: „Die typischen Ver-letzungen der Extremitatenkuochen durch den Geburtshelfer" Halla 1877); „Die Steiss-und Fusslagen etc" (Lipsk 1878); „Der Einfluss der Kórperstellung auf die Lagę des Uterus" (tamże 1879); „Die Hiiufigkeit des angeborenen Plattfusses" (Berlin 1880); „Das untere Uterin-segment und die Decidua cervicalis“ (Jena 1882); „Grundziige den Gynakologie" (Jena 1893); „Zur abdominalen

1899).

Kiistner Fryderyk, współczesny astronom niemiecki, dyrektor obserwatorynm i prof. astronomii w u-cie w Bonn (* 1856 w Zgorzelcu połdn. [Gorlitzj). Obserwował drogi komet, gwiazdy podwójne, księżyce Jowisza, planety; opisał przejście Merkurego przez tarczę słońca 6 maja 1878, ogłosił pomiary heliometryczne przy zaćmieniu księżyca 28 stycz. 1888, głównie jednak zajmował się obserwacyą koła południkowego w Berlinie i odkrył zmienność szerokości geograficznej czyli przesuwanie się biegunów ziemskich. Ważniejsze prace K-a: „Bestirnmung d. Monddurchmessers aus Pleja-denbedeckungeu" (Halla 1879); „Resultate aus Beobachtuugen v. 670 Sternen“ (Beri. 1887); „Neue Methode zur Bestirnmung der Aberra-tions-Konstante nebst Untersuchungen ii. die Veranderlichkeit der Polhohe" (1888); „Untersuchungen iiber die Eigeubewegungen von 335 Sternen“ (Bonn 1897).

Kustosz, ob. C u s t o s.

Kustosz koronny, ob. Cu stos.

Kustrin, miasto w reg. Frankfurckiej, ob. Kostrzyn.

Z Kustynia Piotr, b-p wileński, dr. teologii, rodem z Krakowa, obrany przez kapitułę wileńską po śmierci Jana z Gorzkowa (f r. 1414) na przedstawienie w. ks. Witolda, potwierdzony przez pap. Jana XXIII. Gdy wstąpił na katedrę biskupią, otrzymał zaraz rozkaz od soboru konstancyjskiego 1516 r., ażeby z Janem Rzeszowskim, arcy-bpem lwowskim, jechał na Żmudź dla założenia nowej dyecezyi. Przybywszy do Worń, znalazł dużo jeszcze bałwochwalców, tamże nowy obszerniejszy kościół założył. Za jego staraniem powstały na wielu innych miejscach Litwy kościoły, (f 421 r.).

Kusu (Pałanka-Kusu), Phalangista mdpina. Jest to gatunek zwierząt ssących niższych bez-łożyskowych — Mammalia Aplacentalia z rzędu torbaczy (Marsupialia); należy do rodzaju Phalangista- Palemka, rodziny Phalandistidae (ob. Pałanki). Kusu z kształtu ciała przypomina dużą wiewiórkę jzapewne z powodu budowy pyska i ogona otrzymał nazwę gatunkową - vul-pina (?]); ciało pokrywa bardzo gęsta i delikatna sierść koloru bronzowo-szarego z rudawo-płowym odcieniem u góry, pod spodem jasno-ochrowo-żółta; uszy długie śpiczaste; ogon puszysty długi; na piersiach i części szyi rdzawo-czerwona plama; zresztą kolor futra bardzo zmienny. Dł. ciała — 55 cm., dł. ogona 35 cm. K. zamieszkuje w lasach, ukrywając się w drzewach dziuplastych, odżywia się pokarmami roślinnemi; na żer wychodzi w nocy. Mięso używane przez krajowców na pokarm.

Kusunda, niewielkie plemionko, przebywające w kniejach Nepalu środkowego, a żyjące z myślistwa i zbierania płodów roślinnych. Jako oręża używają łuku. Prawdopodobnie są szczątkami pierwotnych tubylców; pozostali na bardzo niskim poziomie rozwoju.—Forbes „Affi-nities of the dialects of the Chepang a. K.w (J. Roy. As. Soc. 1877, tom IX).

Kusy, tak w Krakowskiem nazywają dya-bła („Zbiór wiad. do antr. kraj." IX 22; Ci-

szewski „Krakowiacy" I 71). W Poznańskiem    niej, zowiąc ją arcuballisła i manubaWsta;

nosi on niekiedy nazwę Kusielca (Kolberg    również w tymże wieku piszący Am mi a n u s

„Poznańs." VI 143) i Kusala (tamże VI 144);    Marcel linus zapisuje, że Gotowie broni

Zresztą ta ostatnia nazwa utworzona jest mc-    tej używali.—Po upadku cesarstwa zachodniego

L. K,

że od kusić (=rstraszyć), tymczasem pierwsza pozostaje w związku z wyrazem kusy.

£11

lianmBBnra

ii;:

Fig. 103. Kusza rzymska wraz z łubiem do beł-tów.—tPodług płaskorzeźby z grobowca odkrytego w r. 1831 pod Polignac-sur-Loire. Muzeum w Puy.

K. poszła w zapomnienie, a ślady najwcześniejsze używania jej ponownego spotykamy dopiero w wieku IX we Francyi; w Anglii i w Niemczech znano ją w wieku XII, a za jej rozpowszechnieniem się w Europie zachodniej i środkowej przemawia to, że sobór laterański drugi (r. 1139) zabrania surowo używania broni tej w walce między chrześcianami, dozwalając wszakże posługiwania się nią przeciwko poganom i heretykom. Grekom bizantyjskim ówczesnym, jak świadczy wyraźnie księżniczka

KUSZ, dawna nazwa krajów leżących na południe od Egiptu, zwłaszcza zaś Nubii i po-rzecza Nilu aż do ujścia Nilu Błękitnego. Faraonowie dynastyi XII-ej podbili te okolice (o-koło 2 100 przed Chr.) mniej więcej aż do 21° szer, płc. Ale za czasów Hyksów Egipt utracił te podboje i dopiero faraonowie dynastyi XVIII-ej (1600—1400 przed Chr.) narzucili znów swoją władzę, a Tutmes III rozszerzył granice aż do Sudanu. Odtąd K-em rządził wielkorządca, przebywający w Napata. Kapłani Ammona, którzy za czasów dynastyi XXI-ej opuścili byli górny Egipt, osiedli tutaj i dali początek niezależności K-u. Pogardzani królowie etyopscy niebawem dali poczuć swoją potęgę samemu Egyptowi i jeden z nich, Saba-kou (728 przed Chr.), nawet rozciągnął swe rządy nad Egiptem, ale już w r. 670 król Ta-harąa był pobity przez monarchę assyryjskiego Asarhaddona. Syn Taharąi, Tenutamon, usiłował odzyskać dawne posiadłości, ale nadaremnie. Odtąd K. znika ze stronic historyi: Kam-byzes wprawdzie urządza wyprawę na K., a Daryusz I wymienia kraj ten w liczbie swoich posiadłości. W tym okresie wpływy kultury e-gipskiej zanikają, zapauowywa mowa ludności podbitej, pojawia się własne pismo hierogli-ficzne i alfabetyczne (oba dotychczas nie odcy-frowane), sama stolica z Napata zostaje przeniesiona do Meroe. Król Ergamenes w pierwszej połowie w. IIT (przed Chr.) kładzie kres potędze kapłanów, a jego następcy toczą walkę z Rzymem o władzę na Nubię płc. (Rzymianie w r. 22 przed Chr. zniszczyli Napatę). W w.

VI po Chr. państwo etyopskie ustąpiło miejsce chrześciańskiej monarchii Nubadów.—Por.

Red.

lK III)

Egipt (dzieje).

Kusza, broń strzelcza średniowieczna, zwana też samostrzałem (czes. kuse, średniow. łac. arcuballisła [z łac. arcus — \uk i z gr.

nici

&

fi

(3aXX(o=ciskam, rzucam], franc. aubeleste, ar-balete, ang. cross bow albo arbaleste, włos. hałastra, hiszp. ballesta, niem. Armrust, Arm-brust, Armst, lliiste i Riistung, bolend. hand-bog). Nazwa nasza broni tej zapożyczona jest od Czechów, którzy swoją kuse prawdopodobnie urobili z franc. la coche (wyraz ten o-znacza chwyt czyli orzech K-y; wywód J.

Karłowicza w „Słowniku wyrazów obcych" od franc. coucher en joue jest stanowczo błędny).

Fig. 104 Kusznik polski piesz’y z wieku XIV Na głowie ma hełm żelazny z takąż siatką, spadającą na ramiona, na sobie kolczugę i kaftan bez rękawów na niej. Kusza do napinania hakiem, z przodu bez strzemienia. Ilak za pasem. (Podług A. Dem-m i n a).

Już podobno Grecy znali K-ę; nie jest to jednak rzeczą dowiedzioną, natomiast pomniki pochodzące z czasów cesarstwa późniejszego dowodzą niezbicie, że znali ją dobrze Rzymianie (ob. fig. 103). Pisarz z wieku IV po nar. Chr.

Flayius Vegetius Renat u s, wspomina o

Anna    Koninę na (r 1083—1149) K. nie była    ściej bywał zupełnie gładki, albo zaopatrzony

znana,    a przynajmniej nie używali jej.—Najda-    w rowek płytki podłużny, w który kładziouo

wniejsze oddziały Kuszników w wojsku ustano- ₍ pocisk, czasem leżał na niej daszek podłużny, wił król angielski Ryszard Lwie Serce j wytwarzający rodzaj lufy (arbalete a coulisse)\ (ob.) i francuski Filip August (ob.), pomimo | na końcu powierzchni gładkiej znajdował się że papież Innocenty III (ob.) ponowił zakaz j chwyt czyli orzech. Zwykle łoże kończyło laterański. — Za przykładem Anglii i Francyi    się z przodu strzemieniem, w które kusznik

poszły    kraje inne, zaprowadzając w wojskach    wsuwał stopę, gdy łuk napinał (ob. fig. 105.4).

swych Kuszników pieszych i konnych. K. jako broń wojskowa była w użyciu powszechnein od wieku XIII do końca połowy pierwszej wieku XVI; wtedy ją broń ognista wyrugowała o-statecznie z szeregów, ale jako broń myśliwska utrzymała się K. do końca wieku XVII; dziś jeszcze niektóre związki strzeleckie miejskie, np. drezdeński, z K-y strzelają do kurka.—

W ziemiach polskich znano K-ę już w wieku XIII, a książę śląski na Świdnicy Bolesław III pierwszy w r. 1286 ustanowił bractwo kuszników z mieszczan stolicy swej; za przykładem tym później dopiero poszły miasta niemieckie, Norymberga i Augsburg. W wojsku polskiem mamy kuszników pieszych (ob. fig. 104) i konnych od wieku XIV, piesi istnieli jeszcze za panowania Zygmunta Starego, konni z czasem ustąpić musieli miejsca husarzom (Por. L. Górskiego „Historya piechoty polskiej" Kraków 1893 i tegoż „Historya jazdy polskiej" wyd. 2-e, tamże 1895). — K. składa się z dwu części głównych, t. j. z łuk u i z osady, czyli łoża; z łukiem łączy się c i ę-ciwa, na wierzchu osady znajduje się c h wy t, czyli orzech, przytrzymujący cięciwę napiętą, pod spodem zaś znajduje się spust, spychający cięciwę z chwytu (ob. fig. 105), Łuk K-y, stosunkowo zawsze krótki, bywał z drzewa, rogu, lub najczęściej ze stali, ale nie z kawaia jednego, lecz złożony z kilku warstw połączonych z sobą i ułożonych podobnie jak resory leżące powozów dzisiejszych. Cięciwa mocna, nieraz na palec gruba, skręcona bywała z nici konopnych, ze strun, albo z rzemyków: osada, albo łoże zwykle było z drzewa, zwłaszcza cisowego, ale przechowały się ) gdy łuk był mocniejszy, trzeba było posługi-też K-e dawne z żelaza; wierzch osady najeżę- wać się do tego lewarem (fig. 105 B) albo

W?

$L

fis

Fig. 106. Kusznicy czescy z końca wieku XIII, pierwszy z nich uwidocznia sposób napinania cięciwy za pomocą haka (Podług miniatury w „Bibl. Wre-listawa“ w Pradze).

Napięcie łuku było wogóle zadaniem nieła-twem, a nie często można było spotkać siłacza, umiejącego dokonać tego ręką gołą; gdy tylko K. posiadała łuk nieco tęższy, stawało się to niepodobieństwom. Sposobem najprostszym było napinanie zapomocą haka (por. ryc. 105.4), nie zawsze jednak wystarczające,

ch,

BI

ch

m.

°/i

SJ

Fig. 105 Kusze różne: A do napinania ręką lub za pomocą haka.—ił napinana lewarem.— C napina ja korbą.—o osada czyli łoże—t łuk-c cięciwa— ch chwyt czyli orzech—

sp spust—/ lewar—fc korba.

też korbą (fig. 105 6r); nadto istniały jeszcze kowie i zamieszkiwał tam stale do śmierci. K. przyrządy inne, sztuczniejsze i rzadziej używane, które tu pominąć musimy. —Strzelano z K-y strzałami krótkiemi, nazywanemi b e 11 a m i (fr. cąrreau, ang. ąuarel, albo bolt, niem. Bol-zeri), opatrzonemi grotami o postaciach różnych, a na końcu tępym mające piórka, albo skrzydełka skórzane. Używane na wojnie miewały pols.u (str. 257). groty ostre, podobnie jak strzały wypuszczane z łuku, lub grot ich bywał opatrzony w trzy albo w cztery końce ostre, ale krótkie, czasem miewał postać dłóta, albo wideł o dwu zębach; na polowaniu, zwłaszcza na ptaki lub na zwierzynę drobną, używano bełtów bez grotu, zakończonych płasko, jak pieczątka. Koniec beł-tu, tuż za grotem, owijano nieraz pakułami oblanemi smołą, a zapalano je przed wystrzeleniem; służyły one do podpalania budynków z odległości.—Z K-sz niezwykle wielkich, ustawianych na murach i wieżach, albo też przytwierdzonych do wozów, strzelano nadto również kulami ołowianemi albo kamiennemi. — Bełt ostry, wypuszczony z K-y o łuku silnym, jeszcze na odległości 250 kroków przebijał zbroję żelazną.

jest autorem poradnika noszącego uapis dziwaczny „Urzędnik zdrowia stanu małżeńskiego czyli prawidła sztuki lekarskiej zastosowane do tegoż stanu itd.“ (Wrocław 1819, wyd. 2-e Lublin 1823); był też czynny jako tłómacz. Por. S. Kośmińskiego „Słown. lekarzów

Dr j. p.

Kuszczewskij Iwan, syn Anastazego, bele-trysta rossyjski (* 1847 w Krasnojarsku—f 1876). Ukończył gimnazyum w Krasnojarsku. W r. 1866 przybył do Petersburga, gdzie długi czas tułał się w nędzy. Drobne opowiadania, które pisywał wówczas, nie zapewniały mu utrzymania, i K. pracować musiał jako wyrobnik. Przy wyładowywaniu statku potknął się i wpadł do Newy. Uratowano go, lecz z przeziębienia zachorował. Leżąc w szpitalu, napisał większy utwór „Njikołaj Negorew, błago-połucznyj rossijanjin“. Na kupno papieru i świec do pisywania wieczorami sprzedawać musiał swą porcyę mięsa obiadową. Powieść przedstawiającą człowieka, dla karyery zatracającego w sobie wszystkie lepsze pierwiastki, przychylnie przyjęto. Drukował ją Niekrasow w „Otjecz. Zap.“ (1871); przyniosła ona K-mu dochód zabezpieczający byt. Pod pseud. Chajdakowa napisał szkic z życia górników na Syberyi

K. są bez większego znaczenia. Zwiększający się nałóg pijaństwa wyczerpał jego siły twórcze. W ostatuich latach życia był recenzentem pism „Nowostji", „Syn Otjeczestwa⁴⁴, „Pczeła⁴⁴. W o-sobnem wydaniu wyszły: „Maleńkije razskazy44 (1875) i „Niejizdaunyje razskazy⁴⁴ (1882).

Kuszel Aniela, zamężna Walewska (y 1873). Wydała parę prac pod pseudonimami Bożenny i Wandy Odrowąż: „Kilka chwil we Włoszech 1847—8“ (Poznań 1850); powieści „Stefania¹⁴ (Wilno 1854) i „Uprzedzenia⁴⁴ (Warsz. 1862). Przełożyła z Ozanama „Franciszek Seraficki i poeci włoscy z jego szkoły⁴⁴.

Kuszel Franciszek (* 29 stycznia 1807 —f w Warszawie 13 września 1871 r.), lektor Szkoły Głównej warszawskiej. Wykształcenie pobierał u pijarów, następnie w liceum warszawskiem, potem znów w szkołach pijar-skich, które ukończył 1825 r. Chciał się wyłącznie poświęcić umiłowanej muzyce, do której był wielce uzdolniony, atoli z powodu okoliczności nieprzyjaznych wstąpił do szkoły politechnicznej w Warszawie na wydział chemiczny, a po skończeniu go został t. zw. munipu-listą (laborantem) przy profesorze Hannie. W czasie powstania wstąpił do wojska, brał czynny udział w bitwach pod Wawrem, Gro-chowem i Kockiem. Przebył oblężenie Warszawy i emigrował. W latach 1832 — 33 pracuje w browarze w Krakowie, następnie w Pradze, wreszcie udaje się do Anglii, gdzie znalazł zajęcie w fabryce, zarazem dając iekcye muzyki. Gnany tęsknotą, wraca 1846 do kraju i zaj-

K. przewyższała łuk zwykły celnością, siłą u-derzenia i doniosłością dalszą strzałów, ustępowała mu wszakże pod względem szybkości ich, ponieważ napinanie K-y zawsze bywało mozolne i powolne, więc też łucznik zdążył za- ¹ („Otjecz. Zap.“ 1876); inne, pomniejsze utwory wsze wypuścić strzał kilka, zanim kusznik bełt jeden wystrzelił. — Por. A. Dem in i n „Die KriegswafFen in ihren geschichtlichen Entwicke-lungen⁴⁴ (Gera-Untermhaus wyd. 3-e 1891, str.

Dr J P.

49, 99, 101 — 103, 859, 865, 895-911).

Jn D.

Kusza, ryba, ob. Oksza (Zygaena).

Kuszaba, herb, ob. Paprzyca.

Kusz-Adassi, port w Azyi Mniejszej, ob.

Scolanowa.

Red.

KuszantSU —wielkie kopalnie srebra w Mongolii chińskiej, 8 dni drogi na północ od Pekinu. Początki ich eksploatacyi sięgają czasów bardzo odległych. Obecnie są one prowadzone pod kierownictwem inżynierów amerykańskich i dają znakomite wyniki. W pobliżu wielkie pokłady rudy żelaznej i węgla kamiennego.

Kusząński Aleksander (* w Mysłowi• cach na Śląsku w r. 1777—f w Krakowie d. 5 sierpnia r. 1860), chirurg. Dostawszy się do Krakowa, pracował tam początkowo w księgarni, potem wyuczył się chirurgii, a w r. 1807 udał się do Warszawy i wstąpił do wojska polskiego jako chirurg; w r. 1809 odbył wojnę przeciwko Austryi, następnie służył w Hiszpanii. Po upadku Napoleona zamieszkał we Fran-cyi; ale już przed r. 1818 przybył do Galicyi i przez dwa lata zajmował się wykonawstwem chirurgii w Jarosławiu. W r. 1820, po obronieniu rozprawy „Dissertatio inaug. de viri-bus vitalibus accomodata ad medicinam et chi-rurgiam⁴⁴ Uniwersytet Jagielloński przyznał mu dyplom doktora chirurgii; osiadł wtedy w K. Kra- {

l. i.

Jn D.

Kuszewicz: 1) Paweł, rodem z Chełmna, prawnik w w. XVII. Przełożył na język polski prawo chełmińskie według drugiej redakcyi: „Prawa chełmińskiego poprawionego i z łacińskiego języka na polski przetłómaczonego ksiąg pięcioro¹ (Poznań 1623, następne wyd. w Warszawie 1646 i 1697). 2) Samuel Kazimierz, radny lwowski, poprzednio prof. wymowy. Wydał opis poselstwa Krzysztofa ks. Zbaraskiego „Narratio legationis Zbaravianae et rerum apud ottomanos 1622 gestarum“ (Gdańsk 1645; rzecz przełożona przez M. Wolskiego w jego kalendarzach 1693    1702, oraz przez Niemcewicza

w „Pam. o dawnej Polsce"), oraz rzecz ważną „Collectanea de Foro et Jurisdictione Civita-tum Regiarum" (Warsz. 1646). Pozostawił nadto parę panegiryków (Estreicher XX). D. Zubrzycki w „Kronice Lwowa" (1844) wydrukował K-a „Dy ary usz oblężenia Lwowa przez Kozaków" (w r. 1655).

Kuszk, rzeka w płd. części okr. Zakaspij-skiego, lewy dopływ Murgabu; źródła swe ma na płncnym stoku gór Sefid-Ku-h (Parapamissos) w Afganistanie, koło przełęczy Kaszka i Zor-

Red

Jn D

L. K.

muje się nauczaniem języka angielskiego. Jako zdolny technik prowadził roboty betonowe przy budowie mostu aleksandryjskiego ua Wiśle. W 1862 r. mianowany profesorem języka angielskiego w instytucie politechnicznym puław-• skim, po zniesieniu tego zakładu (1863) o-trzymał lektorat tego języka w Szkole Głównej. Dla I i II kursu wykładał po dwie godziny gramatykę, a dla III i IV składnię, nadto prowadził praktyczne ćwiczenie, tłumacząc ze słuchaczami z angielskiego na polski i odwrotnie. W niektórych semestrach miewał krótkie wykłady o literaturze angielskiej. Wydał: „Rozmowy podręczne dla podróżujących do Londynu Polaków" (Warszawa 1857). Słownik angielsko-polski, owoc długich lat pracy, spłonął w pożarze. Pozostały po K-u w rękopisie; studyum o synony-tnacli angielskich oraz ciekawe pamiętniki.

Kuszelewowie i K.-Bezborodko, ród ros-syjski, mający dwie gałęzie: hrabiowską i szlachecką. Wywodzą się od Wasyla, syna Borysa, który został bojarem za Iwana III. Grzegorz, syn Grzegorza (f 1833), był faworytem Pawła I i wiceprezydentem kollegium admiralicyi. Przełożył z francuskiego kilka dzieł o żegludze morskiej. Syn jego, Grzegorz (f 1855), był dyrektorem departamentu artyleryi w ministeryum wojny, a drugi syn, Aleksander (1800—55), — kontrolerem państwa. W r. 1816 K. otrzymał pozwolenie na dołączenie do swego nazwiska tytułu hr. Bezborodko, dziadka po ką-dzieli. Staraniem Aleksandra K. gimnazyum w Nieżynie im. hr. Bezborodko zostało przekształcone na liceum. Syn jego Grzegorz (f 1876), pod pseud. Hrycko Hryhorenko napisał „Oczerkji i razskazy" (1857) i „Oczerkji, razskazy i putjewyja zamjietki“ (1868). Ze śmiercią jego wygasł ród hr. K.- Bezborodko.

Wielka Encykl. Illuitr. Ser. I Tom LX1I. Ze§i. 310;i

mast. Początkowo K. płynie na pin.-zachód do Czor-dara, następnie zwraca się na płn. i do ujścia Mochoru tworzy granicę pomiędzy Rossyą a Afganistanem. Od ujścia Mochoru wchodzi na terytoryum rossyjskie, mało zaludnione, poczem zwraca się na płn.-wschód. Poniżej ujścia Mochoru wpadają do K-u peryodycznie zjawiające się słone potoki, wskutek C/:ego woda K. ma smak nieco słony. W dole rzeki latem woda częstokroć wysycha. K. ma około 200 wiorst długości; średnia szerokość 3 sążnie, głębokość 3—4 stóp, szybkość prądu około 3 stóp na sekundę. W czasie wiosennego przyboru szybkość wzrasta do 25 stóp ua sekundę, a szerokość w dole rzeki — do 300 sąż-ui. D. 28 marca 1885 w pobliżu K-u, pod Tasz-Kepri, oddział rossyjski pod dowództwem gen. Komarowa stoczył bitwę z wojskiem Ab-durrahmana, emira Afganistanu, który zajął był oazę Peudeh, jakoby należącą do Saryków, podległych Rossyi. Po odparciu wojsk emira reszta niezależnych Saryków przyjęła poddaństwo rossyjskie. Z ziem przez nich zamieszkanych utworzono okrąg pendeński, którego granice ustanowiła rossyjsko-augielska delegacya w sierpniu 1888 r.

Kuszk - i - Nachud (K u s k k - i - N a k h u d) miasto w Afganistanie na zachód od Kandaha-ru i na płn. od Argandabu położone. Tutaj 27 lipca 1880 r. Anglicy pod generałem Burrowem zostali doszczętnie pobici przez emira afgań-skiego Ejjub-chana (ob.).

Ktnzlickie starostwo niegrodowe, w woj. Połockiem. Podług metryk litewskich powstało około r. 1597 i składało się z dóbr Kuszliki z przyległościami i folwarkami. Posiadali je od tego czasu kniaziowie Sołomereccy, Naruszewiczowie, Wojnowie, Szczytowie, Szpakow-scy, Jabłońscy i Hilzenowie. Z mocy przywileju Augusta III 14 paźdz. 1760 dzierżyli je Józef i Katarzyna Korsakowie i opłacali z niego kwarty złp. 223 gr. 18, a hyberny złp. 42.

Kuszyci, we właściwem słowa znaczeniu mieszkańcy kraju K usz (ob.), w szerszem—Lep-sius taką nazwą ochrzcił odłam wschodni Cha-mitów, do którego należą Somaiowie, Gallowie itd. W księdze Rodzaju (X, 8) wymieniono w liczbie synów Chama K-a (Chusa), który był ojcem Nemroda. Te tradycye naprowadziły Lep-siusa na myśl zaliczenia do K-ów także Babi-lończyków i Fenicyan, a raczej pierwotnej ludności tych krajów (Lepsius „Nubische Gram-matik“ (1880). Hypoteza ta pozyskała znaczny rozgłos, ale dzisiaj jest odrzucona, a raczej odrzucono nazwę K-ów, bo teorya ta w innej formie została wygłoszona przez antropologów nowszych, np. Sergi’ego. Ob. Śródziemnomorskie ludy.

Kuśnierstwo Wyroby ze skór zwierzęcych, włosem pokrytych, a mianowicie o lzież i obuwie, znano już i jako ochrony od zimna używano ich ogólnie od najdawniejszych czasów w Eu-

75

Greger „Die Kiirschnerkunst“

Dr J P.

Jn. r>.

ropie, Azyi i Ameryce, szczególniej w krajach o temperaturze zimnej lub chłodnej, a niektóre ludy, nawet niecywilizowane, jak Indyanie A-meryki Północnej, Eskimowie i Lapończycy, u-doskonalili te wyroby w dość wysokim stopniu. W ciepłycli krajach wyroby kuśnierskie były przeważnie tylko przedmiotami zbytku a nieraz i oznaką godności. K. było prawdopodobnie jednem z pierwszych rzemiosł, lecz data powstania tego rzemiosła jako wyłącznego zajęcia zawodowego nie jest dokładnie znaną. Obecnie kuśnierz wyrabia odzież wierzchnią, jak kożuchy, kołnierze, czapki, mufki, ja-koteż obuwie, dery podróżne, dywany i t. p. ze skórek zwierzęcych, tak garbowanych, iż włos, wełna lab pierze pozostają na skórze. Przy girbowaniu tych skórek należy uważać na to, aby nie uszkodzić włosa (wełny lub pierza), z którego-to powodu skórki te garbuje się tylko od strony odmięsnej sposobem w zasadzie podobnym, różniącym się jednak w szczegółach od sposobu garbowania skór bez włosa. Garbowanie i wyprawianie skórek należało dawniej do robót kuśnierskich, obecnie zalicza się do zajęć garbarzy. Wygarbowane skórki podlegają wreszcie w oddzielnych zakładach farbowaniu włosa w celu nadania mu lepszego wyglądu. Kuśnierz otrzymuje więc skórki zupełnie gotowe, a wykończa z nich przeważnie tylko te przedmioty, do których inne materya-ły nie są potrzebne w większej ilości, wykończa zatem kożuchy baranie bez wierzchu, np. sukiennego, a do kożuchów z wierzchem zeszy-wa tylko skórki, wytwarzając rodzaj podszewki (t. zw. podbicie), na którą krawiec przyszywa wierzch z watowaniem, i uaodwrót do wielu robót krawieckich i t. d. przyszywa kuśnierz skórki kształtu odpowiedniego w miejscach wskazanych.

(Wiedeń 1883); Cubaus ,,Das Ganze der Kursch-nerei‘‘ (Wiedeń 1891). Ob. Skóry i skórki w przemyśle.

Kuśnierz, ob. Skornik.

Kut (z niem. die Kótlie) w weterynaryi posiada znaczenie dwojakie: naprzód, zgodnie ze znaczeniem niemieckiem wyrazu tego, określa staw' najniższy nogi końskiej lub bydlęcej nad pęciną (ob.) położony, albo też miano to nosi kość podłużna, krótka i gruba, na końcu t. zw. piszczela, łącząca się z kością nad kopytem.— W anatomii ludzkiej dawniej K-em nazywano także jedną z kości stopy, odpowiadającą K-owi zwierzęcemu, dziś powszechnie nazywaną napiętkiem albo kością napięt-kową, a też niesłusznie skokową (astraga-lus s. talus).— Ponieważ K-ów z nóg bydlęcych, zwłaszcza owczych i cielęcych, dawniej używano do gry, stąd poszło, że „grać w K-y“ znaczyło tosamo, co „grać w kostki“.

Kuta, rzeka w gub. Irkuckiej, wypływa z płd.-zachodniego stoku gór Tunguskich. Płynie w kierunku płd-wschodnim, na przestrzeni 90 wiorst bieg ma kręty, bystry, dno skaliste. Następnie napotyka góry Ilimskie i zwraca się na płdnie. Przybiera dopływ Mukę, poczem zwraca się na wschód i wpada z lewej strony do Tutiguzki. Długość około 260 w., szerokość 5 — 10 sążni w górze rzeki, później 10— * 50, a od ujścia Muki 125—250 sążni. Od wsi Kułtuckiej staje się spławną, a od ujścia Muki zdatną do żeglugi. Brzegi błotniste i lasem porosłe, w dole .rzeki, od ujścia Muki, napotkać można niewielkie wioski. Dopływy ważniejsze: z prawej Muka (80 w. długości, na przestrzeni 30 w. zdatna do żeglugi); z lewej Jamnaja (90 w.) i Karmakina (85 w.), przy ujściu ma słone źródła.

Kutahia, ob. Kjutahia.

Kutaiba, filolog i hist. arabski, ob. Ibn-K u t a i b a.

Kutais, rn-sto gubernialne na Kaukazie, na brzegach rz. Rion, w miejscu, gdzie ta rzeka, wypływając z gór, rozlewa się na równinie, 450 stóp n. p. m. K. połączony jest specyal-ną odnogą z Zakaukazką drogą żelazną. M-ców (w r. 1897) 32 492, przeważają Gruzini (nadto przeszło 3 tys. Ormian, 2 tys. Rossyan, 3—4 tysięcy Żydów, reszta sktada się z Greków, Turków, Polaków, Persów, Francuzów). Większość mieszkańców jest wyznania prawosławnego (Gruzini, Rossyanie, Grecy). 12 cerkwi prawosł., 2 synagogi, 4 drukarnie, 4 księgarnie, biblioteka, t-stwo wzajemnego kredytu, bank szlachecki, gimnazyum i progimnazyum męskie, kutaiska szkoła szlachecka, gimnazyum żeńskie ś v. Niny, szkoła miejska, ogrodnicza, wyrób win ks. Oldenburskiego z obrotem rocznym do 150 tys. rub. rub. K. należy do liczby najstarszych miast na Kaukazie; podanie głosi, że istniał już w czasie wyprawy Argonautów. M-sto Cotatisium, o którym wspominają starożytni, niewątpliwie znajdowało się na miejscu starożytnego K-a. Na wzgórzach prawego brzegu Ryonu w najdawniejszej części miasta, stała twierdza Uchimeryon, o której wspomina Strabon. Podług źródeł gruzińskich K. został założony przez Sewana, króla Abchazów, który zapewne odbudował tylko dawniej już istniejące miasto; pod panowaniem Abchazów i Kar-talinów K. doszedł do rozwoju i znaczenia. Ba-grat III (980 — 1014) zbudował tu świątynię, zburzoną w. r. 1692 przez Turków; obecnie pozostały z niej ruiny, stanowiące jeden z ciekawszych pomników architektury i rzeźby gruzińskiej. Za panowania Jerzego II (1072 — 1089) K. został spalony przez Seldżuków, wskutek czego Dawid Odnowiciel był zmuszony przenieść swą rezydencyę do Tyflisu. W r. 1259 K. staje się stolicą Imerycyi; r. 1268 zburzony przez Mongołów. Za panowania Jerzego V (1318 — 1346) K. wchodzi w skład Kartalinii. W 1361 r. został spalony przez Swanetów, a w 1396 r. przez Tamerlana. W 1462 znów staje się stolicą Imerecyi. W 1512 r. wzięty

szturmem i zrabowany przez Turków, którzy niejednokrotnie jeszcze potem ponawiali swe napady. W r. 1810 K. został zajęty przez wojska rdssyjskie. W r. 1846 uczyniono go miastem gubernialnem.

wosciach wzdłuż rzek i wybrzeża morskiego szerzy się febra malaryczna, której ulegają nawet tuziemcy; udziela się także i zwierzętom. W górach Swanecyi panuje wole i charłactwo. Flora odznacza się bogactwem. Obfitość gąszczów paprociowych i roślin pnących się i t, p. z któremi walkę staczać muszą rolnicy. Z drzew kasztan jadalny, dęby (kilka gatunków), wawrzyn, grab, lipa, klony, rododendrony (3 gatunki), palma kaukaska (samszyt), granat, olcha, cis, buk; z owocowych: śliwy, grusze, jabłonie, orzech grecki. Na górskiem pobrzeżu Czorochu rośnie pinija, nieznana gdzieindziej na Kaukazie. Spotyka się również sosnę w paru gatunkach. Z pnących się winna latorośl, ogromnych rozmiarów, chmiel, bluszcz i t. p. Na wyżynie 7 — 7 500 stóp leżą hale, które mają poważne znaczenie w hodowli bydła. W stosunku do obszaru lasów gub. K. zajmuje pierwsze miejsce w kraju Zakaukaskim, choć lasy są silnie przetrzebione (łącznie z kr. Ba-tumskim, który dawniej należał do g. K-ej, lasy wynoszą 1 508 000 djes. 47% przestrzeni) eks-ploatacya jest nierozwinięta, zarówno z powodu braku kapitałów jak i z powodu niedostępności wyżyn górskich. Dochodzi do tego, że Batum sprowadza z Austryi drzewo do opakowań nafty. Za granicę wywozi się orzech i palmę kaukaską. W r. 1893 wywóz pierwszego przynosił 238 896 rb. palmy — 68 641 rb. Lasy rządowe zajmują 795 770 djes., dochodu dały w 1893 tylko 55 932 rb. Fauna jest uboższą niż we wschodniej części kr. Zakaukaskiego. W cieplejszych miejscach szakale i niedźwiedzie pustoszące pola kukurydzy. Ptactwa, zwłaszcza w lasach, bardzo mało. Rybołówstwo nierozwinięte. Ludność gub. K-ej w r. 1397 liczyła 913 657 gł. (męż. 467 291, kob. 446 366). Ludność miejska 61 917 gł. Podług narodowości: Gruzinów 282 tys., Imeretyńców 271 tys., Mingrelców 239 tys., Abchazów 59 tys, Swanetów 16 tys., Rossyan 13 tys., Greków 9 tys., Ormian 9 tys., Żydów 5 tys., innych narodowości (Turków, Polaków, Persów, Kurdów, Osetów i t. d.) 7 tys. (jakoby ok. 87% ludności wyznania prawosławnego, mahometan około 10%)- Ludność miejska składa się przeważnie z Rossyan i Ormian. Większa część wielkich przedsiębiorstw jest w rękach Ormian i cudzoziemców. Książęta stanowią 1.4% ludności, szlachta 5.3%, duchowieństwo 1.8%. mieszczanie 4.5$, obywatele miejscy i kupcy 1.3$, włościanie 84.1 % (z tego na ziemiach rządowych 23.5%, ua pańskich i klasztornych 23.2) i „chizani* (wiecz. czyuszownicy) 1.6%. Gęstość zaludnienia 8.1 — 69.4 głów na w, kw. Najgęściej zaludnione są nizinne miejscowości, najrzadziej górskie i lesiste (zwłaszcza okr. Su-chuinski). Wyłącznem prawie zajęciem ludności jest roluictwo. W r. 1893 pod zasiewami

j u u.

K-a gubernia zajmuje większą część przestrzeni kraju Zakaukaskiego. Obszar około 32 046 w. kw.-, od pozostałej części kraju Za-kaukaz. odgranicza ją łańcuch gór Suramskich, przedzielający dorzecza m. Czarnego i Kaspijskiego. Na płucy graniczy z okręgiem Czarnomorskim, Terskim i Kubańskim, na wschodzie z gub. Tyfiiską, na płdniu z okr. Karskim, na płd.-zachodzie z Turcyą Azyatycką, na zachodzie rozciąga się aż do m. Czarnego. Składa się z następujących dzielnic: Abchazyi, A-dżaryi, Guryi, Imerecyi, Lazistanu, Miugrelii,

Swanecyi, Samurzahania i Lebeldy, Pod względem administracyjnym podzielona jest na 7 pow. i 1 okrąg. Gub. K. zajmuje kotlinę, o-twartą w kierunku m. Czarnego, zamkniętą z płucy łańcuchem głównego Kaukazu, z pldn. górzystą częścią Małego Kaukazu, ze wschodu górami Suramskieml. Dzieli się na dwie części: górzystą, oraz nizinną, która leży pośrodku pierwszej. Obszar na wysokości do 2 000 stóp n. p. m. wynosi 49$, na wysokości 2 000 — 6 000 — 30.3$, reszta powyżej 6 000.

W górach głównego Kaukazu są szczyty leżące w pasie wiecznych śniegów (wysokość aż do 17 000 stóp), oraz lodowce (około 70). Przez lodowce i śnieżne szczyty wiodą niebezpieczne ścieżki, łączące gub. K-ą z okr. Terskim. Nizinna część gub. K-ej, zajmująca 5Va tys. w. kw., ciągnie się wzdłuż rz. Ryonu i ma kształt trójkąta rozszerzonego ku morzu. Nadmorska część niziny błotnista, przerżnięta liczue-mi rzekami i strumieniami. W tej części znajduje się błotniste jezioro Paleostom. W kierunku wschodnim od morza nizina wznosi się łagodnie, posiada grunta urodzajne, niemal całkowicie pod uprawą. Rzeki K-ej gub-i uchodzą do m. Czarnego i źródła swe mają w jej granicach, prócz rz. Czoroch. Największą jest Ry o n (oh.). Na płn.-zachód od Ryonu płynie Ingur (ob.), jeszcze wyżej na północ Kodor i Bzyb’.

Rzeki te płyną wśród gór i na niewielkiej tylko przestrzeni przy ujściu są dostępne dla żeglugi na płaskich łódkach. W pldn. części największą rzeką jest Czoroch, zajmujący drugie miejsce po Ryonie. Klimat w części nizinnej jest nader łagodny, wilgotny, wskutek togo roślinność krzewi się bujnie. Zima ma przebieg łagodny, śniegi topnieją szybko, mrozy nie przechodzą 8 — 12°. W części górzystej zimy bywają surowsze, zwały śniegowe tamują komunikacyę. Wiatry zachodnie i płn.-zachodnie przynoszą nieraz długie ulewy. W miejscowościach podgórskich wiatry półn.-wschodnie, suche i gorące, osuszają powietrze, temperatura się podnosi: liście schną nadrzewach, znajdowały się 282 272 djes. (kukurydza 81.3% zasiewy giną od posuchy. W nizkich miejsco- obszaru, pszenica 12.5%, nadto uprawiano fa-

niu i bawełny.

jn I>

L K.

sty top-żagiel (topsel).

Kutha, Kuth, Ku tu, miasto babilońskie,, wspominane w księgach królewskich (ks, II,

solę, jęczmień {Paniami italicum), żyto, proso, owies, kartofle, len, ryż i tytuń). Nawożenie gruntu jest rzadko praktykowane. Uprawa odbywa się za pomocą sochy lub motyki. Kukurydza jest wywożoną przez Poti. W niektórych miejscach wprowadzono uprawę tyto-Winnice zajmują około 31770 djes. (ilość wina nie przenosi 2—-272 mil. wiader, spożywanego na miejscu, zaledwie % wywożono do Tyflisu; wina słabe kwaskowe), ta gałąź przemyski wciąż upada. W Mingrelii winnic dziś niema wcale i ludność przeszła do uprawy kukurydzy. Hodowla drzew owocowych nie rozwinęła się, gdyż wskutek wilgotnego klimatu owoc źle dojrzewa i łatwo gnije. W okolicy Suchumu są założone przez klasztor plantacye: oliwek (50 djes.), oraz, w nieznacznych rozmiarach, drzew pomarańczowych i cytrynowych. Do robót polnych używają wołów i bawołów; konie słabe, małego wzrostu, używane tylko do wierzchu. Jedwabnictwo upadło wskutek choroby jedwabników. Rocznie otrzymuje się surowego jedwabiu 2 — 2% tys. pudów). Na stoku gór Nakeralskich znajdują się kopalnie węgla kam. (rocznie do 1750 tys. pud.); w pobliżu Czyatury kopalnie manganu. Przemysł fabryczny słabo rozwinięty: winny i owocowy zatrudniał 1 142 robotn. w 447 zakładach z obrotem rocznym 41 tys. rub. Liczba innych zakł. przemysł, nie przewyższa 30-u, zatrudnionych zaś robotn. 300 — 400. Gub. K-ą przerzyna Zakaukaska dr. żel. z odnogami od Kutaisu do Tkwibuli i od Szaropania do Czyatury; droga kołowa Wojenno-osetyńska i od Kutaisu do Abas-Tumanu. Handel gub. K-ej rozwija się głównie w kierunku eksportowym. Wywóz odbywa się przez porty Poti, Oczemgi-ry, Suclium, Gudaut. Główny przedmiot wywozu kukurydza (do Włoch, Turcyi i Francyi), oraz mangan - do Anglii, Holandyi, Francyi, Niemiec i Stan. Zjednocz. Poziom wykształcenia rossyj-skiego w gub. K-ej jest nader niski. Umiejących czytać jest zaledwie 5.75° ₀, mówić po rossyj-sku 12.4%. Oprócz szkół w Kutaisie (ob.) są: górnicza w Suchumie, marynarki w Poti, miejskie w Osurgetach i Poti, 128 szkół początkowych (do 10 tys. uczn.) około 500 szkól parafialnych różnych wyznań. W szkołach muzułmańskich kształci się przeszło 6 tys., innych wyznań około 10 tys. Życie umysłowe b. słabe. W r. 1890 było 8 zakł. drukarskich, 8 księgarń, 2 czytelnie. Wydawano 2 pisma treści pobożnej po rossyjsku i gruzińsku. Cerkwi prawosławnych 600 murowanych i 477 drewnianych, 15 klasztorów, 35 kaplic; 9 kościołów ormiano-gregoryańskich, 2 orm.-katolickie, 1 rzym.-katolicki, 12 synagog, 5 meczetów. Hi story a. Po rozpaduięciu się Gruzyi w drugiej połowie XV w. Abchazya, Gurya, Mingre-lia i Swanecya podpadły pod władzę Imerecyi. W r. 1804 Imerycya i Gurya przyjęły zwierzchnictwo Rossyi, Mingrelia—w r. 1803; w r. 1857

została przyłączoną ostatecznie do Rossyi. W r. 1808 poddała się Abchazya, W r. 1828 traktatem adryanopolskiem Tnrcya ustąpiła Rossyi brzeg m Czarnego. Swanecya częściowo poddała się Rossyi w r. 1803, część w 1. 1812 — 1852. Dorzecze Czoroclm przeszło od Turcyi do Rossyi w r 1878 na mocy traktatu berlińskiego. W roku 1846 utworzono gub. ku-taiską.

Kutak, okrąg w Indyach wschodn., ob. K a t a k.

Kutas (tur. Kutas): 1) rodzaj wołu z gęstym ogonem 2) wiązka fręzlowa na szyję konia, ozdoba szmuklerska, postaci pędzla z nici lub sznureczka. Za czasów Zygmunta Augusta niewiasty nosiły K-y u czterech rogów sukni. Za Stanisława Augusta przystrajano liberye w galony, epolety i K-y.

Kutbert św. (* niedaleko opactwa Mailros, na brz. Tweed — f 687 na w. Farne). Do lat o-śmiu był bardzo swawolnym chłopczykiem. Legenda opowiada, że pewnego dnia będąc między wielką gromadą dzieci, gdy coś nieprzystojnie sobie poczynał, przystąpiło do niego jedno trzyletnie dzieciątko i poczęło, go u-pominaó. Nareszcie dziecię zawołało: „Święty biskupie Kutbercie, czemu stanu swego nie cenisz, a tak nieprzystojnie się bawisz, ty, który nauczycielem ludzi być masz?“. Wstąpił około 651 r. do klasztoru Mailros, gdzie wybrany został na przełożeństwo (664 r.). Rządził później klasztorem w Lindisfarne, skąd udał się (676) na pustą wysepkę Farne, gdzie prowadził żywot pustelniczy. W końcu został biskupem lindisfarneńskim. Zmarł na Farne, dokąd, po złożeniu biskupstwa, czując blizki swój zgon, wrócił. Kościół obchodzi jego pamiątkę 20 marca.

Kutczynowie (Kutchin, Kuch i n), plemię czerwonoskóre, należące do rodziny lingwistycznej Atabaskiej, a żyjące na Alasce nad rz. Yukon i Miedzianą. Pędzą myśliwski tryb życia, umieją wyrabiać zgrabne łodzie z kory, żyją w namiotach ze skóry.

Kutei, Koti (hcleud. Koetei), państwo tubylcze na w. Borneo w obrębie posiadłości holenderskich. Leży w porzeczu rz. Mahakkam y. Koetei (wsch. Borneo). Około 136 000 m-ców, wielu mahometan. Wielkie bogactwa mineralne (złoto, srebro, ołów), cenne drzewa i żywice. Sułtan przebywa w Tengarung, rezydent holenderski w forcie Samarinda.

Kuter albo tender niewielki, jednomaszto-wy statek morski z bukszprytem (ob. buk-sz pry t) poziomym i nastawą masztu (stengą): Ożaglenie jego składa się z żagli skośnych, grotu, sztafoku, dwu kliwrów i gaf-top-żagla (gaf-topsla\ do których przy pomyślnych wiatrach dodaje się: bryfok i pro-

m. z,

J. V. G.

x-y

ty" j t. d.

roz. XVII, 24). Ruiny jego odkryto w miejscowości Tell Ibrahim, 10 mil ang. na wschód od Babilonu. Bóstwem opiekuńczem K-y był Ner gal (ob.), którego świątynię ekspedycya 1880—1881 częściowo odkopała w południowej części pagórków, z ruin utworzonych. Po u-padku królestwa izraelskiego m-ców K-y przeniesiono do Samury.

Kuthen ze Szprinsbergu Marcin, kronikarz czeski, rodem z Kutnej Hory (f 1564). Kształcił się w Pradze, gdzie otrzymał stopień bakałarza. Zwiedził obce kraje i znany był ze swojego pieniactwa. W Pradze w r. 1539 wyszła jego praca historyczna „Kronika o założeni zeme ^eske a prvnich obyyatelich zeme. tudiż o kniżatech a kralich i jejich ćinech a pribezich velmi kratce z mnohych kronikaruv sebrana". Książka dociągnięta do r. 1527 (wyd. 2-e w 1585, 3-e 1817). Dzieło pisane ostrożnie, a lubo sam autor był utrakwistą, nie dotykał jednak Husa, Żyżki i spółczesnego sobie ruchu reformacyjnego w Czechach. Krytyka pracy tej nie uważa za źródłową. W r. 1541 autor nobilitowany na szlachcica z przydomkiem „ze Szprinsbergu". Chciwy grosza, K. przed śmiercią zajmował się handlem. Pisywał wiersze (np. „Eiaculationes aliąuot panegyricae ad illustr. principem Maximilianum Bohemiae regern" 1551; ,,Vitani cis. Ferdinanda 1558 a kratocłm-li pri tom provozovanych popsani"). Przypisywano mu autorstwo Kroniki o Janie Żyżce, lecz przypuszczenie to się nie sprawdziło. Zostawił jeszcze „Catalogus ducum regumąue Bohemiae" (1540) i „Appiana Alexandrinskeho o Illyricich neb Charvatich“,

Kuthim, nazwa przez Talmud nadawany Samary tuńczykom, ob. Kutha.

Kuthy Ludwik, poeta węgierski (* 1813 w Asszonyvasar w komitacie Bihar — f 17 sierpnia 1864 r.). Studya prawnicze ukończył w Debreczynie, następnie był notaryuszem w komitacie Bihar, później redagował dyaryusz sejmu siedmiogrodzkiego, a w r. 1843 został sekretarzem prywatnym hrabiego L. Batthyany-ego. K. ogłosił następujące utwory: Aryadna, tra-gedya (1888); Karol I i jego dwór, dramat historyczny (1840); Białe i Czarne, tragedya (1840); Zbiór nowel (1841 2 tomy); Tajemnice ojczyzny, romans (1844, 2 tomy) i wiele innych.

Kutina Baltazar Kacper, malarz i rysownik czeski (* 1853 w Karlinie). Prace jego: Opuszczona (z rękop. Kralodw. na wystawie w Pradze 1875); Wnętrze kość. ś. Jerzego w Pradze (wyst. 1875); Nawiedzenie N.

M. P. (wyst. 1878); Chrystus w postaci ogrodnika objawia się Maryi Magdalenie (wyst. 1879). W 1880 wykonał K. roboty w kaplicy grobu rodź. von Rittersteinów w Filipowie pod Czaslawiem. Illustrował „Zlatu Prahu", „Ottuv Slovnik naucn.", „Ruch", „Svetozor“, „Kve-

J. k\ o.

Kutja, potrawa, ob. Kucia.

Kutna Hora (Hory Kutny, po niem, Kut-tenberg), miasto królewskie, górnicze w Czechach, 856 domów i ok. 16 000 mieszkańców (1908). Siedlisko wielu urzędów. Szkoły: realna, instytut nauczycielski, szkoła pedagogiczna, handlowa, rolnicza, przemysłowa itp.; szpital, ochronki, klasztor Urszulinek. Cukrownie, browar miejski, młyny parowe, gisernia itp. Sta-cya pocztowa, telegraficzna i drogi żelaznej Kutno-horsko-sedleckiej. Z badowli pamiątkowych godne uwagi: kościół gotycki ś. Barbary z XIV w. (pierwotnie miał 3 nawy, do których dodano z czasem dwie; w 1626 świątynia ta była w posiadaniu Jezuitów); kość. gotycki ś. Jakóba również z XIV w. (w ciągn XV i XVI należała ta świątynia do Utrakwistów); kość. Matki Boskiej na Nameti z XIV (w miejscu, gdzie ten kościół stoi, sprzedawano rudę, którą ważono, a jeżeli kawałek onej spadł na ziemię, to ją sprzątali górnicy i sprzedawali po ukończeniu targu. Ztąd nazwa „Na Nameti", ti. od słowa: mieść); k-ł ś. Jana Nepomucena w stylu barocco z XVIII w. Najdawniejszą świątynią jest Wszystkich śś. z XIII w. na przedmieściu „Hlouśka". Na południe K. H. nad rzeczką Werchlicą wznosi się kościół gotycki ś. Trójcy z XV w. Godną uwagi jest mennica, założona w XIV w. przez Wacława II, a istniejąca do r. 1726. Znaną ona była pod nazwą „dworu włoskiego (vlasky dv\Lr)*. W pobliżu tego dworu stoi posąg poety i patryoty czeskiego, Karola Hawliczka Borowskiego. Tak zwany „Hradek" nad Werchlicą z XV w., w 1626—1773 kolegium jezuickie, a dzisiaj szkoła pedagogiczna. Przy kościele ś. Barbary było inne kolegium jezuickie. Piękną jest cysterna gotycka z XV w. i „dom kamienny" (kamenny dum). Herb miasta, znany już w r. 1308, przedstawia dwa młotki, na krzyż położone, po jednej zaś stronie lwa, po drugiej orła. Nad tern wszystkiem wznosi się korona. Za czasów husyckich umieszczono pod koroną i kielich. Gdy mieszkańcy z powodu wojen szwedzkich stracili pieczęć, Ferdynand III nadał im nowy herb, składający się z dwóch tarcz, z których większa podzielona na dwa pola. Z tych prawe jest złote z orłem czarnym, drugie zaś czerwone z białym lwem w złotej koronie. Lew i orzeł dzierżą dwa młotki, na krzyż złożone. Nad tem wznosi się obraz św. Barbary. Środek zajmuje herb cesarski. Cały ten szczyt dźwiga górnik, otoczony dwiema figurami alegorycznemi: wiarą i nadzieją. Z K-ej H-y pochodzą: Andrzej Daczicky z Heslowa, Józef Kajetan Tyl, Erazm Vócel i Józ. Braun. Dzieje. K. H. powstała na gruntach posiadłości klasztoru Cystersów w Sedlcu. Fundatorem klasztoru był Mirosław, piszący się z Cymburga (1142 r.). W XIII w. pojawia się tutaj osada górnicza, o której wszakże głuche j panuje milczenie. Dopiero za Wacława II za-

słynęła nowa osada, po łac. Cinitas MonJis Cutne, gdzie wydobywano srebro. Przy końcu XIII w. Wacław II założył w K. H. pierwszą mennicę we „włoskim dworzeBito tam gro • sze srebrne. W r. 1300 ogłoszono księgę prawa górniczego dla K-ej H-y. W r. 1303 oblegał K-ą H-ę ces. Albrecht I. Górnicy pod przewodem Henryka z Lipy i Jana ze Straży mężnie się z wojskiem cesarskiem sprawili. A było tych górników do 60 000. Pochodzili oni z Węgier, Polski, Pomorza itp. Gdy nadeszły wojska Wacława II z odsieczą, Albrecht zaniechał oblężenia i po śmier. tegoż Wacława zawarł po-    wszystkie prawa (1434\ co    i Zygmunt uczynił,

1421 poniósł śmierć męczennika w szybach ksiądz husycki Walenty. Gdy Prażanie przybliżyli się z wojskiem, Kutnohorzanie wyszli z pro-cesyą i otrzymali przebaczenie od Jana Zeliw-skiego, lecz musieli przyjąć od Prażan rządcę Piotra Zmrzlika Niebawem atoli miasto wpadło w moc Zygmunta; na wieść o pochodzie Żyżki kazał on spalić gród, lecz Taboryci ogień ugasili. K. H. dostała się w moc Prażan, którzy ustąpić musieli ją Taborytom i ci byli panami tej miejscowości aż do bitwy pod Lipana-mi. Alesz Wrzesztiowsky potwierdził miastu

kój z synem jego, Wacławem III (1305 r.). Hen-    Odbywały się tutaj synody,    a w r. 1471 elek-

ryk Korutański obdarzył miasto samorządem,    cya Władysława Jagiellończyka. Przy końcu

W r. 1307 Albrecht I, powtórnie lubo, bezsku- ' XVI w., wiele ucierpiały    kopalnie z powodu

powodzi. Po bitwie białogórskiej (1620) stracono w Pradze prymatora miejscowego Jana Szultysa z Felsdorfu, którego głowę odesłano do K-ej H-y i do bramy miejskiej przybito. Skonfiskowano liczne majątki gminne. Wydalono wszystkich księży utrakwistycznych. W r. 1626 sprowadzono Jezuitów, którym darowano pieniądze zebrane ze sprzedaży majątków skonfiskowanych. W r. 1628 miasto odzyskało swoje prawa, ale zastosowane wyłącznie do katolików. Upadek kopalni spowodował zniesienie mennicy w r. 1726. Pożar w 1770 zniszczył ratusz gotycki, a w 1823 spaliło się przeszło 100 domów. W 1877 założono tu towarzystwo archeologiczne „Vocela“. —„Naućn Slov.“    .i. r.o.

Kutner (za pośrednictwem niem. kottenie-ren, barwić sukno, nastrzępiać, z fran. cotton = barwa, puszek na suknie), barwa czyli kosma-tość sukna, krótki, przybity, ledwie widzialny włos.

Kutnica (z ukraiń. Kutnycia) sieć dwa łokcie długa, okrągła, podobna do więeierza, służąca do łapauia ptaków.

Kutno: 1) m-to pow. gub. Warszawskiej, nad rz. Ochnią, 125 w. od Warszawy, stacya kolei Warsz.-Bydg. (odl. o wiorstę od m-ta) drodze bitej, łączącej je z Łowiczem, Kołem, Kouiuem i Kaliszem; urzędy: miejski i powiatowy, sądy: gminny i pokoju, 6 szkół pocz. (katol. i ewang,), szpital (św. Walentego; 50 miejsc stał., z oddział, chirurg , założony 1843), 2 apteki, 6 lekarzy, mur. zbór ewang. fil., cerkiew, bożnica; 2 młyny par. (o sile 80 koni), odlew, żel., 4 garb., tabr. świec i mydła, f. narz. roln., f. cykor., olejarnia, 2 f. octu, iniodosytnia; pocz., telegr.; cya doświad. rolna, K-ie okręg, t-stwo roln., K-ie pow. Kółko włościańskie, kasa wkład.-zalicz.; straż ogniowa ochotnicza (załóż 1879). W r. 1906 (wedł. danych Warsz. Komit. Stat.) było w K-nie 13 581 m-ców (6 744 męż. i 6 837 kob.): 4 511 katol., 308 protest., 8 641 żyd., 121 prawosł. (w r. 1806—2 000 m-ców (1 400 żyd.), 1827—4 000, 1860-5 668 (3 8 98 żyd.), 1881—8021 [3 976 męż. i 4045 kob.]; wedł. spisu z r. 1897 — 1 1 213 m-ców [5866 męż. i

przy

tecznie, oblegał K-ą H-ę. Odtąd m-sto, w poczet królewskich zaliczone, rządziło się prawem igławskiem. Król Henryk Korutański przez marnotrawstwo swoje naraził się stanom, a potrzebując pieniędzy, nadzieje swoje pokładał w mieszczanach. Henryk z Lipy i inni panowie, zebrani na zjeździe w klasztorze siedli-ckim, pojmani przez górników pod przewodem Peregryua Puscha i trzech synów mieszczanina Rutharda, uwięzieni zostali w Lidicy, a rych-tarz Jan, który ich bronił, zabity. Część jednak mieszczan zawarła umowę ze szlachtą, a zapewniwszy sobie równe z panami prawo, przyczyniła się do ich uwolnienia. Henryk z Lipy zajął K-ą H-ę, lecz w r. 1310 odebrali im m-sto Korutań-czykowie pod dowództwem Konrada z Aufen-steinu. Nowy król, Jan Luksemburczyk, nie zdołał K-ej H-y odzyskać. Gdy się wszakże królowi poddała Praga, wojska korutańskie opuściły Czechy i K. H. znowu uznała króla Jana za swojego pana, który na tamtejszych kopalniach czynił znaczne zapisy. W r. 1327 mamy w K-ej H-y dwóch burmistrzów, jednego z mieszczan, drugiego z górników, zaś Henryk z Lipy usunięty z urzędu podkomorzego na żądanie mieszczan, którzy niechętnie znosili jego rządy.

paraf, kśł katol.,

sta-

Karol IV zwiedził miasto osobiście (1347 r.), a nawet w „Majestas Carolina" zastrzega, aby K. H. nigdy nie była zastawianą. Mieszczanie mieli zapewnione prawo nabywania własności ziemskiej. Za panowania tego króla stan miasta można nazwać kwitnącym. Wacław IV nadał przywileje, między innemi przekazał mieszczanom prawo kaduka, tj. prawo spadku po zmarłych bezpotomnie (1386;, i uwolnił górników z pod jurysdykcyi sądów państwowych (1393). Zygmunt, brat Wacława, zajął K-ą H-ę (1403), którą jednak król odzyskał. Miasto w walce z husytyzmem stało po stronie katolików.

Z tego powoduj wysłany przez króla Racek, zwany Kobyla, zamordowany został przez górników dla swego husytyzmu (1416). Rozterki zaostrzyły się na gruncie społecznym, zwłaszcza, że kapitaliści byli katolikami, pracujący zaś husytami, których wrzucano do szybów (1419). Zygmunt dwa razy bawił w K ej H-e. W r.

5 347 kob.]). K. posiada prawie wiorstową a-leję, prowadzącą do stacyi kolejowej, naprzeciw której wznosi się piękny pałacyk z parkiem, należący do dóbr K-ich; w rynku stoi t. zw. „Pałac Saski" (dom drewniany, zbudow. umyślnie w r. 1808 n.t mieszkanie dla przejeźdź, przez m-to elek. sas. i księcia warsz. Fryd. Augusta). K., główny punkt zamożnego i ludnego p-tu, prowadzi znaczny lmndel zbożem. Tuż pod m-tem osada fabrycz. Konstancya (cukrownia, gorzelnia, browar, pokłady torfu). Gmina K. liczy (bez m-ta) 8 761 m-ców (4 151 męż. i 4610 kob.). — K, jedna z najstarszych osad polskich, założone zostało wedle podania przez Piotra z K-a, Czecha (pierwot. nazwa osady brzmieć mogła Kąt no, gdyż nazwa Kąty często w tych stronach się trafia). Kiedy K. zostało m-tem i kiedy powstał tu kśł parafialny —niewiadomo. W r. 1301 występuje Michał, „rector ecclesiae". Prawo miejskie posiada K. już w w. XV. Około r. 1520 dziedzicami m-ta są: Andrzej z K-a, kaszt, gostyński, i Wacław Ostroróg. Kśł paraf. (św. Wawrzyńca) w w. XVI uważany jest za „dawny"; K. jest wówczas własnością Jadwigi z Łaskich, woj-dziny rawskiej, i jej synów; na ich prośbę Zyg. August, ustanawia tu w r, 1555 jarmarki. Łauy miejskie i podmiejskie dawały dziesięcinę kolegiacie łęczyckiej, a dworskie—plebanowi. Mikołaj z K-a, w-da łęczyc, i s-ta wiełkopol., założył tu w drug. poł. XV w. szpital z kśłkiem św. Ducha i Leonarda, nadając mu 6 grzyw, rocznie z dochodów m-ta i wsi Suche Dąbie: 3 dla ubogich i 3 dla kapelana. Według regestrów pob. z r. 1579 daje m-to szosu fl. 12 gr. 24, od rzem. fl. 28 gr. 15, od bań gorzałcz. fl. 9, czopowe roczne fl. 110 gr. 12, od Żydów pogłówne fl. 21. Gdy pożar w r. 1753 zniszczył do szczętu K,, dziedzice Zamoyscy wyjedli iii u Stan. Augusta nowy przywilej lokacyjny (1766). Dzięki zabiegom właścicieli i przyjaznym warunkom K. poczęło szybko się rozwijać, tak, że w r. 1807 było jednem ze znaczniejszych miast depart. Warszawskiego, po Warszawie i Łowiczu najludniej-szem; liczyło wonczas 2 000 m-ców, w tej liczbie 300 rzemieślników (samych kuśnierzy 22). Propinacya dawała znaczne korzyści. Powstały tu fabryki sukna, lecz upadły (1840). — 2) Powiat, utworzony w r. 1867 z połowy daw. p-tu Gostyńskiego, graniczy: od płn. z p-tami Włocławskim i Gostyńskim, od wsch. z Łowickim, od płd. z Łowickim i Łęczyckim, od zach. z Kolskim. Obszar (wedł. Warsz. Kom. Statyst.)—794.2 w. kw. (82 726 djes.). Powierzchnia przedstawia równinę lekko falującą. Wody. Część granicy płd. p-tu (2 mile) stanowi Bzura, do której wpada O c h n i a (ob.) —główny wodozbiór p-tu. Drugą rzeczką jest tu Studwia (ob.), wpadająca na pograniczu 3-ch p-tów —K-go, Gostyńskiego i Łowickiego—do Przysowy. Wszystkie prawie wody p-tu należą do dorzecza Wisły, tylko niewielki skrawek w zach. części, odcięty przez wododział Wisły i Warty, należy do dorzecza Warty i oddaje swe wody rz. Rgilewce, płynącej między wsiami Rdutów i Rycerzew ku m-ku Kłodawie. Budowa geologiczna. Pod napływową warstwą rodzajną (6—8 cali grubą) leży margiel gliniasty dyluwialny, barwy żółtawej; na tem tle żółtawem, na bokach zagłębień i rowów, spotykamy siatkę żył piaskowych i wapiennych, występujących wyraźniej zwykle dopiero na gtębok. 4-ch stóp. Poniżej tego żółtawego podłoża gliniastego leży b. gruba warstwa szarej gliny. W p-cie mnóstwo głazów narzutowych, niekiedy znacznych rozmiarów (po parę sążni sześć.); głazy występują najobficiej na stokach zagłębień gruntowych, ponad brzegami łąk polnych. Płn. część p-tu —na linii Łanięta, Strzelce, Trębki — literalnie zasłana głazami; podobnież przestrzeń między K-em i Żychlinem; uboższą pod tym względem jest płd. część p-tu, wybrzeże Bzury, gdzie głazy kryją się prawdopodobnie głębiej pod warstwą alluwium, obfitującego w drobne zaokrąglone (działaniem wody) kamienie. Tu i owdzie trafiają się pojedyńczo rozrzucone i całe zbiorowiska kamieni wapiennych, które dawniej wypalano w celu otrzymania wapna (istniały tu w wielu miejscowościach piece wapienne). Kultura rolna i leśna. „Kultura rolna (Wład Grabski „Hi-storya T-stwa Roln.“)—zaniesiona tu została po części z Kujaw, po części przez osiadłych Niemców, właścicieli folwarków". „Chociaż Gostyńskie, w którego skład wchodziły obecne powiaty Gostyński i Kutnowski, później od Kujaw weszło na drogę intensywnej kultury rolnej, za to szybkie na tej drodze zaraz poczęto robić postępy, idąc dużemi krokami naprzód". „Cały szereg gospodarstw—czytamy tamże —przyświecał całemu krajowi". Najdawniejszą i najdoskonalszą kulturą odznaczały się Strzelce, własność Treskowa, Niemca. 0-kolica ta w połowie w. XIX przodowała postępowi rolniczemu, a tego znaczenia nie pozbyła się i dzisiaj. Lasy znikły. Z ogólnej przestrzeni gruntów 794 w. kw. w r. 1894 przypadało 79.5°/₀ na ziemie orne, 6.6% na lasy. 4.9% na łąki, 2.4% na pastwiska, 3.5% na nieużytki. P-t K-i jest jednym z p-tów Królestwa, posiadających minimum ziemi włościańskiej, lecz tylko w jednym p-cie K-im minimum to jest uwarunkowane przewagą wielkiej własności (gdy w pozostałych [Mazowiecki, Łomżyński, Szczuczyński] jest ono wynikiem liczebności drobnej szlachty). Pow. K. jest w calem znaczeniu powiatem obszarników; wprawdzie folwarki nie są znacznych rozmiarów,—już majątki kilkunastowłókowe należą do liczby wielkich folwarków, —ale to nie zmienia bynajmniej sytuacyi, a mianowicie tego, że Kutnowskie w Europie jest jedną z uprzywilejowanych

za-

dzielnic obszarnictwa. W r. 1894 w posiadaniu folwarków było tu 72.9°/₀ całego obszaru gruntów, włościan —tylko 22.2%. w r. 1904 te liczby wynosiły 65.2% i 30%. tj- dzięki par-celacyi przestrzeń folwarczna uległa nieznacznemu zmniejszeniu. Jest to wytwór rugów włościańskich z pierwszej połowy w. XIX, które tutaj, w dzielnicy postępowego rolnictwa, musiały odznaczać się większem napięciem. Przestrzeń oddana włościanom przy uwłaszczeniu wynosi 29 800 morgów. Włościanie w większości wypadków mają małe osady: w r. 1904 przypadało 30.5% na włościan poniżej 1 % djes.; 54.4% na włościan, mających 1¹/₈ — 7¹/2 djes., wreszcie 15.1% na tych, którzy mieli więcej nad 7% djes. Co do drobnej szlachty, kategorye powyższe wynosiły 8.0%. 4:0.9% i 51.1%. Powiat K. przoduje także co do obfitości bezrolnych—tworzą oni 38$ całej ludności powiatu (70$ z pośród tej ludności bezrolnej należy do kategoryi ludności niestałej, którą tutaj ściągnęła okazya zarobku), Dzięki wysokiemu poziomowi kultury ludność małorolna i bezrolna znajduje zarobek na miejscu, a liczba obieżysasów nie przewyższa kilkudziesięciu głów. Bezrolnych liczono 22 446 wśród ludności wiejskiej (1891), a w r. 1901 —19 500. Poziom płacy stoi wyżej niż gdzieindziej, właśnie dzięki tejsamej okazyi zarobku; przeciętna płaca dzienna najemnika rolnego (na włas. utrzym.) w r. 1900 —38 kop.; płaca roczna służby folwarcznej w r. 1900 — 177 rub. Serwituty prawie usunięte: w r. 1906 z liczby ogólnej 142 majątków 32 były obciążone serwitutami. W r. 1899 było w p-cie 12018 koni i 28 048 szt. bydła rogat.; na 100 djes. ziemi ornej przypadało: 16.2 szt. koni i 37.9 szt. bydła rogat. P-t K-i posiada glebę

5-ciu rodzajów: 1) typową pszenną (stanowiącą przeważną część p-tu), ze spodem marglistym, zawierającą 23°/₀ gliny, 30% piasku miałk.. 47% pias. grub., a pod względem chemicznym 4% ciał organicznych, 1% węglanu wapna i magnezyi; 2) tzw. mocny lub pszenny szczerk (występujący znacznemi pasami równolegle do rzek i strumieni), mniej zasobny w glinę, lecz obfitujący w ciała organiczne, ze spodem gliniastym: grunt to nie zbyt trudny do uprawy a najwięcej procentujący, „dorobny“ — w mowie gospodarzy, daje bowiem wysoki dochód przy małym stosunkowo nakładzie (rodzi obficie pszenicę, buraki, kartofle, kouicz. czerw., groch, żyto); 3) czarnoziem wyborowy (przy ujściu Oelini do Bzury, także pod K-em) —gleba pszenna I klasy; 4) tzw. bielica (b. rozpowszechniona w p-cie), grunt po dawnych lasach, mniej zasobny w glinę, z chudą gliną i piaskiem w spodzie; grunt ten (biały—stąd nazwa), obfitujący w białe kamienie, z wiosny mokry i rozrzedzony, w czasie suszy spieka się i trudny do uprawy, niekiedy jednak daje obfite zbiory pszenicy, owsa, a nawet kartofli (żyto zawsze chybia); 5) gleba piaszczysta (której znaczne przestrzenie ciągną się w kierunku biegu rzęk, strumieni i pasów łąk polnych). Obszar dzisiejszego p-tu K-go należał niegdyś do najbardziej lesistych w kraju, jak świadczą o tem same nazwy miejscowości, pochodzące bądź to od nazw drzew, zwierząt i ptaków leśnych, bądź też od nazw, dotyczących myśliwstwa (Klonowiec, Suchodębie, Łanięta, Sójki, Strzelce itp.). Te wielkie niegdyś lasy dostarczały obficie taniego opału i budulcu (jeszcze w r. 1860 cena półkub. sążnia drzewa dębowego [szczapowego] wynosiła rb. 1 k. 80, gdy w r. 1880 doszła do 8 rb.). Lasy te spo-trzebowały na miejscu cukrownie. Resztki u-ratowała kolej Bydgoska (przeprow. 1861), dostawiając węgiel kam. W dawnych lasach rosły przeważnie: sosna, dąb, grab, jawor, wiąz, brzost, jesion, brzoza, lipa, osika. Z większych zwierząt drapieżnych przechowały się jeno lisy (wilki zupełnie wytępione). Zwierzyny dużo. Obfitość kuropatw i przepiórek. Ptactwo błotne (na łąkach błotnych nad Bzurą): żurawie, czaple, dzikie gęsi i kaczki, bąki, bekasy, kuligi i in. W miarę osuszania błot ilość ptactwa się zmniejsza. W lesie olszowym na błotach nad Bzurą lągł się do niedawna orzeł kasztanowaty (Aąuila fulva)} którego właściwą ojczyzną są pono Karpaty; bito go ok. r. 1880 (miał 2 stopy wysokości, 8 cali szer. w piersiach, 7 stóp dług. skrzydeł rozpostartych). Największe łąki leżą nad Bzurą, Ochnią, przy zbiegu Studwi z Przysową; tu i owdzie, w zagłębieniach między polami, ciągną się małe łączki, t. zw. smugi, na których rośnie przeważnie wyczyniec łąkowy albo lisi ogon (Alopecurus pratensis), a w niższych miejscach trawa wód słodkich, manna (GUceria fluUans). Po uregulowaniu koryta Bzury (przez wykopanie ciągłego kanału o prawidłowym spadku) wydajność łąk nadbrzeżnych znacznie się zwiększyła „Cechę charakterystyczną kultury rolnej i postępu gospodarczego w Gostyriskiem stanowiły cukrownie. Gorzelnie tutaj zrazu powstawały tak, jak i wszędzie, lecz nie tak licznie jak w innych stronach kraju, z rozwojem zaś cukrownictwa zaczęły upadać* (Wł. Grabski). Pierwszą cukrownię założył Stegeman w Strzelcach 1838 r., dalej Orsetti w Oporowie 1844 r., Rudolf Skarżyński w Łaniętach 1847 r., Aleksan. Rembieliń-ski w Ostrowach 1848 r., Feliks Cielecki w Sójkach 1849 r., Wład. Łubieński w Dobrzelinie 1850 r., Roman Pruszak w Budzyniu 1851 r. i w Szubsku 1854 — 55 r. „Stan gospodarstw włościańskich nosi! na sobie wyraźnie ślady o gólnego postępu rolniczego okolicy". Ludność bezrolna była dość liczna, wynagrodzenie jej niezłe (pensya 18 — 30 rub., ordyn. 11% kor. [6 k. żyta, 4 k. jęczm., 1 k. grochu i ¹/₄ k. pszenicy]). Włościanie ciągnęli spore zyski z furmanek, których potrzebowały cukrownie;

trudnili się także pszczelnictwem i ogrodnic- j sandsteines am westlicłien Abhange des Urals‘‘ twem. Czynsz pieniężny wynosił kop. 70, pań- (1837); „Estiestwijennaja jistorija naljiwocznycli szczyzna kop. 208.65 z morga; rozległość osa- żjiwotnych“ (1839); ,,Einige Worte gegen die dy pańszczyźnianej—15 mor., osady czynszowej 18.7 mor. W majątku Strzelce już w r. 1840 istniała doskonała organizacya nowoczesnego gospodarstwa postępowego; pańszczyzny nie było wcale, kmiecie zostali zamienieni na czyn-szowników. Zaludnienie i podział. Spis z r. 1897 podaje w p-cie K-im 82 499 m-ców (na 1 w. kw, 102.48); w r. 1906 było w p-cie 100 864 m-ców (49157 męż. i 51 707 kob.):

Theorie der stufenweisen Entstehung der Or-ganismen“ (1839); „Beitrage zur Palaeontologie Russlands*¹ (1842 — 46). Największą pracą K-i jest wydana przezeń w r. 1852 —mapa geologiczna gub. Petersburskiej — rezultat badań wieloletnich. — ,,Enc. Słow.u Brockh. i Efr.

lir.

Kutorga Michał (* 1809-f 1886), prof. historyi powszechnej w uniwersytecie petersburskim. Kształcił się w Dorpacie (1827 — 1833), następnie w Paryżu, Heidelbergu i Mo-nachiurn, a w 1836 r., w charakterze adjunk-ta, rozpoczął wykłady w Petersburgu. K. był jednym z pierwszych historyków rossyjskich w znaczeniu europejskiem: szedł on śladem krytycznej szkoły Niebuhra; doskonałe jego pre-lekcye stanowią epokę w uniw. petersb. Nie przeładowanie faktami, lecz metodę i umiejętność badania naukowego przelewał K. w swych słuchaczy, których umiał zachęcić do pracy samodzielnej. Umiłowaną dziedziną była dlań Hellada i Wschód. W 1859 r. na koszt rządu odbył podróż po Grecyi, Azy i Mniejszej i Egipcie, a 1861 r. powtórzył swoją wycieczkę. Po przeniesieniu Akademii duchownej katolickiej z Wilna do Petersburga (1842 r.), wykładał on alumnom historyę powszechną. K 'był pisarzem płodnym, prace jego historyczne, pod względem talentu, stoją znacznie niżej od pism T. Gra-uowskiego, atoli odznaczają się gruntownością i nowemi poglądami. „De tribubus Atticis eorum-que cum regni partibus nexu“ (Dorpati 1832); „Koljena i soslowija attjiczeskija" (Peters. 1838, tłórnaczenie francuskie Paryż 1839;; „Poljitji-czeskoe    ustrojstwo    Germancew    do VII w.“

(Petersb.    1837); „Jistorjiczeskija    wospomjina-

nija: Wersal" (tamże 1839); „O sobraniji nazy-wajemom Notitia dignitatum Imp. Romani" (1839); „Ludowjik XIV" (1843); „O poetjicze-skoj i fjiłosowskoj storonie aljinskoj obrazowan-nostji" (Akt peterb. uniw. 1845); „Jistorija afinskoj    respubljikji    ot ubienia    Jipparcha do

smiertji ' Mjitjada" (1848); „Jistorija papskoj włastji do Karła i wozstanowlenie Zap. Rimskoj    Iinperiji"    (1850); „Die Ansichten

des Dikaarchos u. d. Ursprung der Gesell-schaft, nebst der Erklarung seines Fragments bei Stephanos v. Byzanz s. v. ndz[j%a i „Beitrage zur Erklarung der Vier altesten attischen Phylen" (oba w „Buli. de la classe des Sciences hist. de 1’Acad. Imp. des Sciences de St. Petersbourg" T. VIII 1850- 51); „Perjikł" (Petersburg 1851); „Ob jistorjiczeskjich trudach Rankę" (1851); „Krjitjiczeskija razyskanija o zakonodatelstwie Kljistuna" („Propilei" T. III 1853); Persjidskija wojny" (1858); „O razdie-leniji sobstwiennostji w Afinach i o Trapiezji-tach“ (Akty peterb. unjiw, 1858); „Le parti

82 774 katol., 3 973 protest., 13 912 ż;yd., 205 prawosł.; we wsiach —78 053 m-ców, w osadach 9 230 P-t zawiera 12 gmin. W p-cie:

1 miasto (K.), 3 osady (Dąbrowice, Krośniewice, Żychlin). Oświata. W r. 1897 ilość czytelnych wynosiła 22.2% ogółu ludności.

W r. 1903 jedna szkoła pocz. przypadała na 16.2 w. kw.    Hr-

Kutorga Stiepan. przyrodnik rossyjski (* 1805 — f 1861). W r. 1827 wstąpił na wydział fizyko-matem. w Petersburgu, w następnym został wysłany na koszt skarbu do Dorpatu, gdzie studyował nauki przyrodnicze i medycynę; w r. 1832 otrzyma! stopień doktora medycyny. Odbywszy podróż naukową po Krymie, K. już w jesieni r. 1833 objął katedrę zoologii w uniw. petersb., na której pozostawał do śmierci. W 1. 1835 — 48 K. był cenzorem petersb. komit. cen. Od r. 1848 K. wykładał mineralogię i geognozyę w głów. instyt. pedagogicznym aż do jego zamknięcia. K., do-skouały popularyzator, znakomity prelegent i wzorowy pedagog, działał w epoce, kiedy przyrodoznawstwo zajmowało w Rossyi nader skromne miejsce, tak co do liczby pracowników nauki jak i pod względem interesowania się ogółu tą gałęzią nauk: to też przez długi czas był jakby przewodnikiem, przeprowadzającym wiedzę przyrodniczą w łono społeczeństwa za pomocą przystępnych artykułów, w których podnosił najżywotniejsze kwestye, tudzież w środowisko studentów, którzy ściągali na jego wykłady ze wszystkich wydziałów.

Wobec braku pomocników oraz pomocy naukowych K. zmuszony był sam wykładać takie obszerne działy przyrodoznawstwa, jak zoologia, anatomia i paleontologia, co nie dozwoliło mu postawić swego wykładu na poziomie wykładu w uniwersytetach Zachodu, ale umiał obudzić chęć do samodzielnej pracy (wielu jego słuchaczy zostało później wybitnymi przyrodnikami). Około r. 1840 K. zwrócił się do paleontologii i geologii i umieścił szereg specyalnych prac w założonych przez siebie ,,Verht.ndlungen“ t-stwa mineralogicznego, którego był dyrektorem (1842 —1861). Prócz mnóstwa prac popularnych napisał między innemi: „Beitrage zur Geogno-sie und Palaeontologie Dorpats und seiuer Um-gebungen“ (1835 i 1837); Beitrag zur Kenn-tniss der organischen Ueberreste des Kupfer- persau dans la Grece ancienne et le proces de

7 ii

Wielka Encykl. Uustr, Ser. I. Tom XLI Zesz. 330a

r, j.

po-

w średniowiecznym Krak." I r. 1898); „Przyczy-

lii-

Themistocle" („Mem. presentes a 1’Acad. des Inscriptions et Belles-Lettres", 1860); „Les vil-les de Cyrtanes et de Corsia et les ruines d’Halae“ („Rev. Arch.u 1860)- „Examen de la dissertation de R. Bentley sur 1’authenticite des lettres de Themistocle" (Paryż 1861). — O K-e por. Grjigoriew „Peterburgskij unjiwersytiet" 1870 i „Biograf, słowar professorow peterb. unjiw." 1896.

Kutowskie starostwo niegrodcwe, ob.

Kuty (dopełnienia).

Kutrun, ob. Gudrun.

Kutrzeba S t a n i s ł a w, historyk prawa publicznego polskiego ( * 15 listopada 1876 w Krakowie). Szkoły ukończył w mieście rodzinnem. Po przejściu nauk gimnazyaluych w gimna-zyum św. Anny (1886—1894) i odbyciu studyów w Uniwersytecie Jagiellońskim (1894 — 1898) już ze stopniem doktora praw w r. 1898/9 pracuje jako stypendysta w archiwum watykańskiem w Rzymie. Lata 1899/1900 spędza w Paryżu, gdzie oprócz studyów bibliotecznych słucha wykładów prof. Flacha, Monoda i Theveniua. Po powrocie do kiaju zostaje adjunktem archiwum krajowego (1901 — 1908), w r. 1902 habilituje się jako docent historyi prawa polskiego, w r. 1908 obejmuje katedrę prawa polskiego po Piekosińskim, jako profesor nadzwyczajny. K. jest nadto członkiem komisyi historycznej i kom. prawniczej akademii umiejętności i sprawuje czynności c. k. konserwatora sekcyi III, t. j. dla archiwów powiatów podgórskich. Działali ność naukowa K-y, aczkolwiek krótka, była niezmiernie owocną: niema prawie dziedziny historyi prawa polskiego, wktórejby nie dokonał poważnych badań. Gruntownie przygotowany własnemi, przedewszystkiem archiwalnemi. stu-dyami, potrafił dać świetną syntezę dotychczasowych badań nad ustrojem Polski. Metoda badań głęboka i poważna: K. traktuje stale zjawiska życia prawnego w najściślejszym związku ze zjawiskami życia społecznego, te zaś u-trzymuje w ścisłej łączności z ekonomicznym rozwojem społeczeństwa. Badanie ekonomicznych zmian doprowadziło go empirycznie do uznawania wielkiej wagi tego podstawowego momentu w życiu społecznem. Prawo zatem nie jest dlań zjawiskiem oderwanem od życia, lecz najściślej się z nim wiąże. Jest to jeden z istotnych momentów odróżniających metodę K-y od metody starszych badaczów (np. Hube-go). W przeciwieństwie do starszej szkoły krakowskiej przechyla się K w stronę optymistycznego oświetlenia przeszłości, co nie przetwarza się jednak w subjektywizm. Krytyczne i ściśle umiejętne traktowanie faktów zwala mu zawsze utrzymać się w ramach zupełnej przedmiotowości. Posiadając dokładną znajomość nauk pomocniczych, używa ich metod, o ile to wchodzi w zakres badania. U-mysł śmiały, nieulegający jednak skłonności do zbyt prędkich uogólnień, jasny i przygotowany na podstawie znajomości zachodnio-europejskiego rozwoju prawa, pozwala mu na stawianie pewnych hypotez. Konstrukcye jego nie posiadają śladu aprioryzmu, i raczej wydają się ujęciem materyału w pewną całość, wypływem ścisłego badania. Pracuje K. bardzo prędko; rzuty są bardzo pewne, czasem apodyktyczne. Oprócz kapitalnej zasługi, jaką sobie zdobył przez napisanie Historyi Ustroju Rzeczypospolitej, głośne znaczenie mają jego prace z zakresu sądownictwa, we wszystkich zaś dziedzinach odznacza się jednakową znajomością gruntowną przedmiotu. Z prac najważniejsze wydawnictwa źródłowe: „Ma-teryały do dziejów pospolitego ruszenia z lat (1497 — 1509“ („Archiwum Komisyi historycznej¹' t. IX 1901)*, „Akta odnoszące się do stosunków handlowych Polski z Węgrami z lat 1354— 1506“ (tamże); „Wykaz urzędów i służby dworu królewskiego w Polsce z czasów Henryka Walezego" („Archiwum Komisyi prawrniczeju t. VIII 1908); „Katalog krajowego archiwum aktów grodzkich i ziemskich w Krakowie" (1908). Prace źródłowe:

Krakowie^ (,,Rocz. nek do dyplomatyki XIII w.“(„Kwar. hist.“1898); „Historyarodziny Wierzynków“(„Roczn. krak.“ II 1899); „Szos królewski w Polsce w XIV i XV w." („Przegl. pols.“ 1900); „Szos we Lwowie11 („Przew. nauk i lit.“ 1900); „Podwody miast polskich do r. 1564“ (tamże); „W sprawie sjaryi mia^Uy/ Polsce" („Pam. Ili zjazdu hist. poi.“    1900); „Finanse Krakowa w Wiekach

Średnich" („Roczn. krak." III r. 1900); „Ludność i majątek Kazimierza w końcu XIV w." (tamże); „Myślenice, notatki do historyi miast w Polsce" (1900); „Polacy na studyach w Paryżu" („Bibl. Warsz." 1900); „Sądy ziemskie i grodzkie w Wiekach Średniach" („Rozp. Ak. Urn." T. XL i XŁII r. 1901 i 1902); („Studya do historyi sądownictwa w Polsce" „Przegl. pr. i adrnin." 1901—1903); „Stanowisko pra-wue Żydów w Polsce w XV w." (tamże 1901); „Taryfy celne i polityka celna w Polsce od

XIII    do XV w." („Ekonomista" 1902); „Handel Polski ze Wschodem w Wiekach Średnich" („Przegl. polsk." 1903); „Handel Krakowa w Wiekach Średnich na tle stosunków handlowych Polski" („Rozpr. Ak." t. XLIV 1903); „Śtarostowie i ich początki i rozwój do końca

XIV    w." („Rozpr. ak." T. XLV 1903); „Urzędy koronne i nadworne w Polsce, ich początki i rozwój do r. 1504“ („Przew. nauk i lit." 1904); „Historya ustroju Polski w zarysie11 (1905, wyd. 2-e 1908); „Skład sejmu polskiego 1493 — 1793“ („Przegl. Hist." warsz. t. II r. 1906 ; „Kilka kwestyi z historyi ustroju Polski" („Kwart, hist." 1906); ~J)awny zarząd Wa-weląT („Roczn. krak." T. VIII 1906); „Mężobój-stwo w prawie polskiem XIV i XV w." („Rozpr. Ak. t. L. 1907). Z drobniejszych prac: o chłopach w XVI w. i o konstytucyi Księstwa War-

szawskiego w spraw. Akad. z 1905 i 1907 r., artykuły w „Wiel. Encykl. Illustr.C£ (Jus primae noctis, Krakowskie starostwo, Kr. wielkorządy, Korona i in.), w Ottuv słovnik naucny (Dejiuy prava polskeho i in.) w „Czasopiśmie prawniczem i ekonomicznem‘‘ w r. 1904 sprawozdanie z ruchu naukowego, drobne krytyki w „Kwartał. Hist.“ (tamże ogłosił w r. 1902 list gen. Pre-monstratensów Gerwazego do Iwona Odrowąża z r. 1218). Obecnie K. opracowuje „Źródła prawa polskiego do Encyklopedyi polskiej “ przygotowywanej przez Akademię Umiejętności,

Jn 1).

K-a („Russk. Starjina“ 1874).

M. Han,

Kutrzysko, Kukrzyszko, Kukurzysz-ko: 1) miejsce, gdzie stał dawniej dom, który się spalił; pogorzelisko. 2) stare gniazdo domowe. „Slow. jęz. pols.“ zbliża K. z czes. kukr =otwór w piecu garncarskim i z wyrazami nasze-mi chuchro i kuchro.

Kutschkego pieśń żołnierska z czasów wojny 1870—1 r. Rozpoczyna się zwrotką dawnej piosenki z r. 1814: „Was kraucht dort in dem Busch herum?“ Odpowiedź: „Ich glaub’, est ist Napolium!" Autor tej piosenki, Gotthelf Hoffman, szeregowiec 4-ej kompanii szóstego pułku gre-nadyerów, pisujący pod pseudonimem „Fuzy-liera Augusta Kutschke“, napisał swój utwór na postoju w pobliżu Weissenburga. W r. 1895 wyszły „Kutschke’s ausgewahlte Gedichte¹⁴. Autorstwo piosenki Kutschkego mylnie przypisywano Aleksandrowi Pistoriusowi.

Kutschker Jan, kardynał kość. rzyms., syn tkacza (* 11 kwiet. 1810 r. w Wiesse —f 27 stycz. 1881). Był profesorem prawa kanonicznego w Wiedniu, rektorem instytutu ś. Augustyna, radcą wydziału oświecenia publicznego, prałatem domowym papieskim; na konsystorzu 7 kwiet. 1861 prekonizowany na biskupa karreń-skiego in partibus, został koadjutorem arcybpa wiedeńskiego kardynała, Józefa Rauschera, a po śmierci tegoż arcybpem wiedeńskim (1876), a następnego roku (22 czerw.) kardynałem. Jest autorem dzieła „Das Eherecht der kato-lischen Kirche nach seiner Theorie u. Praxis“ (Wien. 1856 — 7, 5 t.). Dzieło to w wielu kwe-styach kościelnego prawa i procesu małżeńskiego zastępuje miejsce biblioteki; obejmuje dosłowny tekst praw kościelnych, decyzye kon-gregacyi rzymskich i zdania różnych autorów. („Enc Kośc.“)

Kutsma, czapki huzarów węgierskich, ob. Kuczma.

Kuttenberg, ob. Kutna Hora.

Kutter, statek jednomasztowy, ob. Kuter.

Kutn, miasto babilońskie, ob. Kutha.

Kutum, odnoga Wołgi, wypływająca z głównego jej koryta, z lewej strony, pod samym Astrachaniem. Długość K-u, do połączenia się z dopływem Wołgi--rz. Bałdą, ok. 20 w. Za pośrednictwem kanału Warwacjewskiego K. łączy się z Wołgą. Z mostów na K-mie najstarszy „Krasnyj“.    Hr-

Rutuzow Aleksander, syn Michała, mistyk rossyjski (f 1790). W r. 1766 — 1770 przebywał na studyach uniwersyteckich w Lipsku i nawiązał tam stosunki z Różokrzyżowca-mi niemieckimi (ob.). Po powrocie do kraju zbliżył się do Nowikowa i wstąpił do loży masońskiej. Brał czynny udział w st-szeniu „Dru-żeskoe obszczestwo“, pielęgnującem cele kulturalne, i w połączonej z niem „Tjipografjicze-skoj kompaniji“, wydającej potajemnie druki masońskie. Iv. był blizkim przyjacielem Aleksandra Radiszczewa, który mu poświęcił swą podróż z Petersburga do Moskwy, pozostał jednak obcym społecznym dążeniom swego druha i ze swej strony uapróżno usiłował pozyskać go dla masoneryi. K. był również przyjacielem Karamzina. W r. 1787 z polecenia różo-krzyżowców moskiewskich udał się do Berlina w celu przestudyowauia tajemnic masońskich i tam zmarł. Przełożył na rossyjski dzieła masońskie: „Tajinstwo kresta" (Moskwa 1784); Paracelsa „Chjimjiczeskaja psałtyr i fjiłosofski-ja prawiła o kamiLe mudryclU (Moskwa 1784)— to dzieło o alchemii spalono podczas prześladowania Nowikowa*, Ed. Junga „Płacz i noeznyja myśli* (Moskwa 1785, wyd. 3-e 1812), oraz przekład prozą Mesyady Klopstocka [pierwsze dwie części wyszły za życia K-a 1785 — 87, dwie następne, jakkolwiek opatrzone nazwiskiem K-a, zostały podobno przełożone przez Karamzina i wydane w Petersburgu 1820 r.J. —L i t e r.: Łongjinow „Nowjikow i mo-skowskije martjiujisty“, oraz korespondencya

Jn I'.

Kutuzcw-Groleniszczew Michał, syn Hi-laryona, książę smoleński, wódz rossyjski (* 1745—f 29 kwiet. 1813 na Śląsku). W r. 1770 brał udział w wojnach z Turcyą. Przy Ałuszcie otrzymał niebezpieczny postrzał w głowę, przy szturmie Oczakowa został ciężko raniony. Po zawarciu pokoju z Turcyą w Jas-sach na czele misyi poselskiej udał się do Konstantynopola i wypełnił świetnie włożone na niego zadanie. W r. 1798 prowadził w Berlinie układy o wspólne wystąpienie przeciwko Francyi. W r. 1805 dowodził armią rossyjską, dążącą na pomoc Austryi przeciw Napoleonowi. Po klęsce pod Austerlitz popadł w niełaskę u dworu i zajmował stanowisko podrzędne generał-gubernatora kijowskiego, a następnie wileńskiego, zdała od Petersburga. W r. 1808 rząd, oczekując wojny z Francyą, postanowił corychlej doprowadzić do końca wojnę turecką. Komendę nad armią oddano K-owi, który szczęśliwie zakończył kampanię pokojem w Bukareszcie. Mimo to nie odzyskał łask cesarza, niezadowolonego zarówno z jego powolnego prowadzenia wojny, jak i z warunków pokoju. Opinia publiczna w Rossyi inaczej spoglądała na K-a: witano go po powrocie z największem uznaniem i widziano w nim jedynego wodza zdolnego mierzyć się z Napoleonem. Pomimo

to w początku wojny znalazł się na uboczu. W r. 1812 powołano pod broń pospolite ruszenie szlachty gub. petersburskiej, która obrała K-a swym wodzem jednogłośnie. Gdy niezadowolenie z czynności kierowników armii poczęło wzrastać, utworzono specyalny komitet, któremu powierzono wybór wodza. Jednogłośnie powołano na to stanowisko K-a. Aleksander I ustąpił przed głosem opinii i mimo swego u-przedzenia zatwierdził K-a, który gieniuszowi wojennemu Napoleona przeciwstawił działanie czasu, okoliczności i podstępu. Ustępując pozornie, starał się znużyć przeciwnika i każdy jego błąd lub sprzyjającą okoliczność wyzyskać na swą korzyść. Żołuierze ubóstwiali K-go za jego prostotę i umiejętność obejścia się z nimi. Każde zjawienie się K-a wywoływało wybuchy uniesienia. Po bitwie pod Borodinem, uważanej początkowo za zwycięską dla Rossyan, K. został mianowany feldmarszałkiem, a po ustąpieniu nieprzyjaciół z granic państwa otrzymał tytuł ks. smoleńskiego i order św. Jerzego I klasy. K. posiadał dobre wykształcenie i wiele przenikliwości. Oryentował się doskonale w' stosunkach międzynarodowych, dzięki czemu na polu dyplomatycznem osiągnął znaczne powodzenie. Odznaczał się zimną krwią i spokojem, którego nie tracił w najkrytyczniejszych chwilach, i zawsze doskonale obmyśliwał plan działania.

Jn D

wa-

s-twa Sniatyńskiego, miała

I)-. J. M

T,' K.

Przekładał działanie podstępami wojennemi i manewrowaniem nad otwarte wystąpienia. Mawiał zwykle, że „Napoleon może go pobić, ale nigdy oszukać¹¹. W stosunkach osobistych umiał, gdy chciał, pozyskiwać sobie ludzi swem postępowaniem.

Kuty: 1) miasto w pow. Kossowskim, nad Czeremoszem i granicą bukowińską, w pięknej okolicy górzystej; 6 500 m-ców, wielu Żydów i Ormian; rezydencya sądu śledczego dla sądów powiatowych w K. i w Kossowie, sąd powiatowy, st. poczt, połączona traktem (42 kil.) z Kołomyją (na Kossów, Pistyń i Jabłonów);

c. k. zarząd dóbr skarbowych, dekanat ormiań-sko-katolicki z 4 probostwami, szkoły męzkie i żeńska, kasa pożyczkowa dla przemysłowców i rzemieślników. K. przywilej erekcyjny otrzymało 1715 r. od Józefa Potockiego, woj-dy i generała ziem kijowskich. Liczuemi swobodami obdarzeni Żydzi skwapliwie osiadać poczęli. Według lustracyi z r. 1765 było wmieście gospodarzy Polaków i Rusinów 166, Ormian 70, Żydów 124, komorników żydowskich 134, dm. 360, kościół ormiański i cerkiew. Ormianie trudnią się kupiectwein i wyrobem safianu. W r. 1849 liczyło 3 700 m-ców. W pobliżu znajdują się obfite źródła słone. —2) Kuty Stare, wieś o 2.8 kłm. od m-ka położona; 4 000 m-ców (wielu Ormian), cerkiew greckokatolicka. Do 1790 r. były tu żupy soli rzonej. K., wieś królewska, trzymana była w 1469 r. przez Jana Odrowąża. W 1565 r., zaliczana do

33 dworzyszcza; z każdego dawano po 3 kuny albo za każdą po gr. 20; podsadków 2 po 1 kunie (wataman wolny), owczarzy 11. Powo-łowszczyzny w roku siódmym dali wołów 37. Ogółem dochodu zip. 259 gr. 13. Młyn na Czeremoszu z banią solną dawał arendy złp. 20. W 1579 r. K. były w posiadaniu Piotra Zaborowskiego i płaciły od 8 pługów 3 zagr. („Słown. Geogr.“).

Kuty, mało znane schronisko podgórskie w powiecie Kossowskim, z bardzo łagodnym klimatem, w dzikiej okolicy Karpat wschodnich.

Kutymskie starostwo niegrodowe na Żmudzi w pow. Pojurskim. W r. 1771 posiadał je Andrzej Minejko, komornik ks. Żmudzkiego wraz z żoną swoją, Franciszką z Piestrzeckich, którzy z niego opłacali kwarty złp. 134, gr. 28 (hyberny Żmudź nie płaciła). Dzisiaj w okolicach Szylel jest miejscowość tej nazwy. Spro-gis („Geogr. słowar’ Żomójtskoj zjemlji XVI st.“) wymienia K-my, jako pole i pustkowie, oraz okrąg.

Kiitzing Fryderyk Traugott, botanik (* 1807 w Ritteburg w Turyngii—f 1893 w Nordhausen), nauczyciel nauk przyrodniczych w Szkole realnej w Nordhausen. Ważniejsze prace: ,,Die Umwandlung niederer Algenformen in hohere“ (Haarlem 1841); ,,Phycologia gene-ralis“ (80 tablic, Lipsk 1843); ,,Die kieselscha-ligen Bacillarien oder Diatomeen*¹ (30 tabl., Nordhausen 1844, wyd. 2-e 1865); „Phycologia germanica“ ("1845); „Tabulae phycologiae'¹ (19 tomów, 1845 — 71); ,,Species Algarum“ (Lipsk

1849); ,,Grundzuge d. philosoph. Botanik” (2 tom. 1851 —52).

Kuuk Paweł Jan (f 30 maja 1730 r.) prof. wymowy w Akademi Zamoyskiej, powołany na to stanowisko z Krakowa w 1699 r. Wstępna jego prelekcya, na której była obecna ordynatowa Zamoyska ze swym licznym dworem, zrobiła wielkie wrażenie. K. przez 30 lat nauczał w Zamościu, a wykłady jego zawsze były dobre i licznie uczęszczane. K. należał do tej szczupłej garstki mistrzów zamojskich, którzy poważnie traktawali swe powołanie i gorliwie pracowali na niwie pedagogicznej. Podczas gdy inni profesorowie ubiegali się o pre-latury, K. niczego się nie dobijał i dopiero r. 1718 otrzymał kanonię, ale wbrew przyjętym zwyczajom w Zamościu katedry nauczycielskiej nie porzucił i oprócz swej specyalności wykładał niekiedy kurs prawa kanonicznego. Posiadał zaufanie młodszych akademików i często kołatał w kollegiacie zamojskiej, z którą akademia, na swoje nieszczęście, była związana, o poprawę administracyi, ale uapróżno. Wogóle działalność K-ka, na tle upadku i rozprzężenia akad. zamojskiej, przedstawia się nader sympatycznie. K. był autorem wielu pa-negiryków i był niejako urzędowym ich dostawcą. Wszystkie drukowane w Zamościu.

i- j.

Tytuły ich Estreicher XX. D. 29 marca i 717 r. podczas egzekwii za Marcina Zamoyskiego, rektor Arakiełowicz wygłosił „żałobną elegię¹¹ a Kuuk wtórował mu jękiem, zaklętym w utwór pod n. „Rachel ploraus" (Zamość 1718).—Źródła: Wadowski „Wiadomość o profesorach akademii Zamoyskiej" 1899; Kochanowski J. „Dzieje akad. zam.u 1900; por. rękopis bibl. ordyn. Zamoyskich JV« 1 723.

Kuwa, nazwa dawniejsza miasta Go a (ob.).

Kuwada (franc. couva.de), zwyczaj kładzenia się męża do łóżka, kiedy żona wydała na świat dziecko; dostrzeżono ten zwyczaj odda-wna u Basków i stąd wzięto jego nazwę. Już pierwsi podróżnicy, którzy dotarli do w. Antylskich i pobliskiego wybrzeża Ameryki południowej, pozostawili opis K-y, która tam przybrała kształty bardzo znamienne. Rochefort opowiada, iż kiedy żona odbywa poród, mąż kładzie się do łóżka, tam stęka jakgdyby wydawał na świat dziecko, w ciągu dni 10—12 przestrzega surowej dyjety, spożywając nieco pokarmu mącznego i wody, a winien w ciągu kilku miesięcy powstrzymywać się od wielu pokarmów. U ludu Erukalu-Yandha (Itidye Przedgangcsowe na południu), żona, jak tylko poczuje bóle porodowe, zawiadamia o tern męża, który przywdziewa jej ubiór, bierze na czoło swoje znak, który pospolicie noszą kobiety, usuwa się do ciemnej izby i kładzie się do łóżka; wtedy dziecko nowonarodzone obmywają i umieszczają obok ojca. Podczas kilku dni ojciec uchodzi za nieczystego, a rodzina postępuje z nim jak inni Hindowie z położnicą. Źwyczaje takie odkryto w różnych miejscowościach po-rzecza Orynoko i Amazonki, między innemi odnaleziono i w Europie: ua Węgrzech mąż natychmiast po porodzie kładzie się do łóżka i „bierze na siebie nieczystość dziecka"; w Ul-ster (Irlandya), kiedy Firbolgowie wtargnęli, znaleźli, wszystkich mężczyzn dorosłych w łóżku. Takie ślady odnaleziono także w Szko-cyi, w Yorkshire, we Francyi (o Baskach już wspominano), a wreszcie świeżo w Rossyi (A. Rjed’ko „Nieczjistaja siła w sud’bach żen-szczjiny-materji"), między innemi w gub. Smoleńskiej istnieje zwyczaj, nakazujący mężowi stękać głośno, —a czyni to niekiedy tak gorliwie, iż otoczenie nie wie kogo ratować, czy położnicę czy chorego męża; zdarza się, iż dziewczyna przy ślubie wymaga od męża przyrzeczenia, iż podzielać będzie podczas porodu jej cierpienia. Pierwszy Bachofen usiłował wytłómaczyć te napozór tak dziwne zwyczaje i związał je ze swoją teoryą prawa macierzystego (ob.)—K. należeć ma do liczby zwyczajów, które powstały podczas okresu przejściowego, kiedy pojawiało się prawo oj-cowskie (ob.). Ojciec, pragnąc nabyć praw do dziecka, wpadł na myśl naśladowania porodu. Teoryę tę przyjęło wielu badaczy, zwłaszcza Giraud-Teulon przyczynił się sporo do jej spopularyzowania, a Tylor (O metodzie badań) starał się ją poprzeć wywodami staty-stycznemi: z pośród 28 ludów, u których dostrzegł K-ę, 8 przebywa w okresie prawa ojcowskiego, a 20 przypada na przejściowy od macierzyństwa do ojcowstwa. Ale jednocześnie, w miarę pogłębiania wiadomości o ludach ziemi, zaczęły ujawniać się fakty nowe, wykazujące, że K. jest tylko szczególnym wypadkiem rozle-glejszego zwyczaju. Fakty te spotyka się powszechnie, ale zwłaszcza przybrały one charakter napięty w obrębie Ma leży i (ob.). Mianowicie, od chwili, kiedy żona poczuła dziecko w łonie swojem, obu małżonków obowiązują różne zakazy: winni wystrzegać się podchodzenia do ognia, bo niemowlę przyjdzie na świat z piętnami na twarzy, nie wolno im jeść pewnych owoców, bo dziecko będzie cierpiało na żołądek, robić otworów w drzewie, bo dziecko będzie ślepe i t. d , a podczas porodu i bezpośrednio przed nim ojciec wskutek tych przesądów jest skazany nieomal na bezczynność zupełną. Już Bastian, wychodząc z punktu tych przesądów, tłómaczył K-ę jako zbiór zwyczajów, mających uchronić dziecko od niebezpieczeństwa, ale dopiero Ling Roth („On the signi-ficarice of the Couvade“, Jour. of Anthr. Inst. XXII) uzasadnił to stanowisko. Wykazał, że zwyczaje te, nakazujące ojcu powstrzymywać się od pewnych czynności i pokarmów, jako też K. właściwa istnieją już za czasów prawa macierzystego —okoliczność, którą Stareke u-waża za tak poważną, iż jego zdaniem obala ona zupełnie teoryę Bachofena. Według L. Rotha ojciec, ani chwili nie powątpiewający o swoim związku z przyszłem dzieckiem, wystrzegał się różnych zajęć i pokarmów, które według zasad magii sympatycznej (ob). mogły wywrzeć ujemny wpływ na zdrowie dziecka. A ponieważ ograniczenia te tak wzrosły, iż zmuszały go w okresie porodu i połogu do bezczynności zupełnej, przeto, po pierwsze z nudów, powtóre po to, ażeby nie doznawać pokus, kładł się do łóżka. Zwolna dopiero, na podłożu tego leżenia powstawało przeświadczenie, że jest chory—rodził się zwyczaj K-y. Stanowisko pokrewne zajął także w swojej pracy St. Ciszewski „Kuwada" (Kraków 1905). Ale ani dane wyjaśnienia, ani wy-rody Ling-Rotha nie uwzględniły jednego faktu, a mianowicie, iż mąż podczas K-dy bywa istotnie chory—zjawisko, które dostrzegli lekarze europejscy w swojej praktyce. Fere („Instinct sexuel“ 93 — 95) przytacza przypadek, kiedy mąż, od chwili gdy skutki ciąży zaczęły ujawniać się u żony, podlegał wszystkim dolegliwościom brzemienności: czuł ból w krzyżu, wymiotował, i to nawet obficiej niż żona, a podczas porodu chorował. —Por. także S. Weir Mitchell „Lectures on diseases of the nervous system, especially in Woinen" (wyd. 2-e 1885,

ciw madiaryzacyi, osiadłszy w Turczańskira ś. Marcinie (1863). Pisał po czesku, słowacku, niemiecku i po łacinie. W Bańskiej Bystrzycy wydał trzy roczniki czasopisma pt. „Hrvnka podtatranska zabavnice (1836 —1838)“. Poezye jego: „Kto za prawda hori v sviitej obeti“, „Do boja Slovania za tron, rod a slavu“ (1848); „Horlivost proroka* (czasop. „Sokol" 1860 —66); nadto: „Bibli nove upravena“ (Kysek 1851); „Lehrbuch des allg. u. Oesterr. evang. protest. Kuwer, ob. Kowrya.    Kirchenrechtes“ (Wiedeń 1856); „Das Eherecht.

str. 63 — wymioty mężów); Hamill „Morniug Sickness in the husband" (New-York medical Journ. 1888); Ch. Fere „Contribution a la pa-thologie de la sympathie conjugale, une inter-pretation physiol. de la Couvade“ (;;Comptes-Ren-dus de Soe. de la Biologie 1899). Autorzy ci wyprowadzają K-dę ze wzruszenia nerwowego, które ogarnia męża podczas cierpień żony i wywołuje w nim pokrewne bóle i dolegliwości.

i,. K.

J. F. G.

Kuyck Jan van Wouterszoon, sławny f. alle Confess." itd. swego czasu malarz na szkle, liollender (* Kuznieck, m sto po w. gub. Tomskiej, w Ał-w Dordrechcie 1530 —f stracony 28 marca tajskim okręgu górniczym, na lewym brzegu 1572). Za udział w sporach teologicznych o- rz. Toni, pod górą Wozniesieńską, na której sądzony został jako heretyk i skazany na znajdowała się forteczka K., zniesiona w r. spalenie na stosie. Przewodniczący trybunału 1850. M-ców (wedł. spisu ludu. 1897,) 3 141. inkwizycyjnego van Drenkwaert usiłował go Posiada charakter osady rolniczej: mieszkańcy ocalić, lecz nieprzyjaciele K-a oskarżyli o trudnią się przeważnie rolnictwem, hodowlą przekupstwo Drenkwaerta i zmusili go do za- bydła, pszczelarstwem, najmują się do kopalni twierdzenia wyroku. ‘Obrońcy swemu pozosta- złota. Handel, dość obszerny, polega na skupie wił K. na dowód wdzięczności piękny obraz u włościan okolicznych zboża, bydła, futer, o-Sąd Salomona.    rzęchów cedrowych itd. i sprzedaży ich do

Kuyp Albert, ob. Cuyp.    Tomska. -K-c ki powiat zajmuje płd.-wsch. część

Kuyper Abraham (czyt. Koj pe r), holen- gub. Tomskiej, graniczy z Mongolią, od której derski polityk i teolog (* 29 paździer. 1837), oddziela go pasmo gór Sajańskich. Obszar 86 087 pierwotnie pastor w Best, w Utrechcie i Am- w. kw.; główne rzeki, Tom i Kondoma, dzielą sterdamie, później publicysta i działacz, który powiat na dwie różne co do charakteru części: stosował w publicystyce i polityce wskazania wsch. i płd.-wschnią, górzystą, zach. i płn.-kal winizmu teologicznego. Wydawał pi- z-dnią, przedstawiającą falistą równinę. Oprócz smo codzienne „Standaard“ i kościelny tygodnik gór Sajańskich pasma górskie Czukczut i Aba-„lleraut". W r. 1880 założył w Amsterdamie rańskie, które, łącząc się, tworzą wysoki grzbiet wolny uniwersytet protestancki. W r. 1886 połą- ¹ Kuzniecki Alatau (4 — 500 stóp, niektóre wierz-czył w związek 700 gmin kalwińskich. Do parła- chołki 6 — 8000 st ). Główna arterya wodna, rz. mentu holenderskiego należał 1874—77 r. a pó- Toni, biorąca początek na zach. pochyłości K-go źniej od r. 1894 nieprzerwanie. W porozumie- Alatau,zdatna dla żeglugi od m. Kuzniecka. Bo-niu z partyą katolicką doprowadził do upadku gactwa kopalniane i węgiel kamienny, w do-gabiuet liberalny (1901) i 27 lipca t. r. stanął brym gatunku („zagłębie" węglowe K-ckie, prze-na czele gabinetu chrześciańsko-konstytucyjne- strzeni około 40000 w. kw., najobfitsze pokła-go, w którym piastował tekę spraw wewnętrz- dy koło wsi Afoniuskaja i Bogatskoje); ruda nych. W r. 1903 przy pomocy siły wojskowej miedziana; ruda żelazna (w górach Salairskicli, uniemożliwił strajk kolejarzy holenderskich, nad rz. Telbes, dopływie Kondomy); ruda sre-Prócz wielu broszur politycznych napisał „Ency- brno-ołowiana (g. Salairskie); złoto w płn.-clopaedia Theologiae" (1894, przekł. angiel. ! wsch. części g. Salairskich i wzdłuż całego K-go 1896), „Lectures on calviuism“ (1898); „E vo- Alatau (w Ałtajskim okręgu górniczym). Naj-to Dordraceuo* (3 t., Amsterdam 1900); „The większą rolę gra dobywanie złota. Przemysł work of the holy Spirit“ (Londyn 1900); „Evo- metalurgiczny słabo rozwinięty (Gurjewski za-lutionimus, das Dogma moderner Wissen- kład metalurgiczny, należący do gabinetu cesar-schaft" (Lipsk 1902); „Reformation wider Re- skiego). Lasy zajmują 60% przestrzeni powiatu, volution“ (Berliu 1904).    p- dzięki czemu rozwinięty przemysł leśny. Spław

Kuxberg, ob. E1 m.    drzewa Tomem do Tomska. Pędzenie smoły

Kuxhaven, miasto, ob. Cuxh av en.    i dziegciu, zbieranie orzechów cedrowych. Miesz-

Knzeranit, minerał, jest to zwietrzały dy- | kańców 121160, w tej liczbie 21 600 tubylców

pir, jeden ze skapoiitów.

Kuzmany Karol, pisarz i patryota słowacki, superintendent ewangielicko-augsburski (* 1806 w Breznie w żupie zwoleńskiej— f 1866 w Sztubenskich Kąpielach), uniwersytecie wykładał teologię praktyczną i pod przewodem Szafarzyka pracował nad słownikiem terminologicznym. W 1860 powołany na superintendenta, bronił Słowaków prze-

z. w.

I (kuźnieccy stepowi i „czerniowi" Tatarzy, Telen-guci). Główne zajęcie ludności: rolnictwo, hodowla bydła, woźnictwo, robota w kopalniach złota, rybołówstwo, myśliwstwo. Włościanie ma-W Wiedniu w ją dość wielkie posiadłości, po 14 — 15 djes. na duszę, w niektórych miejscowościach 30, 50 i 60. Główny zbyt zboża w kopalniach złota. Oświata ludowa na nizkim poziomie. Liczby za r. 1887 wykazują 144 szkółki element, (po

większej części istniejące na papierze) i ani , mieszkał w Koguszynie pod Zakroczymiem, jednego nauczyciela z kwalifikacyami pedago- I snuł plany, czynił pod Warszawą przygotowania, wreszcie udał się do Kaz. Pułaskiego, z którym długo konferował i otrzymał od niego zgodzenie się na plan porwania króla i przywiezienia go do Częstochowy, gdzie właśnie zajmował zbrojne stanowisko Pułaski. Zgodzenie się było z zastrzeżeniem „ocalenia życia królewskiego i uczciwego z nim obchodzenia się“. Kaz. Pułaski, na żądanie Strawińskiego, wydał mu „patent" na tworzenie zaciągu, zobowiązał się postawie posterunki od Częstochowy do Warszawy z pewną liczbą luźnych koni dla eskortowania i przewiezienia porwanego króla, a zarazem dał mu „ordynans" do jednej z kou-federackich komend, sąsiadujących z Warszawą. Wówczas-to Strawiński, przybywszy do wspomnianego tu Czachorowskiego, marsz, ziemi Wyszogrodzkiej, wciągnął K. do spisku, obiecując mu awans. Powodowany „nadzieją a-wansu“, przybył K. do Małej Wsi (pod Zakro-czymiem), gdzie był obecny odbieraniu przysięgi składanej przez wciągniętych do spisku żołnierzy: przyprowadzał ich podwróchK. do Strawińskiego; odbywało się to w chacie pewnego wieśniaka. O królobójstwie nie było tu, ani też mogło być, żadnej mowy: chodziło tylko o porwanie króla, który, trzymany w ręku konfederatów, zmuszouyby został do abdykacyi. Wszelkie późniejsze relacye o chęci postawienia króla „na czele konfederacyi", tak często powtarzane przez niektórych pisarzy, są wprost nielogiczne, Konfederacya bowiem już na rok przedtem detronizowała go, ogłosiła akt bezkrólewia (9 sierp. 1770 r.), w którym generalność konfederacka nazywała króla „intruzem", „uzurpatorem", ,,tyranem" i ten akt upowszechniano gorliwie w kraju, podano do akt grodzkich, u-sprawiedliwiając wszelki mogący zajść zamach na króla. Strawiński, urzeczywistniając swój plan porwania, stał najzupełniej na gruncie prawnym, wobec ówczesnych okoliczności i sposobu zapatrywania się na konfederacyę. Przeznaczono wieczór, w niedzielę, d. 3 listop. (1771 r.) na owo porwanie. Termin ułożono w porozumieniu z Pułaskim, który postawił dwa posterunki, każdy po 150 ludzi, między Warszawą a Częstochową, dla towarzyszenia „oddziałowi z Warszawy"; jeden w Rawie pod Zarembą, drugi w Wolborzu. Naczelnicy posterunków nie byli wtajemniczeni w zamiar porwania. Postawienie rzeczonych posterunków jest dowodem oczywistym, iż nie chodziło o królobójstwo; niepotrzeba było aż do Jasnej Góry wieźć króla, by go zamordować. Spiskowi, w liczbie 27 żołnierzy z wachmistrzem Janem Wołyńskim na czele, wybrani z komendy konfederackiej Walentego Łukawskiego, rotmistrza Zakroczym., związani zostali przysięgą oddzielną, iż ślepo spełniać będą rozkazy dowódców, którymi byli: Strawiński i podlegli mu Łukawski i K. Dowiedziano się, że w ów wieczór, naznaczony na

T. R.

gicznemi.

KtlZU, zwierzę ssące, ob. Kusu.

Kuzawiński Jan (* 1825—f 1883 r.), wi-karyusz parafii międzyrzeckiej w Wielkopolsce, słynny ze swego długoletniego i wytrwałego zwalczania alkoholizmu w swej parafii. Zarówno wizyty z urzędu kapłańskiego po wioskach, jak kazania i rozmowy prywatne nastręczały K-mu sposobność do gorliwego propagowania „świętej sprawy wstrzemięźliwości", jak się wyrażał, od napojów spirytusowych. Dwa jego kazania wyszły w Warszawie 1880 r.

Kużfcd, zgrzebne płótno, stąd przym. Kużel-ny, zgrzebny; termin pochodzi z ukr. Ku ził, kądziel, i jest tegosamego źródłosłowu co nasza kądziel.

Kuźma Jan, znany pod nazwiskiem Kosińskiego, Konfederat Barski, uczestnik bardzo czynny w zamachu porwania króla Stanisława Augusta (3 list. 1771 r.). K. przyczynił się też głównie do ocalenia króla. Pochodzenie K-y dokładnie nieznane. Wielki ruch wstrząsający znaczną częścią społeczeństwa podczas Konf. Barskiej wyrzucił na widownię wypadków niemało ludzi z nizin społecznych; do takich zaliczyć potrzeba K. Uczył się podobno nieco w szkole Jezuitów; trwało to krótko. Służył za masztalerza u gener. Wodzickiego, później zaciągnął się do szeregów konfederackich, i wtedy zapewne, w szeregach szlacheckich, przybrał nazwę sz^checką „Kosiński". Twierdzą uiektótzy, iż się nazwał „Kuźmiński", co jest prawdopodobniejsze. Urodził się pono w r. 1742. Walczył pod Sawą; w bitwie pod Tyńcem, gdzie Sawę rozbito, raniony, schronił się na Mazowsze, do Czachorowskiego, marsz, ziemi Wyszogrodzkiej, gdzie z ran się leczył. Tam go poznał Strawiński, główny inieyator zamachu na króla. Widocznie był K. dobrze polecony Straw-u, gdyż ten postanowił użyć go na jednego z przywódców spiskowych, mających porwanego uprowadzić. Porywanie osób znakomitych stało się pewnego rodzaju manią polityczną już od początku XVIII w. August II porywał Sobieskich, Jabłonowskiego, Załuskiego, Pouińskiego; Dz;erżanowski chciał porwać Rep-nina, Malczewski Wołkońskiego; Ksawery Bra-nicki godził na porwanie generalności Konfede-racyi Barskiej. W zakresie spraw prywatnych posługiwano się również tym środkiem: Franc. Sal. Pol. Potocki kazał porwać Gertrudę Komorowską. Nic dziwnego, iż w takich czasach Strawiński Stan., ziemianin z wojew. Trockiego, pragnąc za dni Konf. Barskiej przyjść w pomoc ojczyźnie, upadającej wśród anarchii, mniemał, że porwanie króla, uwięzienie go i uprowadzenie do konfederatów, będzie środkiem naj-zbawieuniejszym dla kraju (ob. S t r a w i ń s k i Stan.). Długo ta myśli uporczywa w nim dojrzewała; dla niej sprzedał majątek swój, za-

h. J.

Red.

wykonanie zamachu, król uda się do wuja swe- i i podrzędnym uczestnikiem zamachu Cybulskim, go, ks. Mich. Czartoryskiego, na ul. Miodową, stawiony przed sądem sejmowym. K, podczas tuż za Kapucynami. Spiskowi podzielili się na wstępnych indagacyi, już d. 4 listop. wszystkie trzy hufezyki nieliczne, bo kilku sprzysiężonych szczegóły sprzysiężenia i uczestników wszyst-nie przybyło. Dwa zajęły stanowiska na ul.

kich wymienił. Proces trwał długo. D. 2 sierp. 1773 r. król wypowiedział w izbie sejmowej piękną mowę w obronie obwinionych, szczególnie za K-ą ujął się gorąco: „moja byłaby hańba, mój żal nieukojony—mówił król--gdybym ja niechcący stał się przyczyną zguby takiego człowieka, który mię od śmierci ratował kilkakrotnie i który mi dał dowód tak wielki swojego o mojej rzetelności szacunku*'. W miesiąc potem (d. 2 wrześ. 1773) zapadł wyrok niezmiernie srogi na uczestników zamachu. K-ę skazano tylko na wieczną banicyę z granic Polski; musiał jednak być obecny okrutnej egze-kucyi Łukawskiego i Cybulskiego (10 wrześ.). Gdy jechał na plac tracenia (które się odbywało za ulicą Pokorną wbok) K. pilnie zakrywał swą twarz przed okiem tłumu. Pozostał ślad, iż dopiero 4 grud. poleciła komisya wojskowa chorążemu Józefowu Ułanow⁷i odwieźć pod eskortą K-ę do granic Rzplitej. K. osiadł we Włoszech, mieszkał długo w Rimini, później w Sinigaglii. Legioniści nasi, którzy go tam spotykali, unikali z nim stosunków: miano go za zdrajcę. 0-trzymywał on pensyę dożywotnią od króla; jedni wskazują wysokość tego dożywocia na 300, inni na 400 dukatów. Za dni Księstwa Warszawskiego K. ośmielił się wrócić do Warszawy; w późnej starości umarł tam 12 czerwca 1822 r. Pochowany na Powązkach. Gene-ralność Konf. Barskiej nie przykładała ręki do tego zamachu. Twierdzenia przeciwne są mylne. Również najzupełniej fałszywemi okazały się przypuszczenia, że król sam ułożył udany zamach, aby zdyskredytować konfederacyę. Kaz. Wł. Wójcicki wielce przyczynił się do rozszerzenia tego ostatniego, fałszywego, przypuszczenia. W kościółku powązkowskim, w głównym ołtarzu, na obrazie św. Karola Boro-meusza, wyobrażono Kuźmę klęczącego przed Stan. Aug. Na terytoryum klasztoru Kapucynów w Warsz. stał krzyż skromny drewniany, pamiątka wskazująca miejsce porwania Stan. Augusta. Jeszcze ku końcowi XIX w. widziano go tam; dziś nie istnieje.—Źródła: Rulhiere „Histoire de 1’anarchie de Pologne" (Paryż 1808 t. III str. 165—275); Ferrand „Histoire de tro-is demembrements de la Pologne" (Paryż 1820); Kaczkowski „Wiadomości o Konf. Barskiej ‘‘ (Poznań 1843 na str. 230 i dal.); „Processus iudiciarius“ (Warsz. 1774); Dr. Antoni J. „Nowe Opow. histor." (Lwów 1878); Ostrożyński „Sprawa zamachu na Stan. Augusta" (Lwów 1891; praca bardzo gruntowna); Konarski St. Hier, Sch. Piar. „Boskiey Opatrzności dowód oczywisty. Uwaga hist. nad straszn. niebezp. życia N. Pan. r. 1771 d. 3 listop." [Warsz.

M. D.

Miodowej, trzeci w przecznicy Kapitulnej. Rozdano role. K, dowodził na Miodowej, miał u-jąć króla, Strawiński zatrzymać orszak otaczający powóz, a Łukawski wypaść z Kapitulnej i torować drogę uprowadzającym jeńca. Zamach wykonano około 9-ej wieczorem. Spiskowcy mówili po rossyjsku, udając patrole wojska ros., wówczas przebiegające stolicę. Król, przerażony zatrzymaniem powozu i strzałami rozlegającemi się dokoła, które w pierwszej chwili jednego hajduka (Jerzy Butzau) położyły trupem, drugiego zaś (Stan. Mikulskiego) zraniły—wymknął się z karety i pobiegł do bramy pałacu, skąd przed chwilą był wyjechał.

Bramę zastał już zamkniętą; mocne kołatanie zwróciło uwagę konfederatów, przyskoczył doń wachmistrz Wołyński i ciął go zlekka w głowę, niewiedząc nawet kogo ma przed sobą. Król, ujęty przez K-ę, z eskortą kilku zaledwie jezdnych, został wsadzony na koń i uprowadzony ulicami: Miodową, Długą, koło arsenału, ku okopom. Wedle planu: i rozkazów, K. miał się zwrócić ku Wiśle, gdzie w lasku Bielańskim mieli nań czekać Strawiński i Łukawski z silnym oddziałem. Pierwszą czynnością K-y było zabranie królowi pugilaresu i orderu. Poza o-kopami koń z królem uwiązł w błocie, przy-czein jeniec stracił futro i trzewik. K. odział go w żołnierską opończę i but, lecz wśród ciemności stracili drogę a wreszcie K., pod wpływem zapewne rozmowy s królem pod roz-maitemi pozorami, oddalił wszystkich swych żołnierzy, sam zaś z królem udał się w innym kierunku, pod Buraków, do jednego z wiatraków, gdzie swego jeńca umieścił. Stan. Aug. wysłał stamtąd do stolicy kartkę ołówkiem pisaną do pułkownika gwardyi Kokceja (ob. Kokczei) tej treści: ,,Cudem uszedłem rąk nieprzyjaciół, pośpiesz do mnie ze czterdziestu ludźmi do Marymontu. Jestem raniony, ale niema niebezpieczeństwa* (Są jeszcze dwie wersye, w jednej mowa o „mordercach*). Zanim nadjechał Kokcej, K. czuwał nad królem w izbie młynarza. W kilka godzin później, już nad raDem, Kokcej wprowadzał na zamek warszawski króla oswobodzonego z rąk konfederatów. Na czele oddziału gwardyi towarzyszącej królowi jechał obok oficera K., o którym wówczas mówione, iż ,,stroi sobie fantazyę do przyszłego nieograniczonego szczęścia za darowanie życia królowi". Dwór królewski pytał go o szczegóły zamachu, ale nie można zeń było słowa wydobyć; miał tylko powiedzieć ,,jest to najokropniejszy dzień w rnein życiu*. K , acz miał zapewnione ułaskawienie królewskie, został u-wieziony i wraz z później ujętemi, Łukawskim, 1772].

Kuźmenko Pi o tr, poeta małoruski <* 1831). , my. Owocem studyów K.-K. w zakresie pra^ Był dyakonem w Popówce (gub. czernihowska). wa karnego wojskowego jest dzieło: „Woeu-Z utworów poetycznych: „Żurba" („Osnowa" no-ugołownoe prawo" (1895). Pracę na polu 1861) i „Poliane połę"; prozą: „Ne tak zdało- publicystyki K.-K. rozpoczął w r. 1898, w cza-śa, da tak skłało sia“ („Osnowa" 1861).

J. F G.

sopismach:    ,,Prawo“, ,,Wiestnjik Ewropy",

„Siewiernyj Kurier", ,,Ruś“ i in. Artykuły i referaty, dotyczące ziemstwa i spraw włościańskich, wydał w oddzielnej książce ,,Zemstwo i dierewnja" (1904). Inne prace: ,,Predjelnost’ zemskjich raschodow ji obłożenija" (1900); „Proekt ziemskago uprawlenija w 13 uezem-skjicli gub.u (1902); ,,Jiz epochji oswobodjitelnago

T. R.

Kuźnia, wś. donacyjna, pow. radomski. Za rządów Zbigniewa Oleśnickiego, kardynała, założona tu została fabryka żelaza, zwana „Lipie-niecka", na gruncie świeżo wykarczowanym, ze stawem i młynem na bezimiennej rzeczce, przez pierwszego jej majstra Janischa. Pola i łąki naokoło wykarczowano (Długosz, Lib. benef.). Nazwisko K. pozostało później po zwinięciu fabryki lipienieckiej. („Słown. Geogr.“).

Kuźnia, nad rz. Kamienną, pow. Opatowski, nieopodal miasta Ostrowca. Był tu wielki piec, w 1813 r, z 4 miechami skrzynkowemi założony. Lecz piec zgorzał i przez bank polski odbudowanym już nie został. Ocalała tylko fryszerka i przy dostatku wody wykuwała około 1 200 centn. żelaza,

Jn r>.

Kuźmin, miasteczko w pow. proskurowskim (ploskirowskim) gub. podolskiej, położone nad rz. Smotryczem i Skwilą (Kwilą); około 1700 m-ców, w połowie izraelitów. Ziemi włościańskiej 1 092 dzies.; dworskiej 1 866 dzies., cerkiew prawosławna, niewykończony wskutek zakazu rządu kościół katolicki i synagoga. Parafia katolicka w Kumanowie, urząd policyjny dwjiżenija^ (1907) itd. w Satanowie. Cegielnia. Jest tam glinka żółta i biała, kamień wapienny i ciosowy na żarna i młyny.

Kuźnia, najczęściej spotykana, którą mo-żnaby nazwać zwykłą lub małą, jest lokalem, zwykle jednak osobnym budynkiem, zaopatrzonym w stałe ognisko kuzienne — wraz z miechem kowalskim lub przewietrznikiem (bąkiem)— jakoteż w potrzebne przyrządy i narzędzia kowalskie (ob. Kowalstwo). K-e średniej wielkości są prawie wyłącznie osobnemi budynkami, w których znajdują się również u-rządzenia wyżej wspomniane, lecz większych rozmiarów, a prócz tego przyrządy i t. p. do robót poszczególnych lub też w celu udogodnienia pracy, np. młoty parowe, kuźniarki, ni-townice (ob. Nitowanie), wiertarki, dźwi-garki, żórawie i t. p. Zamiast ogniska kuzien-nego (kowalskiego) lub jako urządzenie dodatkowe ustawia się piec kuzienny, zazwyczaj płomieniak, aby w nim ogrzewać większe sztuki żelaza i stali. W K-ch największych, znajdujących się najczęściej przy ludwisiarniach i zakładach do budowy pancerników, odkuwa się sztuki stali ważące kilkadziesiąt ton; z tego też powodu, żórawie i piece muszą być odpowiednio wielkie, a baba (t. j. ciężar opadający na sztukę odkuwaną) młotów parowych waży do 80 ton (w zakładach Schneidera i Sp. w Creuzot); kuźniarki hydrauliczne stłaczają stal i żelazo siłą 4 000 ton i większą.— Kuźnia volowa, osobny budynek (lub szopa), lekko zbudowany, do użytku krótkotrwałego up. w obozie, lub do robót budowlanych, a zaopatrzony w najpotrzebniejsze urządzenia, przyrządy i narzędzia kowalskie. K-ą połową można na-

Kuźmjin-Karawaew (wymawiaj Kuźmin Karawajew) Włodzimierz, syn Dymitra, wybitny prawnik, publicysta i działacz społeczny rossyjski (* 1859). Wy Chowaniec korpusu paziów, ukończył akademię woj-skowo-prawną i poświęcił się studyom nad prawem karnem wojskowem. Był profesorem akademii wojskowo-prawnej, a także pracował z wyboru w instytucyach samorządu ziemskiego i miejskiego, jako radny bieżeckiego powiatowego i twerskiego gubernialnego zebrania ziemskiego (oraz petersburskiej dumy miejskiej). Liberalne poglądy K.-K-a ściągnęły na niego niełaskę rządu. W r, 1904 Plewe zmusił go do zrzeczenia się udziału w ziemstwie i d mie i do ustąpieniu z profesury w akademii woj .-prawnej. W następnym roku Kuropat-kin zaproponował mu objęcie wyższego stanowiska w sądownictwie wojskowem w armii mandżurskiej. K.-K. przyjął, ale po krótkim pobycie na widowni wojny powrócił do Petersburga, gdzie wobec zmiany prądów politycznych otrzymał nominacyę na zasłużonego profesora akad. woj.-praw., poczein podał się do dymisyi i odtąd zajmował się wyłącznie działalnością publicystyczną i polityczną, biorąc udział w ruchu opozycyjnym r. 1905 i uczestnicząc w zjazdach działaczy ziemskich i miejskich. W r. 1906 wybrany na posła z gub. twerskiej do Dumy Państwowej, zajął w niej miejsce razem z M. Kowalewskim i ks. S. Uru-sowem, wśród partyi reform demokratycznych.

Zuane są jego wystąpienia w Dumie przeciw nadużyciom stanu wojennego i karze śmierci.

Kiedy ukazała się deklaracya rządowa 3 lipca 1906 w śprawie rolnej, wymierzona przeciwko pracom i projektom Dumy w tym zakresie, K.-K., zawsze umiarkowany i powściągliwy w słowach, nazwał w swetn przemówieniu ten fakt prowokacyą i tegoż dnia zaproponował, żeby Duma wydała kontr.-deklaracyę, oznajmiającą o planach jej rozwiązania kwestyi rolnej i stwierdzającą prerogatywy prawodawcze Dumy. Taka deklaracya została uchwalona 19 lipca, ale już 21 lipca cesarz podpisał ukaz rozwiązujący Dumę. K.-K. był także członkiem drugiej Du-

Wielka Kucyki. ilustr. Ser. 1. Tom XI,I. Zesz. 380T.

zwać i miejsce na dworze (naprzykład w obozie), na którem rozstawiono przenośne urządzenia kuzienne w celu wykonywania robót kowalskich, lecz błędnem jest zastosowanie tej nazwy do prz enośneg’o urządzenia kuziennego, zwanego* także k u-cienką poi ot'w ą, a przedstawionego w fig. 107.

dołu podtłoczkę (matricę) b za pośrednictwem podstawki c. Rury w fig. 108 widoczne, do-

CĄ

mm

,111

sl

Fig. 108. Kuźniarka.

Fig. 107. KuzieDka połowa.

prowadzają wodę z akumulatóra do cylindrów, a kowal, za pomocą stawidla (/, rozrządza tą wodą wedle potrzeby, a mianowicie, jeżeli zamierza podnieść tłocznik a, to wpuszcza wodę pod tłok cylindra mniejszego; wtenczas woda podnosi w górę nietylko ten tłok, ale równocześnie i tłok cylindra większego wraz z tłocznikiem, gdyż wszystkie te części są sztywnie z sobą złączone, poruszają się zatem równocześnie w górę i na dół. Gdy na podtłoczce znajduje się przedmiot odkuwany, kowal wpuszcza wodę z akumulatora nad tłok cylindra Większego, wskutek czego tłocznik przyciska przedmiot odkuwany do podtłoczki. Stawidło d jest tak urządzone, iż odmyka zawór (wentyl) i wypuszcza wodę z jednego cylindra nazewnątrz, gdy jest nastawioue na dopływ wody z akumulatora do cylindra drugiego. Zastosowanie dwóch cylindrów rozmaitej wielkości ma na celu zaoszczędzenie wody z akumulatora, a więc i pracy mechanicznej, potrzebnej do wtłaczania wody w akumulator; do podnoszenia tłocznika potrzeba bowiem siły znacznie mniejszej aniżeli do stłaczatiia przedmiotu odkuwanego. Aby zmniejszyć koszta odkuwa-nia, stosuje się często przy K-ch większych dwa akumulatory o różnych ciśnieniach; ciśnienie wody mniejsze służy wtenczas nietylko do podnoszenia tłocznika, ale i do jego czę-

Pudło A, z blachy żelaznej, na czterech kółkach, miewa na górnej płycie zagłębienie przeznaczone na ognisko kuzienne. Gdy ognisko nie jest potrzebue, okręca się pokrywę F, znajdującą się powyżej, około osi poziomej i zakrywa w ten sposób zagłębienie na ognisko. Wysuwanie na czynie W zawiera wodę, a szafka S służy do przechowywania najpotrzebniejszych narzędzi kowalskich. Miech kowalski lub przewietrznik (bąk) znajduje się w pudle, a kowal porusza go za pomocą deptaczki (deseczka, na którą wywiera się nacisk nogą). Urządzenie opisane służy i do robót ślusarskich, dlatego miewa zazwyczaj jeszcze imadło (rodzaj kleszczy do przytrzymywania sztuki obrabianej) i małą wiertarkę ręczną do wiercenia dziur w metalu.

b. o.

Podobne urządzenia, budowane w kształcie stołu, są lżejsze, lecz mniej dogodne, gdyż do wody i narzędzi trzeba mieć osobne naczynia i pudła.

Ktlźniactwo (ob.) Kuźnictwo.

Kuźniak, (ob.) Kuźnictwo.

Kuźniarka, albo tłocz arka k uzi en na, silnica (maszyna robocza) do stłaczania metalu rozgrzanego, najczęściej stali lub żelaza, i do nadawania mu przez to kształtu wymaganego, zastępuje obecnie coraz częściej młoty parowe.

wanego, poczem następuje właściwy utłok (t. j. droga, którą tłocznik przebywa, dotykając się przedmiotu odkuwanego i stłaczając go równocześnie) pod ciśnieniem większem wody akumulatora drugiego. Przez dostosowanie się do zmiennych potrzeb wyrobu, można osiągnąć mniejsze zużycie pracy mechanicznej; z tego też powodu zaleca się wybudowanie kilku aku-

W fig. 108 przedstawiono małą K-ę hydrauliczną, której główne części składowe są: C₂ cylinder mniejszy, a tuż pod nim C₁ cylinder większy; ściowego opuszczania, a mianowicie aż do tłoki obu cylindrów są stale ze sobą złączone j chwili, gdy tłocznik dotknie przedmiotu odku-i poruszają się razem i równocześnie w górę i na dół. Tłok cylindra większego ma jeszcze tłoczysko, przechodzące przez dno dolne tego cylindra, a kończące się tłocznikiem a, t. j. tą częścią, która bezpośrednio ciśnie na przedmiot odkuwany. Wymienione cylindry są przytwierdzone do górnej części ramy lub kozła żeliwnego (lanożelaznego), podtrzymującego u

mulatorów o różnych ciśnieniach i ustawienie . zywamy najczęściej hutami, rzadziej zakładami kilku kuźniarek różnej wielkości, gdyż wteu- metalurgicznemi, rozumiejąc przez ostatnią na-czas można do odkuwauia danej sztuki dobrać zwę nietylko K-e właściwe, ale, niezgodne ze i odpowiednią K-ą i wodę ciśnienia najwłaściw- znaczeniem wyrazu (por. Metalurgia w artyku-szego. Gdy się K-i napędza bezpośrednio le Kuźnictwo), i urządzenia do dalszej pompą, można się łatwo dostosować do chwilo- przeróbki metalu na kotły, kola itd. wej potrzeby, przyczem koszt urządzenia bywa mniejszy,'{lecz zato zwiększają się koszta utrzymania. Przedstawiony w fig. 108 kozioł można stosować jedynie do K-ek małych; K-i wielkości średniej i wielkiej buduje się na dwóch oczepach (rodzaj ramy, może być i grubsza płyta, np. stalowa); do oczepu górnego są przytwierdzone cylindry wraz z tłocznikiem, a na dolnym znajduje się podtloczka. Oba ocze-py są złączone czterema grubemi ściągami,

u u.

Kuźnica, m-ko w pow. Sokolskim gub. Grodzieńskiej, nad rz. Łosośną, o 22 w. od Grodna, na trakcie do Białegostoku. Kościół katolicki, wzniesiony z modrzewiu za Zygmuuta I w 1545 r. a przebudowany w 1860 r. przez ks. Pisankę z udziałem parafian; cerkiew prawosławna na miejscu klasztoru bazylianów (dobra bazyliańskie, pomimo zastrzeżenia nadawców, że wrazie upadku klasztoru wrócą do rodziny, rozdano włościanom); zarząd policyjny (stan) dla 4 gmin wiejskich, 3 domy modlitwy, nieznaczny handel (10 sklepów); 2 000 m-ców. W okolicy K-y poławiają pstrągi. Prawa miejskie otrzymała K. od kr. Bony 1546 r.; w 1588 r. zaliczona do dóbr stołowych królewskich. W XVIII w. była w posiadaniu Tyzenhauza; w 1796--1808 koronne m-o pruskie. („Sł. Geogr.“). Kuźnice Sakopańskie, ob. Zakopane.

Kuźnictwo (niem. Hiittenkmde, właściwie Metallhiittenkunde), oznacza tę część technologii, która się zajmuje sposobami chemiczuemi i mechanicznemi wyrobu metali z rud, potrzeb-nemi do tego przyrządami i urządzeniami, oraz sposobami mechanicznemi rozdrabniania rud w zakresie niezbędnym do wyrobu metali, wreszcie właściwościami materyałów surowych i gotowego wyrobu. Obecnie zalicza się do K-a jeszcze znajomość przekształcenia metalu wytworzonego na towar handlowy (ob. Kuźnica) przez walcowanie, kucie i odlewanie. Pomijając znajomość urządzeń mechanicznych, co dopiero wyszczególnionych, K. i metalurgia są to poniekąd nazwy równoznaczne; metalurgia obejmuje jednak szerszy zakres, a K. jest tylko jedną jej częścią, gdyż do metalurgii zalicza się wyrób wszelkich metali w ilościach dowolnie wielkich, a więc nietylko wyrób fabryczny, ale i wytwarzanie najdrobniejszych ilości metalu, np. w pracowniach doświadczalnych; powtóre materyał surowy, z którego się wyrabia metal, nie podlega ograniczeniom. Natomiast do K-a zalicza się jedynie wyrób metali fabryczny czyli hurtniczy i jedynie z rud. Następnie metalurgia zajmuje się wszelkiemi właściwościami metali, a K. przeważnie tylko temi, jakie powinien mieć wyrób gotowy, przeznaczony zazwyczaj do celów technicznych. K. można nazwać częścią teoretyczną, potrzebną przy wyrobie metali z rud w przeciwstawieniu do części praktycznej, czyli Kuźniactwa (niem. Hiittenbetrieb, właściwie Metallhiitten-

(zwane słupami) ze względu na wielkie przekroje, jakie otrzymują. Prowadzenie tłocznika jest tu konieczne, aby uniknąć drgań jakoteż szybkiego zużycia się części składowych, a potrzebne prowadnice przytwierdza się do owych czterech slupów. K-i znajdują odniedawna coraz szersze zastosowanie przeważnie do odkuwauia wielkich sztuk stalowych i zlewnych, jakoteż do wytłaczania w podtłoczkach, a przewaga, jaką do powyższych celów posiadają uad młotami parowemi, polega na zaletach następujących: K-i pracują bez wstrząśnień i bez łoskotu, ugniatają bardzo równomiernie, nie potrzebują głębokich i silnych posad (fundamentów) i odznaczają się wielką sprawnością, którą wykazujemy na przykładzie następującym:

B. 0.

Działo 15-to-centymetrowe z bałwana (kloca, bloku) stali ważącego BG¹/? ton odkuwano dawniej w kuźnicy I. Browna w Sheffield 18 dni młotem parowym, którego baba (ciężar o-padający na sztukę odkuwaną) ważyła 50 ton, przyczem sztukę odkuwaną trzeba było 33 razy wsadzić do pieca, aby ją ogrzać lub do-grzać, gdyż przy kuciu zbyt ostygła. Obecnie takiesamo działo z bałwana ważącego 37 */2 ton odkuwa się w 4 dni K-ą o sile 4 000 ton, przyczem sztukę odkuwaną potrzeba ogrzać lub dogrzać tylko 15 razy.

Kuźnica, polska nazwa na hutę (ob.) do wyrobu metali. Nazwa K-y obejmuje wszelkie urządzenia służące do robót przygotowawczych (up. rozdrabnianie rud), do właściwego wyrobu metalu i do przerobienia go na towar handlowy, jak blacha, drut, kształtowniki. Natomiast urządzeń do dalszej przeróbki metalu, np. drutu na gwoździe lub śruby, albo urządzenia do wyrobu wałów, kół, obręczy, osi i t.

d. i do odlewu, np. rur, nie zalicza się już do K-y, chociaż bardzo często odpowiednie budynki i urządzenia nietylko należą do tegosa-mego przedsiębiorstwa, ale znajdują się ua placu zajętym pod K-ę. W technice zwiemy o-becnie K-mi te zakłady, w których się wyra- bełrieb), które jest zatem ozyskiem kuźnicy, tj. bia wszelkie gatunki stali i żelaza, mówiąc    zastosowaniem teoryi w praktyce w celu uzy-

zaś o innych metalach, stosujemy jeszcze czę-    Skania najmniejszym kosztem wyrobu możliwie

sto nazwę huta. W mowie potocznej K-e na- dobrego. Rozróżnianie teoryi od praktyki jest

też powodem, iż kuźuikiem nazywamy teelini- nalenia się. Dopiero w końcu XVIII w. chemia żaka i inżyniera, a kuźniakiem robotnika i rze- ! czyna należycie wyświetlać zjawiska zachodzą-mieślnika kuźnicy. W mowie potocznej wyraz ' ce w K-ie i przyczyniać się do lepszego wy-K. jest rzadko używany, przeważnie zastępuje ; zysku materyałów surowych, powiększa szyb-się go wyrazem hutnictwo (ob.), obejmując 1 ko swe znaczenie i nietylko staje się wkrót-tą nazwą i K. i kuźniactwo. Rozwój kużnictwa ! ce niezbędną pomocą, ale daje wprost wska-/ metalurgii. Rozróżniamy trzy główne okresy, zówki do najpoważniejszych ulepszeń, dotyczą-z których dwa pierwsze byłoby odpowiedniej cych i lepszego wyrobu i lepszego wyzyskania nazwać okresami kuźniactwa lub ogólniej wy- materyałów surowych. Do końca XVIII w. mo-robu metali, gdyż sposób wyrabiania polegał żna właściwie mówić tylko o K-ie; od tego wówczas jedynie na doświadczeniach bez naj- czasu zaczyna się jednak rozszerzać zakres mniejszej podstawy teoretycznej. Pierwszy okres, wytwarzania metali. Niezależnie od postępo-którego początku nie znamy, sięga do Pliniu- wań kuźniczych powstają naówczas, głównie sza starszego, tj. w przybliżeniu do połowy I wskutek postępów chemii, i inne sposoby wyro-w. ery chrześciańskiej. W okresie tym znano: bu metali, tak, iż od tej chwili należy do wy-złoto, srebro, rtęć, miedź, cyuę, ołów i żelazo, robu metali stosować nazwę ogólniejszą: m e-jak o tern w swych pismach wspominają: Stra- talurgia, której jedną, do obecnej chwili je-ho, Dioskorides, Plinius, Vitruvius, Galenus i in- szcze najpoważniejszą, częścią jest K. Zastoso-ni. Drugi okres sięga aż do Grzegorza Agryko- wanie elektryczności do wyrobu metali, a mia-li, tj. do połowy XVI w. Oprócz metali już nowicie wynalazek prądnicy elektrycznej (dy-wymienionych zaczęto wyrabiać w XIII w. ar- namo-maszyny) rozszerza zakres metalurgii sen, w XV w. bizmut, antymon i cynk. K-em i wytwarza osobną jej gałąź, tak zw. metalur-oraz górnictwem zajmowano się w Azyi Mn., Hi- gię elektryczną czyli e 1 e k t r o m e t a 1 u r g i ę szpanii, Galii i Brytanii, a w krajach słowiańskich (ob.). Sposoby wyrobu podajemy przy metalach począwszy od VII w., mianowicie w Czechach, , poszczególnych.-—Berthier „Traite des essais par Morawii i Saksonii, wówczas przeważnie przez la voie seche, ou des proprietes, de la compo-Slowian zamieszkanej (Kopalnie olkuskie ob. sition et de l’essai des substances metalliques“ Olkusz) W okresie tym pisali o metalach: (Paryż 1848); Peclet „Traite de lachaleur“(Pa-w VIII w, Geber, w X w. Avicenna, w XV w. Ba- ryż 1861); Kerł „Handbuch der metallurgischen silius Valentinus, Paracelsus i inni Trzeci okres, Huettenkunde“ (Preiberg 1861—1865); Kerl sięgający do chwili obecnej, zaczyna się od poło- „Grundriss der allgemeinen Hiittenkunde“ (Lipsk wy XVI w. Około r. 1546 ukończył Agrykola 1879); Kerl „Grundriss der Metallhuettenkunde" swe dzieło: „De re metallica“, podając w niem (Lipsk 1881); Balling „Die Metallhuettenkunde“ pierwsze teoretyczne objaśnienia i wskazówki, (Berlin 1885); Selmabel „Lehrbuch der allge-potrzebne do wyrobu metali, z którego to po- meinen Huettenkunde" (Berlin 1908); Selmabel wodu do jego nazwiska dodaje się często przy- „Handbuch der Metallhuttenkunde" (Berlin domek: „Ojciec metalurgii". Rok więc 1546    1901—1904.

u o.

Kuznieck, miasto pow, w gub. Saratowskiej nad rz. Trujewą i przy kolei Syzrań-Wjazma. 6 cerkwi prawosł., dom modlitwy dla raskolni-ków, 2-klasowa szkoła miejska, kilka początkowych i 4 cerkiewne, biblioteka prywatna, t-stwo wzaj. kredytu, 2 drukarnie, dom ubogich, szpital ziemski. Znaczny handel bydłem, zbożem i wyrobami rękodzielniczemi, 171 zakładów przemysłowych z obrotem 130 tys. rb. rocznie, 1 535 rzemieślników (najwięcej kowali i szewców). Ludności 23 849 (1894), z tego prawosławnych 20 311, raskolników 3 338, mahometan 88, żydów 32. Dochody miejskie wynosiły w 1894 r. 50 980 rb., wydatki—50 326 rb., z czego na sam tylko zarząd miastem 9 130 rb., na pomoc lekarską—485 rb., na o-światę ludową 4 550 rb. — K u z n i e c k i powiat w płn. części gub. Saratowskiej zajmuje 5 266.2 klin. □ i liczy (1894r.) 164043 m-ców (w tern Wielkorossyan 75 893, Tatarów — 28 160, MordwTy — 26 608, Czuwaszów 3 422 i t. d.).

można uważać za zapoczątkowanie K-a i metalurgii. Wkrótce zaczynają się pojawiać pisma, omawiające części poszczególne K-a, lecz dopiero około r. 1800 dzieła większe, obejmujące cały zakres ówczesnego K-a, np. „Handbuch der allgemeinen Huttenkunde", dzieło Lampa-dius’a, wydane w 1801 —1810 r. (Dzieła ks.

Osińskiego ob. Osiński Józ. Herm — str.

696). Najważniejsze z ulepszeń wprowadzonych w tej części okresu do K-a są: zużytkowanie niektórych odpadków kuźniczych, np. wyrób siarki z gazów i par ulatniających się przy prażeniu rud siarką zanieczyszczonych, wyrób miedzi z odpadków kuźnic cynkowych itd., następnie wydzielanie złota za pomocą kwasu azotowego, który wchodził w związek ze srebrem, jakoteż tak zwany sposób urtęciania (a-malgamowania), czyli sposób przez nartęcianie, wreszcie sposób oznaczania zawartości metalu w rudzie i oznaczania jej wartości dla celów kuźniczych. Ulepszenia wymienione powstały

na mocy prób i doświadczeń, a chemia owcze- Powierzchnią swoją zajmuje K. p. południowe sna wcale się nie przeczyniała do rozwoju zbocze płaskowzgórza, ciągnącego się od skrę-K-a, lecz naodwrót korzystała z doświadczeń tu Samarskiego na Wołdze w kierunku zachód, i postępowań kuźniczych dla własnego udosko- do górnego biegu rz. Sury i dochodzącego do połudn. części gub. Penzeńskiej. Północna część , nika starca" Kraszewskiego, poezye Asnyka, powiatu jest pagórkowata, płd-wa przeważnie ! Fredry itp. Pisywał studya o literaturze pol-nizinna. Lasy trochę przetrzebione, zajmują j skiej: .,Słowacki we Florencyi", „Asnyk", ,,Ko-jednak ²/₅ powierzchni. Z bogactw minerał- i nopnicka“, ,,Bohaterki poezyi polskiej“ itp. nych kopią: lóss, z którego wyrabiają cegłę, Krytyka zalicza go do modernistów. — ,,Naućn. miękką szarą glinę do wyrobu naczyń i piasko- Slovn". wiec glaukonitowy. Czarnoziem przeważa w środkowej części powiatu, w południowej — gleba gliniasta, piaszczysta i przepojona solą.

J. F. G.

Kvapil Jarosław, poeta czeski (* 1868 w Chudienicach pod Klatowem). Był członkiem redakcyi „Hlasu naroda", następnie spółpraco-wnikiem „Naród, listu" (1894) i redaktorem „Zlate Prahy" i „Svetove knihovny“. Jest to liryk z wytworną nader formą. Pierwiosnki muzy swojej wydął w czasop. „Svetozor“ i w o-sobnej książce „Padajici hvezdy“ (Praga 1889, wyd. 2-e 1897); „Reliąuie z let 1886—88“ (1890); „Basnikuv dennik", „Ruźovy Ker", „Ticha laska" (1891); „Liber aureus" (1894); „Oddanost"

Z rzek ważniejsze: Sura i jej dopływy Truje-wa, Kadada i Uza. Ludność zajmuje się rolnictwem, ogrodnictwem, hodowlą bydła, wyrębem i spławem lasu, garncarstwem, stolarstwem, tokarstwem i wyprawą skór,

Kuźnik, ob. K u ź n i c t w o.

Kvacala Jan, historyk literatury, profesor na wydziale teologicznym w uniwers. dorpac-kim, znawca i biograf J. Am. Komensky’iego    (1896). Napisał dramat „Bludićka" i parę in-

(* 1862 w Petrowcu w połudn. Węgrzech), j nych sztuk teatralnych („Princezna Pampeliśka" Studyował w Presburgu teologię, filozofię i fi-    i trylogia liryczna w formie dramatycznej „Me-

lologię, poczem doktoryzował się w 1886 r.    mento" 1897). Pisał libretta do oper i tłóma-

z filozofii w Lipsku. Już w Presburgu, gdzie    czył z niem. gadkę wierszowaną Ludwika

po ukończeniu nauk został K. profesorem li-    Fuldy „Talisman". — „Ottuv Slovnik Nau-

J. F G

ceum ewaugiel., odnalazł kilka nieznanych rę-    cny",

Kvapilova Bożena z J u stów, pisarka czeska i małżonka Franciszka K-a (* 1859 w Pradze). Biegła w językach; polskim, ros-syjskim i francuskim. W 1880 napisała sztukę teatralną dla dzieci: „Majove jitro" (w „Jarem Veku“), 1883 ,,Vńnocni hvezda" (Gwiazda Bożego Narodź.). Obrazy z życia dziatwy: „Deti na prazdninach‘‘ („Viesnerovy Obrazky pro ceskou mladeż" 1886). Tłumaczyła z rossyjsk. i polskiego, między innemi Orzeszkowej „Mir-

J. F. G.

kopisów Komensky’iego; później przez lat kilka szperał po bibliotekach węgierskich, niemieckich i szwedzkich, wreszcie w Anglii natrafił na szereg listów Kom-iego, rzucających nowe światło na stanowisko jego w ówczesnym święcie naukowym. Zdobyte materyały posłużyły K-e do opracowania w 400-setną rocznicę urodzin Kom-iego, jednej z najlepszych biografii tego pedagoga ,,J. A. Com., sein Leben u. seine Werke" (Lipsk 1892). Nadto napisał K. szereg wybornych rozpraw o współczesnych K-iemu    talę“ (1893).

Kvapilowa Hanna z Kubeszów, niegdyś nauczycielka, następnie artystka dramatyczna (* 1866 w Pradze—f 8 kwietn. 1907 r.). W 1894 wyszła zamąż za Jarosława K-a. Od r. 1888 występowała na scenie teatru narodowego Repertuar jej bardzo bogaty. Krytyka zaznacza jej subtelność, pochwala piękną dykcyę i este-

J. F. G.

uczonych (Alstedt, Andreae, Bisterfeld i inni).

W 1898 r. Akademia Czeska wydała w opracowaniu K-i nowy zbiór „Korrespondence Ko-menskebo" który stał się podstawą nowszych badań dla historyków filozofii. —(,,Ot. SL Na.u).

Kvaternik Eugeniusz (* 1825 w Zagrzebiu—f 1871), polityk chorwacki. Brał u-dział w ruchach 1848. Wróg Madiarów. W Paryżu wydał „La Croatie et la Confederation ita-lienne“ (1859). Powróciwszy do kraju, publikował „Politioka razmatranja" (1860; rzecz ta była skonfiskowana, autor zaś wtrącony do więzienia i skazany na wygnanie, z którego powróciwszy, uczestniczył w powstaniu w Ogulinie i tam zginął). Napisał: „Das historisch-diplomatische Ver-haltniss des Kónigr. Kroatien zu der ungar. St. Stephanskrone" i ,,Was ist die Wahrheit“

J. F.G.

Kvalo, wyspa na płn.-zachodniem wybrzeżu Norwegii, na zachód od Tromso, oddzielona wązką cieśniną od lądu stałego; zajmuje 746    tycznośe gry.

klin. kw. (19.5 mil kw.) i liczy 1 900 m-ców.

Druga wyspa tejże nazwy, z głównem miastem Hammerfest (ob ), leży cokolwiek dalej na płn.-wschód; 339 kim. kw. (6.16 mil kw.),

2 350 m-ców.

Kvanangenfjord, odnoga morska u płn.-zach. brzegów. Norwegii, na płn.-wschód od Tromso (ob.).

2vet Franciszek Bole mir, pisarz czeski, profesor Szkoły Głównej w Warszawie (* w Taborze w Czechach 11 kwiet. 1825 —f 18 czerw. 1864 w Warszawie). Studyował (1840 — 44) na wydziale filozof, wszechnicy

Kvapil Franciszek, poeta i pisarz czeski (* 16 stycznia 1855 w Zherach pod Czeskim Brodem}*, Tłómaczył z polskiego. W 1878 do spółki z Ulrichem wydał rocznik poetyczny ,,Maj". W 1879 bawił w Paryżu, gdzie przeło- (Zagrzeb 1861). żył Krasińskiego (wydał go w Pradze w 2 tom.

1880 w „Ottova Salonni biblioteka" XVI).

W „Poetickych Besedach" Nerudy ogłosił cykl swoich: ,,Zpevu kniżecich". Księgę drugą tych ,,Zpevu‘‘ napisał w 1894 — 96 (wyd. 1897).

Liczne są jego przekłady z polskiego: ,,Z dzień- praskiej; po złożeniu egzaminu na naucz. gimn.

zyalne pobierał w Litomierzycach (1844 — 52); pod wpływem ówczesnych jego nauczycieli (Hansgriga i Kluczaka) obudziła się w młodzieńcu świadomość narodowa. W uniwers. praskim studyował filologię klasyczną pod kierunkiem takich mistrzów jak J. Curtius i L. Lange (1852 — 55). Jako stypendysta w Bonn, słuchał Welckera i Ritschla; po powrocie do Pragi (1858) powierzono K-e kierunek prose-minaryum filologii klasycznej przy uniwers. pras. W r. 1859 K. habilitował się na docenta klasyczn. filologii w Pradze. W 1. 1860—67 wykłada już jako profesor i skupia wokoło siebie liczne grono słuchaczy, Niemców i rodaków, prowadząc jednocześnie dwa kursy—urzędowy po niemiecku i prioatim ~ po czesku. W 1867 r. powołauy zostaje na członka korespondenta Akad. Umiejętności w Wiedniu, a 1878 fakultet obiera go swoim dziekanem. Jako członek T-stwa nauk. czeskiego (od 1871) przy przekształceniu tej instytucyi na Akad. czeską zostaje członkiem tejże, a w 1890 — 93 przewodniczącym wydziału filolog. Od r. 1880 K. występuje jako działacz społeczny w obronie praw narodowych, zwłaszcza w dziedzinie szkolnictwa, już-to w Radzie państwa, już też w sejmie czeskim (od 1883). Jego taktowi politycznemu zawdzięczają Czesi uzyskanie autonomicznego uuiwersytetu czeskiego w Pradze. Ou-to walczył w obronie liberalnego prawa samookreślenia języka szkoły przez rodziców dziecka (t. zw. lex Kvićala) i polemizował w tej sprawie z Niemcami (m. in. w broszurze: „Abgeordneter Mengerund die lex Rylca] a", Praga 1896). Działalność naukowa K-i, obfita i owocna, dotyczyła głównie: krytyki i egzegezy tekstów tragików greckich Sofoklesa, Euripidesa i Aischylosa, filozofa Platona, pisarzy rzymskich: Cezara, Salustiusza, Enniusa i Persiusza, oceny estetycznej utworów literatury starożytnej, mitologii, wreszcie składni greckiej i łacińskiej. Szczegółowy wykaz fachowych prac K-i zająłby kilka kolumn (ob. Ot-tuv „Slovnik naucny“,J. XV 471—74). Przeważnie rzeczy te, jako rozprawy specyalne, drukowane były: po niemiecku —w „Zeitsch. f. ósterreich. Gymuas“ (od 1856, którego był stałym współpracownikiem), w „Sitzungsber. der Wieuer Akad. hist. phil. Classe“ (od 1858); — po czesku; w wyd. „Rozprawy ćeske akad. ved., ceske museum filolog.", „Listy filolog, a paedagogicke", których był współzałożycielem. Umiał K. łączyć cele swojej uauki ze sprawami kraju, już-to występując w obronie klasycyzmu w szkołach: „O boji proti pestovaui klassickych studie na streduich śkolach" („Krok" 1888), już też wydobywając z zapomnienia przechowywano w bibliotekach czeskich⁻^ rękopisy autorów rzymskich i greckich: „Dva praż-Kvicala Jan, filolog klasyczny czeski i    ske rukopisy" (satyr Persiusza, 1874); „Recky

(z filozofii i literatury czeskiej), był w ciągu lat kilku wychowawcą domowym w rodzinach lir. Mirbachów i ks. Jana z Lobkowic, wojewody rudnickiego; następnie wykładał w gimn. staromiejskiem w Pradze. Dwukrotnie doktoryzował się: 1852 w Giessen, 1858 w Pradze. Naukowo-literacką działalność rozpoczął K. popularną książką z dziedziny pedagogiki: „Pro-stonarodni nauka o vychovaui“ (Praga 1849), którą później (1865) słuchacz K-ta, J. Bau-douin de Courtenay, przełożył po polsku: „Popularna nauka wychowania". Następnie ogłosił kilka prac z zakresu historyi filozofii, dotyczących Komeniusza: „Commenius u. Leibnitz" „Abh. d. konigl. bóhmisch.

(Wissensch." 1857); „Jadro metafysiky Komen-skeho“ („Casopis ceskeho Musea" 1859); „Obrys prirodne filosofie Komenskeho vubec a jelio anthropologie żylaste" (tamże 1860). — Z dziedziny krytyki literackiej pisał: „Aestheticky rozbor rukopisu kralodvorskeho“ (Praga 1861); z zakresu językoznawstwa zwięzły podręcznik gram. staroczeskiej, obejmujący fonetykę -morfologię: „Staroeeska mluvnice“ (tamże 1860; wyd. 2-e opracował Edw. Novotny, 1869).— Powołany w 1862 na lektora jęz. czeskiego do Szkoły Głównej w Warsz., prowadził przez dwa semestry (1863 — 64) wykłady czeszczyzny po czesku, budząc wielkie zamiłowanie do przedmiotu w pośród słuchaczy-pobratymców. Pre-lekcyą wstępną K-a, przyjęto owacyjnie oklaskami 1000 słuchaczy, zebranych w sali. Ogłoszono ją później w czspm. i wydano osobno: „Rec pfi nastoupem na stolic! jazyka ćeskeho na universite Varśavske 10 ledna 1863 drżana od Frant. Boi. Kveta“ (Warsz. 1863) Na krótko przed śmiercią K-a mianowano prof. nadzwyczajn. filologii słowiańskiej w Szk. Gł. W.—K., obok J. Przyborowskiego, był jednym z najbardziej wpływających na młodzież docentów w ówczesnej Szkole Główmej; z ich-to posiewu wyrosły najwybitniejsze nasze siły naukowe w językoznawstwie: J. Baudouin de Courtenay, L. Malinowski i A. A. Kryński. Podczas pobytu swego w Warsz. K. przygotował do druku rzecz „O Janie Żyżku z Kalichu", daną w przekł. J. F. Nowakowskiego w „Tyg. Illustr." 1863 N> 181. Za miodu pisywał poe-zye liryczne nie bez talentu: „Slze Basne" (=Łzy, Praga 1850); „Żiti basnicke. Basen" ( = Życie poety, poemat, Praga 1859).—K. był także gorliwym współpracownikiem „Slovnika naucneho" Riegera, gdzie zamieszczał art. z dziedziny filozofii i pedagogiki. — Życiorys: J. Baudouin de Courtenay w dziele „Szkoła Główna Warsz." (t. I, wydział filolog, hist.,

J. F. Nowakowski w 1864 i w „Tyg. ill." (1864

K. A.

Gesellsch. d.

Wy.

226 — 34, Warsz. 1900); „Tyg. lekarskim"

No 253.

działacz polityczny (* 6 kwiet. 1834 w Mim- codex miscelaneus knihoyny strahovske ‘ („Li-chengratz, [Mnichove Hradisti], nauki gimna- I sty filolog." t. VII). Zabierał też głos w spra-

wach ogólniejszych filologii i pokrewnych na- storycznej: wyruszyli zapewne ze Swewa-uk: „O puvode a vyvoji mluvy“ (Listy fil., 1); mi ku zachodowi; jedno źródło wymienia „Badńni z oboru skladby jazykuvindoevropskych“,    wyraźnie obok Swewów w Hiszpanii także

„Prispevky mythologicke" j t. p. Literaturze i K-ów. Używali jako broni dzid długich, czeskiej K. zasłużył się także, jako wybitny tłómacz arcydzieł klasycznych (Herodota 1862,

Salustiusza 1 864), jako współwydawca „Biblio teky klassiku rećkych a rimskych", jako gorliwy współpracownik „Slovnika naućneho" Rie-gera i krytyczny sprawozdawca do pism czeskich z ruchu naukowego w swoim zawodzie.

1888—93, 2 t.).

Kwadra, ob. Księżyc.

Kwadra, (Quadra), dawniejsza nazwa wyspy V a n c o u v e r.

Kwadrant, właściwie czwarta część koła lub okręgu; w szczególności dawne narzędzie astronomiczne, złożone z alidady i łuku, mierzącego ćwierć okręgu i podzielonego na stopnie; używane ono było przez astronomów u-rabskich, do Europy wprowadził ie Tycho de Brahe (1582).

Kwadrant (Quadrans), starożytna srebrna moneta rzymska; przedstawiała wartość 74 asa> czyli 3 uncye.—Nazwa ta służyła u Rzymian i do określenia miary wina; na dzisiejszą odpowiada 12 litrom.

K. A.

Kw.... wyrazy tu niezamieszczone ob. Q u...

Kwa, rzeka, ob. Kassai.

Kwadowie, po łac. Quadi, gr. KooaSot, po-potężny i dzielny szczep, należący do wielkiego plemienia Swewów na samym polud -wsch. krańcu Germanii, między górami Gabreta, Lasem Hercyńskim, górami Sarmackiemi i Dunajem w najogóluiejszem określeniu w granic, dziś. Mo-rawii i przyległej części Czech. Graniczyli K. ku zachodowi z Markomanami, z którymi zawsze w jaknajściślejszym związku pozostawali, ku północy z Gotynami i Osami, ku wschodowi po rzekę Gran z Jazygami Metanastami, ku południu z Panończykami. Zajęli, jak się zdaje, dopiero wtedy tę ziemię, kiedy Markomanowie sąsiednie Czechy podbili. Dawniejsze ich siedziby nie są nam znane. Gdy wypędzony ze swych dzierżaw M arb od (ob.), a wkrótce potem przeciwnik i następca jego Katnalda, na czele tłumów, złożonych pewnie po największej części z K-ów i Markomanów, schronili się pod opiekę Rzymian, ci wyznaczyli im nowe siedziby pomiędzy rzekami Marus (March albo Morawa lub Meresz) i Cusus (Waga albo też Gran lub Keresz), mianując ich królem Yan-niusa, ze szczepu K-ów. Nowe to państwo, chociaż podzielone po wypędzeniu Vauniusa przez bratanków jego, Vangiona i Sydona, u-trzymywalo pod ich rządami zawsze przyjazne stosunki z Rzymianami, którzy jeszcze w późniejszych latach kilku królów K-ów mianowali; jednakże w wojnie, Którą toczyli Markomanowie (ob.) z Rzymianami w r. 167 po Chr., wzięli żywy udział po stronie dawnych swych sojuszników, i całe wojsko cesarza Marka Aureliusza byliby w Panonii natenczas do szczętu znieśli, gdyby go nagle burza gwałtowna nie ocaliła. Mimo pokoju, zawartego potem z cesarzem, K. niepokoili ciągle sąsiednie prowincye rzy<nskie. Gdy z tego powodu Rzymianie na granicy, a nawet w ich własnym kraju kilka zamków warownych wybudowali, oburzeni tern do żywego K-wie zamyślali już siedziby swe opuścić. Cesarz Commodus odnowił z nimi w r. 180 przymierze, lecz mimo to powtarzali bezustannie najazdy na rzymską prowincyę Pan-nonię, jak jeszcze w r. 375, kiedy za panowania cesarza Walentyniana króla ich Gabiniusa Rzymianie podstępem zamordowali. Pod koniec IV wieku znikają K-wie z widowni bi-zbroili się w pancerze lniane z łuskami rogowemi, konie mieli szybkie, wałachy; każdy z jeźdźców zwyczajnie miał ich po trzy, aby zawsze mógł świego konia dosiąść; wogóle sprawniejszymi byli do nagłych najazdów, aniżeli do boju w zwartym szyku. Ptolemaeus (2, 11, 26), który wymienia dwa zresztą nieznane ludy, Terakatogów i Rakatów, na południe z nimi graniczących, prawdopodobnie do szczepu ich przynależnych, wylicza w siedzibach K-w dość znaczną ilość miast, których nazwy po części celtyckie, jak Eburodunum, Meliodunum, Caridorgis, Medoslanium i t. d., dowodzą, że w owych stronach przed K-mi szczepy celtyckie zamieszkiwały, które się im pewnie poddały i całkiem z nimi zmieszały. Niemieccy uczeni wywodzą też miano K-ów od celtyckiego rzeczownika col, cold, coad( = las), w znaczeniu „leśni, mieszkańcy lasówa taka hy-poteza tern więcej jest prawdopodobną, że Stra-bon (7, 290), który pierwszą wzmiankę o tym szczepie czyni, zowie go %oXSooot (Kolduoi). W. Kętrzyński w rozprawie swej „Swewowie a Szwabowie¹⁴ (Kraków 1902, str. 40—45) dowodzi „że kraj K-ów sięgał od Morawy aż poza rzekę Gran na wschodzie, a od Dunaju i nizin sarmackich aż do gór Karpackich, za któremi leżały kraje Ługów czyli Lingo w. W tych granicach zaś zamyka się dziś naród słowacki, wyprowadzający swe nazwisko od te-gosamego pierwiastka co S ł a w—S u a v u s, Suevus; stąd wypływa, że K-wie przede-wszystkiem są Swewami, bo są Słowakami; to jest ich nazwisko narodowe; nazwa „Qua-di⁴‘ jest obcą, narzuconą. Gdyby domysł Zeus-sa (Die Celten, str. 117, przypisek), wywodzącego wyraz „Quadi“ od „quedan“=niem. reden, sprechen, był uzasadnionym, w takim razie słowo „Quaditt byłoby tylko przekładem słowiańskiego nazwiska i znaczyłoby tosamo co „Słowak" (str. 41). — O K-ch: Kirclunayr „D. altdeutsche Volksstamm d. Quaden" (Wiedeń

S- J'1'4

A. Ij

W. W. W.

Kwadrat, św., Qaadratus, uczeń apostołów; ₍ wiliach K. decyduje o systemie i dokładności miał być b-pm ateńskim, chociaż niektórzy pisarze odlewu czcionek.

kilku

nazwa

kościelni temu zaprzeczają. W r. 126, gdy Kwadrata, łac. Quadrata (dmśl. castra, do-Adryan zwiedzał Grecyę, K.    wręczył mu    Apo-    słownie — czworokątny    obóz)

logię religii ehrześciańskiej.    Apologia    ta    była    twierdz rzymskich:—1) W    Pannonii Górnej,    przy

2)

bardzo upowszechniona między chrześcianami wielkim trakcie wiodącym z Noviodunum do w IV, a nawet VII w.; pozostał tylko jej ułamek Syscyi; dzisiaj Voinich nad rz. Kulpą, w Historyi kościelnej Euzebiusza, prze- W Pannonii Dolnej; dzisiaj na jej miejscu fol-drukowany w Gallanda „Bibliotheca Patrumu wark br. Zichego pomiędzy miastami Ovarem (t. I str. 330). Skutkiem tej apologii, przynaj- i Oroszvarem. — 3) W Liguryi czyli w Gallia mniej w części, Adryan zabronił prześladować Cisalpina, przy trakcie prowadzącym z Augu-chrześcian.    sta Taurinorum (dziś Turyn) do Ticinum,    nad

Kwadrat, jest to czworobok mający    wszyst-    rz. Padem albo tuż w jej    pobliżu.—4) W    Gal-

kie boki i kąty równe: jest więc równoległo- lia Transpadana, przy trakcie z Ticinum do bokiem, w którym łączą się cechy prostokąta Placencyi wiodącym.    DrK-

Kwadratowe formy stanowią przypadek szczególny form wogóle, przez które rozumiemy całkowite wyrażenia jednorodne względem dwóch lub kilku zmiennych otrzymujących wartości całkowite; stosownie do stopnia jednorodności rozróżniamy f. liniowe, kwadratowe, sześcienne dwukwadratowe itp., stosownie zaś do liczby zmiennych —dwójkowe, trójkowe itp. F-ą. kwadratową dwójkową, czyli krócej f-y, nazywamy wyrażenie ax²-\-2bxy-\-cy², gdzie x i y zmienne, a, b i c stałe, zw. spółezynnikami f-y: b środkowym, a i c skrajnemi. Od tych to spółczyn-ników, a właściwie od wyrażenia b²—ac~D, zw. wyznacznikiem, w głównej mierze zależą własności formy, skutkiem czego pospolicie przedstawiamy ją w skróconej postaci: (a, b, c). Wartość liczebną L f-my (abc) dla niespóldziel-nych wartości x^=.m, y=n nazywamy liczbą, przedstawialną przez formę. Liczba przed-stawialna przez daną f. jest sztą kwadratową jej wyznacznika. Poszukiwanie wszystkich przedstawień danej liczby L przez formę (a, b, c) sprowadza się do rozwiązania równ. nieozn. ax²-\-2bxy-\rcy²=L, które łatwo sprowadzić do u²—Dy²=aL, gdzie u²=ax-\-by, i znajduje się w związku z rozwiązaniem kongruencyi z²=D (mod. L).

Kwadratowe miary służą do mierzenia pól, za jednostkę przyjmujemy kwadrat, mający ża bok jednostkę długości, np.=l stopie (stopa kwadr.), 1 metrowi (metr kw.), tj. stosunek miar kwadratowych wyraża się jako podniesiony do kwadratu stosunek miar bieżących; gdy np. łokieć ma 2 stopy, łokieć kwadr, ma 4 st. kwadr. Szczególny przypadek miar kwadratowych stanowią miary gruntowe, używane przy pomiarach na powierzchni ziemi. Za jednostkę w takich razach w P o 1 s c e przyjmowano pręt, który stanowi kwadrat, mierzący po 15 stóp długości w każdym boku, zatem mający w powierzchni 225 st. kwadr.; 300 prętów stanowi morgę, 30 mórg włókę. Każdy kraj ma swoje jednostki miar gruntowych; w Rosyi służy w tym celu de-sj atj i na, stanowiąca prostokąt o 00 saż. wzdłuż i 40 wszerz lub 80 wzdłuż i 30 wszerz, co prawie odpowiada naszym 2 morgom, we Fran-cyi a r (dekametr kwadr.) i hektar (hektametr

i ukośnika; przekątne jego wzajemnie dzielą się napół, są równe, wzajemnie prostopadłe, kąty przy wierzchołkach dzielą napół i wreszcie pole jego rozdzielają na cztery równe części.

zawsze re-

A. Ł

Stosunek przekątnej do boku wyraża się liczbą niewymierną Y2. W koło można zawsze wpisać kwadrat; jeżeli promień koła jest r, bok wpisanego weń kwadratu wyrazimy jako rY 2. Na kole można zawsze opisać kw.; bok opisanego kwadratu równa się średnicy koła. Pole kwadratu stanowi drugą potęgę jego boku, ztąd drugą potęgę jakiejkolwiek liczby nazywamy również kwadratem (ob. Kwadratowe liczby). Kwadrat, którego boki stanowi jakakolwiek jednostka długości, przyjmujemy za jednostkę miar kwadratowych (ob.). K. wystawiony na przekątnej danego K-u, dwa razy od tegoż jest większy. Summa K-ów, wystawionych na przyprostokątnych trójkąta prostokątnego, jest równoważna K-wi wystawionemu na naprzeciwprostokątnej (tw. Pytagorasa). Kw. magicznym nazywamy zbiór n² liczb, tworzących postęp arytmetyczny i rozmieszczonych w n wierszach i n kolumnach tak, iż summy liczb w wierszach, kolumnach i przekątnych są jednakowe; oboczna tabelka przedstawia najprostszy przykład takiego K-u:

2.

7.

6.

5.

1.

3.

8.

9.

4.

A. Ł.

Jakkolwiek wielu matematyków (Mareopulo, Mesirac,. Ozanam i in.) poświęcało im uwagę, naukowego znaczenia one nie mają. Astrologowie chętnie się dó nich przy swych horoskopach zwracali.

Kwadrat ukośny ob. Ukośnik.

Kwadrat w muzyce, ob. Kaso w n i k.

W odle-

Kwadrat w drukarstwie, czworokątny kawałek materyału tej samej grubości co czcionki, ale niższy, służy do wypełniania miejsc pustych, np. końcowych wierszy, zdania a capite. Nadto, każda robota drukarska w swych wymiarach tak długości jak i szerokości, zastoso-wywana bywa do tej jednostki. K-ty odlewane są różne, odpowiednio do objętości czyli grubości czcionek, lecz szerokości zawsze 48-punktowej, co równa się 1.8 cent.

A Ł.

TtX

2r

Krzywą tą zajmował się Dinostrates, usiłując z jej pomocą rozwiązać słynne zagadnienie o kwadraturze koła.

Kwadratura (mat.), czyli wyrażenie pola pewnej figury, w razie figury prostokreślnej daje się osiągnąć środkami elementarnemi, w o-gólności jednak wymaga całkowania. Pole ograniczone lukiem pewnej krzywej płaskiej y=f(x), osią odciętych i rzędnemi dwóch skrajnych punktów tegoż łuku, gdy spółrzędne są prostokątne,

wyrazi się w postaci całki

X,

A. Ł.

między promieniami wodzącemi, wyprowadzo-nemi z ziemi ku planecie i słońcu, wyznacza stosunek odległości planety i ziemi od słońca. Kw. Księżyca pierwszy zaobserwował Arys-tarcli z Samos (ob.); jakkolwiek skutkiem niedokładności ówczesnych kątomiarów rzeczony stosunek odległości wypadł mu blisko 20 razy większy od istotnego, wszelakoż rachunek Ary-starcha wielką ma wagę jako pierwsza próba stosowania rachunku do astronomii. [Z innych planet Wenus również miewa dające się zaobserwować Kw-y.; Kepler, który pierwszy zjawisko to zauważył, wiadomość o niem podał w postaci kryptograinu: Haec. a me immatura iain raro leguntur, f, t, u, y,u z którego, po przestawieniu liter, łącznie z dodatkowemi, otrzymamy „Cynthiae ligura aemulatur mater amo-rum“ (kształtem swym z Dianą współzawodniczy macierz miłości, t. j. Venus z Księżycem)¹⁴. Kwadratura koła, ob. Okrąg koła. Kwadratus, gr. Ka.dpy.xim, łac. Quadratus, grecki sofista i krasomówca, nauczyciel sofisty Varusa, sprawował urząd prokonsula w Azyi w r. 165 po Chr.

Kwadryrenr, ob. Okręt.

Kwadrupla (Quadruple, inaczej Medalla), nazwa dawnego podwójnego dublona* hiszpańskiego; ten gatunek monety wybijano do r.

1772, a zawierał w sobie czystego złota 24. 52

w. w. w

S. I) r z i

W. W. W.

kwadr.); hektar niewiele się różni od desjatji-ny. Desjatjina= 1.95 134 morgi, hektar=1.78 612 mor.; włóka =15.37 406 des.=16.79 616 hekt.AŁ

Kwadratowe liczby, bliżej zwane kwadratami, są to liczby, dające się rozłożyć na dwa czynniki równe: up. 625=25X25=25², Ponie waż, jak wiadomo z algebry początkowej, a²— b² = (a — b)(a—}-b), przeto gdy a i h różnią się o 1, kwadraty ich różnią się o a-f-b, tj. o liczbę nieparzystą; ztąd wnosimy, że przez dodawanie kolejnych liczb nieparzystych otrzymujemy zawsze liczbę kw-ą jakoż, 1 — 1², l-|-3 = 2²,

1 —J—3—f-5=3² itd. Właściwość tę odkrył Euklides, summując wyrazy postępów różnicowych i przychodząc w ten sposób do pojęcia liczb wielo-kątowych (ob.), których kwadratowe stanowią przypadek szczególny.

Kwadratowy pierwiastek, ob. Potęga.

Kwadratryka, krzywa. Podzielmy ćwierć okręgu na dowolną liczbę równych części i punkty podziału połączmy ze środkiem; jeden ze skrajnych promieni podzielmy na takąż-samą liczbę równych części i w punktach podziału do tegoż promienia wznieśmy szereg prostopadłych; łącząc punkty przecięcia każdej prostopadłej z odpowiednim promieniem, otrzymamy żądaną krzywą. Jeżeli podzielony w o-pisany sposób promień przyjmiemy za oś odciętych, punkt przecięcia się jego z okręgiem za początek spółrzędnych, a prostopadłą do tegoż promienia w tymże punkcie za oś rzędnych, to zważając, że według określenia, łuk okręgu winien stanowić takąż część 7c/₂, jaką odcięta (z) stanowi promienia (r), równanie krzywej tej otrzymamy w postaci:

y—(r—x) tg f(x).dx, której

granicami, niższą i wyższą, są odcięte od punktów skrajnych. W praktyce kwadraturę określamy przy pomocy tzw. piani metro w.(ob.)

Kwadratura w astronomii, zwana u starożytnych „dichotomią“ czyli przepołowieniem, jest to takie położenie planety na jej drodze, że promienie wodzące, wyprowadzane od niej ku słońcu i ziemi, tworzą kąt prosty, skutkiem czego planeta, zwrócona ku ziemi tylko połową swej oświetlonej powierzchni, przedstawia się nam jako błyszczące półkole. Łatwo zauważyć, że w chwili kwadratury wstawa kąta

Wielka Encykl. Ilastr. Ser. I. Tom XLII. Zesz. 3301)

A. L.

S Drz.

grarnma.

Kwadrupla, podatek za czasów Stanisława Augusta pobierany ze starostw i królewszczyzu. Znaczył dwoistą czyli podwójną kwartę (ob.), którą nowy possessor dóbr królewskich, czyli-to za przywilejem z szafunku, czyli z cessyi, albo ex juro communicatho do nich przychodzący, powinien jeszcze przed otrzymaniem listu nadawczego zapłacić do skarbu Rzeczypospoli

tej.—„Enc. Org.u więk.

Kwadruplator (łac. ąuadroplator), nazwa publicznego oskarżyciela w starożytnym Rzymie, denuncyanta, który dla osobitego zysku niewinnych obwiniał. Zwano go tak, ponieważ czwartą część, ąuadruplum, skonfiskowanych dóbr osoby, na mocy jego oskarżenia skazanej, w nagrodę dostawał. Mniej prawdopodobnem jest objaśnianie tego wyrażenia, takie, że oskarżony w razie skazania w czwórnasób szkody był winien wynagrodzić.—Por. Asconius ad Cicer. Di-vin. 9, str. 110, wyd. Orellego; Tacitus Ann. 4,20; Plautus, Pers. 1, 2, 10; Paulus Diaconus

s. v. str. 259.

Kwadrusis (Quadrussis), moneta rzymska, formy podłużuego kwadrata, sześć na trzy cale, grubości niejednakowej od 1¹/g do 3 milimetrów.

Kwadryfrons, przydomek Ja mus a (ob.). Kwadryga, ob. Quadriga.

Kwadrygarius {(jumtus Claudius (juadri-garius), historyk rzymski, współczesny Lucyusza Korneliusza Syrenny (ob.), często przez Li-wiusza (n. p. 6, 42; 8, 19) wspominany, napi-

78

S. Drz.

W. W. W.

Ustrój

rodowy oparty na prawie ojcowskiem. Wo-góle zwyczaje tesame co u Nutków, Haidów i in, ludów wybrzeżnych. Ciekawe obrzędy i zwyczaje, będące w związku z istnieniem nielicznych osobników ludożerców; ci ludożercy mają swobodę wyładowywania swojej chuci podczas pewnych uroczystości. Fr. Boas ludowi temu poświęcił dużą a piękną monografię „The Social Organization a. the secret Socie-ties of the K. lndians“ (wydanie kańskiego National Museum,

1897).

„aby za co

sał w najmniej 23 księgach Uardzo cenne roczniki Rzymu, począwszy od zdobycia miasta przez Gallów aż do lat sobie współczesnych,

t. j. do czasów Sulli, w stylu staroświeckim, suchym, o peryodach chrapowatych, podobającym się wszakże bardzo w czasach Frontona i Gelliusa. Szczególnie też Gellius zachował nam najwięcej fragmentów z owego dzieła. Szczątki jego wszystkie zebrał Peter w „Hist. Roman. rei.⁴⁴ tom I. str. 265 i nast. fragm. 136 i nast. —Por. rozprawę L. Giesebrechta o Kwadr, z r. 1831,

Ewadrylion, czwarta potęga miliona, t. j. jeduość z 24 zerami, ob. Liczb systemy.

Kwadryn (Quatrina), miedziana moneta wybijana w Bononii; stanowiła ¹/₅ części bajoka (około grosza).

Kwagga, zwierzę ssące, ob. Zebra.

Kwakiutl, plemię czerwonoskóre na wybrzeżu Oc. S-go, nad kanałem Gardiuera, pod względem językowem pokrewne z grupą Sali-szów i Czemekumów. Wzrost średnio 1.670 m., wskaźnik główny 83.5, t. j. należą K. do rzędu krótkogłowców. Pomimo niewielkiej liczby głów (około 2 000 w r. 1888) K. rozpadają się na wiele klanów, mówiących trzema narzeczami. Lud rybacki, osiadły, zamieszkujący olbrzymie domy, ozdobione rzeźbami totemiczne mi.

amery-Waszyngton

L. K.

Kwakrowie, także Kwakrzy, Kwakry (ang. Quakers = drżący), przezwisko, nadane członkom sekty, założonej w poł. XVII w. w Anglii przez Jerzego F o x’a (ob.), który, stawiony (1650) przed sędziego Bennefa, zamiast się usprawiedliwiać, upominał go, czcił Boga i drżał przed jego słowem", przezwany został przez sędziego Quaker, tj. drżącym. Członkowie sekty sami nazywali siebie „Chrześcijańskiem Stowarzyszeniem Przyjaciół14 lub „Synami (wyznawcami) światła⁴⁴. Sekta ta odegrała ważną rolę w przeobrażeniu religij-nem i politycznem Anglii w XVII w. K. nie posiadają żadnego wyznania wiary we właści-wem znaczeniu tego wyrazu. Jądro ich nauki stanowi twierdzenie, że prawda jest „objawiona bezpośrednio przez Boga duszy ludzkiej⁴⁴, że istnieje wewnętrzne światło boskie, które nawiedza we właściwym czasie każdego i które jako Duch św., jako wewnętrzny Chrystus, jest jedynem rzeczywistem źródłem poznania Boga i prawdziwie chrześcijańskiego życia.

Z tego źródła bierze początek i pismo św., lecz ono jest tylko dokumentem czynów i proroctw boskich. Mistycy niemieccy, jak Tauler, E c k a r t (ob., autor „Liber positionum⁴⁴), wyznawali mniej lub więcej tę doktrynę i nie byli nieznani w Anglii. Z drugiej strony na pocz. r. 1638 młody pastor purytański Roger Williams (ob.), który, aby ujść prześladowań | swego protestanckiego króla, uciekł do Ame-j ryki i założył stan R li o d e-I s 1 a n d (ob.), o-głosił sumienie ludzkie za nietykalne, przyznając władzy prawa karania zbrodni, lecz odmawiając prawa kontrolowania głosu wewnętrznego, który w imię Ewangelii protestuje przeciw prześladowaniu religijnemu. Willams odmówił wykonania przysięgi przed gubernatorem stanu Massachusetts, sprzeciwił się tejże przysiędze, kiedy sam stauął na czele stanu Rhode-Island, i zakazał pobierania dziesięcin i opłat duchownych. Jakkolwiek doktryna K-ów jest starszą od nich samych, stała się wszakże potężną dźwignią organizacyi dopiero dzięki Jerzemu Fox’owi. Zwolennicy jego okazywali pogardę zewnętrznym formom religii urzędowej, wszystkim owym ceremoniom i obrzędom, stanowiącym przeszkodę w pojmowaniu Boga; odmawiali —w myśl nauki Chrystusa—przysięgi politycznej i religijnej (prawdomówność K-ów stała się przysłowiową); nie kłaniali się nikomu, nie zdejmując kapelusza nawet przed sędziami, na tej zasadzie, iż należy odkrywać głowę jedynie przed Bogiem; unikali w swej mowie grzecznych słówek i wszelkich tytułów, mówiąc każdemu „ty⁴⁴; nie płacili żadnych należności duchownych, twierdząc, że zbawienie winno być bezpłatnem; odmawiali noszenia oręża w myśl przykazania: „Kie będziesz zabijał!)⁴; potępiali przepych i zbytek, odziewając się z największą prostotą, oraz wszelkie rozrywki, jak teatr, taniec, gry, polowanie, a nawet czy-tauie romansów; odrzuciwszy pogańskie nazwy dni i miesięcy, oznaczyli je liczbami; zbierali się wszyscy w pozbawionych wszelkich ozdób domach modlitwy, oczekując w głębokiem milczeniu, aż Duch św. natchnie kogokolwiek, mężczyznę czy kobietę, do przemówienia; gdy to nie następowało, rozchodzili się także w milczeniu; uczestniczyli wszyscy, mężczyźni i kobiety, w zebraniach miesięcznych, gdzie załatwiali wszystkie swoje akty, jak chrzty, śluby itp.; wyniki tych zebrań przedstawiali zebraniom kwartalnym, które wysyłały członków na zgromadzenie roczne do Londynu, poświęcone sprawom ogólnym. Nauka K-ów nie uznaje wprawdzie t. zw. grzechu pierworodnego, niemniej wszakże przyjmuje grzeszność powszechną; wierzy w bogo-człowieczeństwo Chrystusa, lecz pojmuje jego śmierć odkupieńczą w tym sensie, że przez nią światło wewnętrzne napełnia znowu każdego człowieka, w myśl zaś tej zasady K. nie posiadają osobnego stauu duchownego; odrzucają zwykły chrzest i komunię, uznają natomiast wewnętrzny chrzest duchowy i spożywanie duchowego ciała, czyli słowa bożego. Wszystkie te praktyki, które rozwijały się i krystalizowały stopniowo, były w rzeczywistości jeno nowemi formami pobożności w duchu Ewangelii, różniły się wszakże od form dotąd praktykowanych swym radykalizmem, powagą i logiką. Do rozpowszechnienia tych zasad przyczyniły się także niemało gotowość, stanowczość i zapał, z jakim, za przykładem swego mistrza, cierpieli pierwsi uczniowie Foxa za swe przekonania. W rok zaledwie po utworzeniu się sekty (1650), tysiąc K-ów siedziało już w więzieniu, gdzie sam Fox spędził część swego życia. W owym czasie już 25-ciu K-ów przebiegało Anglię w charakterze wędrując>ch misyonarzy —liczba, która w r. 1654 doszła do 60. W r. 1653 sekta zdołała zjednać sobie zwolenuików w samym Londynie, a w r. 1655 zapał niektórych wyznawców zaszedł aż tak daleko, że wywołał w Bristolu nieporządki, przypominające zaburzenia anabaptystów. Władze polityczne i religijne zarzucały K-om, że sieją bunt i nieposłuszeństwo, że odciągają wojskowych od ich obowiązków, i prześladowały ich bez litości. W r. 1660—3 aż 170 K-ów siedziało w więzieniu. W r. 1664 wielu wyemigrowało do Indyi, porzuciwszy swój dobytek, który rząd skonfiskował. Dwie ostatnie daty stanowią punkt kulminacyjny ich wpływu. Wtedy-to sekta zdołała zjednać sobie zwolenników i w klasach t. zw. wyższych (gdy dotąd była rozpowszechniona przeważnie śród mas ludowych). Największą zdobyczą sekty było niewątpliwie zyskanie (1667) dla swych zasad Wilhelma Penu’a (ob.), który wraz z Robertem Barci ay’em (ob,), głównym i jedynym teologiem, jakiego sekta wydała, towarzyszył w r. 1677 Fox’owi do Holandyi i Niemiec (ta podróż misyjna nie miała wielkiego powodzenia). Na dwa lata przed swym zgonem doczekał się Fox wolności religijnej, dla której tyle walczył; był to akt tolerancyjny (maj 1689), nadany przez Wilhelma Orańskiego. Wkrótce K. uzyskali bill zwalniający ich od przysięgi (1695). W o-wym czasie K. stanowili w Anglii znaczną mniejszość, bo sekta liczyła zaledwie 60 000 członków; główne pole ich działalności i wpływu przeniesione było przedtem jeszcze za Ocean. Penn, otrzymawszy od rządu, wzamian za dług, zaciągnięty od jego ojca, koło Delaware obszar większy od Anglii (4 marca 1681), ściągnął tam wszystkich K-ów, z jednej strony w celu uchronienia ich od prześladowań w ojczyźnie, z drugiej —w celu urzeczywistnienia wraz z nimi na ziemi dziewiczej ideału ustroju politycznego, społecznego i religijnego. Dzięki nowemu swemu przewodnikowi, K.—w długiej już historyi kolonizacyi przez rasy rzekomo cywilizowane—byli: pierwszymi i jedynymi kolonistami, którzy, mimo urzędowy akt darowizny, zajmowali tylko terytorya, istotnie i uczciwie nabyte od Czerwonoskórych; pierwszymi i jedynymi, co nigdy nie mieli potrzeby imać Się siły dla szanowania swych praw; pierwszymi, co głosili i stosowali w praktyce zasady wolności nietylko względem siebie, lecz i względem swych przeciwników, ponieważ Penu, wyjednawszy u Jakóba II uwolnienie 1 200 K-ów, trzymanych dotąd w więzieniu, zażądał wolności i dla katolików i przyznał im tę wolność w nowej siedzibie; pierwszymi wreszcie, co poczuwali się do obowiązku i wykonywali go względem ras rzekomo niższych. Mimo liczne niesnaski, a nawet walki, które wybuchły, zwłaszcza gdy inne żywioły połączyły się z K-ami, Pensylwania była pierwszym krajem cywilizowanym, który zniósł niewolnictwo. Zresztą K. poświęcili się głównie sprawie owych wydziedziczonych ze wszystkich ras i ze wszystkich klas —i te oto czyny aureolą człowieczeństwa otaczają imiona Wilhelma Allen’a, Tomasza ClarksoiPa, Elżbiety Fry i in. Ustrój gmin kwakierskich jest nawskroś demokratyczny, w myśl zasady równości. Członkowie jednej lub kilku gmin zbierają się raz na miesiąc dla załatwienia różnych spraw, jak opieka nad biednymi, szkoły i zakłady dobroczynne, przyjmowanie prozelitów, rozstrzyganie sporów między członkami, wybór urzędników stowarzyszenia (bezpłatnych) i t. p. W zebraniach kwartalnych uczestniczą delegaci gmin jednego obwodu; zebrania te stanowią wyższy synod dla ogólnego nadzoru nad zebraniami miesięcznemi; synod ten przedstawia uchwały zebrań miesięcznych zgromadzeniu rocznemu, przyjmuje apelacye w drugiej instancyi i rozstrzyga je, tudzież mianuje przedstawicieli obwodu na zgromadzenia roczne, które dla wszystkich gmin stanowią najwyższą instancyę, wykonywując władzę prawodawczą w sprawach dyscypliny, ustroju i obyczajów. Gminy K-ów tworzą 7 prowincyi (6 w Ameryce Płn., 1 w Londynie). W r. 1900 było w Stanach Zjedn. Amer. Płn. około 120 000 K-ów, w Wielkiej Brytanii i Ir-landyi ok. 20 000; prócz tego istnieją niewielkie gminy K-ów w Niemczech (we Friedens-thal, koło Pyrmont), we Francyi (koło Nimes) i w Holaudyi. Z sekty K-ów wyłoniło się kilka odmian, jak K-ów mokrych (poddających się), którzy zarzucili pewne właściwości dawnego rygoru, w przeciwieństwie do K - ó w ścisłych lub suchych (których liczba wciąż się zmniejsza); dalej K-ów wolnych lub walczących, dopuszczających służbę wojskową (którzy wyłonili się w Ameryce podczas wojny o niepodległość), H i ck s y tó w (zwolenników Eliasza Hicks’a, którzy wyłonili się z K-ów ścisłych w Ameryce w r. 1822 —są to racyonaliści), w przeciwieństwie do nich stoją „Przyjaciele Ewangelii" (Erangelical Friends), którzy stawiają biblię ponad „światło wewnętrzne" (powstali 1837 w Manchester). Po-

krewni K-om są Jumpers (ob. Metodyści) i Shakers (ob.). — Bibh: Rowntree „Quake-rism past and present“ (Londyn 1859); Wein-garten „Die Revolutionskirchen Euglands"

przyjmowanie datków, kierowanie się widokami zysku, przyjaźnią lub niechęcią przy pełnieniu obowiązków swego urzędu; 4) naruszenie funduszów powierz mych pieczy urzędnika; 5) użycie na własną potrzebę lub dozwolenie na użycie nieprawne funduszów, papierów, aktów, dokumentów, powierzonych jako urzędnikowi; przywłaszczenie ich, ukrycie, ociąganie się z ich wydaniem, skoro o to wezwany został przez właściwą władzę; 6) popełnienie gwałtu, zdzierstwa i nie papierów, związanych z czynnościami u-rzędowemi; 8) nadużycie władzy przez szenie własności prywatnej, nieprawne uwięzienie lub wzbronienie skargi do władzy wyższej na uwięzienie. Decyzya, upoważniająca do wytoczenia procesu z powodu wymienionych przestępstw zapadała dopiero po zbadaniu całej sprawy przez komisyę podań i instrukcyi w Radzie Stanu. Co do urzędników sądowych, to w myśl art. 93 i nast. dekretu z d. 3 kwietnia 1810 r. (D. p. K. W. T. II s. 188 i nast.) skargi z urzędu lub skargi osób prywatnych wnoszono do sądu kasacyjnego, który, po przeprowadzeniu odpowiedniej in>trukcyi, bądź skargę odrzucał, bądź też wydawał Decyzyę K-ą o pociągnięciu urzędnika do odpowiedzialności przed sąd kryminalny lub przed sąd policyi

z 1815

t. p.; 7) utrata lub sfałszowa-

(Lipsk 1868); Bruno Bauer „Der Einfluss d. engl. Q-tums auf die deutsche Kultur" (Berlin 1877); L. Ruffet „Georges Fox et les origines de Quakerisme“ (Genewa 1886); Turner „The Q-rs“ (Londyn 1889); Caroline Stephen „O. strongholds" (t-że 1890). — Por. Browne Rob. ,lr-

naru-

Kwalifikacya, wyraz pod względem słownikowym oznaczający uzdolnienie czy stoso-wność do czego, w znaczeniu prawnem służy, jako nazwa świadectwa stwierdzającego posiadanie danej K-i. Stąd więc kandydat na u-rzędnika złożyć musi odpowiednią K. czyli właściwe świadectwa; dalej dla otrzymania od władz policyjnych paszportu trzeba złożyć K. od właściciela lub rządcy domu o braku przeszkód do wyjazdu i t. d.

Na mocy art. 73 konst.

Kwalifikacyjna Decyzya. Ogólne przepisy dotyczące pociągania do odpowiedzialności karnej osób prywatnych lub też wytaczania przeciwko nim procesów cywilnych o wynagrodzenie szkód i strat z powodu różnych czynów ulegają zmianie w stosunku do urzędników, gdy idzie o przestępstwo służbowe lub odszkodowanie z powodu działalności, z danym urzędem związanej. Dotąd panuje przekonanie,    poprawczej,

iż prawo powinno wprowadzać w tej dziedzinie    r. oddawanie pod sąd urzędników administra-

pewne ograniczenia. Opiera się pogląd taki    cyjnych mianowanych przez króla należało do

na przeświadczeniu, że z jednej strony osoby    rady stanu z wyjątkiem tych, którzy ulegali

prywatne mogą w dobrej wierze mniemać, iż    sądowi sejmowemu i których oddawał pod sąd

prawa ich dany urzędnik pogwałcił, wówczas    senat. Statut organiczny rady stanu z dn. 1

gdy ten wcale nie przekroczył granic swej    grudnia 1815 r. („Dzień, praw" tom I str.

władzy. Z drugiej znowu strony nieraz zło-    256) wskazał szczegółowo przepisy co do wy-

śliwość i uprzedzenie wywołać mogą chęć    dania Decyzyi k-ej. Z kolei, skutkiem zniesienia

szykany, a co zatem idzie, bezpodstawnych    rady stanu oddawanie pod sąd urzędników ad-

oskarżeń i procesów. Te powody przemawiać    ministracyjnych przeszło na ogólne zebranie

mają zatem, iż pozostawienie osobom prywatnym    warsz. departamentów rządzącego senatu (ust.

prawa bezpośredniego zwracania się do sądów    z dn. 26 marca (7 kwietnia) 1842 r. Dziennik

ze swojem zażaleniem, utrudniłoby ogromnie    Pr. Tom 29 str. 299). Ustawa przechodnia do

stanowisko władzy, pozbawiałoby administra-    kodeksu karnego z 11 listopada 1847 r. w art.

cyę sprężystości. Na tern tle rozwinęła się    72 stanowi, iż oddawanie pod sąd zarówno

potrzeba wprowadzenia uprzednich decyzyi K.,    urzędników sądowych, w sądzeniu spraw głosu

t. j. orzeczeń władzy przełożonej, upoważnia-    stanowczego niemająeych, jako też wszelkich

jącycli do wytoczenia przeciwko urzędnikowi    innych urzędników administracyjnych, odbywać

sprawy karnej lub cywilnej. Za Księstwa War-    się winno na podstawie przepisów objętych

szawskiego w myśl przepisów o organizacyi    ukazem z dn. 19/31 lipca 1844 r. (Dz. Pr. T.

Rady Stanu z d. 19 września 1810 r. (art. 100    35 str. 155), tj. po przeprowadzeniu śledztwa

i nast. D. pr. K. W. T. II s. 410 i nast) u-    co do winy urzędnika przez władzę właściwą

czasu

rzędnik, który się dopuścił przestępstw, w rze-    oraz wydaniu przez nią Decyzyi k-ej. Od

czonem prawie wymienionych, mógł być odda-    wprowadzenia reformy sądowej w r. 1876 obo-

ny pod sąd, tylko na zasadzie decyzyi Rady Stanu,    wiązują przepisy co do Decyzyi K-ej zawarte

która mogła być wy wołana skargą bądź właściwe-    w ust. post. karnego. Według art. 1077 i nast.

go ministra, bądź osób prywatnych. Przestępstwa,    skargi na urzędników sądowych, a także po-

służbowe, dopiero co wspomniane dzielono na o-    dania o wynagrodzenie szkód i strat, wywo-

siem kategoryi, a mianowicie: 1) opieranie się    łanych przestępstwami, wnoszone być winny do

albo skłanianie ich do oporu przeciwko wy-    tych instytucyi sądowych, od których zależy

konaniu praw, wyroków i rozporządzeń; 2) sta-    oddanie pod sąd. Takież skargi i podania ty-

no-

wianie przeszkód innym władzom krajowym    j czące się urzędników administracyjnych, skie-

przy wykonywaniu przez nie obowiązków; 3) * rowane być winny do władzy, do której należy

teżsame . wtadze, wre-

H. K.

minaeya oskarżonego na dany urząd. Co do urzędników zaś do czwartej klasy włącznie, jak również co do marszałków szlachty gu-bernialnych i powiatowych, wszystkie takie skargi wnosi się do pierwszych departamentów senatu. Skargi i podania co do urzędników in-stytucyi Cesarzowej Maryi, mianowanych przez Cesarzową, podaje się do zarządzającego kan-celaryą cesarską. Skargi i podania co do naczelników ziemskich podaje się do komisyi gubernialnych. Z urzędników sądowych oddają pod sąd, t. j. wydają Decyzyę K-ą następujące instytucye:    1) sekretarzy, ich pomocników,

oraz innych urzędników sądowych, pomocników i rejentów—izby sądowe; 2) naczelnych sekretarzy i ich pomocników (w senacie), sędziów pokoju i miejskich, prezesów, wiceprezesów i członków sądów okręgowych, prezesów i członków izb sądowych, a także prokuratorów, naczelnych prokuratorów i ich pomocników— połączony skład pierwszego i kasacyjnych departamentów. Prokuratorów ta ostatnia iustytu-cya pociągnąć może do odpowiedzialności tylko na żądanie ministra sprawiedliwości. Do pociągnięcia do odpowiedzialności wyższych u-rzędników, zaliczonych do pierwszych trzech klas zarówno sądowych, jak i administracyjnych potrzebna jest decyzya rady państwa, zatwierdzona przez monarchę. Właściwą władzą do pociągnięcia do odpowiedzialności urzędników administracyjnych, t. j. do wydania odpowiedniej Decyzyi K-ej, są a) co do urzędników, mianowanych przez rządy gubernialne też rządy, b) co do mianowanych przez minist. i główne zarządy szcie c) co do mianowanych przez władzę najwyższą—pierwszy departament senatu. Decyzya oddająca pod sąd urzędnika winna zawierać w sobie wyjaśnienie okoliczności sprawy, niezbędnych do sporządzenia aktu oskarżenia przez prokuratora. Cały ten system oddawania pod sąd, nadający prawo działania władzy przełożonej nad urzędnikiem, usuwał prokuratora od możności bezpośredniego wdrożenia postępowania karnego za wykroczenia służbowe. To też już do drugiej Dumy mini-steryum wniosło projekt, który rozszerza atry-bucye urzędu publicznego. Projekt ten sank-cyi prawodawczej jeszcze nie uzyskał.

Kwamoutłl, stacya w państwie Kongo (ob.). Kwan, ob. Dong.

Kwan, srebrna moneta w Kochinchinie, o-koło 15 gra. czystego srebra.

Kwang-czen-fu, ob. Kanton.

Kwango, rzeka, ob. Kuango.

Kwang-si, prowincya chińska, ob Ivelan g-s i.

Kwang-SU, cesarz chiński (* 1871—f 1908). Kiedy w r. 1875 umarł ces. Tsung-czy, na tron wyniesiony został, dzięki intrydze dworskiej, jego brat stryjeczny Tsaitien, syn ks. Czuna. Nowemu władcy, liczącemu niespełna

4 lata, dano imię „Kwang-su“ (=świetne powodzenie). Regencyę sprawowała cesarzowa Tsu-szi, matka ces. Tsung-czy. Nowe panowanie zaznaczyło się w samym początku zatargami z Anglią (z powodu zabójstwa A. Margary’ego, tłómacza angielskiej wyprawy kap. Brown’a), z Rossyą (o Kuldżę, którą Rossya zajęła podczas powstania Dunganów i nie chciała zwrócić), z Francyą (o Tonkin). Wszystkie te sprawy zakończyły się dla Chin niepomyślnie (ob. Chiny, dzieje). Po wypadkach tonkińskich nastały jednak czasy spokojniejsze, zakłócane jedynie wybuchami nienawiści przeciwko misyo-narzom. Niepowodzenia, doznane w Tonkinie, dały pobudkę do reform, przeważnie armii i marynarki. Na czele usiłowań reformatorskich wysunął się Li-hung-czang, gubernator prow. Czy-li. W r. 1887 K. osiągnął pełnoletność i objął rządy, choć przez parę lat jeszcze ulegał kierownictwu cesarzowej; w r. 1889 ożenił się i odtąd rządził samodzielnie. W r, 1894 wybuchła wojna z Japończykami, i klęski doznane na lądzie i wodzie zmusiły Chińczyków do przystania na warunki traktatu w Szymono-seki, które obejmowały niezależność Korei o-raz ustępstwo Formozy, w. Peskadorskich i półwyspu Liao-tung. Ale interweneya mocarstw zmusiła Japonię do zrzeczenia się tej ostatniej zdobyczy. W r. 1897 Niemcy zagarnęli port Kiao-czau; w r. 1898 Chiny zmuszone były zgodzić się na zajęcie Port-Artura i Talienwanu z przyległościami przez Rossyę. — Niezdolność Chin do oparcia się zamachom państw obcych nasuwała myśl o konieczności reform. Gorliwym ich zwolennikiem stał się K. Pierwszym objawem jego skłonności był edykt z r. 1890, ustanawiający audyencyę dla posłów zagranicznych. Jednocześnie K. zapoczątkował budowę kolei żelaznych, organizacyę poczty państwowej według wzorów europejskich (w r. 1906 Chiny wstąpiły do międzynarodowego związku pocztowego), reorgauizacyę armii, reformę nauczania. Młodych Chińczyków zaczęto wysyłać do stolic europejskich na naukę. Na południu Chin założono szkoły kolejową i artyleryjską oraz w Tientsinie wyższą szkołę politechniczną. Zamiary refoimatorskie K-a sięgały dalej. Dał on posłuch radom pierwszego chińskiego kon-stytucyonalisty, Kang-ju-weja, który, zapoznawszy się w Szang-haju i Kong-kongu z instytucyami europejskiemi, powziął myśl gruntownej reformy, założył w Pekinie klub zajmujący się roztrząsaniem kwestyi politycznych i opracował memoryał, zakomunikowany cesarzowi. K. u-dzielił Kang-ju-wejowi audyencyil6 czerw. 1898. Wkrótce potem ukazały się edykty cesarskie, wprowadzające nowe reformy; pomiędzy inne-mi założono uniwersytet w Pekinie, zapowiedziano reformę oświaty ludowej, zarządzono tłómaczenie dzieł europejskich na język chiński. Podobno noszono się z zamiarem nakazu zmiany narodowego stroju chińskiego i odcię-

T. R.

cia warkocza. Ponieważ cesarzowa wdowa

stała na przeszkodzie dążnościom reformatorskim, ułożono plan uwięzienia jej i osadzenia w Mukdenie. Ale cesarzowa przeniknęła te zamiary i w porozumieniu z reakcyjną kama-ryllą dworską, przeciwną reformom, uprzedziła zamach na swą osobę, usunęła 21 wrześ. 1898 K-a od rządów i sama je objęła, poczem odwołała edykty tchnące wolnością. Stronnicy reform u-legli prześladowaniom, wielu z nich przypłaciło głową swe usiłowania. Cesarzowa próbowała oprzeć się na żywiołach konserwatywnych, wrogich Europejczykom. W r. 1900 wybucha powstanie „ bokserów “, tajemnie popierane przez rząd. Wypadki następne, iuterwencya mocarstw w celu zgniecenia ruchu bokserskiego, później zaś wojna rossyjsko-japońska otwierają oczy Chińczykom na niebezpieczeństwo, którem grozi państwu jego zacofanie, i obudzają w społeczeństwie chińskiem ruch patryotyczno-refor-matorski, z którym rząd coraz więcej musi się liczyć. Plany, powzięte przez K-a, zostają podniesione przez cesarzową i jej doradców i w ciągu kilku lat ostatnich odbywa się w Chinach żywy ruch reformatorski, przygotowujący wstąpienie ich do szeregu państw konstytucyjnych.

Kwang-tung, prow. chińska, ob. Kuang-t u n g.

Kwanza, ob. Koanza.

Kwarantanna (arab. Karantel), góra w Palestynie na wschód od Jerycho, trudna do wejścia, z wielu pustelniami w skałach. Legenda, która powstała w okresie Wojen Krzyżowych, opowiada, że tutaj szatan kusił Chrystusa, jako też Chrystus odbywał post 40-dniowy.

Kwarantanna oznacza czasowe zawieszenie wolności osobistej oraz swobody rozporządzania własnością ruchomą nakładane w celu zabezpieczenia kraju od wniesienia doń choroby zaraźliwej lub zakaźnej. Ślady zarządzania K-y spotykamy już w Starożytności, ale stale zaczęto ją stosować dopiero w wieku XIV, w portach włoskich, po wybuchu straszliwym czarnego moru (ob.), jako środek ochronny przeciwko przywiezieniu zarazy z Egiptu lub Syryi. Okręty z krajów tych przybyłe umieszczano osobno, załogę, podróżnych i towary zamykano w budynkach ustronnych, nie dopuszczając żadnego stykania się przybyszów z mieszkańcami miasta portowego. Odosobnienie takie trwało dni 40 (ąuarantn (/iorni), a stąd powstała nazwa włoska Q u a r a n t a n a, która następnie przeszła do wszystkich języków europejskich. Z początku K. bywała nadzwyczaj surową, a przekroczenia przeciwko niej karano śmiercią. Z czasem jednakże srogość ta złagodniała pomału; skrócono czas odosobnienia, lub zaczęto starać się o uzyskanie bezpieczeństwa w sposób inny za pomocą zabiegów różnych. Ponieważ K. była bardzo niedogodna dla kupców, więc też już w w. XVI wiele głosów zaczęło odzywać się przeciwko niej, ale długo bardzo bezskutecznie. Dopiero w r. 1720 pierwsza Anglia zniosła K-ę w portach wielkobry-tańskich, zachowując ją jednakże później w Gibraltarze i na wyspie Malcie, gdzie ją stosowała surowo. Kraje inne, zwłaszcza posiadające porty nad morzem Śródziemnem, zachowywały ją po dawnemu, lub łagodziły tylko nieznacznie. Obecnie sądy o potrzebie i użyteczności K-y są jeszcze bardzo różne; Anglia jest jej przeciwna stanowczo, gdy tymczasem kraje inne, z Francyą na czele, przemawiają za jej utrzymaniem. W r. 1851 wskutek zabiegów Francyi zebrała się w Paryżu konferencya zdrowotna międzynarodowa w celu rozstrzygnięcia, albo przynajmniej roztrząśnięcia wszechstronnego sprawy K-y, ale z powodu rozbieżności zdań do celu ostatecznego nie dotarła. Druga konferencya podobna odbyła się w r. 1866 w Konstantynopolu; uchwalono na niej w zasadzie zachowanie K-y i nadal dla wszystkich okrętów, przybywających z krajów dotkniętych zarazą morową lub cholerą; statki inne miały być od niej zwolnione. Austrya już w r. 1849 była uchwaliła koinisyę zdrowotną, mającą mieć nadzór nad okrętami przybywającemi ze Wschodu, a w r. 1874 zwołała do Wiednia trzecią konferencyę międzynarodową, podczas której wszystkie rządy europejskie przemawiały za ustanowieniem komisyi zdrowotnej międzynarodowej i stałej, mającej czuwać nad niedopuszczaniem roznoszenia chorób zakaźnych i zaraźliwych; zarazem zalecono K-ę ograniczyć w sposób odpowiedni, lub, o ile możności, zastąpić ją zabiegami innemi. Konferencya czwarta zebrała się w Rzymie w r. 1885; zajmowała się przeważnie sprawą cholery, uznając za rzecz pożądaną, aby rozciągnąć nadzór lekarski międzynarodowy nad statkami przybywającemi ze Wschodu, oraz nad karawanami pielgrzymów, udającemi się corocznie do Mekki. Postanowienia podobne powzięła również w tymże roku rada zdrowia międzynarodowa w Konstantynopolu. I później jeszcze niejednokrotnie zjeżdżano się i radzono nad sprawą tą, ale do porozumienia jednomyślnego nie doszło. Anglia oraz państwa inne, mniej narażone na przyniesienie zarazy ze Wschodu, przemawiały zawsze za usunięciem zupełnem K-y, zastępując ją rewizyą 1 . karską i odkażaniem towarów i osób podejrzanych, państwa zaś sąsiadujące z morzem Śródziemnem stały i stoją wciąż jeszcze przy K-e, uznając ją za konieczną; więc też istnieje ona dziś, chociaż nie w swej postaci dawnej, lecz złagodzona znacznie i połączona z zabiegami wskazy-wanemi przez naukę spółczesną. Niemcy przyjęły sposób mieszany, niepotępiający zupełnie K-y, lecz skłaniający się raczej ku sposobowi rewizyjnemu, angielskiemu. Nie ulega wątpliwości, że w portach, gdzie odosobnienie zupełne na czas pewien ludzi i rzeczy jest stosunkowo nie trudne, K. może zdrowiu publicznemu oddawać

usługi ważne, dające się jednakże osiągnąć jest ona połączeniem dwu roinboedrów z i p. i w sposób inny, mniej uciążliwy i prędzej do Kryształy narosłe, ze słupem a również przypo-celu wiodący; stosowanie jednak K-y śród lądu minają kombinacyę heksagonalną (fig. 110). Ato-stałego, na suchych granicach państw, posiadać j li na wielu kryształach ściany romboedru doda-może tylko wartość bardzo wątpliwą. DrJ F- | tniego p są rozwinięte mocniej od ścian odpo-Kwarc, minerał, jeden z najistotniejszych ! wiadającego mu romboedru odjemnego z, a w skorupie ziemskiej,—stanowi bowiem główną i nawet p występuje samoistnie (Fig. łłl). Na część najpoważniejszych skał, a także jeden j pięknie, przezroczyście wykształconych kryszta-z najważniejszych minerałów pod względem łach przynależność do klasy trapezoedru trygo-fizyczuym, —był i jest objektem wielu badań * nalnego ujawnia się bardzo często przez wy-optycznych. Wyraz „kwarc“ lub w spolszczę- ] stępowanie ścian x (fig. 112), oraz innnych ścian niu „kwarzec" był używany już przez gwarków i skalenoedrycznych. Cechą szczególną kryszta-średniowiecznych na oznaczenie odmian K-u ' łów K-u jest zupełny brak dwuścianu podstawo-w znaczeniu dzisiejszem, występujących w ży- | wego. Slup a bywa zbróżdżony prostopadle do łach kruszcowych. Przezroczyste gatunki K-u, krawędzi pryzmatycznych lub w tymże kie-od Teofrasta nazywane były wprost kryształem runku falisto pogięty. Na ścianach p i z (xpóaxaXXoc=lód) .przez alluzyę podobieństwa do występują dość często trójboczne wypukłości, lodu z bezbarwności i przezroczystości. K-m Ściany te posiadają w niektórych razach od obecnie nazywamy wszelkie występywania bez- mienne własności: p są błyszczące, matowe wodnika krzemowego, krystalizujące się w ukła- Kształty kryształów bywają nieraz rozmaicie dzie heksagonalnym w klasie trapezoedru try- | zeszpecone, miewają pozór skieletowaty lub gonalnego. Kryształy K-cu, powstałe w za- jakby nadgryziony. Z obecności ścian x i s wieszeniu, np. w cieście skalnem porfirów (fig. 113 i 114) odróżniamy kryształy prawe od K-ch, przybierają zwykle pozór podwójnej pi- lewych. Jakkolwiek kryształy K-u mają za-ramidy sześciobocznej (fig 109), ale właściwie zwyczaj wejrzenie osobników pojedynczych

.i-

//’

P.

z>

l?

Fig. 109.

Fig. no.

Fig. 111.

Fig. 112.

'P

X,

Py

HP

Fig. 113.

Fig. 114.

Fig. 115.

’zz-

■x£C.

Fig. 116.

Fig. 117.

w istocie jednak bywają po największej części złożone z kilku indywiduów. Odróżniamy na- ściwy 2 stępujące kryształy bliźniacze K-u. 1) Najczęściej zrastają się osobniki jednego znaku w taki sposób, że osią bliźniaczą jest icli oś główna czyli, że płaszczyzną bliźnięcości jest płaszczyzna słupa (fig. 115). Godną jednakże uwagi jest ta okoliczność, że osobniki najczęściej nie są ściśle do siebie równoległe, tak, że ściany słupa a dwu induwiduów nie zlewają się w jedną płaszczyznę, lecz tworzą kąty zlekka wklęsłe i wypukłe; również ściany p jednego osobnika nie zlewają się dokładnie ze ścianami z drugiego, a nawet mają nieraz poziom rozmaity. 2) oso -sobniki znaków odmiennych tworzą bliźniaki dopełniające. Utwory te rzadko bywają proste, a najczęściej składają się z wielu bardzo blaszek naprzemianległych znaku przeciwnego. 3) Dwa osobniki zrastają się ścianą bliźniaczą romboedru, osi ich główne tworzą kąt 84°33', a więc dwojak taki robi wrażenie prostokątnego (fig. 116). Znamy je z Traver-selli i z niektórych występować japońskich. 4)

Liczne osobniki jednego znaku zrastają się w kierunku jednej osi poziomej niemal równolegle. Oś główna każdego indywiduum następnego pochylona jest w tymsamym sensie względem osi indywiduum poprzedniego o pewien kąt drobny. Stykając się z sobą, ściany osobników poszczególnych zlewają się w wielką spoiną płaszczyznę krzywą, jakby spaczoną.

Kryształy prawe wyglądają tak, jak gdyby były skręcone w prawo (fig. 117), kryształy zaś lewe czynią wrażenie skręconych w lewo. Tego rodzaju kryształy skręcone zdarzają się często śród kryształów górnych Szwajcaryi. Odstępstwo od równoległości osi głównych jest tego-samego rodzaju jak to, o którem mowa punkcie 1, które tu wszakże dotyczy osi poziomych. Kryształy K-cu zrastają się prawidłowo z kryształami kalcytu oraz z kryształami ortoklazu. Kryształy zrosłe z ortoklazem znane są pod nazwą kamienia napisowego lub hebrajskiego.

Kryształy K-cu zawierają nadzwyczajną obfitość wrostków, któreini są bądź drobne kryształki epidotu, rutylu, hematytu, bądź też ciała bezpostaciowe, jak szkliwo skalne, woda, roztwór soli kamiennej, bezwodnik węglowy w stanie gazu, a nawet bezwodnik węglowy ciekły (pod ciśnieniem będący). Tak zwany kwarc kapturowy zawiera w sobie warstewki blaszek mu-skowitu, leżące równolegle do jego płaszczyzn, co powoduje skorupowatość tej odmiany K-u, uwidoczniającą się przy jego rozbijaniu. Łup-liwości prawidłowej na K-u nie dostrzeżono, jakkolwiek niektóre kryształy, a nawet częściej bryły nieforemne, odznaczają się niekiedy zdolnością dość równego dzielenia się w kierunku ścian p. Przełam muszlowy; w skupieniach oprócz muszlowego dostrzegany bywa też nierówny lub zadziorowy; twardość 7 (siód

653-

,5508, spółczynnik fali zwy-dla fali światła czerwonego.

•5418

my minerał okazowy skali Moclisa), ciężar wła-Płaszczyzny kryształów K-u mają połysk szklisty, powierzchnie przełomowe mają nieco słabszy lub nawet bardzo często tłusty. Zabarwienie bywa bardzo rozmaite, najpospoliciej jednak zdarzają się okazy bezbarwne lub białe. K. optycznie jest dodatni, dwójłomność słaba: największy spółczynnik fali nadzwyczajnej s=l czaj n ej (0=1 Jako ciało optycznie jednoosiowe, krystalizujące się w postaciach enancyomorficznych, K. posiada własność polaryzacyi obrotowej czyli, in-nemi słowy, skręca płaszczyznę polaryzacyi. Płytka K-u prostopadła do osi głównej grubości 1 milimetra wywołuje odchylenie płaszczyzny polaryzacyi fal różnej długości na kąty następujące:

ABCDEFGH 13° 16° 17° 22° 27° 33° 42° 51°

Litery podane są według Fraunhofera w jego skali smug absorpcyjnych widma słonecznego; wielkości kątów w liczbach zaokrąglonych. Poddane działaniu temperatury zmiennej lub mechanicznym deformacyom kryształy K-u wykazują różnicę potencyału elektrycznego na końcach osi bocznych. Pod względem chemicznym K. bardzo często jest czystym bezwodnikiem krzemowym; zawiera wtedy 46.9 krzemu i 53.1 tlenu. Jednak prawie zawsze zawiera różne ciała w sobie rozpuszczone w ilościach od minimalnych do znacznych. Oprócz bezwodnika tytauowego i cyrkonowego (ślady) w bezbarwnych i przezroczystych K-cli wykryto drobne ilości krzemianów sodowych, nieoznaczonych bliżej związków fosforowych, w zielonych K-ch (t. zw. chryzoprazach) do 2 % krzemianu niklu, w ametystach krzemiany manganu, w czerwonych krzemiany żelaza. Wspomniane powyżej inkluzye czyli wrostki mechaniczne nieraz bywają w tak znacznej masie, że substancya K-u stanowi wtedy mniejszą część jego kryształu. Kryształy K-u, przejęte wielką ilością blaszek hematytu, noszą nazwę awanturyn u, włókien azbestu lub aktynolitu— kociego oka, rutylu—sag en i tu. K. regularnie zrosły z substancyą skalenia potasowego, t. zw. felzyt lub mikrofelzyt, stanowi ciasto skalne porfirów. Nakoniec w krzemieniach, agatach, w jaspisach, w rogowcach mamy nadzwyczaj drobną mieszaninę K-u z chalcedonem i opalami. Skupienia te są właściwie stanami przejściowemi w przeistaczaniu się wodzianów krzemowych i wielopo-staciowych odmian bezwodnika krzemowego na K. Bezwodnik krzemowy bowiem krystalizuje się napewno w następujących dziewięciu postaciach:

Nazwa

klasa lub układ gęstość

charakter optyczny

wzajemny stosunek osi kryst.

granice temperatury, w których jest trwały

1) a-kwarc trapezoedry- 2.653 cznotrygonalny

2) (3-kwarc heksagonalnej 1.11 (klasa?)

3)    chalcedon Trójskośny? ?    2.5

4)    kwarcyn opt. dwu-osiowy 2.5

5)    a-trydymit heksagonalny 2.25

dodatni: skręca płaszczyznę po-laryzacyi dodatni skręca lecz wedł, inn. prawa niż a-kwarc odjemny dodatni

dodatni pł. pola-ryzacyi nie skręca

1: 1

>0999

570° —1000°

6)    p-trydymit (asmanit) rombowy

7)    a-krysto-balit

wyżej ponad 800°

2.3

odjemny .

0.57J:1:0.S54

8) (3-krysto-

tetragonalny

2.34

odjemny

balit

regularny 9) lusatyn rombowy (?)

2.41

2.0

izotropowy

dodatni

stwa są w części masami pierwotnej skorupy ziemskiej, przekrystalizowanemi za sprawą nadzwyczaj potężnego długotrwałego ciśnienia, albo też w części skałami wybuchowemi i osa-dowemi, przeobrażonemu chemicznie również z udziałem ciśnienia i z wydzieleniem K-u. K. bierze udział w budowie skał wszelkich poziomów tej suity (fr. suitę), jest więc ciałem trwałem bardzo rozległych granicach ciśnienia. Pomiędzy temi skałami, szczególniej w związku

warstwy prawie wyłącznie z K-u się składające (kwarcyty i łupki kwarcowe). 2) K. stanowi istotną część składową wielu skał pluto-nicznych i wulkanicznych. Skały te są zakrzepłą masą ognistooiekłą. Masy te, przesycone bezwodnikiem krzemowym, krystalizując się, stają się mieszaniną w głównej mierze K-u i skaleni bogatych w krzemionkę. Skały zawierające dużo krzemianów i glinokrzemianów zasadowych, takich jakleucyt, nefeliny, sodali-ty, melilit, ołiwiny, K-u nie zawierają nigdy. Pomiędzy skałami K-emi tego typu pierwsze miejsce zajmują granity, są one w skorupie ziemskiej rozpowszechnione tak dalece, iż zdaje się, że w każdem miejscu tejże skorupy można liczyć na ich napotkanie w odpowiedniej głębokości. Skały te w przeważnej mierze zastygały pod ciśnieniem w obecności gazów i przegrzanej pary wodnej. 3) Skały, o których mowa w 1 i 2 pun., wietrzejąc na powierzchni ziemi, tracą inne części składowe, które prze-

Prócz wymienionych, znanych dokładnie, których istnienie wątpliwości nie ulega, zauważono w przyrodzie kilka innych, niezbadanych jeszcze w dostatecznej mierze. Z nich wszystkich w temperaturach nizkich najtrwalszy jest a-kwarc, w mowie obecnie będący, a więc w temperaturze zwykłej wszystkie inne zwolna weń przechodzą. Stąd stała jego obecność w agatach, jaspisach, chalcedonach, opalach, rogowcach i t. p. W temperaturach najwyższych zanim dosięgną punktu topliwości I z łupkami łyszczykowemi, często zdarzają się wszystkie one przechodzą w a-trydymit. K. sztucznie odtworzyć się daje w temperaturach wysokich w obecności przegrzanej pary wodnej lub w stopach krzemianowych i glinokrze-miauowych w obecności drobnych ilości wol-framiauów, a także w stopie wolframianu sodowego. W kwasach, z wyjątkiem kwasu fluorowodorowego, nierozpuszalny. W płomieniu dmuchawki nietopliwy, w płomieniu gazu piorunującego topi się na masę bezpostaciową o gęstości 2.₂.

W luku Volty sublimuje się, z węglanami al-kalicznemi topi się łatwo na szkliwo krzemianów alkalicznych i wypiera bezwodnik węglowy. W przyrodzie jedynem dotychczas pozna-nem jego przeobrażeniem są pseudomorfozy steatytu po K-u w Gópfersgsim. K. jest minerałem najpospolitszym, albowiem nietylko tworzy samoistnie wielkie pokłady kwarcytów i piaskowców, lecz jest także istotną częścią składową wielu z tych skał pierworodnych i wtórnych, które stanowią główną masę skorupy ziemskiej. Różne formy jego powsta- chodzą do roztworu, albo też wody unoszą ich wania w przyrodzie można zgrupować w spo- 1 produkty w postaci subtelnego pyłu; K. zaś sób następujący: 1) K. wchodzi do składu j zostaje na miejscu, jako nierozkładny i nieroz-gnejsów i łupków krystalicznych, na całej kuli j puszczalny w wodzie pod ciśnieniem zwykłem ziemskiej podścielających wszystkie skały osa- ! w temperaturze nizkiej. Na tej drodze powsta-dowe. Stanowi on około 25% masy tych skał, ją piaski K-owe i piaskowce tak w przyrodzie roz-stanowiących ciągłą powłokę kuli ziemskijj. powszechnione. 4) Przy takiem uiszczeniu skał Skały te według wszelkiego prawdopodobień- krzemianowych zachodzi tworzenie się K-u na

Wielka Encykl. Illuitr. Ser. 1 Tom LXI1. Zeiz. 330b.

drodze wodnej w temperaturze nizkiej przez wydzielanie się wolnej krzemionki z rozkładających się krzemianów. 5) W znaczniejszych ilościach K. wydziela się z roztworów wodnych, obiegających w zewnętrznych częściach skorupy ziemskiej. Niema źródła, którego woda nie zawierałaby chociaż śladów krzemionki, ponieważ wszystkie reakcye w górnych strefach skorupy ziemskiej odbywają się w środowisku przewagi związków krzemowych. Krzemionka tych roztworów osiada w ilościach o-gromnych, częścią w postaci różnych soli kwasów krzemowych, częścią w postaci wolnej krzemionki. Tu możemy wyróżnić kilka typów f wa zwykle stosowana do wypalonego ametystu, powstawania K-u: a) K. żyłowy, albo inaczej    Ametyst, wyraz starożytny, używany na o-

są porównywane z dyamentami. Znane są np. „dyaraenty marmaroskie“ ze wschodnich Karpat. Przepyszne, nieskazitelnie przezroczyste kryształy górne tkwią niekiedy w rozpadlinach białych marmurów kararyjskich. Małe kryształki znajdują się też w Baligrodzie pod Sanokiem, w Tatrach i in. m. Kryształy goździ-kowo-brunatne otrzymały nazwę topazu zadymionego lub K-u zadymionego, czarne zaś moryonu. Przyczyna tego zabarwienia nie jest dotychczas znana dokładnie. Kryształy wypalone tracą barwę. Kryształ górny żółty nazywa się cytrynem, chociaż nazwa ta by-

go lub fioletowo-różowego, którego okazy ładnie zabarwione i przezroczyste są dość cenionym klejnotem. Kryształy osadzone wewnątrz kul agatowych oraz występujące w żyłach ujawniają zwykle kombinacyę romboedrów i słupa. Badania optyczne dowodzą, że kryształy te składają się z blaszek i części skręcających płaszczyznę polaryzacyi naprzemian w lewo i w prawo. Barwa częstokroć niejednostajna: niekiedy blaszki zabarwione i bezbarwne zmieniają się naprzemian. Części mocniej zabarwione są optycznie dwuosiowe. A-metyst ogrzany traci barwę fioletową w temperaturze 250° i żółknie; równocześnie z barwą pierwotną znika dwuosiowość. Zabarwienie i anomalia optyczna zależą więc tutaj od obecności jakiegoś ciała łatwo zniszezalnego. Niekiedy w ametystach dostrzegamy zmianę warstw przezroczystych i białych, mętnych. Właściwości optyczne kryształów fioletowych występują też na niektórych odmianach żółtawych, zielonawych, bezbarwnych i goździkowo-bruna-tuych, i dlatego też zaliczono je również do ametystu. Pięknie zabarwione okazy ametystu pochodzą z Brazylii i Ceylonu, kryształy wielkie, często skieletowate lub berłokształtne z doliny Ziller, szczątki kryształów drobniejszych ze Szczawnicy węgierskiej; ametyst występuje też w Porębie pod Alwernią w Krakowskiem. Pod zbiorową nazwą K-u żyłowego rozumiemy kryształy, występujące zarówno w żyłach siarczków metalicznych i zaliczające się do a-metystu, jak kryształy zadymione > miejscami zmętniałe, towarzyszące formacyi kruszczu cynowego, jak przezroczyste i bezbarwne kryształy, napotykane w żyłach węglanów; wreszcie zaliczamy tu również kryształy K-u pospolitego, zwykle zupełnie mętnego i osadzonego w żyłach płonych i rozpadlinach. Z pomiędzy K-ów, występujących w postaciach przypadkowych lub nieforemnych, wymienimy tu, prócz

K. żył i żyłek. Żyły te dochodzą nieraz wiel    znaczenie K-u fiołkowego, fioletowo-niebieskie-

kości imponującej. Jak olbrzymie mury roź-dzielają one niejednokrotnie oddzielne płaty skorupy ziemskiej i ciągną się w głębiny niezmierzone. K. w wielu przynajmniej z tych żył wydzielił się z roztworów gorących i przybrał budowę ziarnistą, b) K. często stanowi spoiwo łączące produkty rozkładu skał. Gdy skała kwarc zawierająca rozkładowi podlega, często się widzieć daje, że pierwotne ziarna K-u tej skały na miejscu spajają się K-em wtórnym, wydzielającym się z minerałów pozostałych. W ten sposób np. bardzo często krzemienieją niektóre martwice wulkaniczne, a także andesyty z powodu, że nasiąkają z wodami obfitującemi w krzemionkę. Proces ten często zachodzi w długi czas po utworzeniu się danej skały; w ten sposób na powierzchni jej tworzy się nader oporna powłoka kwarcytu, z produktów jej rozkładu powstała. Wierzchołki wielu starych gór (Ural, Harz, Ałtaj) mają taką „czapę“ kwarcową, c) W wielu miejscach Europy i imeryki znamy wapienie i dolomity na setki kilometrów wyparte i zamienione naK., tak, że mamy zupełną pseudomorfozę K-u po tych skałach. Wody krzemionkowe wyługowały tu węglany, a na ich miejscu osadziły K.

Do tej kategoryi zaliczyć należy tak powszechne pseudomorfozy K-u po fluorycie, gipsie, kal-cycie, po drzewie, po muszlach skamieniałych, a nawet kryształy jego znaleziono w patynie bronzów antycznych; w osadach spółcze-snych, powstałych ze źródeł mineralnych.

6) Nakoniec K. powstaje nieraz na wielką skalę za sprawą organizmów. Wielkie skupienia skieletów promienie, gąbek, okrzemek zwolna stają się złożami opałów, które przeistaczają się z biegiem czasu na chalcedon, a w końcu na K. Wobec tak różnorodnych sposobów po-wstawauia K-u, bardzo wiele jest jego gatunków. Najważniejsze z nich zgrupujemy w sposób następujący: Kryształem górnym nazywamy kryształy K-u przezroczyste, bezbarwne, zwykłej odmiany ziarnistej, jeszcze uiektó-narosłe. Występują one najobficiej w próżniach re gatunki, wyróżniające się swoją budową, i rozpadlinach łupków krystalicznych w Al- K. włóknisty tworzy płytki równoległo-włó-pach. Kryształy piękne, naokół wykształcone kniste lub pręcikowate, które budowę tę odzie-a znajdujące się niekiedy w marglach, chętnie dziczyły po włóknistym gipsie, wapieniu i t. p.;

/. w.

optyczną.

tego rodzaju K. występuje w Wettiuie pod Hal-lą. K. komórkowy, zwykle z wyraźnemi odciskami wapienia komórkowego, kalcytu, an-kerytu, barytu i t. p. wygląda niekiedy jak posiekany. Tu należą liczne przykłady K-u z alpejskich łupków krystalicznych. K. gwiaździsty, promienisto-pręcikowy (Jilemnice w Czechach). Prócz tego odróżniamy jeszcze odmiany, charakteryzujące się barwą lub wrost-kami, jak K. mleczny, K. różowy. Zielo-nawy praż (prazem) z Szeleskutu (Węgry) zawiera igły aktynitu, zielonawe lub brunatne. Kocie oko z Indyi Wschodnich kryje w sobie równolegle ułożone włókna amiantu. Czerwony lub brunatny awanturyn z Ałtaju i in. zawiera łuski łyszczyku lub przejęty jest dro-bnemi spękaniami. Niebieski K. szafirowy z Golling zawiera włókna krokidolitu. Odmiany żółte lub czerwone, zabarwione żelaziakiem czerwonym lub brunatnym, zwane są K-em ż e-H 1 a z i s t y m. Szary lub brunatny K. śmierdzący z Ostrowy, potarty lub uderzony wydaje pewien zapach, pochodzący od zawartych w nim substancyi bitumicznych. K. występujący w wielkich masach skalnych obejmuje kilka gatunków, z nich zaś niektóre mają szczególniejsze znaczenie. K. porfirowy tworzy kryształy zawieszone o powierzchni matowej i szarej barwie w porfirach K-owych, porfirach granitowych i t. p. K. granitowy — ziarna osadzone w mieszaninie skalenia i łyszczyku, najczęściej szare i dość przezroczyste; jest to istotna część granitów i gnejsów. K. pokładowy tworzy drobnoziarnisty pokład w niektórych gnejsach i łupkach mikowych. K. żył i żyłek, o budowie ziarnistej, występuje w skałach krzemianowych, zwłaszcza w łupkach krystalicznych. Niekiedy w obrębie tych łupków biegną bardzo długie żyły K-u ziarnistego. Las Bawarski, Las Czeski, Tatry, obfitują w tego rodzaju żyły. Ponieważ złożone skały otaczające zazwyczaj daleko łatwiej u-legają wietrzeniu niż oporny K., więc obnażenia żył k-owych sterczą częstokroć na podobieństwo stromych murów, np. złotodajna żyła Moss w Aryzonie tworzy miejscami ścianę 100 stóp wysoką. Szkło krzemienne stanowi spój rurek piorunkowych czyli fulgurytów i jest K-em stopionym. Do K-u zaliczamy jeszcze gatunki zbite, stanowiące przejście do chalcedonu. Rogowiec, barwy żółtej, czerwonej brunatnej i szarej-, przełam muszlo wy lub zadziorowy, na płaszczyznach przełamowych matowy lub słabo połyskujący. W żyłach tworzy często pseudomorfozy, pomiędzy któremi do najpospolitszych najeżą kryształy fałszywe po kalcycie, fluorycie, barycie. Jako materyal skamielinowy K. również występuje dość często w postaci już-to szczątków zwierzęcych, już-to drzewa skamieniałego, zachowującego budowę tkanęk^roślinnych. Rogowiec tworzy też żyły i żyłki, tudzież pokłady śród skał osadowych,

zwłaszcza śród skał marglowych, i zawiera wtedy domieszki gliny. Pod jaspisem rozumiemy rogowce mocno zabarwione żelazem na czerwono, brunatno, żółto. Pomiędzy jaspisami i chalcedonami istnieją liczne przejścia. Ziarna K-we, pochodzenia najrozmaitszego i wielkości różnorodnej, są nadzwyczaj rozpowszechnione w pokładach wtórnych jako głazy, głaziki, żwir, piasek, grubszy lub drobuiejszy miał, w namułiskach, w zlepieńcach, w piaskowcach, w łupkach; nakoniec gleba wielu krajów jest najsubtelniejszym pyłkiem k-owyin. K., jako minerał najoporniejszy, skupia się na powierzchni lądu.--Zastosowania K-u użytkowe są bardzo liczne i ważne. Najdoskonalsze okazy bezbarwne, przezroczyste, jednorodne używane są do budowy licznych przyrządów optycznych (kompensatory, polarymetry i t. p.) a także na dokładne ciężarki normalne. W postaci piaskowca K. jest doskonałym materya-łem ciosowym i szlifującym. Piasek stanowi nieodzowną część składowej zaprawy murarskiej. Czyste odmiany K-u i piasku służą do fabrykacyi szkła.—Wyraz „ąuartzum" i „Quer-tze“ spotyka się po raz pierwszy u Agricoli (1546); pochodzi on prawdopodobnie ze źródło-słowu słowiańskiego „skwarzyć". Do dziś włościanie uralscy nazywają go „skwarec" Kluk pisze „kwarzec", mineralodzy wileńscy i późniejsi „kwarc". U Altha „kwarzec" oznacza rodzaj, „kwarc"—gatunek. Dziś w Galicyi chętniej używają formy „kwarzec" niż „kwarc".

Kwarciane wojsko, ob. Polska.

Kwarcowe skały ob. Petrografia

i Skały.

Kwarcyn, minerał, jeden z licznych odmian wielopostaciowych bezwodnika krzemowego, znany tylko pod mikroskopem w skupieniach z chalcedonem, od którego różni się wielkością spół-

czynników załamania i odmienną oryentacyą

z. w.

Kwarcyty, są to skały składające się tylko z ziarenek kwarcu bez żadnego spoiwa obcego. K-ty są dwóch rodzajów. Jedne, które właściwie powinuyby nosić nazwę piaskowców krzemionkowych, są piaskowcami, których ziarenka, z początku luźne, następnie podległy działaniu roztworów, wydzielających krzemionkę, a ta, wydzielając się na ziarenkach piasku kwarcowego, skleiła je spoiwem pierwiastkowo opalo-wem, które, zwolna wodę tracąc, przeobrażało się na chalcedon, a wreszcie stało się kwarcem.' Mamy więc tu do czynienia z ziarnkami kwarcu, również kwarcem spojonemi. Pod mikroskopem widać to wyraźnie; każde ziarenko w środku zawiera okrągłe jądro, oddzielone od przezroczystej powłoki cieniutką ciemną powłoką ciał obcych, najczęściej wodorotlenków i tlenków żelaza. Wobec tego, że proces ten obecnie znajduje się na różnych stadyach, mamy więc tu szereg skał o pozorze i własnościach zbli-

z. w.

Red.

W r. 1590 do-

żonych lub nawet jednakowych, lecz o różnej naturze spoiwa: piaskowce opalowe, piaskowce chalcedonowe i wreszcie kwarcyty wtórne. Przyczem skały te mogą być wogóle dwu rodzajów: o charakterze zlepieńców, tj. ziarenka ich pierwotne są okrągłe, i o charakterze dru-zgotów, gdy ziarenka są ostrokończyste. Drugi rodzaj Kw-ów, Kw-y właściwe, są to skały krystaliczne, wchodzące do składu spólnoty geologicznej najstarszej, zwanej łupkami krysta-licznemi, całkowicie z jednorodnych kryształków i ziarn kwarcu się składające bez śladu spoiwa wtórnego. K-y właściwe tworzą soczewki lub wielkie pokłady pomiędzy innemi łupkami krystalicznemu K-y właściwe również podzielić należy na dwa rodzaje: jedne, t. zw. pa-rakwarcyty, są to zmetamorfizowane dawne osadowe skały krzemionkowe, w których, za sprawą długotrwałego ciśnienia, zaszło przekrysta-lizowanie się różnych minerałów krzemionkowych na czysty kwarc. Drugi rodzaj K-tów właściwych, więcej rozpowszechniony pomiędzy łupkami krystalicznemi, to tzw. ortokwarcyty, oprócz K-u zwierające kryształy muskowitu lub turmalinu i stanowią zazwyczaj najzewnętrz-niejszą część utworów pegmatytowycb i apli-towych.

Kwarta, miara objętości. W Polsce K. była czwartą częścią garnca i dzieliła się na 4 kwaterki. W różnych okolicach miała wielkość niejednakową. Nowa K. warszawska=l litr; dawna=0.94223 tej nowej; dawna kaliska =0.86586, piotrkowska=0.95869, rawska =

0.9428, sieradzka = 0.9446, sandomierska= 0.5306, lwowska=0.9609 nowej K-y warszawskiej. 2) K. berlińska jest 48-ą częścią szeiia (=1.145031 K-y pols.); portugalska używana do ciał sypkich tylko, czwartą częścią aląueiry (lizbońska=3.3801 litr., oportoska=4.366 litr, w Rio-.JaDeiro 10.03 litr.). Angielska quart równa się ¹ji gallona.

Kwarta według konstytucyi r. 1562 była czwartą częścią dochodu ze starostw i dzierżaw, którą król z miłości ku Rzeczypospolitej ustąpił na jej obronę ,,potoczną" czyli nieustanną, t. j. na utrzymanie stałego wojska kwar-cianego. Faktycznie była to piąta część dochodu, ponieważ po obliczeniu czystego dochodu dzielono go na pięć części, z których pierwsza szła na opatrzenie starostów, druga na skarb Rzpltej, trzy pozostałe na skarb królewski. Powstanie K-y zawdzięczać należy ruchowi, znanemu jako „Egzekucya praw". Była ona rezultatem starań posłów ziemskich o stworzenie stałego dochodu, któryby bez uciekania się do poborów pozwolił na utrzymaniu stałego wojska na pograniczu ruskiem. W gruncie rzeczy K. była ofiarą, którą jedynie król ponosił dla państwa. Postarano się także i o to, aby część ciężaru spadła na barki użytkowników dóbr królewskich. Król wymógł na dożywotni-kach i dzierżawcach, że przystali „dobrowolnie" ¹

na podwyższenie arend, starostw i dzierżaw". Płacili ją wszyscy, co posiadali dożywocia gołe, dzierżawy czasowe lub dożywotnie, celnicy i żupnicy, dzierżawiący cła i żupy koronne, wreszcie wszyscy admiuistratorowie, którym oddawano dobra stołu królewskiego „do wiernych rąk". — Pomimo swego przeznaczenia, w latach 1567 i 1569 K. wpłynęła do skarbu nadwornego, gdzie utonęła. Na sejmie więc r. 1579 postanowiono oddawać ją do rąk deputatów z senatu i koła poselskiego i przechowywać stale na zamku w Rawie. Tam więc powstał zawiązek skarbu pospolitego, konano reformy: królewszczyzny podzielono na dwie części. Jedne, tak zw. ekonomie czyli dobra stołowe, nie miały opłacać K-y, cały dochód miał iść na potrzeby króla (np. Kozienic-ka, Szawelska). Drugie, starostwa i dzierżawy, z których dochód cały szedł na posesorów, a które miały stanowić „chleb zasłużonych", opłacały K-ę do skarbu rawskiego. Obliczanie K-y według ustawy 1562 roku miało się odbywać na podstawie lustracyi (ob.j, które się miały powtarzać co lat pięć. K-a bywała zwykłą, lub też powiększoną, duplą lub qua-drupla podwójną lub poczwórną, w zależności od tego, jak sejm postanowi na nagłą potrzebę Rzpltej. Sejm również zmniejszał jej wysokość, skutkiem ruiny lub spustoszenia starostwa przez wrogów lub wypadkowo (np. w starostwach wołyńskiem i ruskiem postanowiono w r. 1676 wnieść połowę). Oprócz zwykłej kwarty Władysław IV w paktach konwentach zobowiązał się wydawać drugą nową K-ę na opatrzenie ekonomii najemnej czyli na artyleryę. Kiedy na sejmie konwokacyjnym (1764) pod laską Adama Czartoryskiego przystępowano do reformy, K-y nie tknięto, zażądano tylko, aby była „sprawiedliwą" i zajęto się uregulowaniem lustracyi. Rezultatem tego było znaczne podwyższenie dochodu w tej dziedzinie. Dele-gacya z r. 1773 — 5 nie dotknęła również zasad tego dochodu, podniosła tylko jego stopę, zaprowadzono półtorej kwarty w Koronie i K-ę „sowitą" na Litwie. Na sejmie czteroletnim przeszło dn. 24 kwietnia 1792 r. prawo p. t. „Urządzenie wieczyste królewszczyzn", które miało przygotować i ułatwić sprzedaż królewszczyzn przez licytacyę. Ktoby wolał zostać przy da-wuem prawie posiadacza, a nie chciał nabyć starostwa na własność, o ile jest dożywotni-kiein, będzie płacił 3 kwarty, jako ekspektant 3V₂, jako emfiteuta 4 K-y. Nowe prawo wprawdzie nie zostało wprowadzone w życie, ale przyniosło podwyższenie dochodu niezwłocznie przez podwyższenie K-y. Kilka liczb pozwoli zrozumieć wartość tego dochodu dla państwa. W r. 1574 otrzymano z K-y 81 470 zł., w r. 1580—94 513 (najwyższa summa za Batorego), w r. 1747 — 263 540 zł., w okresie pomiędzy pierwszym a drugim rozbiorem rocznie około 1 367 000 w Koronie i 1 103 tys. na Li-

twie. — Lit. Duńczewski „Traktat o starostwach14 (1758); Pawiński „Skarbowość w Polsce i jej dzieje za Stefana Batorego" (1881 str. 132 i nast.); Korzon „Wewnętrzne dzieje Polski"

urządzając mennicę krakowską, każe wybijać grosze i półgroszki, inaczej K-ami zwane, chociaż takich K-ów na grosz praski idzie już cztery. Przywilej z r. 1369, t. j. gdy już K-i wybijano, pół grzywny groszy praskich porównywa do kopy K-ów, więc K. przedstawia czwartą część mniej srebra w proporcyi do grosza, nosi nazwę monety pospolitej i do r. 1393 nie spotykamy w przywilejach nazwy grzywny K-ów, lecz tylko grzywny monety pospolitej, ponieważ do tego czasu w tranzak-cyach, przy obliczaniu grzywny, K. stanowi jeszcze mouetę idealną, t. j. ¹/₄ skojca, czyli V2 grosza, wówczas gdy w rzeczywistości przedstawiał on tylko połowę jego wartości i z grzy-

(III, 124 nst; 161 i nst.); także Wejnert „O starostwach w Polsce do końca XVIII w.“(1877);

M. Han.

Jabłonowski „Lustracye królewszczyzn ziem ru-ruskich" („Źródła dziejowe" t. V).

Kwarta (łac. ąuarta), część czwarta czegoś.

A więc: 1) miara objętości (ob. wyżej) 2) ćwierć włóki, łanu, a w dalszym ciągu pewna miara ziemi, położona w obrębie gruntów miejskich dość rozmaitej rozciągłości, najczęściej jednak mająca wysiewu około 4 korcy warszawskich; 3) ćwierć grzywny, jako podatek, np.

Sandeczanie od każdego złożonego postawu su- ! wny krakowskiej wybijano ich 196 sztuk. Ka-kna musieli płacić miastu ćwierć grzywny, tak    zimierz W. wprowadza pierwszy do obiegu

zwany Quartzol, czyli K-ę. 5) czwarta część    pospolitego monetę grubszą i za jego panowa-

dochodu z królewszczyzn (ob. wyżej), przezna-    nia pierwsze K-i wyszły z mennicy krak. dla

czona na stałe utrzymanie wojska, które stąd    Korony (fig. 118) i Rusi (fig. 119). Różnicy w wadze

Red.

nosiło nazwę kwarcianego.

Kwarta w muzyce, ob. Interwal.

Fig. 118.

wm

15 U.

Kwartacya, sposób wydzielania złota z jego stopu (aliażu) ze srebrem za pomocą kwasu azotowego. Sposób ten, który w zastosowaniu do probierstwa opisaliśmy w końcu artykułu Kupellacya (ob.), bywał dawniej stosowany w większych rozmiarach i do uszczerzania złota, jeżeli stop zawierał znaczną ilość tego metalu. Opis sposobów, służących obecnie do wydzielania złota ze stopów nawet o małej zawartości tego metalu, podajemy w artykuleRa-f i nacy a (ob.).

Fig. 119.

i dobroci srebra w nich niema (wcześniejszego bicia zawierają czystego srebra 1.36 grm.j, lecz już pod koniec panowania ulegają zepsuciu dobroci ziarna srebra, tak, że zaledwo przedstawiają wagę czystego srebra, 0.87 grm. W tymsamym czasie ks. Ziemowit wybija tej -żesamej dobroci K-i dla Mazowsza (fig, 110). Ludwik wybija je tylko dla Rusi (fig. 121).

Kwarter, miara angielska.—1) K. do mierzenia zbóż (ąuarter imperial) zawiera 64 galiony i równa się 270.79 litrów. 2) K. do mierzenia ciężarów jest czwartą częścią centnara ang. i równa się 12.70 kgr.

L. K.

Kwartet, utwór muzyczny na cztery instrumenty (z łac. ąuatuor—cztery), bądź też na cztery głosy ludzkie. Większa część utworów chóralnych kościelnych, począwszy od XV w. aż do dziś dnia, są pisane na cztery głosy mieszane lub męzkie, rzadziej na żeńskie. O takich wszakże utworach mówi się zwykle czterogłosowe chóry, kantaty, msze, pieśni, psalmy itd.; kwartetem zaś specyalnie zwie się zespół na cztery głosy solowe w operze, ora-toryuin, kantacie, pieśni, etc., oraz dzieło polifoniczne na cztery instrumenty smyczkowe (najczęściej na dwoje skrzypiec, altówkę i wiolonczelę) lub dęte, złożone z kilku części, jak sonata, z którą ma wiele cech wspólnych. Ą-PoU Kwartnik, Kwarta (Quarta pars...) przedstawia czwartą część skojca Y96 grzywny, albo pół grosza praskiego i do połowy XIV wieku stanowi monetę idealną. Statut Wiślicki taki tylko K. ma na myśli. Kazimierz W.,

Kwartercni (hiszp. cuarteron), w koloniach niewolniczych Ameryki dzieci białych, spłodzone z terceronami (ob.). Ob. Rasy (krzyżowanie).

Fig. 120.

Fig. 121.

Przez cały wiek XV monety tej nie

Sk

sag

Dla Kusi bił K-i i Władysław Opolczyk, jako i stanowią już inny rodzaj monety i nic wspól-wielkorządca, zamieszczając swą literę i w o- j nego z K-ami nie mają (ob. Trz eciaki). toku swe tytuły. Władysław Jagiełło w r.

1393 każe wybijać w mennicy krakowskiej pańska wartości przeszło ll/₂ groszy.

K-i, na których widzimy krzyż patryarchalny;

krzyż ten jest godłem Domu Jagiellońskiego, lijska, wartości 15 groszy.

Kwarzec, nazwa minerału kwarcu, używana przez lud, utarła się w słownictwie galicyj-skiem.

kilogr.

Dr J. I*.

mm

Fig. 122.

Władysław Jagiełło już w roku 1386, na pieczęci swej, na tarczy pogoni krzyż ten zamieszcza, a przy dokumencie z r. 1404, potwierdzającym przywileje m. Wschowy, wyraźnie krzyż ten podwójny wraz z orłem godłami swemi królewskiemi nazywa; więc Jagiełło, wzorując się na monetach Ludwika i Jadwigi, gdzie zamieszczano herb andegaweński, i na swej monecie (kwartniki i denary) każe zamieszczać godło swego domu—krzyż patryarchalny; a w 1399, przeprowadzając reformę monetarną, a mając na celu zrównanie monety pospolitej (K-ów) z groszami praskiemi, i przez to usunięcie niewygodnego w stosunkach handlowych adżya, naznacza cenę K-a na 3 denary i takich K-ów na grosz praski ma iść 6 sztuk; mają one już tylko 0.27 gm. czystego srebra i od tego czasu przez cały wiek XV wartość K-a stale przedstawia wartość '/₆ części współczesnego grosza; K-i mają nazwę K-ów małych, także ternarów albo tercyanów. W tymsamym roku (1399) mennica krakowska poczęła wyrabiać monetę nową, większą od K-ów, które naprzód zwano K-ami większemi, albo wielkie-mi, zwano je również półgroszami uowemi, albo szerokiemi, lub monetą krakowską większą, albo lepszą, i wówczas-to K-i małe, w celu wyróżnienia, otrzymały nazwę małych, albo tercyarów. W r. 1401 nazwy dla tych monet ustaliły się, mianowicie: dla monety większej półgrosz (medius grossus), dla mniejszej zaś — kwartnik (guartensis). Wybijanie tych K-ów na mennicy krakowskiej wypada na okres 1393 — 1403.

wybijano; dopiero za Zygmunta I bito K-i w 1. 1527, 1528 i 1546, i te zawierają w sobie czystego srebra zaledwo około 0.20 grm. (fig. 123).

gl§r

Fig. 123.

Od tego czasu moneta K-ów znika bezpowrotnie w numizmatyce polskiej. Trzeciaki zaś vef ternary, wybijane w późniejszych panowaniach,

w. w. w.

Kwarto (Quarto), miedziana moneta hisz-

w. w. w.

Kwartus (Quartus), drobna moneta brazy-

w. w. w.

z. w

Kwas (chem.), ob. Kwasy.

Kwas albo Kwasiec jak pisze Syren-nius w „Zielniku¹⁴ (Kraków 1613, str. 999) „Trunek do picia pospolitego bywa z kwasu czyniony, zwłaszcza w Rusi, w Litwie, w Moskwie, który oni kwasem zowią, nie ze wszecli najgorszy, i owszem przyjemny i do ugaszenia języka pragnącego lepszy daleko niźli miód, abo prosta woda, a ten jest starożytny, o którym też Wirgilius w swych Georykach (tak!), to jest o gospodarstwie wiejskim... pisze¹⁴. Do dziś K. jest napojem używanym powszechnie w Rossyi całej, również na Litwie i Żmudzi. Sposób przygotowywania go najpospolitszy jest taki: 5 kilogramów mąki rżanej wraz z słodu zmielonego i takąż ilością mąki ta-tarczanej w naczyniu drewuianem, sporem, zaczynia się trzema litrami (kwartami) wody letniej, poczem dolewa się trzy litry ukropu; po staniu półgodzinnem dodaje się znów sześć litrów wrzątku, czyniąc tosamo w odstępach półgodzinnych jeszcze trzy razy. Należy po ka-żdem dolaniu wody wrzącej płyn wymieszać dobrze. Po wystygnięciu nakrywa się naczynie i pozostawia je w pokoju na miejscu ciepłem przez dobę całą; potem rozrzedza się jeszcze płyn ów wodą zimną i umieszcza się naczynie z nim w miejscu chłodnem aż do skiśnienia, poczem K. można ściągnąć na butelki. Naczynia nie opróżnia się nigdy zupełnie, pozostawiając w niem zawsze kilka kwart płynu, aby K. następny skisł prędzej. Gręzy, gromadzące się na dnie naczynia, bywają dodawane do paszy bydłu. Często K. wyrabia się także z Chleba, umyślnie w celu tym bardzo mocno wypiekanego z mąki żytniej i słodowej w częściach równych branej; chleb taki, rozdrobniony, nalewa się wodą i poddaje kisieniu. K. taki prosty, ludzie zamożniejsi doprawiają jeszcze cukrem, cytryną lub sokami owocowemi.—Inny rodzaj K-u przyrządza się z jabłek i gruszek suszonych na powietrzu, zalanych obficie wodą i poddanych kisieniu dłuższemu w beczce. Do gotowego K-u takiego, gdy go się na butelki ściąga, zwykle dodawane bywają rodzynki.—Smak K-u jest przyjemnie kwaskawy, chłodzący, ale wygląd ma nieosobliwy, ponieważ zazwyczaj bywa mętny, nieprzezroczysty, co go wielu o-sobom czyni wstrętnym.

Kwas karbolowy w chemii, ob. Fenol; w leśnictwie i chir., ob. Karbol.

Kwasiec miodowy, ob. Kwasomiód. Kwasiec, napój, ob. Kwas.

Dr j. r.

Dr J. V.

H,SO, — 2HoO = H,S04 H₅N0₅ — 2HaO = HN03 Podług Mendelejewa K-sy zwykle zawierają tyleż atomów wodoru, ile połączenia wodorowe metaioidów:

HC1 — HCIO, HClOo, HC10₃, HC104 H,S — H₂S0₃, H₂SÓ4 H“P — H3PO3, H₃P0₄ itd.

(K-sy azotu stanowią wyjątek z tej reguły).— C) złożone. K-sy te wyprowadzić można w wielu wypadkach z K-ów tlenowych zastępując tlen chlorowcami, w szczególności fluorem, lub rodnikami analogicznemi do chlorowców. cyanowym i rodanowym np.:

HoPtOo — HoPtCL H₂W0₄ - H₂WF₈

K-sy te są w ogólności tern stalsze, im mniejsze elektropowinowactwo posiada pierwiastek kwasowy, a więc łatwiej je otrzymać dla wolframu niż dla siarki itp. Systematyka K-sów „złożonych" znajduje się dotąd w zaczątku: wielu też kwasów złożonych nie potrafimy dotąd wyprowadzić z kwasów tlenowych. II. K-sy organiczne. A) Kar bo nowe. Większość K-sów organicznych rozpatrywać można jako pochodne K-su węglowego: OH —CO.OH, w którym rodnik wodorotlenu zastąpiony został przez rodnik organiczny. W ten sposób wyprowadzić można np. szereg K-sów tłuszczowych:

H — CO.OH, CHS — COOH, C₂H₅ — COO... kw. mrówkowy, kw. octowy, kw. propionowy... CnH₂n-l— COOH.

Odwrotnie zaś, z każdego związku organicznego szcie możnaby było rozpatrywać i wodorki wyprowadzić można odpowiedni K. „karbonowy"

Kwasir, W mitologii skandynawskiej istota boska, przewyższająca mądrością ludzi i bogów, a wywodząca się od Azów i Wanów. Mściwe karły: Fjalar i Galar zabiły K-a, a z krwi jego przyrządziły napój cudowny, który każdemu spożywającemu sprowadzał natchnienie poetyckie. Później ów miód czarodziejski stał się własnością Odyna, udzielającego go Skaldom (ob.).

Kwasochłonne leki (Medicamenta antacida

s. absorbentia), są to środki lekarskie zobojętniające kwaśność soku żołądkowego, należą więc do rzędu alkaliów (ob.); do najpospoliciej używanych należą: soda (Natrium bicar-bonicum), magnezy a: biała (Magnesia (dba

s. Magnesmm carbonicum hydrooxydatum i palona (M. usta s. M. oxydatum).

Kwasomiód, kwasiec miodowy, nazywany też Octomiodem i miodkiem kwaśnym. (Oxymel) jest wyrobem aptecznym, dziś już coraz rzadziej przepisywanym. K. prosty (O. simplex) składa się z jednej części octu czystego i z dwu części miodu o-czyszczonego, jest cieczą bardzo gęstą, dodawaną do mieszanek i do przyrządzania napojów chłodzących dla chorych.—K. ostrawcza-ny albo ckliwie zy (O. scilliticum), w którym ocet zwykły zastąpiono octem ostrawcza-nyin, dzieciom dawany bywa jako środek wymiotny; dodaje go się także do innych leków wymiotnych, do płókanek gardła i lawatyw. K. zimo wito wy (O. colchici) z miodu i octu zimowitowego, służy za dodatek do mieszanek. K. z octanem miedziowym (O. aeruginis

s. Unguentum aegyptiacum) jest maścią z octanu miedzi, octu i miodu, obecnie prawie już wcale nie stosowaną.

Kwasoród, ob. Tlen.

Kwasy, Z szeregu połączeń wodorowych chemii nieorganicznej i organicznej na odrębne traktowanie zasługują te, w których wodór zastąpić można metalem (sód, cynk, żelazo) lub rodnikiem, mogącym odgrywać rolę metalu (rodnik amonowy i in.). Połączenia takie objąć możemy ogólną nazwą kwasów. AA) Do kategoryi K-ów zaliczamy następujące związki: I. K-sy nieorganiczne. A) Połączenia wodoru z pierwiastkami. Pierwiastki VII grupy układu peryodycznego tworzą z wodorem nader mocne K-y: fluorowodorowy, chlorowodorowy, bromowodorowy i jodowodorowy; kwasowe własności, chociaż w znacznie słabszym stopniu, posiadają również wodorki pierwiastków VI grupy, np. siarkowodór; tutaj też wymienić należy wodę. Wodorki pierwiastków V grupy, np. amoniak, dają, coprawda, również pochodne, w których wodór zastąpiony jest przez metal, że wymienimy tu amid sodu, NH₂Na, i z tego względu również mogą być zaliczone do K-ów, jednak ich pochodne metaliczne zostają przez wodę zupełnie hydrolizowane. Wre-metali czterech pierwszych grup układu peryodycznego jako kwasy, jednak w takim wypadku należałoby zaliczyć stopy metaliczne do soli: tego rodzaju generalizacya byłaby nader,niedogodną ze względu na zupełnie odrębne własności stopów.—-i>) tlenowe. Do tej kategoryi należą oddawna znane i stosowane K-y siarkowy, azotowy, fosforowy i inne. Nic dziwnego, że chemia dawniejsza uważała tlen (kwasoród) za podstawowy pierwiastek K-ów; dopiero w początku ubiegłego wieku nauka wyemancypowała się z tego poglądu, i dziś za pierwiastek podstawowy K-ów uważamy, nie tlen, lecz wodór. Jeżeli wszystkie wartości jakiegokolwiek pierwiastku kwasowego nasycimy rodnikami hydro-ksylowemi, to otrzymamy związek X(OH)n, w którym n równoważników wodoru zastąpić możemy przez metal. Tego rodzaju K-sy zwane sa ortok wasami, np. K. ortosiarkowy, H₆S0₆, ortoazotowy H₅N0₅ itp. Ortokwasów nie znamy ani w stanie wolnym ani w postaci soli, o istnieniu ich jednak sądzić można z niektórych organicznych pochodnych (estrów). Z wzorów ortokwasów można z łatwością dojść do wzorów kwasów zwykłych, odejmując pewną ilość cząsteczek wody: np. z kwasu orto-siarkowego—siarkowy lub z ortoazotowego— azotowy:

zastępując wodór, związany z węglem, przez rodnik karboksylowy; np.:

C«H₆—benzol, — C₆H₅ — COOH—kw. benzoesowy. B) K-y sulfonowe, fos f ino we, arsinowe itp. Przez zastąpienie wodorotlenu w K-ach nieorganicznych przez rodniki organiczne powstaje szereg K-sów mieszanych, analogicznych do K-sów karbonowych; np. z K-su siarkowego— b enzolosulfonowy:

HO. S0₂. OH - CfiH₅. S0₂0H

kw. benzolosulfonowy.—

moc-

kw. siarkowy C) Alkohole jako kwasy. Alkohole tworzą pochodne metaliczne, jak oto: alkoholan sodowy: C₂H₅.ONa lub fenolan sodowy, C₆HiriONa; jednakże sole te są nader niestałe i ulegają zupełnej hydrolizie pod działaniem wody. Własności kwaśne alkoholu wzmagają się znacznie, jeżeli w skład rodnika organicznego, związanego z wo-dorotlenem, wchodzą pierwiastki lub rodniki odjemne: Cl, N0₂ itp. Przykład alkoholu o własnościach wybitnie kwaśnych stanowi kwas pi-krynowy: C₆H₂(N0₂)₃0H.—D) Wodór, związany bezpośrednio z węglem, w rzadkich wypadkach odznacza się kwaśnemi własnościami. Pochodne metaliczne węglowodorów nasyconych, np. sodo-metyl. CH₃Na, przewyższają pod względem niestałości alkoholany: wybuchają one płomieniem nawet w zetknięciu z powietrzem. Natomiast nienasycone węglowodory są słabemi kwasami: acetylen, CH —CH. tworzy sole, tzw. węgliki, nieiaz stałe wobec wody. Rodnik CH₂ posiada własności kwaśne, jeśli złączony jest z dwoma rodnikami karbonylowemi albo cyanowemi; np. kwas acetooctowy:

/CO.CH3

CH₉

\COOC₂.OH₅

BB) Własności kwasów. A) Własności chemiczne. Zaznaczono już że wodór K-sów może być zastąpiony przez metal:

2HCl+2Na=2NaCl+H₂. Otrzymywane w ten sposób pochodne K-sów zwane są w ogólności solami, samo zaś zjawisko zastąpienia—zobojętnianiem K-su. K. można zobojętnić nietylko wprost działaniem metalu, jak w wyżej przytoczonym wypadku, ale również, a często nawet skuteczniej, działaniem wodorotlenku metalu, albo soli kwasu słabszego: HCl-j-NaOH NaCl-fH,0 2HCl-j-Na₂C0₃=2NaCl4-C0₂+H₂0. Ostatnia ta reakcya wymaga kilku słów wyjaśnienia. Jeżeli Kwas HA, z solą drugiego K-su HA₂ tworzy sól kwasu pierwszego podł. reakcyi:

HA,-fNaA₂=NA,-fHA₂, wówczas mówimy, że K. pierwszy jest niejszy od drugiego. W ogólności jednakże reakcya ta nigdy nie jest zupełną, lecz przebiega do pewnej granicy, którą zwiemy stanem równowagi. W wyżej przytoczonym przykładzie K. solny uwalnia K. węglowy z sody, przytem dwutlenek węgla, C0₂, wydziela się jak gaz z roztworu; część dwutlenku węgla pozostaje jednak w roztworze. Jeżeli z zewnątrz wywierać będziemy ciśnienie, to zwiększymy ilość dwutlenku węgla w roztworze, a zatem i ilość sody nierozłożonej. W ten sposób uczynimy Kw. węglowy mocniejszym. Określając maksymalną prężność dwutlenku węgla w roztworach, zawierających rozmaite K-y o jednakowem stężeniu, określić możemy dla całego szeregu kwasów skalę ich mocy, albo powinowactwa względem zasad. Jest to więc metoda chemiczna do określania mocy K-sów; o fizycznych metodach pomówimy następnie.—B) Działanie na barwniki. Oddawna wiadomo, że K-sy zmieniają barwę niektórych ciał: lakmusu z niebieskiej na czerwoną, metyloranżu z żółtej na pomarańczową. Te właśnie barwniki indykatory stanowią nader czuły reaktyw na K-sy. Działanie ich zaś daje się zupełnie ująć pod wyżej przytoczoną teoryą wzajemnego współu-biegania się K-sów o zasadę. — C) Dział ani e fizyologiczne. K-sy oddziaływają w nader charakterystyczny sposób na organ smaku, wywołując wrażenie znane pod nazwą smaku kwaśnego. Intesywność tego wrażenia, jak to wykazały dokładne pomiary, zależy wyłącznie od mocy kwasu.—Z)) Własności fizyczne. Z fizycznych własności K-sów najważniejszą rolę odgrywa ich przewodnictwo elektryczne. W świetle teoryi jonów (ob. jony) przewodnictwo to stanowi miarę dyssocyacyi K-su na jon wodorowy i jon kwasowy, np.:

HC1^H-+C1' lub CHg.COOH^Cą.COO.+H Ponieważ dyssocyacya K-sów stanowi zjawisko ogólne, więc można na niej oprzeć definicyą K-sów: K-sy są to substancye, od których w roztworach odszczepia się jon wodoru. Obszerne badania Ostwalda dowiodły, że z punktu widzenia teoryi dyssocyacyi ująć można w całość wszystkie działania K-sów: to, co poprzednio nazwaliśmy mocą K-su, wyraża się ilościowo i dokładnie w stężeniu jonów wodorowych w roztworze danego K-su. Im większy jest stopień dyssocyacyi K-su, tem jest on mocniejszy. Ponieważ przewodnictwo nadaje się do łatwego określenia stopnia dyssocyacyi, przeto w ten sposób określono „moc“ wszystkich niemal ważniejszych kwasów. Stałe, otrzymane w ten sposób, noszą w nauce nazwę „stałych powinowactwa K-sów“ (Ostwald).—E) Działanie katalityczne. K. przyśpieszają wszystkie niemal reakcye, zachodzące w roztworach (ob. Kataliza); np. rozkład octanu metylu przez wodę, który odbywa się w obojętnym roztworze niesłychanie powoli, zachodzi szybko po dodaniu K-su. Przyśpieszenie reakcyi zależy wyłącznie od stopnia dyssocyacyi K-su i stanowiło miarę powinowactwa, zanim metoda przewodnictwa zastosowaną została. CC) Klasy fika-cya kwasów. Stosownie do ilości równoważników wodoru, które mogą być zastąpione przez

metal, dzielimy K. na jedno, dwu, trój i więcej zasadowe, np.:

przeważnie treści pedyatrycznej, w krakowskim „Przeglądzie lekarskim¹¹ (od r. 1877); o-sobno wydał „Usterki hygieniczne w wychowaniu kobiet" (Kraków 1893); dostarczał także do roczników Virchowa i Hirscha sprawozdań z piśmiennictwa lekarskiego polskiego. Por. S. K o ś m iiis ki e g o „Słown. lek. pols.“

Dr j. r.

HC1 — kw. jednozasadowy H₂S0₄ —    „ dwuzasadowy.

Określenie zasadowości K-su prowadzi często do wykrycia budowy: np., jeżeli wiemy, że K. szczawiowy jest K-sem dwuzasadowym, to wnioskować możemy, że wzór jego nie odpówiada wzorowi COOH, lecz conajmniej (COOH)₂.1 w tym wypadku przewodnictwo soli daje pewne wskazówki co do zasadowości K-su (reguła Ostwalda i Waldeua). DD) Woda jako kwas. Woda, HOH, może być również rozważana jako K., którego sole stanowią wodorotlenki metali, np. NaOH. Różnemi drogami uczeni doszli do zgodnego wniosku, że litr wody zawiera 10⁷ cząsteczek wolnych jonów wodoru. Mimo to, że woda jest dyssocyowana w tak nieznacznym stopniu, wywiera ona znaczny wpływ na stan soli słabych kwasów w roztworach wodnych, wypierając z nich wolny kwas, np.:

C₆H₅.0K-j-H₈0=K0II | C₆H₅.OH.

Tego rodzaju rozkład zwiemy Hyd ro liżą (ob. Hydroliza).

Kwasya, ob. Q u a s s i a.

Kwaśnica, ob. Berberys.

KwaŚIlice, czyli szczawy, wody mineralne, obfitujące w wolny bezwodnik węglo-

z. w

(str. 258).

Kwaśnicowate, ob. Berberidaeeae. Kwaśniewski Marcin, rotmistrz wojska kwarcianego, który pierwszy poburzył do buu-tu żołnierzy za żołd zaległy, a stanąwszy na ich czele, zajechał s-stwo Samborskie, i dochody z żup solnych pomiędzy rokoszańskie chorągwie rozdzielił 1591 r. Jan Zamoyski het. w. uśmierzył bunt, a K-go wyrokiem swym czci szlacheckiej pozbawił. Wyrok taki powinien był być od sejmu zatwierdzony: w kole sejmowem przeciwnicy hetmana przemogli, że wyrok zniesiono. Zamoyski wyrzekł wtedy: „Ja nie będę tak długo żyw, ale uczuje ojczyzna, ile uie-skaranie tego pierwszego związku złego potem narobi". („Enc. Org.“ więk.)

m. c.

wy.

Kwaśniewski Józef Teofil (* w Staszowie w r. 1792 —f w Warszawie d. 11 grudnia r. 1867), lekarz. Do szkół uczęszczał w miasteczku rodzinuem i w Rzeszowie; w r. 1809 został urzędnikiem w Dyrekcyi żywności wojska i na stanowisku tern przetrwawszy dwa la-Kwaśnicki August (* w Toporach [powiat ta, w r. 1811 przybył do Krakowa, aby kształ-skwirski na Ukrainie] d. 17 sierpnia r. 1839),‘ cić się dalej; wstąpił wtedy do uniwersytetu lekarz. Do szkół uczęszczał w Żytomierzu od Jagiellońskiego i słuchał wykładów w wydzia-r. 1850 do 1857, poczem wstąpił do wydziału le filozoficznym i w lekarskim. W r. 1816 wyje-lekarskiego w Kijowie; podczas składania egza- chał do Wiednia, aby tam wyłącznie oddać minów w r. 1862 zmuszony był wyjechać za się nauce lekarskiej; możność ku temu dała granicę, będąc politycznie skompromitowanym, mu ówczesna dziedziczka Staszowa, księżna Udał się wtedy do Turcyi i, złożywszy egza- Elżbieta z Czartoryskich Lubomi r-min w szkole lekarskiej w Konstantynopolu, ska, która mu zapewniła utrzymanie do czasu w r. 1864 został lekarzem pułku dragonów ukończenia nauk. Po obronieniu rozprawy „De gwardyi sułtańskiej. W r. 1870 wystąpił ze functione partus" uzyskał K. w Landshucie (Ba-stopniem rotmistrza ze służby wojskowej i zo- warya) dyplom doktorski w r. 1818 i w nastał mianowany lekarzem miasta Adryanopola stępnym osiadł stale w Krzeszowicach, gdzie i wilajetu adryanopolskiego. Stanowisko to zaj- szybko zdobyć sobie umiał sławę lekarza bie-mując cztery lata, był równocześnie lekarzem głego, cenionego powszechnie. W r. 1825 po-szpitala francuskiego i pełnił także służbę le- wołano go na urząd lekarza okręgu Wolnego karską przy budowanej wówczas kolei żelaznej Miasta Krakowa; na urzędzie tym pozostawał do Konstantynopola. W r. 1874 wyjechał z Tur- lat dziesięć, ustąpił zaś z niego w r. 1835, cyi i przez Grecyę i Włochy przybył do Kra- osiągnąwszy drogą konkursu katedrę położnic-kowa, chcąc tam osiąść i zająć się wykonaw- twa, ginekologii oraz chorób dziecięcych w uni-stwern lekarskiem; aby osiągnąć prawo do tego wersytecie Jagiellońskim, a gdy ustąpił z niej zmuszony był dwa lata uczęszczać na wykłady pod koniec życia, przeniósł się do Warszawy w uniwersytecie Jagiellońskim, poczem w r. jako emeryt. Praca jego „O potrzebie wczesne-1876, złożywszy egzaminy, otrzymał dyplom go wydobycia łożyska tak w biegu porodu pra-doktora wszech nauk lekarskich. Następnie wy- widłowego, jako też i w zboczeniach itd.“ jechał do Paryża, gdzie przeważnie zajmował (w „Roczn. wydz. lek.“ t. III oddz. 2-gi 1840 się chorobami wieku dziecięcego. Powróciwszy • str. 187 — 236), wzbudziła zajęcie nie-do Krakowa w r. 1877 zaczął pełnić służbę \ małe i wywołała ocenę obszerniejszą w „Pa-lekarską w szpitalu dla dzieci pod wezwaniem ' iniętniku Tow. lek. warszawskiego¹¹ (t. V, str. św. Ludwika. —Jako członek czynny Towarzy- 265—27.1), przedrukowana w L. Gąsiorowskie-stwa lekarskiego krakowskiego położył zasług go „Zbiorze wiad. do hist. sztuki lek. w Pol-uiemało, będąc członkiem komisyi jego różnych. sce“ t. IV str. 153 — 157). K. także pierwszy Drukiem ogłosił mnóstwo prac mniejszych, u nas napisał rozprawę „O sztucznem bezczu-

lek. polskich" (str. 259).

a Kb

: iloraz więc będzie wielkością

Nb

A. Ł.

T. K.

mina.

z. w,

ników

OH

OH\

o= o

X)r A. J. G.

ciu rodzących za pomocą chloroformu" (w „Roczn. Tow. nauk. krak." poczet 2-gi, t. VI r. 1852, str. 441—476).Por. S. K o ś m i ń sk i e go „Słown.

Ór. J. P.

Kwatera (łac. qila{r)teria, qua(r)terium; ztąd franc. ąuartier), czworoboczna część powierzchni podzielonej. 1) część miasta, cmentarza, kwietników; 2) część okna jedną ramą objęta („Otworzywszy K-ę, siedzi sobie w oknie'¹, Klonowicz);

3) mieszkanie prywatne. U nas dzisiaj używa się tego wyrazu zwłaszcza na oznaczenie gospód żołnierskich, gdzie wojskowi czasowo są rozlokowani. K-ą główną nazywa się i miejsce pobytu naczelnego wodza i sztabu i zarazem samo biuro ich zarządu.

Kwatermistrzowstwo generalne, ob. Sztab główny.

Kwaternion, wprowadzony do matematyki przez Hamiltona, jest liczbą zespoloną cztero-wyrazową: a~\-bi-\-cj-{-dk, gdzie a, b, c i d o-znaczają liczby rzeczywiste, i, j, k jednostki urojone, które według Grassmanowskiego mnożenia środkowego (ob. Mnożenie) winny odpowiadać warunkom następującym; i²=f=k²=—7, ij=k, jk=i, ki=j, ji=—k, kj=—i, ik=—j. Jak wogóle pr/y liczbach zespolonych wyższych, mnożenie K-w nie jest działaniem prze-miennem. Jeżeli mianowicie część rzeczywistą K-nu, za Hamiltonem nazwiemy skala-rem, część urojoną—wektorem, to iloczyny dwóch K-ów, mnożonych przez siebie w porządku odmiennym, będą się różniły o podwójny wektor iloczynu ich wektorów. K-ny, różniące się jedynie co do znaku części wektorowej, nazywamy sprz ężonem i, iloczyn dwóch sprzężonych K-ów ich normą. Norma iloczynu K-ów jest iloczynem ich norm. Iloraz K-ów a i b określamy jako liczbę x, odpowiadającą warunkowi xb=a\ oznaczając K-n sprzężony z b przez Kb, a ich normę przez Nb, znajdu-a

jemy: ^

określoną, o ile Nb nie jest 0. Wartość bezwzględną normy Kw-u a Hamilton nazywa jego tensorem i oznacza przez Ta, przychodząc do wielu ciekawych własności K-nu a za pomocą przedstawiania go w postaci a=Ta—Ua,

CL

gdzie TJa=— nazywa się wersorem K-nu

a. Bliższe szczegóły Hertz K. „Pierwsze zasady K-ów Hamiltona" (Warsz. 1887).

Kwazokll, nazwa wyższej szlachty japońskiej. Ludność Japonii dzieli się obecnie na 3 klasy: wyższa szlachta, k w a z o k u; niższa szlachta, s z y z o k u—dawni samuraje czyli rycerstwo będące w stosunku lennym do dawnych władców feodalnycli (dajmiów), i pospólstwo—neimin. Członkowie wyższej szlachty przeważnie są utytułowani (dekret cesarski 7 czerw. 1884 wprowadził 5 tytułów szlacheckich, odpowiadających tytułom europejskim: księcia, margrabiego, hrabiego, wicehrabiego i barotia). Według statystyki japońskiej 31 grud. r. 1903 klasa K. liczyła 5 055 członków (włączając rodziny).

Kwebek, ob. Qu eb ec.

Kwebracłlina, alkaloid, ob. Aspidosper-

Kwebracho [Cortex Quebracho blanco), kora drzewa argentyńskiego Aspidosperma. Część zewnętrzna tej kory z drzew starszych jest głęboko porysowana a barwy czerwonawej; kawałki zaś, przywożone do Europy, miewają 1 — 2 centymetrów grubości. Kora ta, zawierająca kilka alkaloidów, z których najważniejsze są: aspidospermina i kwebrachina, znajduje zastosowanie w lecznictwie.

Kwebracho (Quebracho Colorado), kloce lub kłody drzewa argentyńskiego gatunku Loxoptc-rggium. Drzewo (tj. drewno) jest twarde, barwy czerwonawo-brunatnej, zawiera wiele garbniku i alkaloid loksopteryginę, a znajduje za-stosowauie w garbarstwie i lecznictwie.

Kwedlinburg, ob. Quedlinburg.

Kwef (franc. coiffe), zasłona niewieścia na głowę, twarz; welon. W dawnej polszczyźnie mówiono: kapica białogłowska.

Kwei-czeu, prowincya chińska, ob. K u e i-c z o u.

Kwei-jang, m. główne w prow. Kuei-czou (ob.)

Kwei-lin-fu, miasto w prowincyi Kwan g-si (ob.).

Kwenlun, ob. Ku en lun.

Kwensztedyt minerał, wodny siarczan żelazowy Fe₂(S0₄)₃. 10H₂0, kryształy jednosko-śne czerwonawo-fioletowe, znane z Copiapo w prowincyi chilijskiej Coąuimbo.

Kwercetyna C₁₅H₁₀O₇, jeden z żółtych barw-Kwercytronu (ob.), znajduje się też w rozmaitych częściach wielu roślin. Jak udowodnił prof, Kostanecki, K. odpowiada wzorowi:

/OH - OH

CO

jest więc 1, 3, 3', 4' tetraoksyflawanolem. K., cytrynowożółty proszek krystaliczny, jest w zimnej wodzie prawie nierozpuszczalna, nieco rozpuszcza się w gorącej, a dość łatwo w gorącym alkoholu. Topi się przy 250°, stapiana z alkaliami źrącemi lub gotowana z ługiem al-koholicznym daje jako produkty odbudowy flo-roglucynę i kwas protokatecliowy. K. barwi zaprawioną wełnę i bawełnę, a kolor wyfarbo-wania zależy od rodzaju użytej zaprawy.

Kwercyt, C₆H₁₂0₅, cukier odkryty w r. 1849 przez Braconnota (w żołędziach dębu), jest po-

brego kwestarza. Temi-to obdarzony przymiotami, objeżdżając dwory szlacheckie, zyskiwał K. hojną kwestę, nietylko w zbożu, baranach, zapasach śpiżarnianych, ale nawet w pieniądzach. W dawnej Polsce często dworzanie, i ze stanu rycerskiego, nie wiążąc się ślubami zakonnemi, przywdziewali habit zakonny i chętnie pełnili obowiązki K-a. Przybycie słynnego z dowcipu, lub znanego z rycerskiego rzemiosła kwestarza, było chwilą pożądaną w każdym dworze wiejskim, a ojciec kwestarz, nietylko znajdował gościnne przyjęcie dla siebie i koni, ale otrzymywał sutą kwestę. W Mazowszu słynął z dowcipu kw. Starzyński w czasach ostatnich Rzeczypospolitej i pierwszych lat księstwa Warszawskiego. Znany był prawie w całej Koronie, bo odwiedzał Mało-i Wielko- Polskę. Mickiewicz w „Panu Tadeuszu", a Chodźko w „0-brazach litewskich" uwiecznili postać K.

chodną heksahydrobenzolu, a mianowicie cyklo-heksanpentanolem 1. 2. 3. 4. 5.

CH OH

HOHC/\CH OH

HO HC\/CH OH

ch₂

Budowę pierścienną K. udowodnił Pruuier (1878). K. krystalizuje się w pryzmach op. tp. 234°, posiada c. g. prawie 1.6 i smak słodki; skręca na prawo płaszczyznę światła spolaryzowanego. Przy suchej destylacyi w próżni K. daje hydrochinon, chinon i pyrogallol, przy redukcyi benzol, fenol, pyrogallol, chinon i heksan, przy utlenieniu kwasem azotowym kwasy śluzowy i trójoksyglutarowy a nadmanganianem potasu kwas malonowy. Także udowodniono w cząsteczce K-a pięć grup hydroksylowych. Pakty te stanowią o jego budowie.

Dr A, J. G.

Kwercytron, kora gatunków dębu amerykańskiego: Quercus tinctoria, digitaia i frigida, wprowadzona do farbierstwa przez Bancrofta w r. 1775, zawiera m. i. przeważnie, dwa żółte barwniki: Kwercetynę (ob.) i Kwarcytrynę (ob.;. Korę K. zastąpiono z biegiem czasu przez przygotowywane z niej wyciągi 10 — 20° Re, następnie przez znacznie silniejsze preparaty, otrzymywane już przez działanie kwasów na korę K., już przez ekstrakcyę roztworem sody i gotowanie wyciągu z kwasami. Tym sposobem przygotowany lekki oliwkowego koloru proszek nosi nazwę Sawiny i posiada 16 razy większą siłę barwienia niż Kora K-wa.

Kwercytryna C₂₁H₂₂0₁₂-|-H:0 żółty barwnik kory kwercytronowej (ob.) jest glukozydem kwercetyny (ob.), a mianowicie jej połączeniem z izodulcytem czyli ramnozą C₆Hj ₄0₆ (ob. Cukier). K. krystalizuje się w słabo żółtych igłach lub płytkach, ruzpuszcza się w gorącej wodzie i spirytusie; bawełnę, wełnę i jedwab barwi podobnie jak kwercetyna. 0-biedwie wychodzą stopniowo z użycia, a zostały zastąpione przez sztuczne barwni-

Dr A, J. G,

Kwestor. K-ami w Zgromadzeniu Narodo-wem francuskiem 1848—1851, oraz od r. 1871 zowią się trzej członkowie komisyi parlamentarnej, zawiadujący rachunkowością, bezpieczeństwem i porządkiem zgromadzeń prawodawczych. Nazwa ta istnieje i w Niemczech.

Dr A. .1. G,

ki.

Kwestor (łac. ąuaestor, pierwotnie ąuaesitor, od czas. ąaaerere — conquirere=ś\ed7Ać, a zatem dosłownie śledczy), urzędnik rzymski. Czy za czasów królestwa rzymskiego dwóch takich urzędników było, czy ich dopiero z nastaniem konstytucyi republikańskiej wybierano, trudno rozstrzygnąć. Za panowania królów zwali się oni ąuaestores parricidv; zadaniem ich było z poręki króla śledzić zbrodniarzy, którym za ich czyny śmierć groziła. Funkcyą ich objaśnia dopełniacz parricidii, ponieważ parricidium (ojcóbójstwo) główną stanowiło zbrodnię, którą śledzić byli winni. Wyrażenie to oznaczało pierwotnie tylko morderstwo w o-gólnem pojęciu, później każde przestępstwo przeciw reiigii i skażeniu czci matron rzymskich. Sąd nad zbrodniarzami, przez K-ów wyśledzonymi, królowi przysługiwał. Za czasów republiki K-owie spełniali funkcyę 3wą w zastępstwie konsulów. Równocześnie z nimi jednak pojawiają się teraz ąuaestores aerarii, urzędnicy skarbowi, których obowiązkiem był Kwerela (łac. ąuerela) tak zwano u nas, zarząd skarbu: przyjmowanie do kasy i wypła-terminem zapożyczonym z prawa rzymskiego, canie pieniędzy rządowych. O stosunku dwóch nietylko skargę w sprawach mniejszej wagi, tych rodzajów K-ów albo raczej rozmaitych ich wniesioną przed sądem grodzkim, ale także funkcyi, były już w czasach starożytnych zda-samą sprawę, a nawet sąd grodzki, roki nia podzielone. Jedni (Varro, Livius, Dionysius skargowe (ob.) „Roki skargowe, które K-mi Halic., Tacitus, Zonaras) twierdzili, że oba różowią, podstarości i pisarz grodzki sądzą“ (Vol. dzaje K-ów są równoznaczne, że więc cisami legum III 73).    urzędnicy winni byli śledzić zbrodniarzy i skar-

Kwersaling, ob. S al i n g.    bem rządowym zawiadować. Inni, a są to pó-

Kwestarz, mnich, zakonnik, za kwestyą cho- źniejsi autorowie (Pomponius, Ulpianus i wodzący. Wiele zakonów w Polsce ubogo uposa- góle prawnicy z czasów cesarstwa) uważają żonych utrzymywało się jedynie z kwesty. Po- ich jako różnych zupełnie urzędników, a skło-między K-mi słynęli głównie bernardyni, któ- niły ich do tego przekonania odrębne owych rzy dobierali ludzi znających świat i mających urzędników funkcye. Zdania tego byli Niebubr humor i dowcip, nieodzowne warunki na do- i Madvig. Dzisiaj, na podstawie gruntownych

dociekań historyków, jak Mommsen i Herzog, nie można powątpiewać o tożsamości obu rodzajów urzędników, zwanych q. parricidii i q. ae-rarii. Dowodzi tego wspólna ich nazwa. Starożytni wywodzili wprawdzie obie funkcye kwestury od czas. ąuaerere, i to kryminalną od res capitales quaerere (=zbrodnie śledzić), a finansową od quaerere conquirere pecunias (=zbierać pieniądze). Ponieważ jednak wyrażenie conquirere pecunias w zakresie prawnopolitycznym nigdy urzędowej czynności urzędników kasowych nie oznaczało, a przeciwnie quaererc jako i conąuirtre są wyrażeniami tech-niczneini procedury sądowej, szczególnie zaś karne śledztwo oznaczają, stosować się zatem może wyrażenie owo tylko do quaestoresparricidii, a stąd wniosek wypada, że pierwotna czynność K-ów była natury kryminalnej i że w późniejszych dopiero czasach połączono z nią także finansową. Dziwne to na pierwszy rzut oka zjawisko: objaśnić więc należy, jak dwie tak różne funkcye, kryminalną i finansową, mógł jeden i tensam urząd kojarzyć. Otóż jak K-owie w najdawniejszych czasach byli sługami króla, spełniającymi tylko jego rozkazy, tak w czasach republiki byli pierwotnie tylko pomocnikami albo zastępcami Konsulów; nawet i później, kiedy ich nie konsulowie do pomocy swej powoływali, lecz lud na zgromadzeniach publicznych na urząd ten wybierał, zajmują oni zawsze stanowisko urzędników podrzędnych, niższych, magistratus minores, w rozróżnieniu od wyższych magistratus major es, a takimi byli, przed odłączeniem pretury i cenzury, sami tylko konsulowie. Ponieważ zaś konsulowie jako następcy królów, wszystkie funkcye władzy najwyższej w swej osobie łączyli, mogli oni także K-om, jako urzędnikom podwładnym, najrozmaitszej natury sprawy przekazywać. Najwa-żniejszemi zaś sprawami były bezwątpienia tak śledzenie zbrodni jako i zawiadowanie skarbem rządowym. Rozwinięcie się kwestury w urząd osobny poczyna się z nastaniem ape-lacyi do ludu, tak zwanej prooocatio (ob.). Od tego czasu zrzekli się konsulowie, aby powadze wysokiego urzędu swego nie ubliżać, wydawania wyroków w procesach kryminalnych, ponieważ lud mógł je w instancyi najwyższej zawsze unieważnić, i zlecili K-om, swym podwładnym urzędnikom, wyrokowanie, w rzeczy samej fikcyjne. Kiedy funkcyę taką spełniali teraz regularnie, przysługiwać im musiało prawo zwoływania ludu (jus concioncm habendi) i wydawania rozporządzeń (jus edicendi). Takie samodzielne stanowisko znacznie się jeszcze wzmogło, gdy powierzono im nadto dozór nad skarbem rządowym aerarium. mimo że charakteru właściwych urzędników jeszcze nie mieli, ponieważ ich dotychczas zawsze konsulowie do spełniania takich obowiązków powoływali. Dopiero odkąd konsulowie, po znie- ko urzędnicy kryminalni, zwani q. parricidii sieniu konstytucyi decemwiraluej, podczas któ- i albo perduellionis, winni byli słodzić zbrodnie,

rej razem z konsulatem także kwesturę zniesiono, ludowi, i to w comitia tributa (ob.j, po raz pierwszy prawdopodobnie w r. 447 przed Chr. zwołanych, wybór K-ów zdali, uważać ich można jako istotnych urzędników państwa. Zrazu było tylko dwóch takich K-ów, później dwóch jeszcze przybrano, którzy jako urzędnicy finansowi z wojskiem w pole, ad mmisteria belli, wyruszać musieli i jako K-owie wojskowi od dwóch miejskich K-ów się różnią. Jeszcze później podniesiono ilość K-ów na 8, z pomiędzy których dwóch w stolicy, a 6 urząd swój częścią przy wojsku, częścią na stałych stanowiskach po za Rzymem urząd pełniło. Już to ze względu na sprężystą admi-nistracyę finansową w prowincyach, już celem regularnego uzupełniania liczby senatorów podwyższył Sulla liczbę K-ów na 20, a Cezar w r. 44 przed Chr. aż na 40; później ilość ich była całkiem dowolną. Od czasów Sulli rozróżniać można dokładnie trojakich K-ów, i to; 1) miejskich, 2) wojskowych, a obok nich pokrewnych prowineyalnych, konsularnych i cesarskich, 3) italskich. Wszyscy ci K-owie, mimo że spełniali odmienne funkcye, tworzyli wszakże jedno kolegium, które rozmaite zakresy swych obowiązków, zwane promnciae, losem pomiędzy siebie dzieliło. Uprawnionymi do kwestury byli pierwotnie tylko patrycyusze; wszakże z pomiędzy wszystkich urzędów zyskali plebejusze najrychlej przystęp właśnie do kwestury. Prawnym wiekiem do jej objęcia był 27-my rok życia. Odkąd ludowi przysługiwało prawo wybierania K-ów, wykonywał on je w comitia tributa; zebrania zaś te były co do czasu ostatnie w roku z pomiędzy wszystkich zebrań wyborczych. Termin obejmowania urzędu przypadał dla nich w czasach, kiedy konsulowie 1 stycznia władzę swą obejmowali, na 5 grudnia poprzedzającego roku. Równie jaK urząd konsula i pretora, taksamo i K-a można było w razie potrzeby na rok jeden przedłużyć (prorogatio, ob.). Właściwych urzędowych odznak K-owie nie mieli, wyjąwszy krzesło urzędowe, sella, jednak nie krzesło kurulne (seila curulis). Urząd, który K-owie piastowali, był najniższym szczeblem, primus magistratus, w rzymskiej hierarchii urzędniczej, jednak nie bez znaczenia. Z piastowaniem jego łączył się wstęp do senatu, albowiem K-owie byli o-becni w roku swego urzędowania na posiedzeniach senatu, a byłych K-ów, quaestorii, powoływał cenzor zwykle przy najbliższem uzupełnianiu senatu, lectio senatus, w grono jego członków. Zresztą stanowisko ich podrzędne, od wyższych urzędów i od senatu zależne. Kie przysługiwali im liktorowie, ani nie mieli jus prehendendi (=prawo pojmania, aresztowania). A) K-owie miejscy, q. urbani, sprawowali dwie funkcye: kryminalną i finansową, a) Ja-

za które kara śmierci groziła, zbrodniarza o- j takiemi najważniejsze były: żołd żoinierzy, któ-skarżyć i osądzić; wyrok ich wszakże był tyl- J rego wszakże nigdy wprost ze skarbu wojsku ko tymczasowym, odkąd skutkiem prowokacyi (ob.) sąd ludu najwyższą stanowił instancyę.

nie płacono, podejmowanie i goszczenie, hono-rarya i gratyfikacye dla „gości państwa", ho-spites publici, i posłów państw zagranicznych, dostawy rządowe, bodowa i utrzymywanie w porządku dróg publicznych i mostów, stawianie posągów, bóstw i pomników zasłużonych mężów, płacone zwyczajnie z polecenia cenzorów, pogrzeby publiczne, zwrot podatków bezpośrednich, tributum, za pośrednictwem trybunów, zwanych aerarii. Nieodłącznem od owego ogólnego dozoru kasy było także stanowienie budżetu państwa, przechowywanie list podatkowych, sporządzanych przez cenzorów, zawartych kontraktów. Obok takich dokumentów finansowych przechowywali K-owie inne ważne akta publiczne, np. uchwały senatu, które początkowo w świątyni Cerery pod dozorem edylów, później wszakże w skarbcu chowano, gdzie przez czas pewien edylowie i K-owie, później sami K-owie dozór nad niemi mieli. Składano tutaj także wszystkie publikowane prawa, protokuły ważniejszych spraw publicznych, spisy sędziów przysięgłych, skąd też po r. 70 przed Chr. K-owie, pod przewodnictwem pretora miejskiego, wyznaczali sędziów przysięgłych dla poszczególnych trybunałów karnych. Taką koleją zostali K-owie także archi wary uszami rządowymi. Wreszcie mieli dozór nad znakami wojenuemi, które przed wyruszeniem wojska w pole naczelnemu wodzowi oddawali, a z powrotem od niego do przechowywania w skarbcu odbierali. Instytucyę K-ów miejskich napotykamy jeszcze pod koniec w. II po Chr. Niewiadomo jednakże, jakie sprawy oni jeszcze załatwiali, skoro im już w r. 23 przed Chr. zarząd skarbca, który tylko przejściowo cesarz Claudius w ręce ich znowu oddał, odebrano i dwom pretorom powierzono.— B) K-owie wojskowi, prowincyalni, konsularni, cesarscy. Oprócz dwóch miejskich K-ów wybrano w r. 421 przed Chr. po raz pierwszy dwóch jeszcze nowych, wojskowych, którym obowiązkiem było wyruszać z wodzem na wyprawę wojenną, starać się o zapasy dla wojska potrzebne, a nadto, od r. 406 przed Chr. począwszy, żołd żołnierzom wypłacać. Nowi ci K-owie są stałymi towarzyszami naczelnego wodza, z własną, czynności wodza w pewnej mierze ograniczającą, kom-petencyą. Z tego powodu dyktator nie ma przy boku swym K-a. Po upływie urzędowego czasu danego K-a przedłużano w razie potrzeby funkcyę jego na rok jeden. W razie nieprawidłowego objęcia urzędu wolno było wodzowi samemu stosowną osobistość prokwe storem, pro quaestore, mianować. Autorowie starożytni przedstawiają wyraźnie stosunek wodza do swego K-a jako bardzo zażyły, jak ojca do syna, łączący ich ściśle jeszcze w późniejszych latach, po rozstaniu się urzędowem. W kompeteu-

Wykluczone były z ich kompetencyi wszystkie zbrodnie polityczne, których sądzenie przysługiwało wyznaczonej do tego osobno komisyi, duoviri (ob.), a później innym urzędnikom.

Jeżeli w czasach późniejszych źródła milczą zupełnie o czynności tych K-ów, dzieje się to więcej pewno z tego powodu, że takich procesów, dotyczących, niepolitycznych, zwyczajnych zbrodni, za godne wzmianki nie uważano, niż z tego względu, iżby K-owie nie mieli spełniać więcej tych funkcyi. Prawdopodobnie bowiem dopiero instytucya stałych trybunałów karnych, ąuaestiones perpetuae (ob.), położyła kres funkcyi miejskich K-ów kryminalnych.— b) Drugim najgłówniejszym obowiązkiem miejskich K-ów był dozór nad skarbem rządowym, aerarium, i załatwianie wszystkich spraw finansowych w związku z nim będących. W charakterze tym jako pośrednicy we wszystkich wydatkach państwowych zowią się oni q. ae-rarii albo q. urbani, qui aerariam prouinciam obtment. Służba ich w skarbcu obejmowała wszystko, co się tylko w nim mieściło. Były tu pieniądze, a nadto przechowywano jeszcze ważne dokuraenta publiczne i znaki wojenne. Skarb sam znajdował się w świątyni Saturna, a K-owie chowali klucze do niej u siebie. Dozór nad kasą rządową, a więc pobieranie, przechowywanie i wypłacanie pieniędzy rządowych, stanowił walną K-w funkcyę.

Prawo dysponowania pieniędzmi przysługiwało jednak nie im, lecz innym władzom, jak konsulom, cenzorom, a przedewszystkiem senatowi.

Do wyręczania się w fuukcyach kasowych mieli pod własną odpowiedzialnością sekretarzy, scri-bae questorii, na których czele stali tak zwani sex primi (=sześciu pierwszych). Do kasy rządowej wpływały pieniądze z rozmaitych źródeł, jak oto: podatki bezpośrednie, tributum, podatki pośrednie, cła i dzierżawy dóbr rządowych, vecłigalia, daniny, haracze, kontrybucye wojenne, stipendia, łupy wojenne, które, jeżeli się z brzęczącej monety nie składały, oni na rachunek państwa sprzedawali (bona Porsenae vendere), pieniądze ze sprzedanej „roli publicznej", rządowej, ag er publicus, zwanej stąd a-ger quaestorius i ze sprzedaży dóbr przez państwo skonfiskowanych, bona damnatorum. Jeżeli należne państwu pieniądze regularnie nie wpływały, winni byli K-owie ociągających się dłużników skarżyć, ponieważ własnej jurysdyk-cyi nie mieli. Także i do wymienionych powyżej sprzedaży gruntów musieli mieć upoważnienie od konsulów i urzędów sądowych. Do wypłaty pieniędzy na ręce urzędników koniecz-nem było zawsze zlecenie senatu; jedyny wyjątek stanowili konsulowie, którzy wprost od nich żądane brali summy. Pomiędzy wypłatami cyi tych K-ów rozróżniać należy stronę finan- konsulów, odkąd ci w pole nie wyruszali, tyl-sową, wojskową i sądową. Finansowa kom-petencya obejmowała szczególnie zarząd kasy wojennej i wszelkich sprzętów obozowych.

ko w Rzymie urząd pełnili, otrzymywał do boku swego jednego, a później dwóch K-ów, którym według swej woli urzędowe sprawy wszelkiego rodzaju mógł zlecić. Podobne <stanowi-sko zajmują K-owie cesarscy, q. principis albo q. Augusti, albo q. Caesaris, którzy nastali rażeni z podziałem prowincyi rzymskich na senatorskie i cesarskie. Od czasu urządzenia tych dwóch rodzajów prowincyi udawali się z rozkazu cesarza K-owie zwyczajni, jako urzędnicy finansowi, tylko jeszcze do prowincyi senatorskich; cesarze zaś powoływali do swego boku dwóch K-ów, którzy winni byli mowy, listy, rozporządzenia i wnioski (ora-tiones, epistulae, libelli) cesarskie senatowi przedkładać i na posiedzeniach je odczytywać; oznajmiali oni także z rozkazu cesarza znakomitym mężom wyroki śmierci, daleko większej powagi, aniżeli ich koledzy, mogli zawsze na szybszy awans w urzędowej karyerze liczyć, jak to już sama ich nazwa candidati principis oznajmia. Instytucya K-ów prowincyalnych ustała razem ze zmianą ustroju prowincyi rzymskich, dokonaną przez Dyo-klecyana. K-owie przetrwali podział państwa rzymskiego, lecz sprawowali ten urząd senatorowie z bardzo uciążliwym obowiązkiem wyprawiania igrzysk publicznych. — Quaestor sacri palatii albo quaestor intra palatium, urzędujący za czasów panowania Konstantyna W., nie miał nic wspólnego z republikańską kwesturą. Był to bowiem jeden z najwyższych urzędników cesarskich, kanclerz państwa, który czuwał nad calem prawodawstwem cesarstwa i rozstrzygał wszelkie podania zanoszone do cesarskiego dworu. —C) K-owie italscy, quaestores Italici. Rozszerzenie granic państwa rzymskiego w Italii spowodowało w r. 267 przed Chr. zaprowadzenie czterech nowych K-ów. Kompetencya ich nie jest dokładnie znaną; byli oni zobowiązani w główniejszych punktach administracyjnych państwa pilnować spraw i interesów skarbu, których w samej stolicy nie było można pilnie doglądać. Jako centralne miejsca takie znane są: Ostia, Cales w Kampanii i Gallia Cisalpina. Główną funkcyą urzędników tych stanowiło na wszystkich trzech stanowiskach ściąganie podatków pośrednich, rectigal zwanych, które się skarbowi należały od dzierżawy dóbr rządowych, jako też ceł od towarów, z zagranicy sprowadzanych. K. w Ostyi rezydujący dozorował jeszcze handel zbożowy i dbać był winien o dostateczne zaopatrzenie stolicy w zboże. Pierwotnie pozostawali ci K-owie zapewne w tym-samyin stosunku do konsulów, jak późniejsi K-owie prowincyalni do namiestników; jednak ponieważ nie przeznaczano ich do boku poszczególnego konsula, nabrali z czasem większej samodzielności, podobnie jak K-owie miejscy. Noszą oni takie nazwę quaestorcs classici (por.

Zażywali

Pieniądze, z których dokładne byli winni składać rachunki, brali oni wprost ze skarbu głównego, równie jak i sarni je wypłacali. Ograniczoną była nieco przez to władza konsulów, którzy zrazu samodzielnie kasą wojenną zarządzali. Tylko względem łupów wojennych miał wódz sam pełnomocnictwo i od niego jednego zależało, czy je oddać K-owi wojskowemu, czy też na inne cele obrócić, a w tym razie miał jeszcze osobną kasę, którą jeden z oficerów zawiadywał, w późniejszych czasacli prae-tectus ta brum. Do załatwienia spraw swych miał K. w obozie osobne miejsce, quae-storium, które się obok namiotu naczelnego wodza (praetorium) znajdowało. Wojskowa kompetencya tych K' ów wynika ze stanowiska ich jako podwładnych urzędników, którym przełożony dawać może zlecenia rozmaite: ponieważ więc znajduje się zawsze w najbliższem otoczeniu naczelnego wodza, zlecał mu tenże w razie potrzeby zastępstwo swe w komendzie; a K. spełnia rozkaz w takim razie pro prae-tore. Sądowa kompetencya K-ów odnosiła się w dawniejszych czasach do zastępstwa wodza w spornych sprawach cywilnych w razie jego nieobecności, kiedy wódz był zarazem namiestnikiem prowincyi. Z kwestury wojskowej roz-wijała się p r o w i n c y a 1 n a. Odkąd stałych namiestników na prowincye wysyłano, przydawano im też do boku K-ów, q. provmciales, podobnie jak i wodzom na wyprawę wojenną.

Obowiązki K-ów prowincyalnych są wogóle ta-kiesame jak wojskowych, tylko funkcye ich, dotyczące szczególnie zastępstwa namiestnika i jurysdykcyi, były dokładniej określone. Mieli więc oni pod sobą kasę rządową, do której wpływały wszystkie cła i podatki prowincyi, płacili z niej wszystkie wydatki na wojsko, namiestnika j świtę jego. Przewyżkę w brzęczącej monecie odsyłali do Rzymu. Rachunki dochodów i wydatków musieli dokładnie prowadzić (kiedy każda prowincya rzymska miała tylko jednego K-a; w prowincyi Sycylii dwóch ich zawsze było, z których jeden w Lilybaeum, a drugi w Syrakuzach urząd swój pełnił). Gdy przy zwiększającej się ilości prowincyi liczba K-ów zwyczajnie nie wystarczała, przedłużano im urząd na rok jeden, równie jak pretorom i konsulom; wszakże prok westoró w, pro-ąuaestores, mieszać nie należy z wyżej wymienionymi ąuaestores pro praetore, t. j. takimi K-ami, których namiestnicy, practores, zastępcami swymi mianowali, albo którzy po ich śmierci dowództwo lub namiestnictwo w zastępstwie obejmowali. - Z wojskowej kwestury rozwinęła się także instytucya K-ów konsularnych, q. consulis, których od czasów Sulli 2, a za cesarstwa 4 było. Każdy z obu

(str. 812, Lipsk 1884).

Jaskrawe zabarwienie

Kwiat (flos), organ płciowy wyższych roślin, zwanych z tego powodu kwiatowe mi (Anthophyta). Zadaniem K-ów jest wydawanie nasion, za pomocą których mnożą się wszyst-    .    .

kie rośliny K-we. I. Budowa kwiatów. 1) o r- stematycznej, np. dla rodzaju, lub rodźmy.

Ogół pręcików jednego K-u zowiemy pręcikowiem (androcoeum) zaś słupków s ł u p k o-wiem (gynaecoeum). Słupkowie zajmuje zawsze środek K-u, dokoła zaś grupują się pręciki. Pojedynczy pręcik posiada najczęściej postać nitki (fil amen tum) (fig. 125) rzadziej

Lydus, De inagistr. 1, 27); tłómaczą to wyrażenie zwykle w taki sposób, jakoby pierwotnie obowiązkiem ich było dbać o budowę i uzbrojenie floty. Jednakże tłómaczenie to stosować-by się mogło, co najwyżej, do kwestury kam-pańskiej w Cales, ponieważ w Ostyi nie było wcale portu wojennego, a Gallia miała tylko znaczenie jako kraina, w której brano rekrutów do piechoty. Również i kwestura kam-pańska w oddalonem od wybrzeża morskiego mieście Cales byłaby w każdym razie bardzo niedogodną siedzibą dla urzędnika takiego. Z tego więc względu kwestya, dotycząca nazwy ich „classici“, zachodzącej zresztą u jednego tylko autora starożytnego, Lydusa, pozostaje w zawieszeniu. Siedziba czwartego K-a italskiego nie jest wcale znana; jak Mommsen się domyśla, rezydował on w Lilybaeum, na wyspie Sycylii. Instytucyę K-ów italskich zniósł Klaudyusz. — Por. Reusch „De pop. Rom. ąuaestoribus ac potissimum aerariis" (Helmstedt 1725); Mager „De canditatis principis“ (Lipsk 1833); Donndorf „De ąuaestoribus parricidii“ (Gryfia 1806); Gutjahr „Quadripart. de ąuaestoribus parric.“ (Gryfia 1808 i nast.); Doellen „De ąuaestoribus Romanis“ (Berlin 1847); Wagner „De ąuaestoribus Rom.“ (Marburg 1848); Lange „Roemische Altertuemer“ (wyd. 3-e l, Berlin 1870); Mommsen-Marąuardt „Handbuch der roemischen Altertuemer“ (wyd. 2-e II, str. 511 i nast., Berlin 1877); Madvig „Die Verfas-sung und Verwaltung des roemischen Staats.“ (1 438 i nast., Lipsk 1881); Herzog „Geschich-te und System der roem. Staatsverfassung“

S Drz.

Kwestura, urząd w uniwersytetach niemieckich. Kwestor ściąga opłaty od studentów za słuchauie wykładów.

gaua K-u. W każdym K-e wyróżniamy (fig. 124) szereg organów, z których leżący najbardziej nazewnętrz, kielich (calyx), posiada postać okrywy, chroniącej części środkowe K-tu w czasie ich rozwoju. Za kielichem następuje okrywa, zabarwiona już na inny (biały, żółty, czerwony etc.) kolor. Jest to t. zw. korona (corołła), najbardziej wpadająca w o-ko, choć nie najważniejsza część K-tu. Obie okrywy razem stanowią o k w i at (perianthium). Niekiedy okwiat składa się tylko z jednej lub z dwóch, ale jednakowo zabarwionych okryw. Rozróżniamy wówczas O. kielichowy (j>. calycinum), gdy posiada zielone zabarwienie (np. u konopi, szczawiu) i koronowy (p. co-rollineum), jeżeli zabarwienie jest inne, np. białe, fioletowe i t. d. W obu wypadkach K-y takie są j e d n o o k r y w o w e (flores homochla-mydeae) w przeciwstawieniu do różu okrywowych (fi. heter ochlamydeae), tj. posiadających kielich i koronę. Zarówno kielich jak korona mogą składać się z listków (działki —sepala u kielicha i płatki—pętała u korony) wolnych, lub przedstawiać rurkę z brzegami mniej lub więcej głęboko wciętemi. w pierwszym wypadku mamy kielich wolno-działko wy (całyi ełeutherosepałus), koronę zaś woln opłatkową (corołła ełeutlieropętała), w drugim kielich zrosłodziałkowy (Całyx gamesepalus), a koronę zrosłopłatkową (corołła yamepetała). korony, względnie okwiatu koronowego, ma na celu zwabienie owadów, które, poszukując miodu w kwiatach, przenoszą pyłek z jednej rośliny na drugą i w ten sposób powodują ich zapylenie. To też u K-ów zapylających się przy pomocy wiatru (t. zw. ane m o fil e) okwiatu albo niema wcale (np. u traw, u iglastych), albo posiada on zabarwienie zielone, niewyróżnia-jące się od liści. Środek K-u zajmują właściwe organa płciowe rośliny: organa męzkie czyli pręciki {stamina) i żeńskie czyli słupki (pistiłła). Ilość jednych i drugich bywa bardzo rozmaita, choć zawsze jest stałą dla danego gatunku, a często i dla większej grupy sy-

-i

./

•n-

ii

f— c

f-

W fi

Fig. 124. Kwiat piwonii; e—korona, Tc—kielich, «— pręciki, ^—słupki.

A ęw

Fig. 125. Pręcik Hyoscyamus niger (lulek czarny): f— nitka, p—główka pyłkowa, c—wiążadełko.

Taka ko-

listka lub łuski, i na wierzchołku kończy się główką pyłkową, czyli pylnikiem (anthera). Każdy pylnik składa się z dwóch połówek, zawierających, każda, po dwa woreczki czyli kwiaty pyłkowe (loculimenta). Obie połówki pylnika przedziela wierzchołkowa część nitki czyli t. zw. wiązadełko albo łącz-n i k (connectwa). Wewnątrz pylników tworzy się w osobnych gniazdach czyli komorach pyłkowych pyłek (pollen). Komór takich zawiera każda połowa pylnika najczęściej dwie: cały więc pylnik posiada wtedy 4 komory. Dojrzały pyłek wysypuje się z pylnika przez otwory, tworzące się wtedy w ściankach pylnika najczęściej wskutek ich pęknięcia. Po-jedyńczy słupek przedstawia się najczęściej w postaci buteleczkowatego organu, rzadziej zaś łuski (u iglastych). Dolna, rozszerzona część słupka ^owie się zalążnią (yermen, oca-rium) (fig. 126), koniec zwężony—szyj ką (sty-

h/7

Fig. 126. Rozmaite postacie słupkowia. A—od Aco-niiurn (tojad), B—lilii, C—tytoniu, D—krwawnika (tylko szyjka). Wszędzie /— zalążuia, (/—szyjka, n— blizna czyli znamię.

las). Wierzchołkowa część szyjki, zwana znamieniem czyli blizną (stigma), służy do chwytania ziaren pyłkowych, które na jej powierzchni równocześnie kiełkują. Posiada ona w tym celu rozmaite włoski, brodawki, a komórki jej wydzielają ciecz, bogatą w cukier. W zalążni rozwijają się zalążki (ob.), które wyrastają bądź-to ze ścianek zalążni, bądź-to z przegródek tworzących się wewnątrz zalążni, lub też w końcu z dna jej. Środkową część zalążka zajmuje t. zw. woreczek zarodkowy (sacullus embryonalis), w którym obok innych komórek mieści się i komórka żeńska czyli jajowa, rozwijająca się po zapłodnieniu, tj. po połączeniu się z komórką męzką w nowy osobnik roślinny, morka męzka, a w ogromnej większości wypadków samo jądro, z niewielką ilością plazmy mieści się w łagiewce pyłkowej (tabiis pollinicus), tj. w rurce, w którą wrasta ziarno pyłkowe, skoro dostanie się na znamię. Zapłodniona komórka żeńska otacza się błoną, zaczyna się dzielić. Powstaje ciało wielokomórkowe, w którera poczynają się zarysowywać główne organa nowej roślinki: korzonek, łodyżka, zaczątki liści. Słowem, wewuątrz zalążka tworzy się zarodek (embryo) przyszłej roślinki. Oczywiście, że w miarę wzrostu zarodku i rozmiary zalążka zwiększają się. Odbywa się to jednak tylko do pewnego czasu. Wkrótce zarodek rosnąć przestaje i wraz z całym zalążkiem oddziela się od macierzystej rośliny jako nasi eni e (ob.). Zapłodnienie komórki jajowej w zalążkach wywołuje głębokie zmiany v całym K-e. Okwiat i pręciki, jako już niepotrzebne, zasychają i opadają. Zasycha także znamię i szyjka słupka; zato zalążuia jego, w miarę przeobrażania się zalążków w nasiona, rozrasta się bardzo silnie, stanowiąc t. zw. owoc (ob.). W ścianach za-lążni zachodzi jednocześnie szereg zmian (mię-śnienie lub odwrotnie zsychanie się i pękanie ścianek w rozmaity sposób), mających na celu jaknajwiększe rozpowszechnianie nasion, wzgl. samych owoców.—2) Osadnik i podział K-ów według ich budowy. Wszystkie wyżej opisane części kwiatowe zebrane są tia wierzchołku pędu kwiatowego, na tak zwanym o-sadnikukwiatowym (thorus, thalamus), który ulega przytem bardzo często znacznemu rozszerzeniu, tworząc wypukłe, płaskie lub wklęsłe dno kwiatowe (receptaculum). Rozmieszczenie części kwiatowych na osadniku najczęściej bywa okółkowe czyli c y k 1 i c z n e (fl. cyclici), rzadziej spiralne (//. acyclici). W K-ch cyklicznych pojedyncze części okwia-tu są najczęściej względem siebie między ległe, rzadziej nad ległe. Tak np. pręciki wyrastają najczęściej między płatkami korouy, a bardzo rzadko naprzeciw tych płatków. Liczba części w okółkach bywa rozmaitą, lecz zawsze jest stałą dla danego gatunku, wskutek czego rozróżniamy okółki d wu-tr ó j - c z ter o-wieloczłonkowe (cycli-, di-, tri; tetra-, poly-meri). U dwuliściowych spotykamy okółki najczęściej 5-, u jednoliściowych 3- członkowe. U niektórych roślin wszystkie okółki, wchodzące w skład K-u są równoczłonkowe, np. u lilio waty ch, irysów, sitów (Juncaceae)—trój-członkowe. Najczęściej równoczłonkowemi są tylko okółki kielicha, korony i pręcików, ilość zaś słupków ulega zmniejszeniu, np. u baldasz-kowych, gdzie przy pięcioczłonkowych wszystkich okółkach znajdujemy tylko dwa słupki. W innych znowu wypadkach liczba pręcików ulega zdwojeniu w porównaniu z ilością części korony i kielicha, np. u bodziszkowatych. K-y acykliczne, ze skrętoległem ułożeniem części kwiatowych, spotykamy stosunkowo rzadko, np. u Nyniphaceae, Maynoliaceae, u kaktusów. Niekiedy pręciki i słupki rozmieszczone są skrę-tolegle, części zaś korony i kielicha okółko-wo, np. u jaskrowatych. K-y takie zowiemy w s p ó ł o k ó ł k o w e m i (//. hemicyclici).—3) P o-dział K-ów ze względu na położenie słupkowia. Ze względu na położenie słupkowia

względem pozostałych organów kwiatowych roz- rzyć i sitów. K-ty nieposiadające właściwych różniamy K-y: podzalążniowe, z zalążnią organów rozrodczych, a więc pręcików i słup-górn ą; nadzalążniowe, z zalążnią dolną; ków, jako niemogące, oczywiście, wydawać i kołozalążniowe {flos hypoepl-, peri-gynus). K-ty pierwszego typu posiadają osadnik wypukły, którego najwyższe miejsce zajmuje słupkowie. Zowie się ono wtedy gór-n e m; poniżej jego wyrastają: pręciki, koroną i kielich (np. lewkonii, gwoździków, hyaeyn-tów). Drugi typ K-ów wyróżnia się dnem wklęsłem, zrastającem się całkowicie z podstawą słupkowia. Pręciki, korona i kielich wyrastają wówczas z brzegów dna kwiatowego, a więc powyżej nasady słupkowia, które wówczas nazywa się dolnem (u gruszy, jabłoni).

nasion, zowiemy p ł o n n e m i (flores steriles). Zanik tych organów pociąga za sobą silny rozwój korony, skutkiem czego kwiaty takie mają postać daleko okazalszą od normalnych; u bławatka, u kaliny występują one obok K-ów ro-dzajuych jako przynęta dla owadów. Do liczby płonnych należą też K-ty pełne, u których pręciki i słupki przeobraziły się w płatki korony. K-y u których znajdujemy słupki obok pręcików zowiemy obupłciowemi (flores hermaphrodlti), zawierające zaś same tylko pręciki lub słupki j e d n o p ł c i o w e m i (//. diclini). W śród ostatnich rozróżniamy K-ty męzkie czyli pręcikowe (posiadające same pręciki) (fl. masculi) i żeńskie czyli słupkowe z samemi. słupkami (fl. feminei). I jedne i dru’

W kołozalążkowych kwiatach dno kwiatowe bywa piaskiem lub nawet wklęsłem, lecz nie zrasta się nigdy ze słupkowiem (np. u wiśni i czeremchy).—1) Podział K-ów ze wzglę-

-i

\K.

B'

Fig. 127. Schematy kwiatowe: A—podzalążniowego z zalążnią górną, B i B’—ko-łozalązniowego i C—nadzalążni owego z zalążnią dolną.

du 11 a obecność organów. K-y o wyra- i gie mogą występować na tejsamej roślinie źnie rozwiniętych wszystkich częściach, a więc l (np u dyni, ogórka, u Melandrium album), która obok pręcików i słupków posiadające koronę będzie wówczas j e d n o p i e nn ąiplanta monoica), i kielich, zowiemy zupełne mi (flores comple- w przeciwieństwie do rośliny d w u p i e n n n e j U) w odróżnieniu od ni ezup ełny cb (//. in- (pl. dioica; konopie, wierzba), gdziemęzkie i żeń-completi) gdzie tej lub owej części braknie, skie K-ty wyrastają na oddzielnych osobni-K-y, składające się tylko ze słupka i pręcików kach. 5) Podział K-ów ze względu zowiemy nagie mi (flos nndus), np. iglaste, na symetryę budowy. Ze względu na topole, wierzby, trawy. K-y tych roślin po- symetryę rozróżniamy K-ty: 1) o symetryi siadają dla ochrony słupków i pręcików jedy- promienistej (flores actinomorphi), posianie tylko przedlistki wzgl. przylistki, występujące j dające więcej niż jedną płaszczyznę symetryi np. w formie łusek, np. w baziach u wierzb, w szysz- 1 u poziomki, gwoździków, werben; i K-ty o symetryi kach u sosny, lub plew i plewek u traw, tu- I dwubocznej (fl. zygomorphi) o jednej tylko

/Ul'*'

mi

w,

-\

V"

Fig. 128. Symetrya kwiatów. A—kwiat Oeiamum o symetryi promienistej, B—kwiat bratka (Viola tricolor) o symetryi dwubocznej, C—kwiat Canna całkiem symetryi pozbawiony.

SI

Wielka Encrkl. llustr. Ser. I. Tom XL1I Zesz. 331a

Przeci-

O?

płaszczyźnie symetryi (np. u szałwii, fijołków, grochu). K-ty dwuboczne powstały później niż promieniste i przedstawiają typ bardziej posunięty na drodze podziału pracy między poszczególnemi narządami k-mi. Znamy K-ty i całkiem symetryi pozbawione, np. u Canna, u storczyków. 6) Pod ział K-ó w ze względu na sposób zapylenia. Ze względu na sposób, w jaki odbywa się zapylenie roślin, rozróżniamy K-y: a) zapylaue przez wiatr i b) przez zwierzęta, najczęściej owady, rzadziej ptaki (kolibry) lub ślimaki (u gatunków bagrPsko-wych). Pierwsze są zazwyczaj bardzo drobne, nie posiadają wcale korony i kielicha, a tylko zielony, niepozorny okwiat, którego może całkiem braknąć przy K-ch nagich. K-ty zapylane przy pomocy wiatru rozwijają się u drzew i krzewów bardzo wczesną wiosną przed liśćmi, np. u leszczyny, grabu, topoli, wielu wierzb, oraz produkują ogromną ilość pyłku, wnie, K-ty zapylane przy pomocy zwierząt posiadają często koronę znacznych rozmiarów, oraz wykazują szereg przystosowań, przynęcających zwierzęta. Do takich należy jaskrawo zabarwiona korona. U wielu gatunków w tym-samym celu jaskrawe zabarwienie otrzymuje kielich oraz przykwiatki (u Salvia, Horminum Melampyrum). Do tegosamego celu służy zapach, jaki'wydaje wiele K-tów oraz miodni-k i (nectaria), wydzielające ciecz słodką, którą zbierają chciwie owady. Miodniki te składają się z grupy komórek wydzielniczych, rozmieszczonych na wypukłościach lub we wklęsłościach najrozmaitszych organów K-ch. U krzyżowych np. mieszczą się one w postaci brodawek u nasady pręcików, u wargowych w nasadzie rurki koronowej, u klonów i dereni tworzą miodniki dokoła słupka wałek kolisty. U jaskrów (Ranunculus) występują miodniki jako zagłębienia na płatkach koronowych, przykrytych osobną łuseczką, u innych jaskrowa-tych (Aąuilegia, Delphinium) funkcyonują jako miodniki wydłużenia w formie ostrogi.—7) N a-rysy i formuły kwiatowe. Dla uzmysłowienia budowy, rozmieszczenia i ilości poszczególnych organów w K-cie służą t. zw. n a-rysy czyli diagramy K-we oraz formuły.

<7

Fig. 129. Narys kwiatu lilii.

Pierwsze przedstawiają symetryczny przekrój poprzeczny przez K. W tym celu dla K-tów cyklicznych rysujemy pewną ilość kół spół-środkowych, odpowiadającą ilości okółków, dla acyklicznych zaś linię spiralną. Na kołach tych, względnie na spiralnej, zaznaczamy schematycznie przecięcia poszczególnych organów w tym porządku, w jakim one w K-cie po sobie występują, nie wyłączając szy pułki K-ej, a także przed- i przylistków. Formuły K-we tworzymy przez wypisanie kolejne organów K-ch i ich liczby. Okwiat przytem oznaczony przez P (perigonium), kielich przez A., koronę przez C, pręcikowie przez A (androcaeum), słupkowie przez G (gynacaeum). Zrastanie się organów K-ch zaznaczamy przez nawiasy. Jeżeli dany organ występuje w znacznej a przytem nieokreślonej ilości, kładziemy znak oo . K-ty górne oraz dolnozalążkowe oznaczamy kreską, położoną pod, względnie nad literą G. Dla K-ów promienistych używamy znaku (f), dla dwubo-cznych j. Oto przykłady: 1) (f)P3-|-3,J.3-j-3,G(ó>) —K. liliowatych P3-f-3, oznacza, że okwiat składa się z dwóch okółków liści po 3 w każdym. Tosamo dotyczy i pręcików. Słupkowie górne, utworzone przez zrośnięcie się trzech owo-colistków. 2) (f) A5(7oA5G(,2) —K. baldaszko-kowych, np. marchwi; słupkowie dolne. 3) (f) KbCbA cc G oo —-K. jaskru; ilość pręcików i słupków znaczna i przytem nieokreślona. 4) (f) KbC(b)AbG(2)~ K. powoju; korona zrosło-płatkowa. 5) (f) A(4) 6Y(4) A 26r(2) albo

(f) A)4)[ C(A)A2\ 6r(2)~K. bzu. Pręciki zrosłe ze zro-sło-płatkową koroną. 6) J,A(5)(75A(5-|-4)-j-l G1 —K. grochu. Symetrya K-tu dwuboczna. Pręcikowie składa się z dwóch okółków pręcików po 5 w każdym, przyczem 4 pręciki drugiego okółka zrosły się z pręcikami pierwszego okółka, jeden zaś pręcik (10-ty ogólnej liczby) pozostał wolnym. 8) Fazy w rozwoju K-tu. Pierwsze zaczątki części K-ch posiadają postać brodawek, utworzonych z merystematycznej tkanki wierzchołka pędu. Z ułożenia ich jednak względem siebie już można powziąć wyobrażenie o budowie przyszłego K-tu; zjawiają się zaczątki poszczególnych części K-ch w porządku dowierzchołkowym (acropetale), tj. z początku powstają zaczątki kielicha, potem płatków, korony, pręcików i w końcu owoco-listków. W K-ch o koronie zrosłopłatkowej ta posiada w najwcześniejszem stadyum postać kilku całkiem oddzielnych brodawek. Dopiero później tworzy się w tern miejscu koliste zgrubienie, unoszące brodawki te w górę, skutkiem czego powstaje rurka z płytszemi lub głębsze-mi wcięciami u brzegu. Utwory liściowe każdego okółka Kgo (a więc np.^płatki^korony, pręciki należące do jednego okółka) powstają zawsze równocześnie. Wyjątek przedstawiają K-ty o symetryi dwubocznej, np. motylkowe, gdzie części kwiatowe przednie rozwijają się wcześniej niż boczne i tylne. Ponieważ kielich i korona rozwijają się najwcześniej, przeto przez czas pewien, będąc już

li w

e-F

prawie sformowanemi, stulają zaczątkowe jeszcze pręciki i słupki. Powstaje w ten sposób stadyum K-tu, zwane pączki e m {gemma floralis) kwiatowym, w którym wcześniej rozwijające się okółki stanowią ochronę dla okołków później powstających, a więc delikatniejszych. Wzajemne ułożenie w początku organów kwiatowych, szczególniej zaś korony i kielicha, bywa stałym dla danego gatunku rośliny, Stanowi ono t.. zwane przedkwi-tnienie (aestwatio) K-tu; rozróżniamy następujące jego typy: 1) przedkwitnienie klapowane (aest. vulvata): liście K-we dotykają się wzajemnie tylko swemi brzegami (u ślazowa-tych); 2) dachówkowe (aest. imbricata): liście k-we przykrywają się wzajemnie swemi brzegami. Występuje u większości okryto-zalążkowych, 3) skręcone (aest. contorta)— liście k-we, pokrywając się wzajemnie brzegami, ulegają jednocześnie skręceniu naprawo lub na lewo (u gorjczek, gentiana, barwinka, powojów i t. d.). Rozchylanie się części k-ych stanowi ostatnie stadyum w jego rozwoju i zowie się rozkwitaniem. Tego rodzaju otwieranie się K-tu przedstawia zjawisko często wzrostowe, polegające na tem, że wewnętrzne powierzchnie jego organów poczynają rosnąć prędzej niż zewnętrzne, gdy tymczasem w pączku działo się przeciwnie.—II. Pochodzenie części kwiatowych. Pod względem morfologicznym musimy uważać K. jako pęd wegetacyjny z ograniczonem wzrastaniem, przystosowany do celów płciowego rozmnażania się rośliny. Pojedyncze organy k-we są to mniej lub więcej zmodyfikowane liście. Najmniej od liści właściwych różnią się działki kielicha. Posiadają one u większości roślin nawet zielone zabarwienie. Różnica między płatkami korony a liśćmi dotyczy głównie zabarwienia. Pozatem ani w kształcie zewnętrznym, ani w budowie anatomicznej znaczniejszych różnic niema, chyba prócz braku chlorofilu w miękiszu korony. Zamiast chlorofilu występują inne barwiki, już to w postaci stałej—przy pomarańczowem i żół-tem zabarwieniu (ciałka owalne tzw. chromo-plasty, kryształki), już-to w płynnej—jako wo-dniczki — w koronie niebieskiej, różowej i fioletowej. K-ty o barwie białej specyalnego barwika nie zawierają wcale. Tosamo dotyczy zabarwienia pręcików i słupków, które zresztą posiadają często zieloną barwę. Równoznaczność morfologiczna korony i kielicha u wielu K-tów rzuca się sama w oczy (u piwonii, u Hellobo-rus) szeregiem form przejściowych, jakie łączą oba te organy K-e. Nieco bardziej niż płatki korony różnią od liści typowych pręciki, już choćby ze względu na swą postać nitkowatą, spotykaną u większości K-tów. Lecz i one w niektórych razach (u Canna) posiadać mogą spłaszczoną, listkowatą postać, u niektórych zaś roślin, np. u lilii wodnej (Nymphaea alba) istnieje w K-ch cały szereg ogniw przejścio-

wyeh między płatkami korony a pręcikami typowemi. Zresztą u niższych kwiatowych: u Sagowców, u iglastych pręciki posiadają postać łusek, z których powierzchni wyrastają pylniki.

Fig. 130. Pręciki sagowca (tycas circinali.«) w postaci łuski z której powierzchni wyrastają b. liczne pylniki.

Postaci zaś łusek przybierają zawsze i zwykłe liście, skoro tylko przestają pełnić czynności przyswajania bezwodnika węglowego i wyziewania pary wodnej, lub też skoro czynności te ulegają u nich, z jakich bądź powodów, obniżeniu (kserofity, halofity). Tosamo dotyczy i słupków, które również trzeba uważać za zmodyfikowane liście. U iglastych-posiadają one postać łusek, u sagowców—zielonych liści (fig. 131),

V..

Fig. 131. Słupek sagowca (Cycas revoluta) w postaci zielonego liścia z zalążkami po brzegach.

tylko mniejszemi rozmiarami różniących się od liści właściwych. W obu wypadkach są to płaskie utwory, na których powierzchni rozwijają się zalążki. Z tego powodu słupki tych roślin zowiemy otwarte mi, a same rośliny stanowią grupę n a g o z al ą ż k o wy c h lub inaczej nagonasiennych (Gymnospermae). U ogromnej większości K-ch jednak słupek występuje jako zamknięty zewsząd zbiornik, wewnątrz którego rozwijają się zalążki. Rośliny te przeciwstawiamy nagozalążkowymjako okry-tozalążkowe lub okrytonasienne (An-giospermae). Słupki okrytonasiennych w wielu wypadkach, np. u jaskrowatych, również wykazują wszelkie cechy liściowe, a nawet posiadają zabarwienie zielone; tylko że liście zrosły się tu swe mi brzegami, przez co utworzy

ły zbiornik, w którym mieszczą się zalążki. Li- ślinuego (Urpflanze), które jest jej celem, ście słupkowe dla odróżnienia od zwykłych zo- W dążeniu do osiągnięcia tego ideału każda wiemy owocolistkami (carpellum). W je- roślina przechodzi przez 6 stadyów, będących dnych wypadkach słupek powstaje z jednego wszakże uzewnętrznieniem 1-go tylko zasadnicze-owocolistka, którego brzegi zrosły się z sobą, go organu rośliny, tj. liścia. Stadya te polega-np. u Helloborus. Jest to tak zwany słupek ją na kolejnein kurczeniu się (liścienie zarod-jednokrotny (pistUlum monomerum). U wie- ka, działki kielicha i pręciki) i rozszerzaniu lu innych roślin w skład słupka wchodzi kilka organizmu roślinnego (typowe liście, korona, owocolistków, zrastających się ze sobą brzegami i słupkih Każde następne stadyum jest przytem wytwarzających słupek wielokrotny (fl. di-, ¹ doskonalsze od poprzedzającego. Toteż w ostat-itri-, poły-merus), np. u gwoździków, dyni, maku, I nich stadyach, tj. pręcikach i słupkach, a szcze-etc. Że poszczególne organy K-we dadzą się I gólniej w ich częściach, zwanych pylnikami

te

Ifel

n hrj

CS3-

*£ ta t*r to

S' M

P I-S O N

o> ro

a TT

o ^ P

n>

'O

O

5 M ?

II!

"o

r-<

sprowadzić do utworow liściowych, tego dowodzi    i zalążkami, został według Goethego skoncen-

także przekształcanie się jednych części kwia-    trowany „najczystszy, najdelikatniejszy pier-

wiastek rośliny". Przy takich poglądach nie mogło być mowy o płciowości kwiatów, choć już w końcu XVII w. R. J. Camerarius dowiódł doświadczalnie konieczności zapylenia dla wykształcenia się nasion, Linneusz zaś cały swój podział kwiatowych na klasy, oparł na przeciwstawieniu pręcików słupkom jako organów męzkich żeńskim. Za przykładem Goethego badanie roślin, a w szczególności ich rozmnażania się, zeszło całkiem na tory spekulacyjne. Dopiero energiczne wystąpienie oraz prace Schlei-dena (1843 — 1844) położyły kres temu kierunkowi. Systematyczne dociekania nad budową i funkcyami K-tu: Nageliego, Peyera, Aleks. Brauna, Roberta Browna, a następnie porównawcze prace Hofmeistera (1849) i Radlkofera (1856) nad zapłodnieniem i pierwszemi stadyami rozwojowemu u kwiatowych i wyższych zarodnikowych nietylko wykazały prawdziwe znaczenie kwiatu w życiu rośliny, lecz udowodniły zarazem, że dla zrozumienia budowy najistotniejszych części K-u, tj. pręcików i słupków, nie wystarcza samo porównywanie ich z inne-mi utworami liściowemi roślin kwiatowych, żp uajważniejsze części tych organów, tj. pylniki i zalążki, przedstawiają organy równoznaczne z organami wytwarzającemi zarodniki, tj. z za-rodniami (sporangia) roślin skrytopłciowych. W ten sposób odrazu usunięto przepaść, która pozornie dzieliła oba te działy państwa roślinnego. Stało się jasnem, że rośliny kwiatowe

towych w inne pod wpływem sztucznych warunków, np. przy starannej uprawie pręciki mogą się przeobrażać w płatki korony (K-ty pełne, półpełne (fl. plcnus, semiplenus). Podobnież przez ukłócie pewnych owadów, osiedlenie się grzybków, pasorzytniczych lub zresztą wskutek całkiem nieznanych przyczyn, może nastąpić zzielenienie różnych części K-u, nie wyłączając i słupków i ich zalążków, które przybierają wtedy postać płaskich zielonych liści, niekiedy zróżnicowanych nawet na blaszkę i szypułkę. Takie zzielenienie słupków wraz z zalążkami obserwowano np. u szczawiu, wierzby, koniczyny, rosiczki, zamianę zaś pręcików na liście u pierwiosnka, lilii, dzwonków itd. Pogląd, że kwiat możemy uważać jako zbiór liści przystosowanych do celów rozrodczych, wypowiedział jeszcze Linneusz (teorya metamorfozy), który przemiany zwykłych liści w okółki K-we objaśniał uboższem pożywieniem, jakie otrzymują gófne liście rośliny w porównaniu z niż-szemi, przyczem cały proces rozwojowy K-tu upodabniał on z procesem wytwarzenia się z liszki motyla. Teoryą Linneusza rozwinął Goethe w duchu filozofii naturalistycznej Schel-linga, wskutek czego pogląd na zadanie K-tu w życiu rośliny uległ wypaczeniu całkowitemu.

Według Goethego K-t przedstawia, nie swoisty organ rośliny, lecz tylko ostatnie stadya jej rozwoju, zmierzającego za pomocą tysiącznych postaci do urzeczywistnienia pratypu ro-

przedstawiają tylko dalsze pasma, wyrosłe ze wspólnego pnia skrytopłciowyeh czyli zarodnikowych. I w samej rzeczy, gdy porównamy budowę i rozwój pylników i zalążków z zaro-dniami np. paprotników (ob.), uderzy tias tu bardzo wielkie podobieństwo, świadczące niezbicie, że narządy, które u kwiatowych zo-wiemy pylnikami i zalążkami, są to tylko zmie-nionemi nieco zarodniami. Homologia. ta występuje jeszcze wyraźniej, gdy do porównania weźmiemy różnozarodnikowe paprotniki, np. paprocie wodne (Hydropter i des) lub rozpłaszczki (Selaginella), posiadające zarodnie dwojakiego rodzaju: żeńskie, większe (macrosporangia), i mę-zkie, mniejsze (microsporangia). W zarodniach tych mieszczą się również dwojakiego rodzaju zarodniki: żeńskie, większe (macrosporae) i mę-zkie, mniejsze (microsporae). Okazuje się wtedy że zarówno ze względu na swą budowę jak i rozwój organy te odpowiadają z jednej strony zalążkowi z woreczkiem zarodkowym, z drugiej zaś komorom i ziarnom pyłkowym. Podobnie jak u kwiatowych pylniki i zalążki nie występują nigdy razem obok siebie na jednym liściu, na pręciku lub owoco-listku, tak-samo u różnozarodnikowych paprotników macro-i microsporangia wyrastają zawsze na osobnych liściach rodzajnych, zwanych zaródniowemi (sporophylla). Liście te zatem całkiem odpowiadają owocolistkom i pręcikom kwiatowych. Stosunki te jeszcze lepiej uwydatnia następująca tablica:

Paprotniki.

Liście z zarodnikami męzkiemi

Microsporangia.

Zarodniki męskie, mikrospory Liście z zarodniami żeńskiemi.

Macrosporangia

Zarodniki żeńskie, makrospory.

czasem, pyłek i woreczek zarodkowy przedstawiają organy płciowe kwiatowych. Sprzeczność ta jednak znika, skoro porównamy rozwój zarodników, oraz pyłku i woreczka Kwiatowych. Z zarodników np. zwykłych paproci wyrasta pokolenie płciowe, zwane przedroślem, posiadające wyraźne orgaua płciowe: żeńskie—rodnie (archegonia) i męskie — plemnie (antheridia). W rodni mieści się komórka jajowa, czyli żeńska, w plemni rozwijają się spermatozoidy, czyli plemniki. Zapłodniona przez plemniki komórka jajowa daje początek zwykłej paproci, która z początku żyje kosztem przedrośli, później jednak puszcza własne korzenie i staje się rośliną samodzielną, a samo przedroślę, które dało jej początek, zamiera. Na paproci tworzą się później zarodnie z zarodnikami. Tak więc odbywa się tutaj prawidłowa przemianapo-koleń: krótkotrwałego czyli przedrośla, posiadającego organa płciowe, i wieloletniego — paproci, wydającego bezpłciowe komórki rozrodcze (zaiodniki). Nie u wszystkich jednak paproci pokolenie płciowe występuje w postaci, choć krótkotrwałej, ale przecież samodzielnej roślinki. Są paprocie (a także widłaki), gdzie przedrośle składa się zaledwie z kilkudziesięciu, a nawet z kilkunastu komórek. Posiada ono wtedy wielkość mikroskopową, żyje czas bardzo krótki, aż do wytworzenia się w niem organów płciowych, i przytem już nie żywi się samodzielnie, lecz korzysta z zapasu nagromadzonego w samych zarodnikach: przestaje więc

Kwiatowe.

Pręciki.

Komory albo woreczki pyłkowe (loculimentum).

Ziarna pyłkowe, pyłek.

Owocolistki, tworzące u okrytoza-lążkowych słupek, zalążki.

Woreczek zarodkowy, mieszczący się w zalążku.

Homologię tę znakomicie stwierdza także historya rozwoju tylko co wymienionych organów kwiatowych i paprotników (szczegóły rozwojowe ob. R o ś 1 i n a, a także Paprotniki). Szczególniej wyraźnie występują one przy rozwoju pyłku z rozwojem zarodników męskich. Tak więc komorę pyłkową możemy uważać za wielozarodnikową, zalążek zaś ża jedno-zarodnikową zarod-nię. Trafiają się zresztą zalążki i wielozarodni-kowe, tj. z licznemi woreczkami zarodnikowemi, lecz i w nich rozwija się ostatecznie zawsze jeden tylko woreczek. Równoznaczność morfologiczna pyłku, resp. woreczków zalążkowych, z zarodnikami paprotników może się na razie wydać niezrozumiałą wobec tego, że zarodniki są elementami rozmnażania bezpłciowego, gdy tym-ono istnieć jako samodzielna roślina, innemi słowy, ulega uwstecznieniu. Takie uwstecznione przedrośla są w całej wyżej wspomnianej grupie paprotników różnozarodnikowych. Uwsteez-nienie przedrośli łączy się tutaj ze zróżnicowaniem się zarodni i zarodników na męzkie i żeńskie. Pierwsze wydają przedrośla żeńskie, tj. tylko z rodniami, drugie męzkie, tj. wyłącznie z plemniami (u jednakozarodnikowych paprotników zarówno plemnia jak rodnia znajdują się na tymsamym osobniku). Ponieważ przedrośla żeńskie muszą nietylko wytworzyć rodnie, lecz i wyżywić zarodek przyszłego pokolenia, przeto potrzebują większego zapasu ma-teryi pokarmowych niż przedrośla męzkie, zarodnie więc, dające im początek, muszą być większe niż zarodnie męzkie. W ten sposób na-

ta

a Cl

er

rP -TJ

łącz

oj o w e odby-

c e s y r o z

n i e j w da szym ciągu,

*3

W <T>

iir. J. Trz.

stępuje zróżnicowanie się zarodników na większe (żeńskie) i męzkie (mniejsze), które pociąga za sobą zróżnicowanie się zarodni na macro-, i micro-sporangia. W pierwszych tworzą się zarodniki w malej, w drugich w większej ilości. Stosunki te odnajdujemy u Kwiatowych, gdzie zalążek (zaroduia żeńska) daje początek jednemu tylko zazwyczaj woreczkowi zarodkowemu (macrospora), woreczek zaś pyłkowy (microsporangium)—licznym ziarnom pyłkowym (microspora). I u kwiatowych w ziarnach pyłkowych i w woreczku zarodkowym tworzą się przedrośla. Uległy tu one jednak jeszcze większemu uwstecznieniu, tylko u niektórych nagozalążkowych (sagowce, iglaste) powstaje w woreczku zarodkowym wyraźne przedrośle żeńskie, z typowemi, choć także z nieco uwstecznionemi, rodniami. U wszystkich zaś okrytozalążkowych znajdujemy tylko ślady przedrośla w postaci kilku komórek, występujących stale obok właściwych komórek płciowych. Komórki takie w woreczku zarodkowym tych roślin noszą tu nazwę synergid i antypodów (ob. Roślina). W każdym razie nie ulega wątpliwości że u typów, które dały początek kwiatowym, odbywała się takasama przemiana pokoleń, jaką dzisiaj widzimy tylko u paprotników; obecnie jednak pokolenie płciowe tylko u nagozalążkowych daje się odszukać i to w postaci silnie u-wstecznionej, u okrytozalążkowych zaś całkiem istnieć przestało. Tak więc pod względem morfologicznym czyli inaczej z punktu widzenia filogenezy woreczek, zarodkowy i pyłek Kwiatowych uważać należy za zarodniki, wytwarzające wewnątrz komórki płciowe wraz ze szczątkami przedrośla. 1 z tego punktu widzenia sam kwiat będzie bezpłciowym pędem rozrodczym, na którym rozwija się szczątkowe pokolenie płciowe; z punktu zaś czysto fizyologicznego, biorąc pod uwagę tylko stosunki panujące obecnie, kwiat będzie pędem płciowym, w liściach którego rozwijają się męzkie i żeńskie komórki rozrodcze. W każdym razie filogenetycznie musimy uważać K. z a z e-branienajednej osiliści zaród niowych (Sporophylla), męzkich i żeńskich (w kwiatach dwupłciowych liście te będą rozdzielone na osobne pędy), do których przyłączyły się później inne szeregi utworów liściowych (kielich, korona), mających pewne znaczenie w procesach rozrodczych. Z tego punktu K. będzie organem równoznacznym z kłosami skrzypów i widłaków (zarodniostany), utworzonym z liści zaro-dniowych. Jeden tylko bardzo ważny szczegół odrazu kładzie wyraźną granicę między zaro-dniostanami paprotników a kwiatami. Jest to przeobrażanie słupka w owoc (ob.), a zalążka w nasiona (ob.). Zalążek przedstawia za-roduię żeńską, lecz gdy z paprotników zarodnia

ozostaje w po-macierzystą, a n a w t p w a j ą i ę

Taksamo i ziarno pyłkowe kiełkuje natychmiast, skoro dostanie się na znamię słupka. U paprotników zaś zarówno żeńskie jak i męzkie zarodniki po oddzieleniu się od rośliny macierzystej przechodzą w okres spoczynku i dopiero przy sprzyjających warunkach kiełkują, tj. wydają przedrośla. Z zapłodnionej komórki jajowej rozwija się w zalążku Kwiatowych zarodek. Z punktu czysto filogenetycznego będzie on pokoleniem bezpłciowem, z fizyologiczue-go zaś —płciowTem, bo rozwinie się z czasem w roślinę o kwiatach i nasionach. Zarodek ten po przebyciu pierwszych stadyów rozwoju przechodzi wkrótce w okres spoczynku i wraz z zalążkiem, który tymczasem zdążył rozrosnąć się odpowiednio, przedstawia n a si e ni e (ob.), które teraz dopiero oddziela się od rośliny macierzystej. Otóż wytwarzania nasion stanowi znamienną bardzo cechę K.,~jako organu niespotykanego nigdzie więcej w państwie roślinnem. Lecz z filogenetycznego punktu widzenia i samo nasienie należy uważać jako zmodyfikowaną za-rodnię żeńską (macro-sporangium), w której odbył się cały szereg procesów rozwojowych, poczynając od wytworzenia się zaczątków przedrośla żeńskiego, a kończąc na pierwszych sta-dyach pokolenia następnego, wydającego tylko zarodniki.—L iteratura. Mniej lub więcej obszerny wykład o budowie i znaczeniu K-u w życiu rośliny znaleźć można w każdym podręczniku botaniki. Obszerniejszy wykład mieści się w dziele Leunisa („Synopsis der Pflan-zenkunde“ wyd. 3-e, przerobione przez A. B. Franka, Hannower 1885); a także w Pax’a „All-gemeine Morfologie der Pflanzen mit besonde-rer Beriicksichtigung der Bliiteninorfologie" oraz w Gobla „Organographie der Pflanzenu część II. Biologia K-u znajduje szerokie uwzględnienie w dziele F. Ludwig’a „Biologie der Plan-zau“ 1895. W dziełach tych mieszczą się bibliograficzne dane, dotyczące K-u i jego części np. monografie Eichlera, Warminga, Schumanna. Liczne o tym przedmiocie dane naukowe zawiera także zbiorowy podręcznik botaniki Strass-burgera, Nolla, Schenka i Schimpera „Lehr-buch der Botanik“ (wyd. 6-e Jena 1904).

Kwiat w mineralogii to termin, który, opatrzony odpowiednim przymiotnikiem, oznacza różne utwory powierzchniowe, na drodze wietrzenia i rozkładu powstające, tak zwane wykwity. A więc kwiat a nt y m o n u, synonim walentynitu Sb₂0₃, ponieważ biały ten minerał często skupieniami swemi powleka inne minerały antymon zawierające, a które się rozkładając na powierzchni swej go wydzielają. K. cynków y=hydrocynkit ZnC0₃.2Zn(0H)₂, zasadowy węglan cynku na galmanie, na spacie cynkowym. K. k o b al t o wy=erytryn Co₃(As0₄)₂. 8H₂0, wodny arsenian kobaltawy, karmazynowe skupienia promieniste powstałe z rozkładu

smaltynu i pirytów kobaltowych. K. miedziany, ob. kup ryt. K. mosiężny czyli a u-rychalcyt mieszanina zasadowych węglanów miedzi i cynku. K. niklowy czyli anna-b e r gi t, arsenian niklawy wodny Ni₃ (As()₄)₂.

jako tłómacz do spraw polskich w Królewcu* korzystał jednak z czasu wolnego, a miał go wiele, aby pracować w literaturze, chociaż wyznaniową porzucił. Więc przetłómaczył i Zygmuntowi Augustowi przypisał „Książeczki rozkoszne a wielmi użyteczne o poczciwym wychowaniu i w rozmaitych wyzwolonych naukach ćwiczeniu... dziatek" (z łaciny Piotra Wergeryusza „de in-genuis moribus ac liberalibus studiis“, około r. 1395; Królewiec 1564 r.; przedrukował Z. Ce-lichowski w Bibl. Pisarz. Polskich, Kraków 1889); dalej przetłómaczył i wydał „Wszystkiey LiffJandczkiey ziemie i t. d. opisanie" (Królewiec 1567; przedruk Kraków 1889). Albrechtowi Fryderykowi dedykował oryginalne dziełko „Libel-lus fere aureus latissimum usum et maximam

z. w.

8H₂0, produkt rozkładu pirytów niklowych. K. żelaza jest to skrup aragonitowy, zlepiający okruchy zwietrzałej rudy żelaznej (syderytu) w Eisenerz (Styrya). Są to skupienia krzaczaste, złożone z drobnych igiełek przechodzących niekiedy w kryształy spiczaste.

utilitatem linguae Slavonicae.. demonstrans" etc. (Królewiec 1569, z ciekawerni szczegółami) Stefana Batorego powitał dziełkiem p. n. „Na dobna pieśń o błogosławionym a najj. ks. Panie.. Stephanie pierwszym, z łaski Bożej monarsze polskim" itd. (Królewiec 1577, 24 strofy, arkusz A 4-o; nieznane naszym bibliografom, egzemplarz w Petersburgu) i poświęcił mu „Li-bellus sive praefatio in etc. Jagellonissam \tak\ nativam genealogiam" etc. (Królewiec 1577, marna kompilacya, w której najciekawsze są szczegóły o innych dziełach autora: „De vera civili nobilitate"; „De libera et legitima regali electio-ne cum ąuadam tabula methodica"; „Chronica compendiosa totius Prussiae"). Z oszczędności swych zakupił folwark w wystruckim powiecie i wedle nazwiska swego Kwiatkowem przezwał; umarł r. 1585 i o spadek po nim, kaduk, jako po bękarcie, upominał się w Prusiecli daremnie Allemani, co od Batorego przywilej kaduku uzyskał. K. zachował do późnych lat rozpęd ku obronie wyznaniowej, jeszcze 1581 r. starał się o wezwanie pomocy niemieckiej na synodzie i dyspucie lewartowskiej (przeciw Aryanom); potomkowie jego służyli wyznaniu jako ministrowie, ale pod właściwem K-ego przezwiskiem Płachta, pod jakiem w Polsce, np. w Secyminie (u Szafrańców) występował, zanim się do Prus wysiedlił: więc syn jego, Franciscus Płachta, w Secyminie około r. 1556 urodzony, wymowny kaznodzieja zborowy i te-

A. Br.

Kwiatkiewicz Jan, jezuita (* 1630 wlla-łopolsce —f 1703 w Krakowie), wstąpił do zakonu w Krakowie, uczył przez kilkanaście lat wymowy, poezyi, filozofii, teologii i matematyki po rozmaitych kolegiach; rządził kolegiami w Jarosławiu, Sandomierzu, a ostatecznie w Krakowie. Zostawił przeszło 40 dzieł po łacinie i po polsku, najwięcej tyczących się teoryi wymowy, a mających wielką wziętość w kraju i zagranicą, i dlatego często przedrukowywanych.

Ked.

Wyliczenie ich u Estreichera XX zajęło parę stronic. Noszą one jednak znamię swego czasu: napuszystość, przesadę i skażenie języka. Do ważniejszych prac jego należy kontynuacya zaczętego przez Skargę streszczenia Roczników Barouiusza, a raczej kontynuatorów Barouiusza (ob.); dalej: „Suada civilis hujus aevi genio et no-stratis politicae accommodata" (Lublin 1652, przedrukowywana wielokrotnie w kraju i zagranicą); „Phoenix Rhetorum" (Kraków 1672, także często przedrukowywany); „Orator Maria-nusw (Kalisz 1673, i indziej); „Orator peripate-ticus" (Kalisz 1680). Zostawił w rękopiśmie Hi-storyę Jana III Sobieskiego w 3 częściach, z których ostatnią przedrukował And. Załuski (w „Epistolae hist,-famillares“; dwie zaś pierwsze zaginęły).

Kwiatkowski Józef, budowniczy polski (* w Kaliszu 1820—f 14 paźdz. 1881 r.), Początkowe nauki pobierał w domu, później kształcił się w Kaliszu w korpusie kadetów, a po jego zniesieniu w szkole woj-kiej i gimnazyum miejscowem. —Przybywszy do Warszawy, pracował przy budowniczych: Corazzim, Ritschlu i Gołońskim. Wyjechawszy w r. 1847 dla dal-kształcenia się zagranicę,

Kwiatkowski Marcin z Rożyc, pisarz protestancki polski w, XVI. Syn Wojciecha Lu-tomirskiego z Sieradzkiej ziemi, z nieprawego łoża, szczęścia w Prusiech u ks. Albrechta szukał, jak tylu innych innowierców polskich; w r. 1560 studyował w Lipsku, wsparty zasiłkiem książęcym; tu przetłómaczył na polskie konfesyę augsburską i jej apologię; z druku wyszła tylko pierwsza (w Królewcu u Daubma-na) p. n. „Confessio augustanae fidei, t. j. wy- goż trzej synowie, znanie wiarej krześciańskiej i t. d. A teraz nowo z wielką pilnością a pracą z łacińskiego ięzyka na polski przez i t. d. przełożone"

zwiedził

(1561, 4-o. kart 120); nieżyczliwa ocena niektórych zwrotów, co helweckiemu wyznaniu sprzyjały, gdy spółczesne I. Radomskiego tłó-maczenie od nich wolne było, przeszkodziła wydaniu Apologii; oba tłómaczenia wraz z autorem polecali Zygmuntowi Augustowi gorąco szego Dulski i Rej. K. (tak się samowolnie przezwał) i Niemcy i Francyę, a w Paryżu pracował pod nie zrywał bowiem stosunków z Polską i za- kierunkiem Viollet-le-Duca i Lassus'a. Po pobiegał wszędzie o polecenia, u Reja, Tęczyń- wrocie do kraju w r. 1859 otrzymał medal skiego i in., nawet do Hozyusza trafiał. Jur- złoty mniejszy, jako II-gą uagrodę za projekt geltnik księcia pruskiego, służył mu głównie konkursowy kśła Wszystkich Św. w Warszawie.

W 1865—1870 zajęty był przy budowie ratu- ₍ W „Bibl. Warsz." 1851 Umieścił opis nagrobku sza w Warszawie, jako kontroler robót z ra- j w Sarbiewie. mienia komitetu budowy. — W r. 1871 przeniósł : się do Krakowa i kierował budową domów, j w., jezuita (* 1637--f 30 kwiet. 1747 rv). wznoszonych w Galicyi przez T-stwo parcela- ■ Łacińskie jego dzieła ascetyczne wychodziły cyi i budowy. Po powrocie z Krakowa w r. w Augsburgu („Collectanea ascetica exercitiis 1877 czas jakiś przebywał w Kijowie, zajęty prowadzeniem różnych budowli, a później do końca życia zajmował się w Warszawie pra-

Red.

Kwiatkowski Piotr, pisarz polski XVIII

spiritualibus accomodata" etc. 1741; „Historia veteris et novi testainenti etc. collecta" 1741); na polskie tłómaczył Agreda M.: „Miasto święte" 1730, a napisał oryginalnie „Theatrum życia ludzkiego w historycznych exhibicyach na widok publiczny wystawione" (Kraków 1736, Kalisz 1740 i 1744). Tytuł łudzi, również jak i podział tych 21 exhibicyi na akty i sceny; nic tu bowiem dramatycznego niema, są tylko opowiadania dziwnych przygód, niestałości fortuny i t. d.; najobszerniejszą jest ekshibicya o-! statnia, połowa całej księgi, dzieje francuskiego Augustyna, odwiedzionego przez rodziców od klasztoru, jak w końcu, po różnych przygodach i karach, tam życie zakończył, co sam opisał). Opowiadanie przerywają ascetyczne uwagi i wycieczki przeciw życiu nie-chrześciańskiemu, przeciw pojedynkom, strojom niewieścim (t. j. obnażaniu piersi) itp.; jak na czasy saskie są to wiersze wcale nie złe, w poprawnym języku i niezgorszym sensie. Tu po raz pierwszy wspomniano o sztucznym języku: pierwszy (zbój, aby go młodzian pojmany nie zrozumiał) dał radę, różnie łamiąc słowa, podobnie jako jest rodacka mowa, tale młodzieniec zrozumiał), bo był w gadaniu tej nabył nauki, figlarskie z młodzią gdy wyrabiał sztuki. Całe dzieło w oktawach. „Gry-zelda" nazwana Gryfeldą; rzecz o Robinsonie opowiedziana o Piotrze Seranie z De la Vega Historiae Peruanael; inne wyjęte z legeue, ze Stengeliusza, najczęściej z „Historiae parabol." I. P. Cami episcopi Bellicensis

ley).

ktyką prywatną.

J. H-eh

Kwiatkowski Jan Feliks (* 1790 r.— rok śmierci niewiadomy), lekarz. W naukach lekarskich wykształcił się w Wilnie, gdzie mu w r. 1815 po obronieniu rozprawy „Diss. inaug. medico-practica aetiologiam morbi coerulei am-plificans" dyplom doktorski przyznano. Jako stypendysta rządowy zmuszony był wstąpić do służby wojskowo-lekarskiej; po uwolnieniu się z niej zamieszkał w Żytomierzu, gdzie z powodzeniem wielkiem zajmował się wykonawstwem lekarskiem lat wiele. Sławę szczególną zjednały mu pigułki przeczyszczające, przez niego wynalezione, do dziś jeszcze w Żytomierzu samym oraz na Podolu, Wołyniu i Ukrainie J używane, a imię jego noszące.—Por. J. Bielińskiego „Stan nauk lek. za czasów akad. me-dyko-chir. wileńskiej" (Warszawa 1889 str.

Pi.j. p.

199—234) i tegoż „Doktorowie med. promowani [tali] w Wilnie“ (Warsz. 1886 str. 56). Z m i e-jew w „Russkije wraczji pjisatijelji" (str. 141) podał mylnie, jakoby K. umarł już w r. 1821.

Kwiatkowski Kajetan z Kwiatkowa, członek T-stwa Warsz. Przyjaciół Nauk (*1770 —f 31 paźdz. 1851). W młodych latach został szambelanem Stanisława Augusta. Tłómaczył z francuskiego wtedy dzieł parę: Gessnera S,

„Pierwszy żeglarz, Noc i wizerunek potopu"

(de Bel-

A. Pr.

(Warsz. 1789), oraz bezimiennego autora „Szkołę szczęśliwości czyli obraz cnót towarzyskich"

Kwiatkowski Wojciech (* 1634—+ 5 lipca 1676 r.), jezuita, wydał podręcznik dla Sodalisów Maryi: „Tyrocinium Marianum, pia exercitia ad usum Sodalium Beatae Virgi-nis Mariae" (Kraków 1669). Był kilka lat prokuratorem prowincyi i ogłosił „De novo cultu sanctae Barbarae" (Kraków 1672).—Ob. Brown „Bibl. jezuitów" 250; Załęski „Jezuici" T.,

L. 3.

seu

(Warsz. 1789, wyd. 2-e 1792 pod zmienioną nazwą). Pisał rozprawy polityczne: „Krótką radę względem napisania dobrej konstytucyi"

III 1111).

Kwiatkowski Teofil, malarz (* w Płockiem — f 1891 w Paryżu), studya malarskie odbył na wydziale sztuk pięknych w u-niwersytecie warszawskim, następnie kształcił się w Paryżu. Wykonał: „Marzenie Chopina", „Najady", nadto wiele portretów i widoków morskich. — „Enc. Org.." mniej.

Kwiatkowski Saturnin, jeden z wybitniejszych historyków polskich, choć mniej znanych szerokiemu ogółowi (* 1850 w Dorofi-jówce w Galicyi wschodniej —f 3 kwiet. 1902 w Wiedniu), kształcił się we Lwowie, zarówno w szkole średniej jak i na uniwersytecie, gdzie

1809

(Warsz. 1790), gdzie piórem młodem, ale peł-nem siły, kreśli potrzebę jaknajszybszego dokonania reformy i wykazuje trudności, jakie stronnictwo postępowe napotyka ze strony opo-zycyi; oraz „Próbkę pióra: nad stanem teraźniejszym i przyszłym Polski" (Warsz. 1791, poniekąd przeróbka poprzedniej —ciekawe szczegóły co do obrazu kraju). Za Królestwa był radcą w komisyi woj-twa mazowieckiego, kuratorem szkół ks. pijarów w Warszawie, wreszcie dyrektorem gimnazyum w Kielcach. Wezwany wraz z innymi przez T-stwo Przyjaciół Nauk do dokończenia pracy Naruszewicza, należał do niewielkiej liczby osób, które wywiązały się z zadania, ułożył więc „Dzieje narodu polskiego za panowania Władysława IV" (Warszawa 1825), rzecz słabą, kronikarską. Tłómaczył nadto Swetoniusza „Dzieje dwunastu cesarzów rzymskich" (Wrocław 1826,    2 t.).

był jednym z najzdolniejszych uczniów dr Ksa-' werego Liskego. K. był też jednym z członków-założycieli lwowskiego T-stwa historycznego, którego organem jest „Kwartalnik historyczny", i długoletnim jego skarbnikiem. Zrazu profesor gimnazyum im. Franciszka Józefa we Lwowie, potem przeniesiony został do ministeryum o-światy w Wiedniu, jako referent spraw szkolnych, i na tern stanowisku umarł po dłuższej chorobie. Nie wysunął się on nigdy na czoło życia publicznego, ale też ani tego pragnął, ani szukał; zatopiony w badaniach przeszłości, wracał z utęsknieniem do zacisza domowego.

resztowany 6 grudnia 1879, stracony został 16 list. 1880 z towarzyszem swym z procesu, Prje-sniakowem.    Ti K.

Kwiatobranka, owad, ob. O susi a.

Kwiatogłówka, układ kwiatu, ob. Kwi a-t o s t a n.

Kwiatostan (Inflorescentia). U stosunkowo małej liczby roślin znajdujemy kwiaty poje-dyńcze (flores solitarii), które bądź-to zajmują wierzchołek głównego pędu, np. u tulipana, bądź też wyrastają po jednym z kątów liści, np. u kurzyśladu (AnagalUs). Po większej części zaś kwiaty rozwijają się na osobnych pędach, które wówczas rozgałęzieniem swem i postacią liści, o ile liście istnieją, różnią się bardzo od pędów wegetacyjnych. Tego rodzaju pędy, których zadanie polega wyłącznie na wydawaniu kwiatów, zowiemy kwiatostanami. 1) Skład i rola. Każdy K. będzie się składał: 1) z osi głównej (rachis), 2) z gałązek bocznych, czyli szypułek (pedunculi), na których wyrastają kwiaty. 3) Z samych kwiatów, 4) z przysadków kwiatowych czyli przykwiatków, to w małym stosunkowo stopniu różniących się od liści zwykłych, to przeobrażonych w łuski lub szczecinki. Czasami przykwiatków całkiem braknie. Te przy-kwiatki, z kątów których wyrastają kwiaty, zowiemy przylistkami (bractea), wszystkie zaś pozostałe, umieszczone z boku lub naprzeciw przylistków przy pojedyńczych kwiatach

Prace jego, zawsze treściwe, zwięzłe, gruntowne, choć nierozgłośne, mile witało grono historyków, bo zawsze przynosiły one jakieś nowe fakta, ‘ Krótkotrwałe panowanie Władysława Warneńczyka było ulubionym przedmiotem jego pracy; była to zaś praca nietylko konstrukcyjna, lecz także wydawnicza. Wymienić należy:

,,rtinerarium Władysława Warneńczyka" („Album młodzieży pośw. Kraszewskiemu" 1879);

„Urzędnicy kancelaryjni, koronni dworscy Wład.

III" („Rozpr. Akad." t. 17 1884); „Wykaz dostojników duchownych i świeckich" (1434 —

■a

<l⁰

•AT

TC*

M. G-y.

J)

V*

1444) (,,Arch. kom. histor.‘‘ t. III 1886); „Jan Giskra z Brandysu" („Sprawozd. gimn. Franciszka Józefa we Lwowie" 1886); „Ostatnie lata Władysława Warneńczyka" („Przewodu, nauk. i liter." 1883). Wydał „Vita fratris Nicolai de Magna Kosmin" („Mon. Poloniae" Bie-lowskiego, t. V) i „Philippi Callimachi: Histo-riarum rerum gestarum in Hungaria..." (tamże

t. VI). Ponadto pomagał K. Liskemu w jego wydawnictwach (zwłaszcza pierwsze tomy „Aktów grodzkich i ziemskich") i ogłosił sporo cennych recenzyi zwłaszcza w pierwszych tomach „Kwartalnika historycznego".

>•

Kwiatkowskiego pigułki przeczyszczające (ob. Kwiatkowski Jan F e li k s); przepis na sporządzanie ich podał J. B i e 1 i ń s k i w dziele ,,Stan nauk lekarskich za czasów akademii medyko-chir. wileńskiej “ (Warszawa 1889

str. 199).

Dr h P.

Fig; 133. Schematy kwiatostanów groniastych, nieskończonych. A—grono złożone. B—grono ^'proste, C— kłos, D—hałdach)\E—główka.

Kwjatkowskij Aleksander, rewolucyo-nista rossyjski w ósmem dziesięcioleciu w. XIX, pochodzenia polskiego, urodzony na Syberyi.

Zemlja i Wolja", W ro-

ii

Uczestnik organizacyi później partyi „Narodnaja Wolja". li członka „Zemlji i Wolji" zajmował się agi-tacyą wśród ludu miejskiego przez czas dłuższy. W latach 1878 — 9 wzmagające się repre-sye wywołały wśród pewnej części „zemlje-woljów" dążenie do walki politycznej. Powstała frakcya t. zw. „polityków", do których przyłączył się K. Jako sposób walki najlepiej prowadzący do celu uznano terror. K uczestniczy w zjeździe trakcyjnym w Lipiecku (29 czerwca— 3 lipca 1879), gdzie powstaje partya ,,Na-

rodnaja Wolja- i jako członek Komitetu Wy-    134 Scbe,naty kwiatostan6w skończonych, wierz-

konawczego tej partyi bierze czynny u- ch₀łkowych. A—dwurzędka, B — wachlar/yk, G— dział we wszystkich jej przedsięwzięciach. A-    ‘    sierpik.

Wielka Encykl. Ulustr. Ser. I. Tom XI.1I. Zesz 331a.

lub kwiatostanach—p rzedłistk ami (prophyl- I poprzednim kwiatku powstaje równocześnie la, bracteae),— Zebranie kwiatów w K-any oka- kilka nowych. Jeżeli przytem wykształcają żuje się pod tym względem bardzo dla rośliny i się dwa kwiaty, po jednym z prawej i z lewej korzystnem, że pojedyncze, b. często drobne ' strony szypułki kwiatu poprzedniego, mamy kwiaty mogą być łatwiej dostrzeżone przez o- ' dwurzędkę (Dichasium) wady przy zapylaniu, skoro występują razem, wszechnioną u gwoździkowatych. Jeżeli zaś a także łatwiej ulegają zapyleniu przez wiatr pod każdym poprzednim kwiatem powstają (u anemofilów). To też kwiaty bardzo okazale wy-    więcej niż po 2 kwiaty —mamy wielorzęd-

bardzo rozpo-

k ę (polychasium)—typową postać K-nu wil-czomleczów (Euphorbia). — 2) Pod każdym poprzednim kwiatem rozwija się t y 1 k o j e d e u kwiat. Należą tu dwa rodzaje K-nów, a mianowicie: S i e r p i k (bostryx, cynia unipara 1ielicoidea)—ka,7Ay późniejszy kwiat powstaje potejsainej stronie kwiatu poprzedniego. np. u sitów (Juncus). Wachlarzyk (ripidium, cicinnus, cyma unipara scorpioidea), każdy kwiat późniejszy powstaje kolejno po prawej lub lewej stronie poprzedniego, np. u irysów. 3) — Wszystkie wyżej wymienione K-any należą do prostych (inf. simplex). U wielu jednak roślin znajdujemy K-any złożone (infl. composita), tj. utworzone, nie z kwiatów, lecz z K-nów. Mogą być one jednorodne czyli czyste, jeżeli są utworzone, według te-gosamego typu co i wchodzące w ich skład K-tany: np. kłos złożony (spica composita), utworzony z kiosków, lub baldach złożony z mniejszych baldaszków (np. u marchwi). W K-nach różnorodnych czyli mieszanych K-any składowe należą do innego typu niż główny. Tak np. u wargowych spotykamy grono, utworzone z wielorzędek, u traw t. zw. wiechę, składającą się z kiosków, u piołunu koszyczki tworzą grono, a u krwawnika —bal-

Dr J. Tri.

stępują, zazwyczaj pojedynczo. 2) Podział.

Budowa K-ów dla każdego gatunku rośliny, a nawet dla całego rodzaju lub rodziny, bywa stałą. Rozmaite typy, jakie wśród nich wyróżnić możemy, pochodzą z różnego porządku powstawania nowych kwiatów na osi głównej, oraz z różnego sposobu jej wzrostu i rozgałęzienia. Wszystkie jednak rodzaje K-ów dadzą się sprowadzić do kategoryi: A) do wierzchołkowe, groniaste czyli nieskończone (inf. racemosae). Kwiaty najdalej od wierzchołka osi głównej umieszczone wykształcają się najwcześniej. Należą tu następujące rodzaje K-stanów: 1) z osią główną wydłużoną: a) kwiaty na szypułkac h—g r o n o (racemus), lip. u porzeczki; b) Kwiaty siedzą-c e, tj. bezszypułkowe: kłos (spica), up. u traw; odmianę kłosa stanowią: kolba (,spadix), np. u kukurydzy, kotka (amentkum) —K-stany wierzb, topoli, brzóz, s z y s z k a —u iglastych.

Kwiatotrzcina, roślina, ob. Canna.

Kwiatowe rośliny (Anthophyta) te rośliny, które posiadają organy rozrodcze w postaci k wiat ó w, wydających nasiona. Z tego powodu nazywają się K-e inaczej jeszcze nasienne-mi (spermophyta). Dawna (i obecnie używana) nazwa jawnokwiatowe lub j a w n o-płciowe pochodzi stąd, że jedynie u tych roślin znano dawniej wyraźne organa płciowe (pręciki i słupki), mieszczące się w kwiatach. U pozostałych roślin domyślano się tylko egzy-stencyi podobnych organów, i dlatego obejmowano je nazwą skrytopłciowych lubskry-tokwiatowy ch( Cryptoyamae). Obecuie rośliny te zowiemy zarodnikowe mi (sporo-pliyta) dla uwydatnienia, że się mnożą za pomocą zarodników (sporae), których brak całkowity u K-ch. —1) Ogólna charakterystyka i rola w przyrodzie. K-e przestawiają najwyżej rozwiniętą i najbardziej przystosowaną do najróżnorodniejszych warunków grupę. Szeroki fizyologiczny podział pracy spowodował w nich wybitne zróżnicowanie morfologiczne, wyrażające się w niewyczerpa-uem bogactwie postaci organów, szczególniej liści i kwiatów. Z drugiej strony znaczne roz-

2) Z osią skróconą: a) główka (capiiu-lum) — część wierzchołkowa osi, na której mieszczą się kwiatki, lekko zgrubiała (koniczyna); b) koszyczek (calathium) — wierzchołek osi głównej rozszerza się w płaski, wypukły lub wklęsły osadnik {receptaculum), z którego powierzchni wyrastają kwiaty, niekiedy zaopatrzone przykwiatkami w postaci łu- daszkogron i t. d. sek albo włosków. Cały osadnik otacza zwykle u dołu szereg przedlistków, tworzących

t. z w. okrywę (imolucrum), np. u bławatka, ostu, rumianku, nieprawidłowo w życiu po-tocznem zwane kwiatami. Odmianę koszyczka przedstawia owoc figi, składającej się z wklęsłego, mięsistego (część jadalna) osadnika K-u, z którego wewnętrznej powierzchni wyrastają kwiatki; c) hałdach (umbella) — wszystkie kwiaty najeduako wej długości szypułkach (np. u wiśni); u dołu baldachu spotykamy również niekiedy okrywę z przedlistków; d) baldaszkogron (corymbus) — dolne szypułki kwiatowe dłuższe od środkowych, skutkiem czego wszystkie kwiatki mieszczą się w jednej płaszczyźnie, np. u bzu lekarskiego (Sam-bucus nigra). B) odwierzchołkowe, skończone, wierzchnotkowe (infl. cymosae). Pierwszy wykształca się kwiat na osi głównej, skutkiem czego oś ta rosnąć przestaje. Późniejsze kwiaty powstają pod jej wierzchołkiem, przyczem pod każdym poprzednim kwiatem rozwijają się w tensam sposób późniejsze (kwiaty najdalej znajdujące się od wierzchołka osi głównej K-stanu będą najstarsze).—Rozróżniamy tu: 1) Po każdym

miary, jakich dosięgają K-e, oraz ich gromadne występowanie nadają im znaczenie pierwszorzędne w gospodarstwie przyrody. W dzisiejszej roślinności lądowej K-e zajmują pierwszorzędne stanowisko, decydujące całkiem o jej upostaciowaniu jako skupienia czy-to gatunków drzewiastych (lasy)- czy też zielonych (pola i łąki). W roślinności wodnej przewaga ich ustaje. Już na bagniskach ustępują K-e bardzo często mchom i wątrobowcom, jako i we florze słodkowodnej; tylko w wodach stojących lub wolno płynących zajmują pierwsze miejsce (rde-sty, lilie wodne, wywłoczniki). Znika zaś całkowicie przewaga K-ch w morzu, gdzie w postaci zaledwie kilku gatunków tworzą wązką strefę przybrzeżną (miejsce K-ch zajęły tam wysokoorganizowane wodorosty [brunatnice i kra-snorosty]). Wogóle K. przedstawiają typ wybitnie lądowy, i nieliczne gatunki wodne, wśród nich napotykane, są bezwątpienia pochodzenia późniejszego, tj. powstały z typów lądowych. Przystosowanie do środowiska powietrznego występuje w całej organizacyi K-ch zarówno zewnętrznej jak wewnętrznej, jak również w sposobie ich rozmnażania się (roznoszenie pyłku, nasion, owoców, przez owady, udział zwierząt w roznoszeniu owoców i nasion).—2) Kwiatowe a zarodkowe rośliny. Dawniej sądzono, że pomiędzy K-mi i zarodnikowemi niema nic wspólnego i przeciwstawiano obie te grupy jako dwa wielkie odłamy państwa roślinnego. Dziś wiemy, że zarodnikowe nie przedstawiają jednolitej grupy, lecz obejmują liczne typy roślinne o najrozmaitszych cechach organizacyjnych i stopniu zróżnicowania, i nazwa „zarodnikowe* oznacza jedynie wszystkie rośliny do K-ch nienależące, nic więcej. Zupełnie inaczej rzecz się ma z nazwą K-ch. Tu nazwa ta, podobnie jak w zoologii „kręgowców*, oznacza ściśle jednolitą grupę, złączoną wspól-nem pochodzeniem i znamiennemi cechami orga-nizaeyjnemi, których brak u zarodnikowych. Te cechy dotyczą przeważnie sposobu rozmnażania się. Zarodnikowe mnożą się przy pomocy zarodników —pojedynczych komórek, oddzielających organy płciowe: męzkie — plern-nie i żeńskie —rodnie, zwane także u wodorostów i grzybów lęgniami. W pierwszych tworzą się obdarzone samodzielnym ruchem komórki męzkie, spermatozoidy czyli plemniki, w drugich powstają komórki żeńskie, czyli jajowe. Zapłodnienie komórek jajowych przez plemniki odbywa się zawsze u zarodnikowych w środowisku płynnem, tj. w wodzie; roznoszenie zarodników bezpłciowych może zachodzić i w powietrzu, jak u mchów, paprotników, u większości grzybów. U K-ch jako organa płciowe występują kwiaty, mieszczące w sobie organy płciowe: męzkie —p rę ci ki (ob.) i żeńskie— słupki (ob.). Pierwsze wydają pyłek (ob.), który, przeniesiony na szczyt słupka, wyrasta w cieniutką niteczkę, łagiewkę pyłkową. Ta wrasta do wnętrza słupka, do znajdującego się tam zalążka, gdzie mieści się komórka jajowa. Z tą komórką zlewa się ostatecznie zawartość łagiew-ki (jądro z niewielką ilością plazmy). Zapłodniona komórka jajowa rozwija się w zarodek (embryo), stanowiący najważniejszą część nasienia. Tym więc sposobem cały proces rozmnażania się płciowego składa się u K-ch z dwóch momentów: 1) z zapylenia (poili-nisatio), polegającego na przeniesieniu pyłku przy pomocy wiatru lub zwierząt na słupek i 2) z zapłodnienia (fecundatio) czyli zespolenia się jądra męzkiego łagiewki z komórką jajową zalążka. Zatem zapłodnienie komórki żeńskiej u K-ch nie odbywa się przy pomocy samodzielnie poruszających się plemników, jak u większości zarodnikowych, lecz elementa męzkie dostają się tu do żeńskich w sposób całkiem bierny, bo przez wrastanie łagiewki pyłkowej do zalążka. Z tego powodu też proponowano dla K-ch nazwę łagiewko-płodnych (Siphonogamae). Powstający z komórki jajowej w zalążku zarodek wkrótce rosnąć przestaje, przechodząc w okres spoczynku, sam zaś zalążek odpada wtedy od rośliny macierzystej jako nasienie. A więc wydawanie nasion z zarodkiem (embryo) wewnątrz stanowi obok posiadania kwiatów drugą, bardzo znamienną cechę K-ch, dla której chciano je nazywać zarodkowe mi (Embryophyta). W organach wegetacyjnych między K-mi a zarodnikowemi mniejsza zachodzi różnica. U wyższych typów zarodnikowców, u paprotników (Pteridophyta), u wodoro-stków morskich (brunatnie e), u krasnorostów spotykamy tosamo rozczłonkowanie na pędy, liście i korzenie (ob. Wodorosty), wewnątrz zaś znajdujemy podobne tkanki, co u K-ch. Różnica tu jest raczej ilościowa, polegająca, na większej różnorodności przystoso wań za strony K-ch. Z organizacyi wewnętrznej zaznaczyć należy wykształcenie u większości K-ch typowych naczyń (ob.) oraz tkanki me rys tema tycznej (ob.) w wierzchołkach pędów i korzeni, za pomocą której odbywa się wzrastanie tych organów (stożek wzrostowy). U większości zaś zarodnikowych wzrastanie tychże] organów zachodzi przy pomocy komórki wierzchołkowej. Uważniejsze porównanie K-ch z najpodobniej-S/.ym do nich typem zarodnikowców, paprotnikami, zmusza nas do wniosku, że wszystkie te odrębne właściwości K-ch powstały stopniowo, i że zacierają się, kiedy niższe K-we (iglaste i sagowce) porównamy z paprotnikami. Nawet i sam kwiat nie jest tak bardzo odrębnym organem w świecie roślin, albowiem najistotniejsza część jego — pręciki i słupki, to zmodyfikowane liście zarodniowe paprotników, ziarna zaś pyłkowe i woreczek zarodnikowy całkiem odpowiadają zarodnikom. A nawet w tych organach znajdujemy szczątki przedro-śli, a więc szczątki pokolenia płciowego; tego-

Dr J. Trz.

samego, które u paprotników kolejno następuje po pokoleniu bezpłciowem, tj. wydającem tylko same zarodniki. Stąd wniosek, że pro-typy, z których powstały K-we, wykazywały takążsamą co paprotniki przemianę pokoleń, tylko że w ciągu swego rozwoju filogenetycznego pokolenie płciowe K-ch straciło całkiem swą samodzielność, tak że obecnie przechowało tylko jej części najistotniejsze: komórki płciowe, obok drobnych śladów organu odżywczego, tj. przedrośla (por Kwiat, pochodzenie części kwiatowych), — 3) Klasyfikacya. Wszystkie K-we dadzą się podzielić na 2 klasy: nagonasienne (Gymnospermae) i o-krytonasie nne (Angyospermae).    ( Dal

sza klasyfikacya K-ch ob, Klasyfikacya roślin). Nagonasienne, to typ daleko starszy, całkiem jednak niezależny od okrytonasiennych, tak, iż te posiadać musiały wśród paprotników odrębnych przodków. Nagonasienne rozwinęły się przy-tem daleko wcześniej niż okrytonasienne. Resztki kopalne nagonasieunych istnieją już w pokładach dewońskich, jako odciski liści typów o-becnie wygasłych (Cordaiies). Najobficiej występują jednak w pokładach mezozoicznych szczególniej w epoce kredowej, gdzie przeważają obecnie zanikające lub całkiem wymarte typy sagowców, iglastych (np. Yoltzia) i miło-rzębo waty cli (Ginkgo). Dopiero w kredzie napotyka się rozpowszechnione obecnie rodzaje; Abies (jodły, świerki), Pinus (sosna), Cedrus (cedr), Callitris oraz cisowate (Taius). Jeszcze bardziej zbliżają się do flory dzisiejszej nagonasienne trzeciorzędowe, wśród których są gatunki żyjące i dotychczas. Okrytonasienne występują daleko później, a mianowicie niewątpliwe szczątki ich zostały poznane dopiero w najnowszych pokładach kredowych, i to zarówno z podklasy jedno-jak i dwuliściennych. Obydwie te grupy zatem należy uważać za równoległe. Z jednoliściennych najwcześniej występują palmy, z dwuliściennych—kołkowate (typy podobne do dzisiejszych wierzb i brzóz) i platany. Ustępują one jednak w okresie kredowym nagouasiennym. Dopiero w epoce trzeciorzędowej okrytonasienne zajmują przeważające, podobnie jak i dzisiaj, stanowisko. Zresztą flora trzeciorzędowa okrytonasiennych była odmienną nieco od teraźniejszej, przytem dość mało urozmaicona. I w umiarkowanej bowiem strefie obok niektórych, całkiem wymarłych, typów przeważały rodzaje i gatunki właściwe obecnie tylko krainom podzwrotnikowym, z czego wnosić możomy, że strefy klimatyczne w tej epoce nie zaznaczały się tak wyraźnie jak obecnie.—4) Stosunek człowieka do K-ch. Dla człowieka posiadają K-e znaczenie pierwszorzędne. Dostarczają bowiem jemu i jego zwierzętom domowym pożywieuia, materyału na odzież, mieszkanie, sprzęty. To też prędko nauczył się człowiek rozpoznawać pożyteczne gatunki i hodować je. Zaczątki rolnictwa, ogrodnictwa giną w pomroce doby przedhistorycznej. Nic też dziwnego, że rośliny K-we i w rozwoju uinystowości ludzkiej o-degrały rolę niepoślednią. Gdy człowiek nie-tylko zapragnął wyzyskać dla swych celów przyrodę, lecz zarazem począł się starać i o jej zrozumienie—K-we pierwsze same przez się narzucały się jego obserwacyi. Jakoż najważniejsze spostrzeżenia o życiu roślinnetn odnoszą się do tej grupy, a i nasze pojęcia o roślinach, z życia codziennego wysnute, na nich wyłącznie oparte zostały. Zresztą i dla nauki ścisłej K. przedstawiają do badań materyał najwdzięczniejszy. Ztąd też pierwsze próby kla-syfikacyi świata roślinnego do nich się wyłącznie odnoszą, jak również i pierwsze dostrzeżone objawy życia roślinnego ich wyłącznie dotyczą. I teraz jeszcze i nadługo zapewne w przyszłości wszystkie gałęzie wiedzy botanicznej przeważnie opierać się będą na K-ych. Ich rozmieszczenie geograficzne stanowi nieomal wyłącznie przedmiot geografii roślin, ich biologia—to prawie cała znana biologia świata roślinnego, ich fizyologia—to wszystko, co, z nielicznemi wyjątkami, wiemy o życiu roślin-nem. Również tylko morfologia i anatomia K-ch zostały dość wyczerpująco poznane, gdy z drugiej strouy inne grupy roślin przedstawiają pole do pracy dla licznych jeszcze pokoleń. Tego rodzaju stosunkowo dokładniejsze poznanie K-ych aniżeli innych grup spowodowała nietylko łatwość samego ich badania, ale także i to, że korzyści, które otrzymujemy z innych grup roślinnych, są zuikająeo małe w porównaniu z pożytkiem dostarczanym przez K-we. Całe rolnictwo to przecież tylko uprawa kilkunastu gatunków K-ch, całe ogrodnictwo—to znowu same K-we, bo hodowla pieczarek i paproci ozdobnych zbyt małą jego cząstkę stanowi. Poza K-mi mamy w państwie roślinuem tylko zaciętych wrogów, niszczących nasze zdrowie i dobrobyt (bakterye i grzyby), ale korzyści z nich zbyt mało, i to do czasów ostatnich otrzymywano je całkiem nieświadomie, gdyż cały przemysł fermentacyjny dopiero w najnowszych czasach oparty został na sztucznej hodowli drożdży i bakteryi. Tylko K-we potrafiliśmy opanować, nagiąć ich organizmy i tym sposobem wytworzyć najrozmaitsze odmiany roślin uprawnych, zadawalające nietylko nasze najpierwsze potrzeby materyalue, ale i potrzeby duchowe, jak np. piękna.

Kwiaty sztuczne. Przemysł wyrobu s. k-ów sięga zaledwie początków zeszłego stulecia. Dziś przemysł ten wzrósł do wielkich rozmiarów, biorąc wszystko na swoje usługi, cokolwiek przyczynia się do nadania s. K-om pozorów żywego kwiatu i wynajdując nowe specyal-nie do wyrobu kwiatów zastosowane inateryały. Pierwsze miejsce zajmuje tu batyst specyalnie do wyrobu kwiatów przeznaczony; jest to osobliwy rodzaj tkaniny, innego blechu, wymagający,

w. s.

S. M

aby był przydatnym do przyjmowania farb i, o ile możności, przetrzymywania ich jak najdłużej; następnie, muśliny, poszukiwane dla swej przejrzystości i lekkości, dymki, fulary jedwabne, świecącei matowe, kanausy, aksamity, welwety, atłasy, gazy, sznele, nici, pele, bawełny, bibułki, tzw. angielskie skórki przejrzyste, krochmale, żelatyna, mąka, wosk, parafina i gwasze, różne kaszki na środki do kwiatów, farby (dziś głównie aniliny), spirytus, druty itd. Od lat kilkunastu zastosowano zasuszane i następnie preparowane i farbowane liście naturalne (palmy, draceny, paprocie, trawy, mchy morskie, porosty, wogóle rośliny mające liście sztywne), przedstawiające dosyć długotrwałości a w cenie nader przystępne; ale te wyroby nie mogą wytrzymać porównania z wyrobem ręcznym. Batyst używany do wyrobu kwiatów jest biały, sztywni się krochmalem, wedle potrzeby lżej lub silniej; po rozpięciu go dla wyschnięcia na krośnach składa się na 24 kawałki i przygotowuje do wycinania podług danej formy płatka (żelazka służą do tego). Wycina się zwykle na ołowiu, w którym jest pewna ilość cyny; sam ołów byłby zbyt miękkim i łatwo się wy-żłabiającym. Jestzwyczaj obrachowywania kwiatów na tuziny, to jest na 12 sztuk, następnie na grosy, to jest 12 tuzinów. Jeżeli więc w kwiecie jest np. 10 płatków pewnej formy, na tuzin bierze się 10 wycięć po 12, w ten sposób czyni się też i obrachunek kwiatu i kosztu jego materyalu. Gdy już dany kwiat jest wycięty, farbuje się go, maczając płatki w wodzie, następnie napuszcza się farbą, suszy się rozkładając na bibule, i dopiero wtedy wyrabia się płatki wedle wzoru, wykończa się go, a następnie zwija w gałązki. Materyały jedwabne farbuje się w spirytusie. Wykwintne kwiaty, jak bratki, maluje się pędzelkiem podług wzorów, bacząc na to, aby jeden kolor nie zachodził na drugi, i rozkłada się na wełnie, aby kolor zatrzymać. Drobne kwiatki, jak np. niezapominajki, robi się z gwiazdek maleńkich; te do farbowania nawleka się na drucik, a cieniuje się brzeżki wedle potrzeby. Konwalię także z gwiazdki wyciska się specyalną formą stempelka na miękkiej gumie elastycznej, następnie nawleka się na sztywną nitkę, zakończoną zielonkowatą kulką i zwija w gałązki wedle wzoru. Wzór, czyli tak zwany model, to podstawa dobrej roboty: na niego powinny być zawsze zwrócone oczy robotnicy, a cały jej wysiłek skierowany do tego, aby nie odstąpić od oryginału. Wyrób s. K-ów dosięgną! największych rozmiarów w Paryżu po roku 1860. Kiedy emigranci polscy schronili się do Paryża po r. 1863, żony ich w dość znacznej liczbie w tym fachu szukały pracy. Wtedy mówiono, że 10 lat pracy wystarczy, aby sobie uzbierać nieco oszczędności na starość. Wytworzył się wtedy rodzaj kwiatów, przezwany Genre polo-nms, który zaznaczył się swoją formą oryginalną.

Ameryka wtedy wielkie robiła obstalunki i, choć ceny były nizkie, ilość wynagradzała sowicie podjętą pracę. Rossya także wiele K-tów sz-ycli potrzebowała, a nie posiadając swoich fabryk, zaopatrywała się w nie we Prancyi. Stan ten jednak nie trwał długo. Zaozęły powstawać fabryki kwiatów na wielką skalę w Ameryce i w innych krajach, a cłem Wysokiem obłożono te wyroby, przychodzące skądinąd. Wtedy i w Warszawie zaczęła wzrastać produkcya K-tów s-ych Dziś Warszawa kwiatami zasypuje Rossyę, ale jestto po największej części wyrób lichy. Przemysł sam, obliczony na wywóz, spoczywa głównie w ręku przemysłowców żydów. Fabrykacyą liści, która wymaga dużego nakładu pieniężnego, głównie u nas zajęli się żydzi, posiłkując się modelami paryskiemi i dochodzą do względnej doskonałości. Wiele fabryk polskich w Warszawie powoli znika z powodu złych interesów, niewypłacalności odbiorców. Ztej to racyi zarobek robotnic wystarcza zaledwie na najskromniejsze potrzeby, obrachowany bywa 10 kop. za godzinę, a co najgorsza robota nie jest ciągła; są miesiące, w których zajęcie ustaje zupełnie, a cóż dopiero gdy moda odwróci się, wtedy ciężkie nastają czasy, co zresztą daje się spostrzegać we wszystkich artykułach mody, do których kwiaty sztuczne należą. O położeniu robotnic w K-twie: L. Krzywicki „Za kulisami* („Przegląd Tyg.“ 1883).

Kwiaty kobaltowe, ob. Erytryn.

Kwiaty miedziane, ob. Chalkotrychit.

Kwichpack, rzeka, ob. Jukon.

Kwiozek, Chromis. Jeden z rodzajów rodziny Chromidae— ryb kościstych zrosłogardłych (Teleostei Fharyngognathi). Cechą systematyczną rodzaju jest tylko jedna płetwa grzbietowa; ilość promieni w poszczególnych płetwach (czyli formuła pletwowa): U (płetwa grzbietowa) 15 — 18/12 — 14; A 3/9 — 11 (ob. Płetwy). Z dwudziestu prawie gatunków tego rodzaju, rozpowszechnionych w Afryce i Azyi półn.-zach. (Palestyna), wymienimy gat. Chromis niloticus Cuv. (uazwa miejscowa Butli). Jest to dość duża ryba (di. 50 — 55 cm.), o ciele z boków spłaszczonem i wydłużonem, koloru oliwkowo-żółtego ze srebrzystym połyskiem; łuski (typu cykloidalnego) ułożone w 33 poprzecznych szeregach, każda łuska w środku jest ciemniejszą, na pokrywie skrzelowej ciemne plamy; części miękkie płetw nieparzystych upstrzone białemi plamkami i ciemnemi pręgami. Chr. nil. żyje w Nilu; odżywia się roślinami.

Kwiczoł, ptak, ob. Drozd.

Kwidzyn (Marienwerder), m-sto w Prusach Zach., w reg. i pow. Kwidzyńskim nad ujściem Liwny do Małego Nogatu, 5 km. na wschód od Wisły. Krzyżacy zbudowali tu 1232 r. zamek obronny, który dzierżyli do końca XIII w. Stankowie, dziedzice obszernych dóbr okolicznych. Zamek ten, kilkakrotnie burzony i odbudowywany, w końcu całkiem zaniedbany, stał

z r. 1904.

K. K-c

się ruiną w XVI w., poczem go rozebrano. Pod zamkiem, z drugiej strony parowu, powstało miasto 1238 r., niegdyś opasane murem, którego szczątki dotąd się zachowały. W dawniejszym czasie był K. wielekroć oblegany i zdobywany to przez pogańskich Prusów, to przez Krzyżaków, to przez Polaków za Władysława Jagiełły. Tu 14 marca 1440 szlachta i miasta połączyły się w ścisły związek dla obrony własnej przeciw nadużyciom zakonu krzyżackiego, któremu w 14 lat później wypowiedziawszy posłuszeństwo, poddały się Polsce. W 13-letniej wojnie Polacy zajęli K., który jednak w pokoju toruńskim 1466 r. zwrócili Krzyżakom. Od XIII w. był K. stolicą biskupów pomezańskich, z których Bertold (* 1346 r.), jeden z największych dobrodziejów miasta, zaczął budować r. 1343 w miejsce starej, niepozornej świątyni na pagórku wspaniałą katedrę, obok niej zaś stanął obszerny, czworoboczny zamek biskupi. W początku XVI w. Eberhard Queis przyjął naukę Lutra, a wraz z nim i ludność niemiecka, polski tylko lud z resztkami kapituły pozostał wiernym starej wierze. W r. 1526 w. mistrz Albrecht Hohenzollern, zlutrzywszy się, oddał katedrę lutrom, dobra kościelne zabrał a od-stępczemu b-wi Queisowi dał wzamian m-ko Miłomłyn (Liebenmiihle). Przez czas niejakiś jeszcze Polacy odprawiali nabożeństwo w pewnej części katedry, którą z tego powodu nazwano polskim kościołem. W r. 1576 nocował w K-e Stefan Batory, w r. 1588 osadzono tu stronników arcyks. Maksymiliana, pojmanych pod Byczyną; 1628 r. zdobył K. Gustaw Adolf, a 1659 napróżno oblegał go Karol Gustaw. W r. 1709 odbył się w zamku b-pim zjazd Piotra W., Fryderyka I pruskiego i posłów, polskiego i szwedzkiego, a w r. 1734 przybył do K-a uciekający z Gdańska w przebraniu chłopskiem Stanisław Leszczyński i stąd udał się do Królewca. W siedmio-letniej wojnie zajął K. generał rossyjski Fermor i tu miał główną swoją kwaterę. Po rozbiorze Polski 1772 r. przyłączył Fryderyk U. K. do Prus Zachodnich i często tu przebywał. W wojnach napoleońskich miasto wiele ucierpiało. K. dziś liczy 9686 m-ców (1816 r. 4990), w tein 1868 katolików i 160 żydów, reszta protestanci. Załoga oddziału konnej artyleryL poczta, telegraf, telefon, kolej żelazna (linie: Chełmża [Culmsee] — Malborg i Ksielice [Freistadt] —Kwidzyn, oraz kolej drugorzędna: Mareza—Kwidzyn; filia banku rzeszy, kasa zaliczkowa, towarzystwo kredytowe, dyrekcya ziemstwa dla Prus Zachodnich, regencya, urząd ziemiański, sąd wyższy ziemiański i sąd obwodowy (w dawnym zamku biskupim, którego dwa skrzydła rozebrano); inspekcye leśne, nadleśnictwo, królewska in-spekcya robót wodnych, inspekcya przemysłowa, główny urząd celny, starożytny ratusz z o-brazein olejnym Stefana Batorego, synagoga, loża masońska, teatr, strzelnica, szkoły: kato

licka preparandów, podoficerska, wyższa żeńska z seminaryum dla nauczycielek, progimnazyum, dom sierot, stadnina prowincyonalna, odlewnia żelaza, dwie fabryki maszyn, fabryki cukru, octu i mydła, mleczarnia, młyny, tartaki, cegielnia, powiatowa szkółka drzewek, kościoły: katolicki farny, staroluterski i, katolicka niegdyś, dziś protestancka katedra, największy po kościele P. Maryi w Gdańsku kościół w Prusach. W nim grobowce b-pów pomezańskich i dwóch w. mistrzów krzyżackich, Wernera v. Orsele i Ludolfa Kinniga, pomnik pierwszego w Prusach mistrza prowincyonalnego Hermana Bal-ka, kaplica grobowa generała Ottona Fryderyka v. d. Groben (* 1728), założyciela twierdzy brandenburskiej Friedrichsburg na brzegach Gwinei, grobowiec ś. Doroty z Mątew, którą na własne żądanie, z przyzwoleniem biskupa, 1393 r. zamurowano, a po śmierci 1394 r. u-roczyście pochowano. Obok katedry stoi stary zamek biskupi, który z niżej stojącą wieżą łączy sklepiony ganek na wielkich łukach, zwany Gdańszcze (Danziger), obecnie ciężkie więzienie dla zbrodniarzy.—Dr. Tóppen ,,Gesch. d. Stadt Marienwerder“ 1875. „Słownik Geograficzny". Neumans „Orts-Lexicon d. deutsch. Reichs“

Dr St. K

Kwieciak - Anthonomus, rodzaj owadów tę-gopokrywych (chrząszczy), zaliczony do rodziny ryjkowców (Curculionidae). Różki, osadzone w przedniej połowie ryjka z 11 — 7 członkowym biczykiem; przednie nogi dłuższe i silniejsze od nóg drugiej i trzeciej pary; golenie wyraźnie zazębione. Liczne gatunki tego rodzaju, trzymając się na różnych drzewach i krzewach liściastych, wyrządzają nieraz dotkliwe szkody wśród kwiatów i owoców; samice ich składają do wnętrza nierozwiniętych jeszcze pączków kwiatowych swe jajka, a wylęgające się z jaj tych larwy wygryzają wewnętrzne organy kwiatowe (słupki i pręciki) i przeistaczają się w poczwarki pod przykryciem zasychających, nierozwijających się dalej płatków. Wykluwające się z nich owady dorosłe lato i zimę spędzają w różnych kryjówkach. W Europie poznano około 30 gatunków (na ogólną liczbę sięgającą do 100). Najważniejsze z nich: Anthonomus pomorum.— długości 4 mm., wyrządza znaczne szkody na jabłoniach,—szczególniej podczas powolnego tych drzew rozkwitania. A. pyri Sc li., nieco mniejszy (3.5 mm.), niszczy kwiaty grusz. A. dru-parum A. —3.5—4 mm. na kwiatach czeremchy {Prunus padus). A. rubi Herbst 2 mm. na poziomkach i truskawkach.

Kwieciarka, owad, ob. Ce to ni a. Kwieciszewo a. Kwieci szew, licha dzisiaj mieścina W. Ks. Poznań., dawniej w wojew. Gnieźuieńskiem, obecnie w powiecie Mogilnickim przy ujściu rz. Żabienki do Małej Noteci, o 8 w. od stacyi kolejowej Mogilno, w okolicy pagórkowatej, z gruntem gliniastym i piaszczy-

K. K-ć

K. K-ć

Po

A Ł,

Początek tego rodzaju K-ów sięga XVII wr. podczas zapanowania mody zakładania ogrodów symetrycznych we Francyi. Pierwotnie były przeważnie urządzane z samego bukszpanu, z którego wysadzano na trawnikach, piasku lub zwirze wszelkie rysunki, obejmujące uieraz znaczne przestrzenie. Figury te przyozdabiano roślinami w kubłach liodowanemi,

stym, z warstwami marglu pod pokładami wierzch-niem. K-ół katolicki parafialny z XIII w., przebudowany w 1522 r. przez kapitułę gnieźnieńską, a restaurowany w latach 1833— 70, należy do dekanatu żnińskiego; kśół ewaug. zaliczany do dyecyzyi inowrocławskiej; szkoła elementarna kilkoklasowa, sąd okręgowy w Mogilnie, młyn parowy i wodny; 1000 m-ców, trudniących się wyłącznie rolnictwem. K., w dokumentach z XII w. Clestitarw, z 1145 r. Quecisoiv, był starożytnym grodem kasztelańskim. W 1145 r. skutkiem sporu o K. braci Mieszka i Bolesława Kędzierzawego, dostał się matce ks. Salomei, która włość tę oddała klasztorowi w Trzemesznie, przyczem uwolniła ludność K-a od ciężarów prawa polskiego. W r. 1298 ks. Władysław zwalnia K. od jurysdyk-cyi grodu kruszwickiego. W 1342 r. Kazimierz W. zamienia wieś K. na m-sto i nadaje mu prawo średzkie. Młyny tutejsze wspominane od 1215 r. W latach 1311 i 1312 występuje Michał dziedzic Koszanowa, kaszt, kwieciszew-ski. W r. 1326 prepozyt trzemeszeński oddał K. arcyb-powi Janisławowi wzamian za wieś Wełnę. Arcyb-pi drogą zamiany odstąpili K. kapitule gnieźnieńskiej. W 1383 r., podczas zamieszek wielkopolskich, K. złupione przez stronników Ziemowita. W 1580 r. daje K. szosu fl. 1 gr. 16 od 1 rzemieślnika, 4 komora., 1 przekupki. („Słów. Geogr.“).

Kwieciojadek v. Kwiatojadek (Antho-cornus), rodzaj owadów tęgo po kry w ych (Co-leoptera), zaliczony do rodziny Miękkoskrzy-dlycli (Molacudermata), owadów tych, o 11-członkowych, nitkowatych rożkach i skórkowatym z przodu zaokrąglonym języczku, naliczono w Europie 7 gatunków. Najpospolitszy z nich A. fasciatus L. czarny z zieloną głową i tarczą oraz z okrywami o czerwonych plamach. Długość 3 mm. Na kwiatach.

Kwiet Franciszek Bolemir, ob. K v e t.

Kwietnia niedziela, ob. Palmowa.

Kwietnica (Anthicus), rodzaj owadów tęgo-pokrywych (Co/eoptera) zaliczony do rodziny ogniczkowatych (Pyrochroidae A.); owadów tych, zamieszkujących przeważnie łąki i wybrzeża strumieni, naliczono w Europie koło 100 gatunków. Najważniejsze z nich—A. hispidus Rossi, A. floralis Fabr. i A. an-therinus L. Długość ich wynosi 2—3 mm.

Kwietniewski Władysław, matematyk i pedagog (* 12 Styczu. 1837 w Warszawie— f tamże 20 grud. 1902). Po ukończeniu gimna-zyum realnego w mieście rodzinnem studyo-wał matematykę w uniwersytecie w Moskwie, następnie w Petersburgu, gdzie w r. 1860 u-końezył studya ze stopniem kandydata, dwuletniej pracy nauczycielskiej w Płocku i Piotrkowie, w r. 1863 przeniósł się do Warszawy, gdzie aż do 1888 wykładał w gimna-zyach rządowych. W r. 1866, złożywszy rozprawę „O twierdzeniu Hamiltona", zamianowany został docentem Szkoły Głównej, w której wykładał hydrodynamikę i cynematykę; po śmierci zaś prof. Bayera nadto jeszcze teoryę liczb i rachunek prawdopobobieństwa. Pozatem wykładał na niektórych pensyach żeńskich, w szkole handlowej Kronenberga i w szkole technicznej dr. żel. Warsz.- Wied., które-to o-statnie zajęcie w r. 1881 zamienił na biurowe, obejmując w kasie emerytalnej urzędników tejże kolei urząd sekretarza, a następnie naczelnika.—Przełożył na język polski: Balfour’a Stewarta „Zasadę zachowania energii" (1875); Avery Elroy’a „Fizykę" (1890, oraz w 1906 i 1907 dwa nowe wydania opracowane przez Stefana K-go) i wreszcie Faifofera „Geometryę" (1897). W „Pamiętniku Fizyograficznym", jako kierownik od r. 1885 Centralnej stacyi meteorologicznej, pro7vadził stale rubrykę „Wyników spostrzeżeń meteorologicznych sieci warszawskiej". Zasiadał w komisyi redakcyjnej tygodnika „Wszechświat", który stale zasilał swemi artykułami.

Kwietniki. Kląby kwiatowe formy estetycznej, ubrane właściwemi roślinami kwiatowemi i wzorzysto i nakształt kobierca kwiatowego u-łożoue.

oraz stożkami z bukszpanu — były to partery (parterre). Z czasem, gdy zarzucono zakładanie ogrodów symetrycznych, a zwrócono się do tak zwanych angielskich, zarzucono też i partery. Odrodziły się one nanowo pod postacią dzisiejszych K-ów, dopiero w drugiej połowie w XIX. W K-ch dzisiejszych bukszpan, aczkolwiek inaczej stosowany, grał także z początku niemałą rolę, gdyż używano go do wysadzania konturów rysunku i na obwódki; dziś jednak najczęściej obchodzą się bez niego zupełnie. K-ki, zwane też kobiercami kwiatowemi, zaliczyć można do prawdziwych ozdób ogródków i parków, o ile umiarkowanie i we właściwych miejscach są zastosowane. Zakładanie K-ów stało się dziś nieomal specyalnością, wymaga bowiem, oprócz pewnej dozy gustu i znajomości rysunku, spe-cyalnej znajomości roślin używanych do K-ów, ich hodowli i sposobów stosowania według barw, oraz samej umiejętności zakładania K-ów, które w najróżnorodniejszych formach od najprostszych do najwyszukańszych bywają wykonywane. Niezbędnem tłem dla K-ka jest trawnik umiejętnie założony i utrzymany. Naj-wzorzystszy nawet kobierzec na zachwaszczonym trawniku lub bez tego tła, wprost otoczony ścieżkami, żadnego wrażenia nie sprawi, a nawet niesmak budzić będzie. Stosunek wielkości K-ka do trawnika wynosić powinien co najmniej 1 ; 3. Utrzymanie trawnika stanowiącego tło K-a jest niemniej kosztowne jak i samego K-ka, wymaga bowiem bezustannego pielęgnowania. Rysunki, a także szczegóły dotyczące K-ów, patrz E. Jankowski „Kwiaty naszych ogrodów*¹ wyd. 3-e, 1895; Fr. Szanior „K.“ („Enc. Rolnicza¹¹); Meyer G. „Lehrb. d. schon.

G. kunst.“ W. Hampel „Die moderne Teppich-gartuerei“; Anton Ditrich „Album fur Teppich-giirtnerei". („Enc. Roln.“).

Kwietyzm w teologii. 1) Z as a d y. Doskonalszy sposób modlitwy zowie teologia mistyczna kontem placyą. Między różnemi rodzajami kon-tetnplacyi wymieniają mistycy orationem sileniu et ąuiitis, skąd nazwa kwietyzmu i kwie-tystów, na oznaczenie mistyków, którzy poglądy swoje na modlitwie spoczynku (ąuietis) opierali. Głownem źródłem K-mu były zasady gno-styczno-mauicliejskie. I w rzeczy samej, gdy K. mówi o zupełnem wyniszczeniu duszy, jako o szczycie doskonałości, wychodzi z tej zasady, że duch człowieczy w całej swej istocie tak jest zły i popsuty, że nietylko nie jest w stanie współdziałać dla odrodzenia swego, ale wszelkie wolne jego czyny największą są przeszkodą działaniu Bożemu. Skoro dusza wejdzie w stan zupełnego wyniszczenia, K., opierając się znów na niejasnych wyrażeniach teologii mistycznej, nie rozróżnia substancyi duszy, i utrzymuje, że wcielona przez kontempla-cyę w Istotę Bożą, przestaje istnieć sama w sobie. W logicznem takich pojęć następstwie, dusza kontemplacyjna nie pragnie zbawienia wiecznego, nie potrzebuje już wiary. K. po za konteinplacyą nic dobrego nie uznaje i utrzymuje, że człowiek bez walki, bez ustawicznego podbijania ciała pod posłuszeństwo ducha, je-dynie przez wewnętrzne skupienie i spokój, dojść może do doskonałości. Gotowy stąd w grubszych, nieoświeconych kwietystach wniosek, że zewnętrzny człowiek nie kala wewnętrznego, że za tamtego czyny ten nie odpowiada. 2) Hi story a. Pierwszy, wyraźniejszy przykład tej herezyi spostrzegamy w sekcie, zwanej massylianami (ob.) czyli euc hitami w drugiej połowie IV w. Oparci na guostycz-no-manichejskich zasadach, utrzymywali, że jedynym środkiem połączenia się z Bogiem jest modlitwa ducha: kto zdoła pobożnie zatopić się sam w sobie, na tego spływa pełność bóstwa. Wprowadzając w czyn taką naukę, żyli jedynie z żebraniny, spędzali czas we śnie i próżniactwie, za czem poszły upadki przeciw obyczajom i tajemne występki. Sekta ta, choć surowo ścigana i tępiona, przetrwała pod różnemi nazwami aż do VII w., a nawet dłużej, gdyż prawdopodobnie euchici z XI i bogumili z XII w. z nich wyszli i tesame zasady wyznawali. Najwybitniejsze oznaki poglądów kwiety-stycznycli znajdujemy dalej w sekcie beguar-dów i beguinek (ob.), zaszczepionej między nimi przez przymieszkę fratricellów i braci wolnego ducha. Odrzucali oni np. wszelką działalność ludzką, pod pozorem niesprzeciwiania się działaniu bożemu w duszach; pod wpływem takiego działania dusza dochodzi do tak wysokiej doskonałości, że już nie jest w możności popełnienia jakiegokolwiek grzechu; kto do tej wysokości spokoju doszedł, nie potrzebuje pościć i modlić się, a zmysły tak są poddane duchowi, że człowiek może pozwolić ciału, czego tylko zechce. Mało co wcześniejsi byli li ezyc liaści w kościele greckim. W XIV w. wypowiada zupełnie kwie-tystyczne zasady niemiecki dominikanin Eck-hart, oraz Berengary usz z Montefalcone i Rajmund Lullus (ob.). W w. XVI pojawia się sekta illuminatów, która w Atida-luzyi, a szczególniej w okolicach Sewilli, licznych, tak między prostym ludem, jak w wy-kształceńszych klasach zyskała zwolenników. Modlitwa ustna np. żadnej w ich oczach nie miała wartości, gdyż wszystko zasadza się na modlitwie wewnętrznej, z nakazu bożego tak koniecznej, że bez niej nikt zbawionym być nie może. Wskutek takiej modlitwy człowiek dochodzi do tak wysokiej doskonałości, że władze jego duszy są jakby uśpione, i ani postąpić naprzód, ani cofnąć się już nie może; to też im mniej uczucia i pobożności w modlitwie, tern ona jest doskonalszą. W takim stanie dusza, wyniesiona ponad wiarę, już jej nie potrzebuje, bo w tem jeszcze życiu widzi Istotę boską i tajemuicę Trójcy św. Wytępieni w Hiszpanii, w 1623 r. przenieśli się llluminaci do Francyi, gdzie podobnyż los ich spotkał w 1635 r. W drugiej połowie tegoż wieku K. występuje w systematyczną całość ujęty. Z Hiszpanii przechodzi do Włoch i Francyi, gdzie głębokie zapuszcza korzenie i długich walk staje się powodem; odtąd też naukę swoją sam nazywa K-em, a zwolenników liczy we wszystkich warstwach społeczeństwa. Najwybitniejszym nauczycielem K-mu był Michał de Moli nos (ob.j, urodzony i wychowany w Hiszpanii. Podobne zasady, krótko przed Molinosetn stawiał Hiszpan także, Jan Fal co ni, z zakonu N. P. de Mercede, które, w ulotnych pisemkach na włoski i francuski język tłóma-czone, prędko się rozszerzały. lukwizycya rzymska potępiła pisma jego, ale na K. we Włoszech zwrócił pierwszy uwagę kard. Carac-cioli. Rzymska kongregacya inkwizycyi poleciła (15 lutego 1687 r.) wszystkim b-pom włoskim, aby nie dopuszczali pokątnych zgromadzeń pod pozorem pobożności. Mimo takich przestróg i czuwania nowy ten rodzaj modlitwy szerzył się po całych Włoszech i nie starczyło widać potępienie 68 propozycyi Mo-liuosa przez kongregacyę inkwizycyi, 28 sierpnia 1687 r., skoro Innocenty XI widział się zmuszonym uroczystą bullą (19 lutego

1088    r.) ponownie je potępić. W czasie i drugich. Walka toczyła się szlachetną bronią,

gdy K, najwięcej niepokojów budził we Wio- dopóki Bossuet, w celu przyśpieszenia potępie-szecli, począł i we Francyi dawać znaki życia, nia Fenelona w Rzymie, a pobudzony przez sy-Jednocześnie z potępieniem Falconiego inkwi- nowca, nie wydał w czerwcu 1098 r. swej zycya rzymska potępiła książkę Franc. Ma- lielation sur le ąuietisme. Bossuet zstępuje tu lavalle „Pratiąue facile pour elever l’ame a na nizkie osobiste zaczepki, zaś Fenelona odia contemplation⁴⁴. Wkrótce po ustąpieniu Ma- powiedź, wydana w parę ledwo tygodni potem, lavalle’a innym dekretem iukwizycyi z 9 wrze- zyskała mu serca wszystkich. Podczas gdy śnią 1688 potępiono książkę o. Franc. la walka namiętnie wrzała we Francyi, konsulto-Combe, kanonika reg. ś. Pawła „Analyse de rowie ś. offieium w Rzymie roztrząsali „Zasa-Poraison inentale⁴⁴ (1688). Ale najwięcej spo- dy świętych⁴¹. Wreszcie, po 64 kongregacyach, rów we Francyi, a nawet zamieszania na głosy konsultorów tak się podzieliły, że pięciu dworze Ludwika XIV, sprawiła pani Guyon nie znajdowało nic godnego nagany w książce (ob.; jej książka „Moyen court et facile pour Fenelona, pięciu zaś innych oświadczyło, że l’oraisonu 1685). Guyon, wskutek licznych zawiera wiele propozycyi zasługujących na cen-skarg, zanoszonych na nią, sama prosiła króla zurę. Położenie było trudne-, wypadało albo o śledztwo, w celu zbadania nauki i jej osoby, potępić Fenelona, którego zdolności i cnotę co wywołało tak zwaue konferencye w Issy, wielce papież cenił, albo narazić sobie dwór w których, oprócz Bossueta, brali udział inni i cały prawie episkopat francuski, a to-by spro-dostojnicy Kościoła. Bossuet prosił Fenelona wadzić mogło gorsze jeszcze następstwa. In-o wyciągi z dzieł mistycznych; Fenelon najchę- nocenty XII zamierzał pośrednią pójść drogą, tniej uczynił temu zadość; gdy zaś w lutym 1695 t. j. nie mówiąc wyraźnie o piśmie Fenelona, r. został arcy-bpem kameraceńskim, przydano wydać dekret apostolski, który na wzór sobo-go za czwartego egzaminatora, i odtąd do‘ na-    rów zawierałby pewną liczbę    kanonów, odno-

rad w Issy najczyuniej należał. Wszczął się    szących się    do życia wewnętrznego. Na ogól-

niebawem spór pomiędzy Bossuetem i Fenelo- nej kongregacyi św. offieium kardynałowie nem (ob. Bossuet, Fenelon, Guyon), skut- przedstawili papieżowi, że projekt kanonów nie kiem którego Fenelon ogłosi! „Maximes des da się wcale wykonać, i prawie jednozgodnie saints sur la vie interieure⁴⁴ 1697. Zaraz po głosowali za potępieniem książki. D. 12 marca wydrukowaniu książka niesłychaną wywołała 1699 r. wydał więc Innocenty XII dekret wrzawę: setki ust powtarzało, że zawiera czysty, w prostej formie breue, w którem potępił Fe-choć ukryty K., że sztucznie usprawiedliwia nelona „Maximes des saints⁴⁴ w ogólności, a w pisma i naukę p. Guyon i t. d. Niechętni Fe- szczególe 23 propozycye wyjęte z tej książki, nelonowi cały dwór podburzyli przeciw niemu, Fenelon poddał się. K. od tego czasu zuiknął a Bossuet upadł na kolana przed Ludwikiem zupełnie we Francyi. We Włoszech, jeszcze XIV, przepraszając, że nie uprzedził wprzód    w początku XVIII w., starał    się go wznowić

króla o fanatyzmie swojego w episkopacie    medyolański    kapłan Jó ze f B e    c c a r elli, gor-

współbrata. Fenelon, chcąc walkę zakończyć, liwie szerząc zasady Molinosa. Uwięziony napisał list do Innocentego XII, 27 kwiet. 1697 przez inkwizycyę w 1708 r., musiał je odwo-r., w którym podaje powody, dlaczego uapi- łać w Wenecyi 10 września 1710 r. i skazany sał książkę o życiu wewnętrzuem, i wy- został na galery.—(„Enc. Kość.⁴⁴), powiada się przeciw K-wi. Przeciwna strona Kwilcz, rz., wypływa z błot pod Witucho-nie opuściła też rąk: już 26 lipca t. r. posłał wem, pow. międzychodzki, przepływa przez Ludwik XIV bardzo nalegający, a zdaje się, trakt berliński, mija wś Kwilcz, płynie przez przez Bossueta napisany, list do papieża, w któ- kilka jezior, oblewa wś Łążce, przerzyna jez. rym donosi, że książkę Fenelona zbadało na Białcz i Lutom, a pod Sierakowem łączy się jego rozkaz wielu biskupów i doktorów i uznali z Wartą. Długość około 27 kil. („Słown. ją za niebezpieczną. Prawie jednocześnie wy- , Geogr.⁴‘)

dalił Fenelona od dworu, polecając mu udać Kwilecki Stefan hr. (* 29 maja 1839 się do swej dyecezyi i nie opuszczać jej bez z Leonarda i Tekli z Sieroszewskich w Dobro-nowego rozkazu. Nadto nowa sprawa jeszcze jewie w Poznańskiem — f 25 stycz. 1900 t-że). bardziej podnieciła namiętności. Fenelon w przed- Po ukończeniu nauk w gimnazyum Maryi mowie do owego pisma „Zasady świętych¹⁴ i w li- Magdaleny w Poznaniu uczył się gospodarstwa ście do papieża utrzymywał, że system, w książce wiejskiego w akademii w Hohenheimie, prak-jego rozwinięty, opiera się na 34 artykułach tycznie u posła Ignacego Łyskowskiego w Mi-konferencyi w Issy; inni członkowie konferen- leszewach, poczem objął zarząd Dobrojewa, cyi sądzili, że tak przez wzgląd na Stolicę które w r. 1863 stało się miejscem zborów Apost. jak i Kościół 'francuski, są obowiązaui wojennych i składem sprowadzanej z Belgii przeciw takiemu twierdzeniu wystąpić. Spór broni. W tym czasie musiał się K. ukrywać, między'przeciwnikami we Francyi coraz więk- W końcu r. 1863 ożenił się z Barbarą Mań-sze przybierał rozmiary: obustronne pisma kowską, wnuczką Henryka Dąbrowskiego. Go-z dziwną szybkością pojawiały się jedne po spodarstwo zaprowadził K. u siebie wzorowe,

Wielka liucykl. llustr. Ser. 1 Tom I.XII. Zen 331a

XXXXII. nr. 22.

w. w. w.

a lud wiejski starał się, wespół z małżonką, podnieść moralnie i materyalnie. Oszczędny był dla siebie, hojny na cele publiczne. W końcu roku 1876 został obrany posłem do parlamentu. Był to czas, kiedy rząd pruski toczył zaciętą walkę przeciw Kościołowi katolickiemu i narodowości polskiej. Przeciwnik wszelkiego politykowania, K. był, jak i dziewierz jego, dr Władysław Niegolewski, zwolennikiem zasady protestu i powoływania się na traktaty. W tym duchu przez trzy kadencye występował w Kole polskiem i na tern stanowisku pozostał do śmierci. Nie wierzył w powodzenie polityki Koła z ery Capriviego. ale jej nie stawiał przeszkód. Od pracy obywatelskiej nigdy się nie uchylał: przewodniczył w kółku włościańskim w Ostrorogu, był prezesem T-stwa agronomicznego pow. szamotulskiego, oraz prezesem komitetu wyborczego szamotulskiego, a powołany do komitetu centralnego wyborczego, umiał, jako przewodniczący, taktem, bezstronnością, spokojem i powagą uspokajać żywioły nieładu i rozstroju, jakie się na zebraniach wyborczych ujawniały. Oceniając należycie znaczenie pracy zbiorowej na polu ekonomicz-nem, wziął udział w założeniu banku „Kwile-cki i Potocki*⁴, oraz przyjął mozolne stanowisko dyrektora Spółki melioracyjnej, około której położył niepomierne zasługi. W końcu życia wykupił z rąk niemieckich piękny i wielki majątek ziemski Janko wice, na którym osadził syna Stefana — ,,Dziennik Poznański** roczu.

Dl- S. K.

Kwinar (Qmnarius), starożytna moneta rzymska, wybijano ją w złocie i srebrze; złota przedstawiała wartość 5 asów, srebrna zaś pól denara.

Kwinoyusze, Kwinkcyusze, Qui.ntii, Quin-ctii (obie formy są uprawnione), jeden z najstarszych patrycyuszowskich rodów, który za panowania Tullusa Hostiliusa przybyć miał z Alby do Rzymu i wkrótce wielkie wpływy osiągnął. Charakterystycznym rysem rodu K-w było to, że nawet kobiety, do niego należące, złotem gardziły, nie nosząc nigdy złotych pierścionków na palcach (Plinius). Pomiędzy gałęziami K. najwybitniejsze są: Capitolini i blizko z nimi spokrewnieni Cincinnati, oraz F1 a m i n i n i. —A) Capitolini 1) Titus C. Barbatus K., który dla łagodności i czystości charakteru swego był ulubieńcem ludu, mimo że gorliwie zasady arystokratyczne wynurzał Godność konsula piastował sześć razy, po raz pierwszy w r. 571 przed Chr., razem z Ap-piuszem Klaudyuszem, z którym się nie zgadzał i często zapędy jego ultrakonserwatywne miarkować umiał. Podczas rozruchów ludowych, które Publicius Vólero wówczas wywołał, więcej on osiągnął przez wyrozumiałe występowanie wobec plebejuszów, aniżeli zawzięty App. Claudius. Kiedy zaś toczył wojnę z E-kwami, umiał pozyskać sobie przywiązanie wojska i po zwycięzkiej walce wrócił do Rzymu z bogatemi łupami. Po raz drugi konsulem w r. 468 obrany, pobił na głowę sprzymierzonych Wolsków i Ekwów, zdobył Antium i odprawił świetny wjazd tryumfalny do stolicy. Piastując po raz trzeci godność konsula w r. 465, zyskał sławę niemałą. Ponieważ następujący po nim konsulowie nieszczęśliwie z E-kwami walczyli, senat powierzał K-wi dowództwo pod tytułem prokonsula. A zaledwie wódz nowy w polu się pokazał, już nieprzyjaciel salwował się ucieczką. Ubiegał się potem K. o godność decemwira, wszakże skutkiem intrygi App. Klaudyusza celu nie dopiął. W r. 446, obrany po raz czwarty konsulem, potrafił zawzięte spory pomiędzy patrycyuszami i plebejuszami pomyślnie załagodzić, obudził w nich zapał do wyprawy przeciw Ekwom i Wciskom, odniósł znowu wielkie zwycięztwo. W r. 444 sprawował urząd „międzykróla** (in-terrex), kiedy ówczesne wybory trybunów wojskowych władzą konsularną unieważniono. W następnym roku sprawował po raz piąty u-rząd konsula. Obrany w r. 439 po raz szósty konsulem, mianował wobec groźnych rozruchów, jakie w Rzymie za sprawą Spuryusza Meliusza wybuchły, podeszłego Lucyusza K-a Cyncynnata dyktatorem. W r. 437 walczył pod wodzą dyktatora Mamercusa Emiliusza jako jego podkomendny przeciw Wolskom, Fidenatom i Faliskom.—Por. Livius, 2, 56 i nast; 4, 17. 2) Syn jego, Titus Q. Cap. Ba r bat u s, konsul w r. 421 przed Chr.—B) Cincinnałi (dosłownie = kędzierzawi, od cincinnus — kędzior) i Crispini (= kędzierowaci, od crispini): 1) LuciusQuintius Cincinnatus (ob. Cyn-cynnat).—2) Syn jego, Kaes o Q., w młodym wieku odznaczał się nietylko w wielu bitwach męztwem wielkiem i niezwykłą siłą fizyczną, lecz także dzielną wymową i śmiałą obroną przywilejów arystokratów. Lud go nienawidził, a trybunowie ludu postanowili groźnego przeciwnika z drogi usunąć. Powołali go w 461 przed Chr. przed zgromadzenie ludu, obwiniając go oprócz innych zbrodni o zamordowanie brata. Schronił się K. do Etruryi, ojca swego, który za syna wysokie grzywny zapłacić musiał, o stratę niemal całkiego majątku przyprawiając. I w późniejszych czasach próbowali trybunowie ludu kilkakrotnie pozbawić go wolności i życia, ale zabiegi ich były daremne. Niewinność jego uznać musiały sądy bezstronne, a za dyktatury ojca odwołano go z wygnania, oszczerców zaś z kraju wypędzono. Por. Livius, 3, 11 i nast.-, Yalerius Maximus, 4, 4, 7; Dionysius Halic., 10, 2 i nast. —3) L u-cius Q. Cinc., w latach 438, 425 i 420 przed Chr. trybun wojskowy z władzą konsularną (tribunus militum consulari potestate), a w r. 437 był dowódzcą konnicy pod wodzą dykt. Mamercusa Emiliusza.—4) Titus Q. Cinc., noszący przydomek Pennus, piastował w r.

431 przed Chr. urząd konsula razem z Gajusem Juliuszem Mentonem. Ponieważ nieprzyjaciele zewnętrzni państwu zagrażali, a niezgoda konsulów utrudniała akcyę stanowczą, mianował nim, losem do tego przeznaczony, teścia swego Aulusa Postumiusza Tubertusa, z którym w pole wyruszył. W krwawej bitwie ponieśli Ekwowie i Wolskowie walną klęskę. W r. 428 został on po raz drugi konsulem i wojował z Wejentami, w kilka lat później oskarżono go wraz z kolegą w urzędzie, Markiem Po-stumiuszem, że wojnę ową nieszczęśliwie toczyli, zwolniono ich jednak od winy, ze względu na dawniejsze ich zasługi. Urząd trybuna wojskowego z władzą konsularną sprawował K. w r. 426, —Por. Livius, 4, 26.-5) Titus Q. Ci nc. Capitolinus był w r. 388 i 384 przed Chr. trybunem wojskowym z władzą konsularną, a w r. 380 mianowany dyktatorem, pobił na głowę Prenestyjczyków, którzy Rzymowi zagrażali, i zdobył kilka miast ich warownych, a nawet samą stolicą Praeneste. W 20 dni po wyborze swym na dyktatora odprawiwszy świetny wjazd tryumfalny do Rzymu, urząd swój złożył. —Por. Livius, 6, 4; 18; 28 i nast.; Eutropius, 2.-6) Titus Q. Pen-n u s Cap. Crispinus, walczył w r. 361 przed Chr. jako dyktator przeciw Gallom, a w r. 360 był dowódzcą konnicy pod znakami dyktatora Kwintusa Serwiliusza Ahali.—Por. Livius, 7, 9 i nast.; Eutropius, 2, 2.—7) Titus Q. Pennus Cap. Crispinus, służył w r. 214 przed Chr. pod główną komendą Marcellusa jako dowódzcą floty i obozu na w Sycylii, a w r. 212 odznaczył się męztwem w pojedynku pod Kapuą. Godność pretora piastował w r. 209. Kiedy w r. 208 został konsulem razem z Marcellusein, zwabił ich Hannibal w zasadzkę, a K„ ciężko ranny, u-marł w końcu tegoż roku. — Por. Livius, 24, 39; 25, 18 i nast.; 27, 27 i nast-, Polybius, 10, 32. — 8) Lucius Q. Crispinus, w r. 186 przed Chr. pretor; dostąpił w r. 184 na mocy zwycięztw w Hiszpanii w r. 185 odniesionych, zaszczytu odprawienia wjazdu tryumfalnego do stolicy. —Por. Livius, 39, 6 i nast.-, 30 i nast.

9) T i t u s Q. Pennus. C a p i t. C r i s p i-n u s, był razem z Drususem konsulem w r. 9 przed Chr.—C) Flaminini. — 1) Titus Q. F., sławny wódz, który ukończył wojny z Filipem III macedońskim. Już w r. 208 przed Chr. służył jako trybun wojskowy pod rozkazami Marcellusa i po odbiciu Kartagińczykom Taren-tum został tutaj prefektem. W r. 198 wybrano go na konsula, choć nie miał spełna 30 lat, ani nie piastował poprzednio urzędu edyla albo pretora. Los przeznaczył mu główne dowództwo w wojnie przeciw Filipowi. Kiedy przy spotkaniu się króla z konsulem układy pokojowe o warunek, aby Filip zrzekł się posiadania Tessalii, rozbiły się, obszedł T. Q. F. niezdobytą z frontu pozycyą Macedończyków, nad rz. Aous, najmując tyły, i zmusił ich bez walki do spiesznego odwrotu aż do przełęczy Tempe. Ponie-wolnie przeszli zaraz sprzymierzeni z Filipem Tessalczyey, Focyjczycy i Lokryjczycy na stronę Rzymian, również i Liga Achaj ska (ob.) do Rzymian się przyłączyła. Gdy Fl-wi rok konsulatu upłynął, przedłużył mu senat dowództwo na rok jeden, zdając mu, jako prokon-sulowi, władzę nieograniczoną, zawiązano u-kłady o pokój, lecz warunki, jakie stawiali Rzymianie, były tak twarde dla Filipa, że ten ich przyjąć nie mógł, a mianowicie nie chciał zrzec się posiadania Koryntu, Chalkidy i Demetrya-dy, które „okowami Grecyi“ nazywał. F. wtedy, aby osłabić siły Macedończyków, pozyskał dla siebie Spartańczyków, podbił Beocyę, a zapewniwszy sobie tyły, wyruszył przeciw Filipowi, który, starców i niedorostków pod broń powoławszy, szeregi swe przynajmniej co do liczby uzupełnił. Wojska spotkały się w jesieni r. 197 w okolicy Skotussy, pod Kynoske-phalae. Szyk bojowy Macedończyków na o-wych pagórkach okazał się dla nich bardzo niekorzystnym. Kiedy jeden rzymski hufiec zaszedł im tyły, ciężko zbrojna falanga bronić się już nie mogła i na znak poddania się podniosła saryssy (ob.) swe do góry; lecz Rzymianie, nie rozumiejąc znaczenia tego znaku, trupem kładli wszystkich; 8 000 Macedończyków legło na placu boju, 5 000 dostało się w niewolę. Król uciekł do Laryssy, gdzie zaraz wszystkie dokumenta, mogące stronników jego skompromitować, spalił i poprosił o pokój, który w r. 196 pod bardzo ciężkiemi warunkami przyjął. Filip musiał więc wszystkim miastom greckim wolność wrócić, jeńców wraz zbiegami, całą flotę, z wyjątkiem sześciu okrętów wojennych, i wszystkie słonie wojenne w ręce Rzymian wydać, armię swą na 5000 żołnierza ograniczyć, przyrzec, że bez woli rzymskiego senatu żadnej wojny po za granicami Macedonii toczyć nie będzie ani żadnego przymierza nie zawrze, 1000 talentów (=1.700000 talarów) kosztów wojennych w rocznych ratach zapłacić, a syna swego Demetryusza jako zakładnika do Rzymu przysłać. Macedonia została tak bardzo wówczas osłabioną, że odtąd ani Rzymowi ani Grecyi groźną nie była. Zniszczyć tego państwa, jak Etolczycy żądali,

F. nie chciał, aby i nadal pozostało ono przedmurzem przeciwko ludom północy, a zresztą grożąca wojna z Antyochein syryjskim ostrzegała przed użyciem doraźnych środków, które-by zwyciężonych do walki rozpaczliwej doprowadzić mogły. Razem z przedłużeniem imperium, znowu na rok jeden, otrzymał F., który zimę z r. 197 na 196 w Atenach przepędził, zlecenie przyprowadzenia do ładu stosunków państw greckich. Więcej aniżeli ktokokolwiek był do spełnienia tej inisyi stosowną osobistością. Jako postępowy Rzymianin zapoznał się gruntownie z kulturą grecką i osobiście Gre-

Bratu swemu nie był ani z twa-

Hist. 3,

S. Drz.

S. Drz.

I,. K.

kom sprzyjał, a ze zdolnościami wodza łączył w sobie przymioty wytrawnego dyplomaty. W pobliżu Koryntu, gdzie od kilku miesięcy kongres pokojowy odbywał swe posiedzenia, w dzień uroczysty Igrzysk Istmijskich (196), obwieścił herold w imieniu senatu rzymskiego i prokon-sula, że wszyscy Grecy w Europie i w Azyi są wolnymi i rządzić się mają własnemi prawami; że Koryntczycy, Focyjczycy, Lokryjczy-cy, Achajczycy we Ftyotis tessalskiej, Magneto-wie Tessalczycy, Perrebowie i Dolopowie wolni są od wszelkiej obcej załogi i podatków i własnym tylko władzom i prawom podlegli. Niesłychany zapał ogarnął zebrane tłumy. Herold musiał powtórzyć obwieszczenie niepodległości Hellady. Miary nie znano, aby wyrazić Flamininowi uczucia wdzięczności. Oswobo-dziciela zasypywano wieńcami kosztownemi, wielbiono go w poematach, jako półbogu nowemu składano mu, jak w Cbalkis, przez całe wieki ofiary dziękczynne, bito medale z podobizną jego, z łacińską inskrypcyą; 1200 Rzymian, pojmanych w wojnie punickiej i do Grecyi sprzedanych jako niewolników, na jego cześć wykupiono. Grecya była istotnie wolną, a losy jej dalsze zależały wyłącznie od tego, czy starczą jej własne siły na obronę niepodległości, wspaniałomyślnie darowanej. W r. 194 opuścił T. Q. F. Grecyę, aby wśród świetnych, trzy dni trwających uroczystości wspaniały wjazd tryumfalny do Rzymu odprawić. Niezliczone mnóstwo kosztownych łupów, z Grecyi i Macedonii zabranych, niesionych przez żołnierzy i wiezionych na długim szeregu wozów, złoto i srebro w grubych sztabach, złote korony, srebrne tarcze a wiele drogich naczyń wszelkiego rodzaju, każdego olśnić i zarazem przekonać musiały o wielkości zwycięztwa i niezrównanych czynach wodza. Raz jeszcze, w r. 192, udał się T.

Q. F. do Grecyi z misyą polityczną, aby Greków przed zawarciem przymierza z Antyoehem ostrzedz. W r. 189 sprawował urząd cenzora. W r. 183 wysłany został w poselstwie do Prusyasa, kr. Bitynii, z żądaniem, aby wydał Hannibala, który zbiegł był do niego, albo, żeby król życzenia Rzymian uprzedził, to jest innemi słowy, aby Hannibala ze świata zgładził. Hannibal, na wieść tę, wypił truciznę, którą zawsze przy sobie nosił. W Rzymie zdania o niegodnym czynie T. Q. F-a były podzielone. Wielu ganiło go ostro, że w ambitnych celach dopuścił się tego okrucieństwa, inni znowu bronili go, w przekonaniu, że Hannibal zawsze stanowił niebezpieczeństwo dla Rzymu. W r. 167 T. Q. F. obranym został augurem. Dalsze jego życie upłynęło spokojnie. Rzecz jasna, że Rzymianie nie szczędzili F-wi nigdy uznania; zadziwia to, że rzymskie hymny pochwalne przesadzili jeszcze Grecy współcześni i w późniejszych wiekach. Plutarch poświęcił mu z wdzięczności całą biografię.—Por. Livius, Księgi 33 — 35; i 39; de Jongh, Dissert. de T. Qu. Flaminino, Utrecht 1843; Gerlach Charakt. des T. Qu. Flamm; Lipsk 1871. — 2) Brat powyższego, LuciusQ. FI., był w r. 201 przed Chr. edylem kurulnyin, w r. 199 pretorem miejskim, w 200 r. wysłany został jako podkomendny brata do Grecyi z rozkazem objęcia dowództwa floty. W nagrodę zasług zaszczycony w r. 192 godnością konsula, sprawował rządy w Gallii, gdzie kilka warownych miast Liguryjezykom zabrał. W r. 184 wykreślił go z listy senatorów cenzor Cato dla zbrodni, jaką w Liguryi popełnił, wydając podczas uczty, na życzenie swej nierządnicy, rozkaz ścięcia jednego jeńca; lud jednak go ułaskawił.

rzy podobnym, ani nie dorównał mu też pod względem charakteru i życia nieskazitelnego.— Por. Livius, 33, 17; 35,    10; 39, 42 i nast.,

Plutarch, Flamin. 18 i nast.; Cicero, Cato maj. 12, 42; Valerius Maximus, 2, 9, 3; 4, 5, 1. — D) Prócz powyższych wymienić jeszcze należy innych K win cy uszów, których rodziny były plebejuszowskie:-1) Publius Q., którego w r. 81 przed Chr. bronił Cicero w procesie prywatnym w dochowanej mowie „pro Qtdn-tio*przeciw Sekstusowi Newiuszowi, ożenionemu z siostrzenicą K-a.—2) Titus Quint. Atta, komedyopisarz rzymski (ob. A 11 a). — 3) L u-cius Q., dzielny trybun ludowy w r. 74 przed Chr. i zawzięty przeciwnik konsula Lukullusa; przeciw Cyceronowi występował w procesach Klueneyusza i Tulliusza, broniąc Oppianicusa i Publiusza Fabiusza. — Por. Cicero, Brut. 62; Plutarch, Luc. 5; Cicero, pro Cluent. 27, 74; pro Tuli. 1.— 4) Titus Q. Scapula, wzniecił razem z Kwintusem Aponiuszem w Hiszpanii wojnę przeciw Cezarowi; por. Cicero, ad famil. 9, 13. — 5) Q. Hirpinus, przyjaciel Horacego, któremu poeta poświęcił 11-ą odę drugiej księgi. —6) Q. Atticus, piastował w r. 69 po Chr., za panowania Witelliusza, godność konsula; w późniejszych latach stanął po stronie Wespazyana. — Por. Ticitus 73,    75.

Kwinda, gr. Ko'ivSa, Koól'v8a, łac. Quinda, twierdza we wnęrzu Cylicyi, na górze różne noszącej miana; w uiej Aleksander W. część ogromnych skarbów, w Azyi złupionych, przechował; później, może od ces. Nerwy, zowie się ona Anazarbus.

Kwinkwerema, ob. Okręt.

Kwinoa, ob. C h e n o podium.

Kwinta w muzyce (łac. ąuinta, grec. dia-pcnte), piąty stopień gamy dyatonicznej.

Kwintal: 1) We Francyi Quintal metriąue zawiera 100 klgr.; zwyczajny 109 funtów, tak-samo jak w Anglii i Stanach Zjednoczonych. 2) Włoski ąuintale dawniej miał 4 kubbie, w Me-dyolanic od r. 1803 dziesięć. Obecnie 100 klgr.

Kwinteroni, W koloniach Ameryki dzieci białych, spłodzone z Kwarteronami (ob.). Ob. Rasy (krzyżowanie).

A fol

Hr.

Kwintesencya (łac. <pdnta essentia—piąty żywioł). Nazwą piątego żywiołu Pytagorejczycy ochrzcili eter; u Rajmunda Lullusa i Paracelsa „piąta esencya“, to żywioł najlotniejszy, najczystszy stanowiący o duchu czyli sile każdego ciała. Później zaczęto tą nazwą oznaczać wyciągi różnych substancyi, o których sądzono, że zawierają w sobie istotne, zasadnicze części tychże substancyi. A więc istniała K. spirytusu i in. Wreszcie tą nazwę zaczęto stosować do treści utworów, poglądów itd. Ob. Para-celsus, Pytagorejczycy.

Kwintet, utwór muzyczny na pięć instrumentów, bądź też na pięć głosów ludzkich.

Kwintola, w muzyce figura muzyczna, złożona z pięciu nut jednakiej wartości, która w wykonaniu (instrumentalnem czy głosowetn) tyleż musi zabierać czasu, ile go potrzeba do wykonania figury muzycznej, złożonej z czterech lub sześciu nut tegosamego gatunku.

Kwintomonarchianie, K-iści (łac. Quinto-monarchiani—piątomonarchianie [P-iści], od łac. qninhis=piąty i grec. a o v apy i a—j edynowładz-two), miano nadane w w XVI nowym Chiliastom (ob. Chiliazm), ponieważ nauczali (w myśl roz. 7-go proroctwa Daniela), że po upadku 4 wymienionych u proroka monarchii (asyryjskiej, perskiej, greckiej i rzymskiej) nastanie piąta (duchowa), której władcą będzie Chrystus. W Anglii utworzyło się osobne stronnictwo K-ów. (Pifth monarchy men )\ kiedy Cromwell usiłował zdusić zagorzałych republikanów, zapaleńcy różnych kierunków zjednoczyli się pod mianem partyjnem K-ów (1657) w celu obalenia prote-stanctwa i przyśpieszenia w ten sposób nadejścia Państwa Chrystusowego. Do chwili objęcia rządów przez Chrystusa miała złożona z nich „rada świętych" tymczasowo rządzić światem. K. utrzymali się do XVIII w.

Kwintus Ennius, ob. Enniusz.

Kwintus Smyrnejozyk, Quintus Smyrnaeus, gr. Kći'vroę, autor epiczego poematu w 14 księgach, do naszych czasów dochowanego: Ta fJteiP c,0(Ji7jpoo (łac. Posthomerica); późniejsze rękopisy podają jeszcze inny tytuł dzieła: llapaX 7cójxeva ‘0;j//jpoo, Paralipomena Homeri. Źródła literacko-historyczne milczą o tym poecie zupełnie. Sam on opowiada (12, 310 i nast.), że ongi w Smyrnie przy świątyni Artemidy pasał owce i we wczesnej młodości, zanim jeszcze broda mu się puściła, jako biedny pasterz wzbił się w wyższe sfery na skrzydłach poe-zyi. O czasie, w którym żył, tylko na podstawie budowy heksametrów jego wnioskować możemy, że tworzył dzieło swe przed. Non-nosem (ob.), ponieważ nie wykazuje owych właściwości, które dla daktylicznyc¹!: poetów, po Nonnosie żyjących, stałem były prawidłem. Przypuszczać trzeba, że K. żył w połowie IV w. po Chr. Pierwszy cytuje dzieło jego Tzetzes, poeta z XII w. po Chr. Inny przydomek, Ca-laber, o KaXa(3póę, Ka lab ryj czy k, nosi K. z tego względu, że jedyny rękopis jego dzieła odkrył w Kalabryi, w klasztorze św. Mikołaja w Otranto, kard. Bessarioti w r. 1450. Rękopis ten zaginął. Celem epopei K-a było zastąpienie przestarzałych naówczas poetów Ky-k liczny cli (ob.), jak to wyraźnie poznać można i z zewnętrznej formy poematu, który, obejmując razem wypadki 40 dni, z 4 osobnych części jest niejako zlepiony. Pięć pierwszych pieśni zawiera treść Etyopidy (Aithiopis) Arkty nosa (ob.), następne trzy odtwarzają niejako małą Eliadę poety Leschesa (ob.), 9-a i 10-a księga stanowią słaby ich epilog, w którym Filoktet, z wyspy Lemnos przywieziony, rej wiedzie i Parysa zwycięża; a wreszcie księgi 11 —14 opowiadają zdobycie warownej Troi, rozbicie się okrętów wracających do ziemi ojczystej przy skałach Gyrejskich. Zbywa dziełu, we zwrotach, wyrażeniach i obrazowaniu, zbyt wiernie według mistrzowskiego wzoru Homera naśladowanemu, na genialnej koncepcyi. Słabą jest również charakterystyka bohaterów. Natomiast dodatnią stronę stanowią udatne o-pisy, prosty niewyszukany ton opowiadania a przedewszystkiem liczne piękne porównania. Pasterz dawniejszy pokazuje, jak zżył się z przyrodą Azyi Mniejszej, której potężne drgnienia, objawiające się w trzęsieniach ziemi i lawinach skalistych gór, dokładnie obserwował. Jest K. bogobojnym poetą, który gorszących scen troskliwie unika i dziełem swem, obfitującem w dydaktyczne senteneye, dla młodzieży przeznaczonem, uietylko przyjemną rozrywkę sprawić, lecz także na drogę szlachetności zawieść pragnie. Przypomina w tej mierze żywo Wergiliusza, którego Eneidę znał zapewne. Język wykazuje niejedną osobliwość, późniejszym czasom właściwą (połącz. uKfsXovz trybem oznajmującym aorystu; używanie IzTiofi-ey zamiast 7uóhsv, sv3-av zamiast syfi-a; dowolność w u-żywaniu iloczasu samogłosek przed muta cum liquida)\ zresztą budowa wiersza jest zręczna i gładka. Wydali ten poemat: Aldus Manu-tius, razem z dziełem Kolutosa, Wenecya 1504 albo 1505, editio princeps; Rhodomanus, Hauau 1604; 1614; de Pauw, Lejda 1734; Tychsen, Sztrasburg 1807; Koechly, ze wstępem i krytycznym aparatem, Lipsk 1850; mniejsze wydanie tej edycyi sporządził Zimmermann w „Biblioth. Teubner." w Lipsku. Na francuski język przełożył go Tourlet, Paryż 1800, w 2 tomach; na niemiecki przełożył 3-ą księgę Doehler E., Brandenburg 1848 —Por. Tychsen, „Comment. de Quinti Smyrnaei Paralipomenis Homeri" (Getynga 1783); Spitzner „Observationes crit. et grammat. in Quint. Sm.“ (Lipsk 1839); Struve

C. L „Grammatische u. kritische Bemerkun-gen zu Q. Sm." (Królewiec 1846 i nast); Koechly „De lacunis in Q. Sm.“ (Drezno 1843), ‘Striwe I. T „Einendationes et observa-tiones in Quint. SmyrnA (Petersburg 1843, Kazań 1846; 1850); Sainte-Beuve „Etudes sur Virgile

suivies d’une etude sur Qu. Smyrn.“ (poprzedza- rów rzymskich, główne swe dzieło, Institutio jące jego tłómaczenie Wergiliusza Paryż 1871); Oratoria (=Nauka, fasady wymowy), jak sam Kemptzow „De Quinti Smyrn. fontibus mytho- je nazywa, albo Institutiones Oratoriae, jak ręko-poeia“ (Kilonia 1891); Noack w „Goettinger pisy i cytaty gramatyków łacińskich tytuł jego

Gel. Auz.u z r. 1892, nr. 20; w „Philologus“, tom 15, str. 284 i nast. s-I)rz Kwintylian, pełnem nazwiskiem Marcus FabiusQuintalianus (*w Calagurris, w Hiszpanii w r. 42, albo w 38 po Chr.). Ojciec jego żył, jak się zdaje, w Rzymie jako krasomówca, z wszelką zaś pewnością syn otrzymał w Rzymie wyższe wykształcenie i słuchał tutaj wykładów znakomitych mówców (Domitius Afer, Julius Africanus, Senilius Nonianus, Ga-lerius Trachalus, Vibius Crispus, Julius Secun-dus), a nadto gramatyka Reminiasa Palemona. Około r. 61 zabrał go ze sobą namiestnik Gal-ba do Hiszpanii, a w r. 68, zostawszy cesarzem, powrócił z nim do Rzymu. Odtąd zaczyna się działalność K-na, już to jako mówcy sądowego, już też jako nauczyciela krasomów-stwa, na którein to polu sławę znakomitą o-siągnął. Martialis (2, 90, 1) zowie go „chlubą rzymskiej togi“. Z gorącym zapałem karcił on modne naonczas dekla macye, napuszone popisy krasomówcze, a na ich miejsce zalecał naśladowanie pięknych wzorów wielkiej przeszłości, a mianowicie Cycerona. Ostrzegając młodzież przed błyskotliwością młodszego Seneki, wyrzekł (Instit. 10. 1, 112) słowa: „Ille se pro-fecisse seiat, cui Cicero valde placebit* (=ten wierzyć może, że prawdziwych dokazał postępów, komu się Cycero podoba). Jako najważniejsze zadanie swe, którego też w pewnej mierze dokonał, uważał walkę przeciw błędnemu, wymuszonemu stylowi współczesnych autorów, zażywających rozgłosu wcale niezasłużonego. Był pierwszym publicznym nauczycielem wymowy w Rzymie, którego państwo ze stałą pensyą ustanowiło; wsławieni później mężowie, jak młody Plinius, korzystali z jego nauki, a ces. Domicyan powierzył mu wykształcenie wnuków swej siostry Domitilli, w nagrodę obdarzył go oznakami godności konsularnej; temi względami nadzwyczajnemi tłó-maczyć należy rażące pochlebstwa, jakiemi K. owego cesarza obsypuje. Na urzędzie swym, który przez 20 lat (od 70 albo 72 r. po Chr.) piastował, znaczny majątek zabrawszy, cofnął się w zacisze domowe, gdzie niezadługo śmierć mu młodą żonę i dwóch chłopców zabrała. Rzewne są żale osieroconego męża (Instit. 6 procom.), który w pracy znalazł ukojenie smutku. Umarł już pewnie w r. 96, zostawiając wspomnienie męża szlachetnego, w przedmiocie swym rozmiłowanego, chociaż może jako pisarz nie był zbyt głębokim myślicielem. Wolny od prac u-rzędowych, napisał w przeciągu około dwóch lat, na podstawie bogatego doświadczenia i skrzętnie zbieranych poprzednio materyałów, czerpanych mniej z greckich źródeł, niż szczególnie z Cycerona i innych klasycznych utwo-

za-

uczonego

telnego jej zrozumienia żaden Włoch dotychczas nauczyciela wymowy z Calagurris nie prze-ścignął“. Przypisują jeszcze K-wi 19 większych i 145 mniejszych Declamationes (=Cwiczenia retoryczne), lecz, chociaż styl, szczególnie pierwszego zbioru, jest płynny i często K-a sposób przywodzi, utwory te nie są jego własnością; pochodzą one już-to z blizkich K-wi, już też z późniejszych czasów, a składało się na nie kilku nieznanych autorów. Jeszcze jedno tak co do treści, jako i stylu znakomite dzieło przypisywano przez długie wieki K-wil Dialo-gus de causis corruptae eloquentiae (=Dyalog o przyczynach skażenia wymowy), chociaż jest

Baumstark poświadczają. Obejmując w niem wychowanie i wykształcenie ucznia od pierwszych lat dziecięcych, przeprowadził je stopniowo aż do szczytu doskonałości mówcy: takim sposobem stworzył, zamiast technicznego kursu retoryki, dzieło pedagogiki, mogące się mierzyć z najlepszemu systemami wychowawczemi, okraszone przykładami z dzieł mówców klasycznych, a mianowicie mistrza wymowy, Cycerona. Z dwunastu tych ksiąg budzi największe zajęcie IX-ta, w której autor, rozprawiając o wydaniu greckich i rzymskich pisarzy, podał wyborną krytykę historyi literatury starożytnej. Całe dzieło, poprzedzone krótkim listem do przyjaźnionego księgarza Tryfona, poświęcone jest przyjacielowi Witoryuszowi Marcellusowi, dla którego syna, Gety, autor pracy swej rzekomo się podjął. Postępując głównie śladami Cycerona, przedstawił w niem K. według własnych badań i osobistego doświadczenia ideał mówcy, od którego także moralnej dojrzałości wymaga. Styl K-a, pominąwszy niektóre zwroty, srebrnemu wiekowi łaciny właściwe, jako też nieco twardą budowę peryodów, odznacza się czystością i zwięzłością i przypomina nieraz Cycerona, a chroniąc się pilnie od wielkiej napuszoności, ostry w każdym razie kontrast stanowi do afektowanej dykcyi Seneki. Mornmsen, który tak bardzo niesprawiedliwy wyrok potępienia wydał na Cyceroua, z niezwykłą łagodnością go sądzi (,,Roemische Geschi-chte“, 5, 70): „K-a wykład retoryki, a w pewnych granicach także historyi literatury rzymskiej, jest jednem z najcelniejszych dzieł, jakie z rzymskich wieków starożytnych posiadamy, skreślonem ze smakiem wykwintnym i sądem wytrawnym, prostem w uczuciu i w przedstawieniu, pouczającem bez nudzenia, po-wabnem bez wysiłku, ostro i rozmyślnie kon-trastującem z bogatą we frazesy, a w myśli u-bogą literaturą modną. Jego-to szczególną zasługą jest, chociaż nie naprawa, to przynajmniej zmiana jej kierunku. Pod względem zamiłowania własnej literatury i sub-

(Getynga 1887).

Kwintylion lub K w i n k w i 1 i o n (Q u i n-quillion) u nas, jak i w Niemczech, nazwa liczby, równej 5-tej potędze miliona, tj. 1 z 30 zerami; we Francyi i w krajach płd. Europy K. — 6-tej potędze tysiąca, tj. 1 z 18 zerami, a więc K. francuski = trylionowi niemieckiemu.

ono utworem Tacyta (ob.). Że K. również o skażeniu wymowy rzymskiej pisał, sam to oświadcza w kilku miejscach swego głównego dzieła (Instit. Orat. Prooem. 6, 3; 8, 6, 76; 8, 9, 58); jednak utwór ten zaginął, równie jak jedyna mowa in causa Naevii Arpiniani, którą sam, zdjęty młodzieńczą żądzą sławy, publikował. Dzieło K-a Instit. Orat., znane już w czasach Karolingów, wydobył pierwszy Poggi, znany humanista, za czasów soboru w Kostnicy w r. 1417 z ukrycia w klasztorze St. Gal-leu, a według rękopisu tego, który do Floren-cyi się dostał i dotychczas się tamże przechowuje, wydrukowano je w Rzymie r. 1470 in folio; Orelli wprawdzie utrzymywał, że z rękopisu, który również z St. Gallen pochodzi, a obecnie w Zurychu się znajduje, pierwsze wydanie sporządzono. Inne wydania: Wenecya 1471 fol.; Aldina Wenecya 1514, 1521; Juntina, Plorencya 1515; Gibson, Oksford 1693, Londyn 1714, 1716; Obrecht E. U., Sztrasburg 1698, w 2 t.; Burmann P. Leyda 1720, w 2 t.; Capperonnier Cl., Paryż 1725; Gesuer J. M., Getynga 1738: Spalding G. L., Lipsk 1798 — 1816, w 4 tomach; 5-y tom tego wydania ogłosił Zumpt C.

G.    1829, a 6-y, obejmujący znakomity słownik wraz z rejestrami, Bonnell E., 1834; Wolff G.

A.    B., Lipsk 1816 — 1821, w 2 tomach; Gern-liard A. G., Lipsk 1830, w 2 tomach; Zumpt Z. G., Lipsk 1831; Meyer H., Lipsk 1833, tom I; Bonnell E., Lipsk 1854, w 2 tomach; Halm

B. , Lipsk 1868 i nast. w 2 częściach, główne krytyczne wydanie; Meister, Praga 1886 — 1887. Pierwszą księgę wydał osobno Fierville, Paryż 1890. Dziesiątą księgę wydali: Frotscher C.

H. , Lipsk 1826; Herzog C. G., Lipsk 1829,

1830, 1833; Augusti (=Schneidewin), Helm-stedt 1831; Herbst G. A., Lipsk 1834; Bonnell E., Lipsk 1851, Berlin 1855,    1863, 1889; Al

bert! E., Lipsk 1858; Krueger G. T. A., Lipsk 1861; Halm C., Lipsk 1869, 1895. miecki język przełożyli dzieło K-a Bossler i Bauer, Sztutgart 1863 i nast., w 9 tomikach. Deklamacye wyszły osobno: Treviso 1482 in fol.; Ascens. 1580 i nast. Paryż 1580; Heidelberg 1594; Dwa mosty 1782; Dussault, Paryż 1821. Ritter,Lipsk 1878; razem z „Instit. Orat.“ ce: Osami F. „Adnotatioues criticae“ (6 części Giessen 1841, 1845, 1850, 1857, 1858); Mercklin

L. „Der Parallelismus in Quint. X“ („Rhein. Mus“, t. XIX str. 1—32); Ritter „Die Q. De-klamationen“ (Fryburg, Tybinga 1881,; Tra-bandt „De minoribus quae sub nomine Q. fe-runtur, declamationibus" (Gryfia 1883); Fleiter „De minoribus, quae sub. nom. Q. fer. declam.“ (Monaster 1890); Gruenwald „Quae ratio iuter-cedere videatur inter Quiut. institutiones et Taciti dialogum“ (Berlin 1883); Reuter „De Q. libro qui fuit de causis corruptae eloquentiae“

S. Dii.

lir

Kwintyliusze, Kwinktylinsze, Quintili, Quinctili i (obie formy zuachodzą się w autorach starożytnych i na inskrypcyach), patrycyuszow-ski ród, który razem z Fabiuszami za czasów założenia Rzymu służbę podczas Luperkalii (ob.) miał pełnić. Do liczby znamienit. członków jego należą:—1) Publius Q. Varus, stoczył w r. 203 przed Chr. jako pretor zwycięską walkę z Magonem, bratem Hannibala, w krainie Iusubrów; umarł prawdopodobnie, jako fla-m e n martialis w r. 169.—Por. Livius, 29, 38; 30, 1; 18.—2) PubliusK., zdolny prawnik rzymski; por. Cicero, pro Quint. 17, 54.—3) Sextus Q. Varus, walczył jako kwestor pod wodzą Domicyusza Ahenobarbusa przeciw Cezarowi, który obu na wolność wypuścił, kiedy w Corfinium w r. 49 przed Chr. dostali się do niewoli. Jako przyjaciel Brutusa i Kassyu-sza walczył on w randze pretora w ich szeregach, a po klęsce pod Philippi w r. 42 roz-Na nie- kazał wyzwoleńcowi swemu mieczem siebie przeszyć.—Por. Caesar, de beli. civ. 1, 23; Vel-lejus Paterculus, 2, 71.—4) Syn jego, Publius Q. Varus, piastował w. r. 13 przed Chr. razem z późniejszym ces. Tyberyuszem godność konsula, poczem, prawdopodobnie od r. 7 przed Chr., zawiadował jako namiestnik prowincyą Syryą, gdzie skutkiem chciwości powszechnie go znienawidzono. Około r. 6 po Chr., z pewnością z tego jedynie względu, że przez żonę swą, Klaudyą Pulchrę, kuzynkę Augusta, spowinowacony był z domem cesarskim, powierzono mu namiestnictwo Germanii, aby ziemię ową, co tylko ujarzmioną, w karbach posłuszeństwa utrzymać, a właściwie założyć w niej pierwsze rzymskich rządów podwaliny. Jednak na tak ważne stanowisko zniewieściały, a nawet cie-„Quaestiones leśnie niedołężny, Yarus był zupełnie niezdatnym.

w wydaniach Obrechta, Burmanna,

Spaldinga, Halma i innych. — W polskim języku pojawiło się w Wilnie r. 1769 tłómacze-nie mów K-a przez x. Sirucia. — Por. Regius Raph. „Ducenta Problemata“ (Wenecya 1492);

Dodwell „Annales Q-anei“ (Oxford 1698, przedruk w wyd. Burmanna); Hummell „Q-ni vi-ta“ (Getynga 1843); Driesen „De Q-i vita£‘

(Cleve 1845); Muller F. „Quaestiones Q-neae“

(Halla 1840); Bahlmann F. „Quaest. Quint.“

(Berlin 1859); Morawski K.

Q-neae“ (Berlin 1874); Doerry „De locis al. Surowa, nkrutna bezwzględność jego w roma-Quint. emend.“ (Torgawa 1860); Teichert „De ' nizowaniu Germanów, a nadto chciwość bez-fontibus Quint. rhetoricis“ (Królewiec 1884). mierna, wywołały bunt szczepów germańskich Do 10-ej* księgi odnoszą się rozprawy następują- * pod wodzą Arminiusza (ob.), który w bi-

S. Drz.

S. Orz.

Kwiryn, święty (4 czerwca), biskup Sys-cyi (Siscia) w Pannonii i męczennik w początku w. IV, zrzucony z mostu w rzekę, z kamieniem młyńskim u szyi, unosił się dość długo na powierzchni wody, zaęhęcając widzów na brzegu, aby się jego śmiercią odstraszyć nie dali (św. Hieronim). Z Hieronimem zgadza się Aureliusz Prudencyusz (ob.) w swoim hymnie o męczeństwie K-a, Spółczesne akta męczeństwa K-a, opowiadając szczegółowo o jego męczeństwie, nadmieniają, że go w rzekę Sibaris wrzucono (r. 308    304). Zwłoki

K-a miały być następnie przeniesione do Rzymu. Późniejsze, fałszywe podanie nazywa K-a księciem cesarskim, synem Filipa, który miał podzielić swoje duchowieństwo między dwóch synów, Kwiryna i Filipa jun., poczem starszy Kwiryn miał zasiąść na biskupstwie w Lorch i przekazać swój majątek tamtejszemu kościołowi. —(„Enc. Kośc.“).

twie w Lesie Teutoburskim trzy rzymskie legiony i sześć kohort w pień wyciął. Z rozpaczy tiad tak okropną klęską przeszył się Varus sam własnym mieczem, we wrześniu albo w październiku r. 9 po Chr. Pomimo, że August bolał mocno nad stratą wojska, głowę K-a, którą mu M a r b o d (ob.) był przysłał, przyjął z największą czcią i kazał w rodzinnym swym grobowcu pochować. —Por. Tacitus, Hist. 5, 9- Vellejus Paterculus, 2, 17 i nast.; Florus, 4, 12; Dio Cassius, 56, 18 i nast. —5) Syn jego, Q. Varus, zięć Germanikusa, razem z matką na śmierć skazanym został przez ces. Ty-beryusza w r. 27 po Chr., na mocy fałszywego świadectwa, złożonego przez Domicyana Afra,— 6) Q. Varus, rodem z Kremony, przyjaciel Wergiliusza i Horacyusza, którzy go tak dla szlachetnego charakteru, jako też dla bystrego sądu, otwarcie w literackich kwestyaeh głoszonego, wysoko cenili. Rzeczą jest wątpliwą, czy sam był poetą; w każdym razie nie ogłosił, jak się zdaje, żadnego ze swych utworów. Posiadał on włość w okolicy miasta Tibur, dzisiaj jeszcze według niego Quiutigliolo zwaną. Umarł r. 24 przed Chr.; przyjaciela śmierć opłakuje Horacyusz w 24-ej odzie księgi I, który także 18-ą odę tejże księgi mu poświęcił. Por. Horatius, Epod. 5; De arte poet 488 i nast.; Scholia do Horac. Carm. 1, 18; Servius, ad Vergil. Ecl. 5, 20.—7 i 8) S e x t u s Q. Condianus i Sextus Q u i n t. Maximus, dwóch braci odznaczających się rzadką pomiędzy sobą zgodą i wspólnemi losami, piastowali bowiem razem godność konsulów przed r. 140 i w r. 151 po Chr., za panowania Antonina Piusa, razem też z polecenia ces. Marka Aureliusza zawiadywali w r. 178 Grecyą i wspólnie w r. 178, zapewne jako namiestnicy Pan-nonii i Uliryi, walczyli przeciwko Germanom; z rozkazu ces. Commodusa obaj także w r. 183 na śmierć skazani zostali. Razem też pracowali na polu literatury agronomicznej, a dzieła ich cytują często Geoponicy (ob. Geo-ponia, G e o p o n i cy).—Por.Dio Cassius, 72, 5 i nast. — 9) Syn jednego z nich, Sextus Q. Condianus, poniósł śmierć z rozkazu Commodusa, który takim sposobem cały ród K-ów wyplenił. — Por. Lampridius, Comm. 4.

Kwiryci, Quirites (1. poj. Quiris), co do pochodzenia tego wyrazu zdania się różnią. Jedni wywodzą go od nazwy stolicy Sabińczy-ków Cures, albo od Quiris, miasta w ziemi Samniokiej. Inni, jak Niebuhr, sądzą, że wziął on początek swój od bardzo hypotetycznego miasta Sabińczyków Quirium, które na pagórze Kwirynalskim leżeć miało; pod względem językowym wprawdzie etymologia ta jest najłatwiejszą (por. Quirium- Quirites, a Sam-nium—Sammtes). Inni wreszcie znajdują jego pierwiastek w sabińskiin curis albo quiris— włócznia, a w razie tym znaczyłoby Quirites tyle co ,,włócznicy“. Za ostatnim wywodem niejeden wzgląd przemawia. Chociaż bowiem w czasach późniejszych wyrażenie K. w łacinie oznacza obywateli w czasach pokoju i, jak z odezwania się Cezara do żołnierzy przed walką z Aryowistem wynika, do żołnierzy zastosowane nawet pewną obelgę w sobie mieści, to pamiętać należy, że z biegiem wieków, skutkiem zupełnego przewrotu w stosunkach konstytucyjnych, zaszła z pewnością i w znaczeniu owego wyrazu zmiana całkowita. K-i byli to więc zbrojni, którzy, powołani do noszenia broni, zarazem i do głosowania w zgrom, ludu byli uprawnieni. Właśnie znaczenie to K-ów jako obywateli uprawnionych uzyskać musiało później koniecznie przewagę w czasach, gdy oba pojęcia ludu i wojska rozdzieliły się. Takim sposobem przybrało pojęcie wyrazu Quiris powoli znaczenie obywatela w stosunku do jego praw politycznych. K-mi byli pierwotnie tylko patry-cyusze. Oni wyłącznie tworzyli państwo, na którego czele stał król, przez nich wybrany, i jako taki uznany, z władzą przez atrybucye senatu ściśle ograniczoną. Pojęcia takiego pra-wno-politycznego nie zmieniło wcale zniesieuie władzy królewskiej. Istotna zmiana stosunków konstytucyjnych nastąpiła dopiero przez walkę, którą drugi żywioł narodu rzymskiego o równouprawnienie z patrycyuszami przeprowadził,

t. j. kiedy plebejuszów 'zrównała konstytucya z rodami patrycyuszowskiemi. Z wywodem tym zgadza się zupełnie to, że wyrażenie Qui-ris oznaczało Rzymianina, któremu przysługiwały wszystkie prawa obywatelskie, jus Quiri-tiiun, a wszyscy tacy obywatele, społem zwali się Populus Romanus, Quirites albo Populus Ro-manus Quiritium, jak to ich mianowano w dyplomatycznych formułach i odezwach. Wyrażenia civis (=obywatel) i odpowiednio jus cwile Romanorum, jus cwile, weszły w tern znaczeniu urzędowo dopiero w II w. przed Chr. w u-życie.

rynusa (ob.), a od I-go wieku przed Chr. począwszy, na cześć Romulusa, jako bóstwo miano Quirinus (Kwirinus, ob.) noszącego, z rozporządzenia ces. Augusta 17 lutego (XJII Kai. Mart.) obchodzone. Jak tradycya niesie, zaprowadził je już Numa, który K-wi świątynię wybudował i ofiary doroczne przepisał. Było to właściwie ogólne święto wszystkich 30 kuryi (curia, ob.), cześć oddających K-wi, swemu, a zatem i całego narodu rzymskiego bóstwu opiekuńczemu. Bezpośrednio przed tern świętem, ustanowionem od czasów Augusta na 17 lutego, obchodzono w Rzymie 15 lutego u-roczystość F o r u a k a 1 i i (Fornacalia); kto przez nieuwagę dnia tego nie święcił, mógł o-fiarami, podczas K-ów złożonemi, uchybienie swoje naprawić; stąd też nazywano K. także feriae stultorum (=święto głupców). Ze szczegółów tego święta znanem jest tylko to, że broń Kwirynusa, a szczególnie jego włócznie, namaszczał dnia tego flamen portunalis ze świętego naczynia zwanego persillum.— Por. Plutarchus Quaest. Rom. 89; Varro, Ling. lat. 6, 55- Fe-stus, s. v. persillum; Tacitus, Ann. 4, 38; Hist. 4, 58.

Porównaj

bożek wojny, lecz raczej z tego względu, że wojna w swój sposób przyczynia się do pomyślności państwa; posąg jego wznosił się przed kuryą w Rzymie.—Por. Dio Cass., 73, 13. — 3) Przydomek Jowisza; por. Corpus Iuscript. lat. 9, 3 303.—4) Przydomek Romulusa, założyciela Rzymu, nadany mu po wyniesieniu pomiędzy bóstwa. Cześć powszechną oddawano mu dopiero w ostatnim wieku rzeczypospolitej, głównie za przyczynieniem się Cezara i Augusta, przyczem kult Marsa K-a przeszedł całkiem na ubóstwianego Romulusa, który pod tern wezwaniem miał aż kilka świątyń w Rzymie; jedną z nich zdobił piękny posąg Cezara, inną zaś, która w r. 40 przed Chr. spłonęła, odbudował z ogromnym przepychem i poświęcił Augustus w r. 16 przed Ch.—Por. Vergilius, Aen. 1, 292; Ovidius, Fast. 2, 475; 4, 376;    910; Metam.

15,    862; Cicero, De natura deor. 2, 24.—5)

Przydomek Antoniusza; Propertius, 4, 6. 21. —6) Przydomek ces. Augusta; Vergilius, Georg. 3, 27-, Lyaus, De Mens. 270.—7) Miano woźnicy M ar s a; Claudianus, Stil 2, 350.—8) K. gr. Koptvoc, grecki sofista, rodem z Niko-medii, uczeń Hadryana, rzecznik fiskalny, u-marł w 70 roku życia. — Por. Vit. Sophist. 2, 29.

Kwirynalska brama, po łac. Quirinalis

porta, ob. Rzym,

Kwirynalski pagór, Quirinalis mons, Qui-rtn. collis, ob. R z y m.

Kwirynalia, Quirinalia (domyśl, sollemnia =Kwirynalskie święta), święto w Rzymie, pierwotnie 29 czerwca na cześć Marsa Kwi-

S. Drzi

Kwirynus, Quirinus gr. Komptvo;, wyraz sabiński (od rzecz, curis, quiris=włócznia, hasta jwra=laska pokojowa, pierwotnej oznaki godności monarszej), oznaczający dzierżącego władzę, służy szczególnie jako zaszczytny przydomek bogów i osób ubóstwianych. Inni wywodzą ten wyraz od nazwy sabińskiego miasta C-ures, chociaż najłatwiejszym jest wywód od miejscowości Qmrium (ob. K w i ry c i).—1) Przydomek Marsa, Mars Quirinus, pod którym czczono go w odwiecznej świątyni, pobudowanej na pagórze Mons Quirinalis, w pobliżu bramy kwirynalskiej. Znamionuje on boga wojny, jako bóstwo opiekuńcze zbrojnego pokoju, czczone przez Kwirytów (ob ), a więc przez obywateli rzymskich, w czasach spokojnych zawsze zbrojnych i do boju gotowych, podczas gdy Mars Gradimis oznacza boga wojny, zaciętą walkę z nieprzyjacielem toczącego (Seryius ad Vergil. Aen. 1,295); jako Gradivus czczony był Mars w świątyni poza murami stolicy zbudowanej. Na cześć Marsa K-a obchodzono święto K w i r y n al i ó w (ob.), a służbie jego poświęcono osobnego kapłana, zwanego flamen ąuirinalis albo //. Quirini, który pomiędzy trzema najwyższymi towarzyszami swymi najniższe zajmował stanowisko.

Festus, s. v. Quirinus str. 217; Diouysius Halic., 2, 48; Ovidius, Fast. 2, 477. — 2) Przydomek Janusa (ob.), który go nosił, nie jako

S. Drz,

Kwitka Grzegorz Fedorowicz, piszący pod pseudonimem Osnowjanenko, utalentowany powieściopisarz i dramaturg mało-ruski (* 1778 w Osnowie pod Charkowem — f 1843 w Charkowie). Otrzymał wykształcenie domowe niedość staranne skutkiem słabego zdrowia. W 15-ym roku życia wstąpił do gwar-dyi cesarskiej, gdzie dosłużył się stopnia rotmistrza; późuiej 4 lata spędził w klasztorze, prowadząc życie zakonne. Otwarcie uniwersytetu w 1805 r. dało mieszkańcom Charkowa pobudkę do szerszego życia społecznego. W 1812 r. objął K. dyrekcyę nowozałożonego teatru. W 1816 r. z jego inicyatywy i poparcia, zarówno moralnego jak i raateryalnego, powstał w Charkowie inst dla zubożałych dziewcząt pochodź, szlacheckiego. W ciągu 12 lat (1817—29) był K. marszałk. szlachty po w. charkowskiego, w 1840 został prezesem sądu kryminalnego. Jako pisarz jest doskonałym znawcą serc ludzkich, zwłaszcza życia duchowego, zwyczajów i obyczajów szlachty i włościan na Ukrainie. Powieści K-i, pisane pięknym językiem mało-ruskim, czystym i jasnym, przepojone są uczuciem miłości dla ludu. W rozwoju literatury narodowej małoruskiej odegrał K. wybitną rolę; on pierwszy z pisarzów małoruskich oparł się na pierwiastkach czysto ludowych, w swojej twórczości. W latach 1816—21 brał czynny udział w założeniu i redagowaniu dziennika „Ukrainskij Wjestuik“ i w nim umieszczał pierwsze swe utwory. Prawdziwą perełką poezyi i uczucia jest poemat ,,Marusja“ (Lwów 1849, 1876), najpiękniejszy obrazek K-i; z innych powszechnie znane: „Sczyra ljubow“,

Z. Gr.

S. Drz

Dr J. P.

„Kozyr-diwka", „Serdeszna Oksana“, „Dworjan-ske wyborymalujące zgniliznę moralną wyższej szlachty i urzędników, komedye: „Selmen-ko wołostnyj pysar‘‘ (1831); „Charkowskaja Hńnusja" (1839); „Sałdatskij patret“ (1833); opera „Swatanja" (1836, 1840). W 1840 r. wystąpił K. w czasopiśmie „Majak" z artykułem ,,0 prawropisaniji małorossijskago jazyka", który wywołał polemikę z Maksymowiczem, niezgadzającym się na jego fonetykę. Pisał również K. po rossyjsku, mniejszej wartości powieści oraz utwory dramatyczne; z nich najpopularniejszą powieść obyczajowa „Pan Cha-ljawskij" (Petersburg 1840, 73). Zbiorowe wydania dzieł K-i „Małorossijskija powjesti", (Moskwa 1834 i 1837; Charków 1841,    1872);

po śmierci autora przygotował do druku zbiorowe wydanie utworów Kulisz (Petersb. 1858,

1861); prócz tego: „Dramaticzeskijasoczjinenija“ (tamże 1862). — Por. Danjilewskij (Ukrain-skaja Starina) „Osnowjanenko"; Sumcow „K. kak etnograf"; Bagaljej „K. kak jistorik“, Naumen-ko „Obzor krjitik na socz. K.“; Petrow „Oezerkji jistorji ukrajinskoj literatury'* (Kijów 1884). Kwitnienie, ob. Kwiat.

Kwiza, gr. Komę, łac. Quim, twierdza albo miasto na wybrzeżu Maurytanii Caesarien-sis, w odległości 8 mil od Arsenaryi; nosiło przydomek Kseni tana; dzisiaj wieś Giza pod Oranem.

Kwoczka, nazwa ludowa gromady gwiazd w „Byku", przez astronomów zwana P1 ej a d a-mi (ob.). Lud nasz wyobraża sobie największą z gwiazd tych (A 1 c y o n e), jako kurę starą, czyli kwokę, otoczoną kurczętami.

Kwokacz (Totanus glottis), gatunek krajowy ptaków brodzących (Grallatores) z rodziny bekasów (Scolopacidae). Dziób na końcu nieco wygięty ku górze, w nasadzie prawie dwa razy tak wysoki jak szeroki; strona grzbietowa czarno-brunatna; brzegi piór białe; podczas zimy tylna część szyi i grzbiet biały z ciemnemi plamami; strona brzuszna biała; ogon czarno- i biało-pręgowauy; lotki pierwszorzędne brunatno-czarne, pierwsza z białą stosiną; dziób czarno-zielony; nogi szaro-zie-lone; długość ciała 34 cm., skrzydeł 18 cm., ogona 8 cm. K. zamieszkuje północne kraje obu półkul; przebywa najchętniej w pobliżu wody na mulistych brzegach.    °⁷' ?t

Kwong-tung-czeng, ob. Kant o u.

Ky., nazwa skrócona stanu K entucky (ob.). Kyaksares, gr. Koa^apYję, łac. Cyazares, persk. Huvakhszatara: 1) syn Fraortesa, wnuk Dejokesa, sprawował od r. 624 przed Chr. w Medyi przez lat 40 władzę królewską. Źródła sławią go jako walecznego władzcę, który w wojsku wielkie reformy przeprowadził, po raz pierwszy zwłaszcza rozmaite gatunki zbrojnych, a więc kopijników, łuczników i konnicę, w osobne oddziały sprawiając. Po wstąpieniu na tron wojnę z Assyryjczykami, którą ojciec jego był rozpoczął, dalej toczył i z pomocą Nabopolassara, władzcy Babylonu, którego syn Nebukadnezar ożenił się z córką K-a, Amy-itis, po pierwszej bitwie zwycięskiej Niniwę oblegać począł, ale niespodziane wtargnięcie Scytów do Medyi zmusiło go do szybkiego powrotu. Wielce prawdopodobna, że Assyryjczy-cy sami, nie widząc znikąd innego ratunku, na pomoc przywołali Scytów, Sakijskimi zwanych. Nieprzeliczonym tłumom, które się od Kaukazu i m. Kaspijskiego na krainy Az.yi, a szczególnie na dzierżawy medyjskie zwaliły, stawił K. opór, lecz poniósł klęskę straszliwą. Państwo Medyjskie runęło w gruzy, a w zwycięskim pochodzie podbili Scytowie całą Azyę zach. wraz z Assyryą. Kiedy zaś Egiptowi tymsamym losem zagrażali, wyruszył naprzeciw nim Psammetichos, lecz tylko prośbami pokornemi, jako też hojnemi darami skłonił ich do odwrotu. Splądrowawszy świątynię w A-skalonie, zapuściły dzikie hordy zagony swe po raz drugi po ziemiach Azyi zach., zmusiły je do płacenia haraczu, a gdzie Sakowie sami osiedli, tam panowali z niesłychanein okrucieństwem. Pierwszym krajem, który się z pod ich jarzma wyzwolił, była Medya. Nie przebierając w środkach, zaprosił K. jednego ich władykę do siebie w gościnę, spoił i z całem otoczeniem wymordował, korzystając zaś z politycznej niemocy ludów sąsiednich, wystąpił w charakterze ich oswobodzieiela i nietylko odbił swe posiadłości dawniejsze, lecz je nadto rozszerzył. Ostatecznym wynikiem owego ruchu najrozmaitszych narodów było założenie Państwa Medyjskiego. Z początkiem VI w. przed Chr. cała Armenia i Kappadocya aż po rz. HaJys słuchały K-a, ten zaś, wyzwolony od najgroźniejszego wroga, wzmocniwszy się znowu znacznemi posiłkami Babylończyków, wyruszył po raz drugi pod Niniwę. Faraon Necho, na czele licznych wojsk egipskich, w r. 608 przed Chr. uiebawem Niniwie z posiłkami pośpieszył. Żydowski król Jozeasz stawił mu opór, lecz pod Megiddą poniósł klęskę i sam na placu boju poległ. Jednak walka ta siły Egipcyan bardzo osłabiła, i Necho celu swego nie dopiął. Kiedy bowiem dalej w pole wyruszył, napotkał wojska Babylończyków pod wodzą Nabopolassara, które mu przeprawy przez Eufrat wzbroniły i po walnej bitwie pod Karkemiszem zmusiły Egipcyan do odwrotu. Oblężenie Niui-wy ciągnęło się jeszcze przez dwa lata, bo dopiero w r. 606 zdobył ją K., z ziemią zrównał i położył kres Państwu Assyryjezyków. Król Sarak znalazł śmierć pod gruzami płonącego miasta. W dalszych zdobywczych wyprawach, ku zachodowi skierowanych, napotkał K. nad rz. ITalys innego przeciwnika, który granice swego państwa ku wschodowi rozszerzyć pragnął, podobnie jak ku zachodowi Me-dowie. Byli to Lidyjczycy pod wodzą Alyatte-sa. Główną ich siłę stanowiła wyborna kon-

nica, którą nad samymi Medami celowali. Wojnę. która pomiędzy K-em a Alyattesem wybuchła, spowodować miał Alyattes, wzbraniając się wydać w ręce K-a hufiec Scytów, który zbiegł był z Medyi do niego. Już przez lat pięć toczyły się boje z odmiemiem szczęściem, kiedy przy rozpoczęciu walnej bitwy nad Halysem nastąpiło całkowite zaćmienie słońca, skutkiem

JKyauol, ob. A n i 1 i n a.

Kybele, ob. C y b el e.

Kyber August Eryk (* w Erlaa iltiflau-ty] pod koniec wieku XVIII—f w Nikołajewie d. 29 marca r. 1855), lekarz i podróżnik. Do nauk lekarskich przykładał się od r. 1813 w Dorpacie, Berlinie i Gietyndze, dyplom doktorski przyznano mu w r. 1820 w Dorpacie po obro-

czego przerażeni obaj królowie walczący pokój j nieniu rozprawy „Meletemata ąuaedam de ia-zawarli. Przyczynili się do niego także, jako | fiammatioue". W roku tymże puścił się z wy-pośrednicy, obecni władzca Cylicyi i Nebukadne- prawą barona W rangi a na zbadanie Azyi zar, król babyloński, gdyż w interesie własnym północno wschodniej, a powrócił z niej latem zależało im wielce na tein, aby lidyjskie kró- r. 1824. W latach 1825 — 1827 towarzyszył lestwo w granicach dotychczasowych samodziel- w podróży naukowej naokoło świata admirałowi ność swą zachowało. Zawarty pokój mocniej Łazare wowi. Następnie pełnił służbę ja-jeszcze stwierdzi! związek małżeński pomiędzy ko lekarz marynarki w Petersburgu i Kron-Astyagesem, synem K-a, a córką Alyattesa. sztacie, nakoniec, dosłużył się stopnia sztab-Wkrótce potem zmarł K. Co do daty owego lekarza generalnego floty czarnomorskiej, w Ni-zaćmienia słońca, które Th aleś (ob.) przepo- kołajewie. Wyciągi z listów i pamiętników wiedział, spierali się uczeni. Dzisiaj przyjmu- jego ogłaszano drukiem w „Ostseeprovinzen-ją powszechnie 28 maja 585 r., a takim sposo- Blatt“ (r. 1823 i 1824) oraz w wydawnictwach bem ostatnia wojna K-a toczyłaby się od r. 590 rossyjskich. —Syn jego Edward K. (* d. 27 do 585. —Por. Herodot, ], 73; 74; 103 i nast. października r. 1845 w Ziirichthalu pod Teo-Praśek „Medien und das Haus des Kyaxares“ dozyą na Krymie), również lekarz marynarki (Berlin 1890); Baily Fr. K. „Philosophical Trans- rossyjskiej, dyplom doktorski osiągnął w Dor-actions" (1811, str. 269 i nast.); Oltmanns pacie w r. 1871 po obronieniu rozprawy „Uu-w Pamiętnikach Beri. Akad. Nauk z roku j tersuchungen iiber die amyloide Degeneration", 1812—1813; Bodę „Astron. Jahrbuch" (1823, ! a do służby wstąpił w roku następnym. Prace str. 197 — 208).— 2) Syn i następca Astyagesa, swe poniemiecku umieszczał w „Archiwach"

a wnuk poprzedzającego, wspominany tylko w Ksenofonta Cyropedyi, miał jakoby z siostrzeńcem swym, Cyrusem, państwo babyloń-skie pod władzę swą zagarnąć.

Kyane, gr. Koawj, łac. Cymie: 1) Nimfa i wierna towarzyszka bogini Prozerpiny (ob.) na w. Sycylii. Z żalu niezmiernego nad porwaniem bogini przez Hadesa, czemu przeszkodzić napróżno się starała, rozpłynęła się we łzach i przemieniła się w źródło. Od jej imienia otrzymać miały poświęcone bogini Prozer-pinie bławatki swe miano. —Por. Ovidius, Me-tam. 5, 412 i nast—2) Córka Liparosa, a małżonka Eolosa (ob.).—Por. Diodorus Siculus,

5, 7. — 3) Źródło i rzeczka na w. Sycylii, na płd. od Syrakuz, gdzie się też z rzeką Anapo-sem łączy; dzisiaj jeszcze zowie się Ciano,

Por. Plinius, „Nat. Hist." 3, 8; Aelianus, Var.

Hist. 2. 33.    S D"-

Kyanizacya, jeden ze sposobów utrwalania (konserwowania) drzewa, przeważnie podkładów kolejowych, zastosowany przez Kyana (1832 r.), polega na nasycaniu (impregnowaniu) drzewa chlorkiem rtęciowym, w którym-to celu na 150 części wody bierze się jedną część chlorku rtęciowego i wkłada w ten rozczyn podkłady z drzewa iglastego na 8 —10 dni, a dębowego na 12 —14 dni. Koszt nasycenia jednego podkładu bywa 37—47 kop. Drzewa tak utrwalonego nie można używać w budynkach, gdyż j' kant. Ziirychskim, 4.5 kim. od Winterthuru, 630 chlorek rtęciowy jest silną trucizną, nawet w wy- | m. npra., w pięknej okolicy, na zalesionej wyziewach, jakie wydzielać się mogą z drzewa j żynie i na lewym brzegu rz. Toss, ok. 400 m-ców,

przeważnie ewangelików. Obok wsi zamek

S. Pr z.

Dr J. P.

Vir chowa i M. Schultzego oraz w „Wiener med. Jahrb." po rossyjsku zaś w dodatkach do wydawnictwa „Morskoj Zbornik" (T. XIX i XXj, między niemi zwłaszcza ciekawe są tyczące się tonących, ratowania topielców i niektóre rozprawy anatomo-patologiczne. —Por. „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte" (T. III str. 575 — 6).

Kyblin z Waffenburka Krzysztof, prawnik (* 1617 w Monachium—f 1678). Wychowany zagranicą, osiedlił się w Czechach; w r. 1649 został profesorem zwyczajnym prawa rzymskiego w uniwers. praskim, a wkrótce potem i prawa kościelnego; wybierany wielokrotnie na dziekana wydziału prawnego, w 1664 r. był rektorem uniwersytetu, a w 1669 r. seniorem kollegium profesorskiego. W 1648 r., przy obleganiu Pragi przez Szwedów, zasłynął jako obrońca wolnej legii studenckiej. Ces. Ferdynand III w uczczeniu zasług podniósł go w 1649 r. do stanu szlacheckiego i nadał mu tytuł „z Waffenburka“. W dziele „De differentiis juris communis et patrii" (1663) zestawił ojczyste prawo czeskie z rzymskiem i kościelnem. Prócz mnóstwa mniejszych rozpraw napisał K. „Trac-tatus novus theoreticus practicus de Poeniten-tia ex voluntatis mutatione in utroąue jurę in septem partem divisus.“

Kyburg albo Kiburg, wieś parafialna w

li. O.

nim nasyconego.

L. J.

I, str. 160).

S. Dr/..

K. (680 m.), niegdyś siedziba hrabiów z K-a, jednego z najmożniejszych rodów szwajcarskich, którego posiadłości ciągnęły się od rz. Glatt aż po Ren. Ród K-ów wymarł w linii męzkiej w 1264 r. na hr. Hartmanie IV; część hrabstwa na zachód od Aaru przeszła drogą małżeństwa na hrabiów Habsburg-Laufenburg, którzy aż do 1416 r. mianowali się hrabiami z K-a; wschodnia zaś część z zamkiem rodowym dostała się Rudolfowi Habsburskiemu, a z nim dyuastyi austryackiej, noszącej i obecnie tytuł i herb hr. K-a. Austrya odstąpiła w 1452 r. K. miastu Zurychowi; od 1852 jest K. posiadłością prywatną. Dotrwały jeszcze do dzisiaj zwaliska dawnej twierdzy; w zamku: 5 wieżyc, kaplica z IX w., z freskami z XIII i XIV w. i pięknemi malowidłami na szkle; zbrojownia, sala rycerska, muzeum i cenna galerya obrazów. —Por. Pfau u. Kinkel: „Beschreibung der Burg K.“ (Zuricli 1870); Pupikofer „Ge-schichte der Burgfeste K.“ (w Mitth. der An-tiquar. Gesellschaft in Ziirich", XVI, 1870); Bar „Zur Geschichte der Graffschaft K. (tamże 1894).

Kyburg Konrad hr., wielki szpitalnik zakonu krzyżackiego, był posłem do Litwy w le-cie 1397 r. Politycznego celu tego poselstwa nie znamy; słusznie się jeno domyśla Narbutt, iż zakon miał podonczas zamiar poróżnić w. ks. Witolda z Jagiełłą. K. spisał dziennik swego pobytu na Litwie, a wiadomości te, jak widać z treści, przeznaczone były dla osoby, stojącej poza zakonem. Czekając na przyjazd nieobecnego Witolda, K. notuje skrzętnie wszystko, co go otacza. Opisuje Kowno, niezmiernie szczegółowo samo Wilno, gdzie znajdujemy nieocenione szczegóły o wyglądzie tego miasta, plastyczne opisy katedry wileńskiej, zamku, kościoła św. Anny, kaplic i t. d. Kreśli sylwetki osób ówczesnych (b-pa Andrzeja, ks. Witolda, Ottokara Ostykowicza), zatrzymując się nad narodowościami Wilna, rozwodzi się nad obyczajami ludu wileńskiego, zapisuje rozmowy i wspomnienia historyczne, wreszcie daje dokładny obraz, ze strony zewnętrznej, przyjęć poselstwa na dworze w. ks. Witolda. Nieoceniony ten przyczynek historyczny (prawdopodobnie pisany po łacinie) pięknie przełożył prof. Żegota Onacewicz, a wydrukował ten rę-kopism Narbutt w swych pomniejszych pismach historycznych (Wilno i 856, str. 133 — 165).

Kyczka, herb polski, ob. Kie tlić z.

Kyd Tomasz, autor dramatyczny angielski (* 1557 r. — f około 1596). Rozpoczął zawód pisarski od tłómaczeń, pisywał wiadomości bieżące w dzienniku wydawanym przez swego brata, aż w końcu znalazł swój właściwy rodzaj w utworach dla sceny. Zanim Szekspir nadał nowy kierunek teatrowi angielskiemu, K. zajmował pierwsze miejsce pomiędzy pisarzami dramatycznymi w Anglii. Jego pierwsza sztuka ,,Hieronimo“ została wydrukowaną dopiero 1605; druga „Oratio“ 1592 r. Obie te tragedye były grane w 1. 1584—80 niezliczoną ilość razy nietylko w Anglii, ale w Niemczech i w Holandyi. Inne sztuki K-a zaginęły; przypisują mu liczne utwory, z których istotnie prawdopodobnie napisał on „The Rare Triumphs of Love“ (1589) i ,,The tragedy of Solyman and Perseda ‘ (1592).

Kydias (Cydias) z Mylasy w Karyi, lekarz aleksandryjski ze szkoły Herofilosa (ob.). Czas działalności jego przypada na olimpiady CXXXII —CXL (r. 250—220 przed. nar. Chr.), znany był jako autor objaśnień do prac Hip-pokratesa (ob.), ocenionych nieprzychylnie przez Lysimacha z wyspy Kos, spółcześnie z nim żyjącego.—Por. C h. Daremberg „Hi-stoire des Sciences inedicales¹* (Paryż .1870 T.

Dr J. P.

Kydippe, gr. KoSitctcyj, łac. Cydippe: — 1) kapłanka Hery w mieście Argos; synami jej są Kleobis i Biton (ob.). — 2) Nazwa jednej Nereidy (Hyginus, Fab. prae.; Vergilius, Georg. 4, 330).—3) Dziewica ze szlachetnego rodu a-teńskiego, której dzieje miłosne grecka legenda poetycka w barwną przędzę osnuła. Zamożny, chociaż niewysokiego stanu młodzieniec, Akon-tio s, rodem z w. Keos, przybył z pobożnymi pątnikami na w. Delos, na święto Apollina i Artemidy, uroczyście obchodzone, a spotkawszy tutaj K-ę, zapałał ku niej miłością Kiedy K. razu pewnego w świątyni Artemidy siedziała, rzucił Akontios, święcie przekonany, że każdej przysięgi, wyrzeczonej w świątyni, dochować trzeba, przed nogi dziewicy jabłko, na którem napisał słowa: „Na świętą Artemidę przysięgam, że poślubię Akontiosa“. Gdy K. napis przeczytała, rzuciła z oburzeniem jabłko na ziemię, Akontios zaś zrozpaczony powrócił do domu. Kiedy potem ojciec K-y zamierzał córkę za mąż wydać, zachorowała ona ciężko przed ślubem. Powtarzało się to trzykrotnie. Stroskany ojciec zapytał wtedy wyroczni w Delfach i odebrał odpowiedź, że choroba jest wyraźną karą bogini, która słyszała słowa przysięgi i żąda jej dochowania. Natenczas zezwolił ojciec na związek Akontiosa z K-ą. Źródłem tej opowieści jest poemat Kallimachosa, który zaginął, a nosił tytuł Ku3i7C7uy]. Temat podobny traktowali inni poeci Starożytności, chociaż ze zmienionein imieniem głównej bohaterki —Por. Ovidius, Her. 20; 21; Trist. 3, 10, 73; Butt-manu, Mythol. 1, 115 i nast.; Diłthey, De Callimachi Cydippa, Berlin 1863.

KydllOS, gr. Kó§voę, rzeka w Cylicyi Cam-pestris, słynąca z przezroczystej i zimnej swej wody, stąd dpYDpóeię (—srebrna) zwana, w której już w Wiekach Starożytnych nerwowe i na gościec chore osoby ulgi szukały. Kąpiel w nurtach jej zimnych Aleksander W. w r. 334 przed Chr. o mało co życiem nie przypłacił (Valerius Maximus, 3, 8; Arrhiau, Exped. Alex. 2, 4; Curtius, 3, 4; Justiuus, 11, 8, 3; Orosius, 3, 10).

S, Drz.

S. Drz.

S, Drz.

Źródła jej tryskały, według Strabona, Arryana, Prokopa i Eustatyusza, w górach Tauros; jedyny Ptolemeusz twierdzi, że wypływa z gór An-titauros, a potem dopiero Tauros przerzyna. W mieście Tarsos, które przepływa, była dwa pietra (=200 stóp), jak Ksenofon (Auab. 2, 4,

7) potwierdza, szeroka; dzisiaj wynosi szerokość jej w temsamem miejscu nie więcej nad 120 stóp. Uście jej tworzyło lagunę, ''Pffrfia, 'Ptjy-p.ot, służącą jako port Tarsyjczykom, dzisiaj zupełnie zamulone (Leake, Asa miuor, str. 214 i nast.). W Wiekach Średnich zwał się K. u krajowców Hierax, dzisiaj nosi miano Ter-sus-Czai.

Kydon, gr. Kó8cov, łac. Gydon: 1) założyciel miasta Cydonii na Krecie, syn Hermesa i Aca-callis; inne źródła mienią ojcem jego Apollina albo Tegeatesa. Por. Pausanias, 8, 53, 2—2) Znakomity rzeźbiarz grecki, któremu na konkursie ze sławnymi artystami: Polykletem, Fi-dyaszem, Ktezylaszem i Fradmonein o najlepszy posąg Amazonki czwartą nagrodę przyznano. Por. Plinius „Nat. Hist.“ 34, 8, 19.

Kydonia, gr. Komorna, łac. Cydom a: 1) przydomek Ateny, pod którym boginię tę we Fry-ksie (Phrixa), w ziemi elijskiej, czczono w świątyni, wystawionej przez Klymenosa, syna Heraklesa, pochodzącego z miasta K-ii.—2) Przydomek bogini Artemidy na Krecie (ob. niżej).

3) Jedno z największych miast Krety na pół-nocnem jej wybrzeżu, nad rz. Jardauos, w odległości 40 stadyów od morza, z doskonałym portem zacisznym i ze sławną świątynią bogini Britomartis, czczonej także jako Artemis Dik-tynna; miano swe nosiło od Kydon ów, Ko§oovaę, Cydones, szczepu kreteńskiego, którego siedziby w zach. części wyspy już Homer (Odyss. 3, 192; 19, 176) wspomina. Przez pewien czas zwało się ono Apollonia. Założyć je miał Mi nos (ob.), a w czasach późniejszych zaludnili nieznaczną jeszcze miejscowość sa-mijscy koloniści. W VI w. przed Chr. toczyli o posiadanie znacznego już miasta walki zacięte mieszkańcy wysp: Zakynthos, Samos i Egi-ny. Wielką potęgę jego, a zwłaszcza marynarki, poświadcza pośrednio Florus (3, 7), zo-wiąc je „macierzą miast“ (urbium mater); sławy niemałej zażywali też łucznicy kydońscy (Horatius, Carm. 4, 9, 17; Vergilius, Ecl. 10, 50), Było ono właściwą ojczyzną pigw, zwanych po łacinie Kydonia mała (KoStłwa p//jXa —jabłka cydońskie; por. Plinius „Nat. Hist." 15, 11; Nicander Alexiph. 234, ze scholiami). Mieszkańcy jego zowią się Kydoniatae. Dzisiaj leży na miejscu K-i Chania Paleocastro albo Płatania, w każdym razie w sąsiedztwie miasta Kanei, którego b-p po dziś dzień nosi tytuł „biskupa Cydonii". — Por. Herodot, 3, 44; 50; Pausanias, 6, 21, 5; Diodorus Siculus, 5, 78; Dio Cassius, 61, 2; Strabon 10, 479.

Kyen-Douen, dopływ lrawadi, wypływa z- gór Patkoi, biegnie ku południu, wpływa do Birmanii pod Mampeng, i tworzy przy ujściu do niej rz. Kabo (Namkathe), bieżącej z Manipur, deltę przestronną i nadzwyczajnie u-rodzajną. Od miejscowości Kendat jest spławna na 160 km.

Kyffhauser, odosobniony grzbiet górski w Turyngii, pokryty pięknym lasem liściastym; ciągnie się na granicy pruskiego okręgu San-gerhausen i ks. Schwarzburg-Rudolstadt, z północy ma spadek stromy ku Złotej Strudze (Goldene Aue), dzielącej go od gór Harzu, na południu łagodnie przechodzi w wyżynę pln.-turyngeńską, głęboka dolina dzieli K. na dwie części. Na północnym, głównym grzbiecie wznoszą się wspaniałe ruiny zamków: na krańcu zachodu, ponad m. Kelbra Rothenburg (396    m.); na wschodn. szczycie, nad Tilledą

głośny z opowieści mitologicznych starożytny zamek Kyffhausen (457), będący zwłaszcza w XII w. przedmiotem sporów i walk między cesarzami a ludnością Turyngii. Od XVI w. jest już K. w ruinach. Z rozległych rumowisk, porosłych bujną roślinnością, zwraca u-wagę wielki czworokątny kadłub dawnej wieży zamkowej (zwany przez lud „Kaiser Friedrich"), 22 m. wysoki, panujący nad całą okolicą; w dobrym jeszcze stanie ruiny kaplicy. Na górze zamkowej łomy piaskowca, używane na kamienie młyńskie. Najwyższy szczyt w całym grzbiecie Lengefeld (466 in). Obok zamku stoi pomnik WilhelmaI, wznoszony od r. 1895 przez niemiecki związek wojskowy według planu budowniczego Brunona Schmitza; posąg cesarza na koniu 7 m. wys. (cały pomnik ma 65 m. wys.). Drugi pomnik cesarza na póln. stronie niższego tarasu wystawił związek studentów. Z wielu podań o zamku K. najznakomitszą jest t. zw. Kaisersage, opowieść o ces. Fryderyku Barbarossie, zaczarowanym już od więków w górach K.; pogrążony we śnie, wraz z wierną drużyną oczekuje cesarz chwili, gdy kruki przestaną krążyć ponad górą, zbudzi się wówczas i złote czasy potęgi i jedności sprowadzi dla Niemiec. Legenda ta, poraź pierwszy ogłoszona drukiem w 1696 r. w programie rektora szkoły we Fran-kenhausen, Hoffmanna, według nowszych badań odnosiła się pierwotnie do Fryderyka H Ho-henstaufa. Spopularyzował ją w całych Niemczech Ruckert (ob.) pięknym poematem „Barbarossa" (1817).—Por. G. Voigt „Die deut-sche Kaisersage" (1871); K. Meyer „Die eke-rnalige Reichsburg K.“ (1877); E. Koch „Die Sagę v. Kaiser Friedrich im K.“ (1880, 1886), Baltzer „Das K. gebirge" (Rudolstapt 1882); Lemcke „D. deutsche Kaisertraum u. d. K.“ (Magdeburg 1887, 4 t.); tegoż „Fuhrer durch d. K. gebirge" (Saugerh. 1891); Fulela „Die K-sage“ (tamże 1889); R. Sehróder „Die deutsch. Kaisersage" (Heidelberg 1891).

Kyhn Piotr Wilhelm Karol, pejzażysta duński (* 1819 w Kopenhadze). Kształcił się początkowo w mieście rodzinnein, uzupeł-

nił swe studya we Francyi i Włoszech (1851 —53). je późniejsi poeci, zwłaszcza tragicy greccy i Krujobr. K-a (zwłaszcza duńskie) wyróżniają się • mytografowie, każdy z nich, w odrębnych ce-wielką siłą, jak Widok w pobliżu Bjergelide lach, obfite znachodząc tutaj plony. Arystote-(Gal. król. w Kopenhadze); Chłodny wieczór les (Poet. 23) nader trafną zrobił uwagę, że letni i t. d. K. jest także wybitnym ryto- wspaniała Iliada Homera tylko do jednej trawnikiem; duńskie t-stwo rytownicze wydało gedyi, a najwyżej do dwóch, sama zaś tak sporo jego sztychów".    Hr-    zwana Mała Iliada, utwór poety kyklicznego,

minanego w pieśniach Homera, który najdziwniejsze ingredyencye stanowiły, jak oto: wino, cebula, ser i kasza jęczmienna, czasem jeszcze z dodatkiem miodu, soli i ziół przeróżnych. Służył on nietylko jako zwyczajna strawa ku pokrzepieniu sił, lecz także jako wypróbowany środek leczniczy. K. odgrywał osobną rolę w misteryach Eleuzyjskich, przyrządzany tylko z wody, mąki i oleju. Kosztowali go bowiem po długim poście uczestnicy tajemniczych obrządków, świecąc takim sposobem pamięć De-metry, która ongi po długiej żałobie i poście pierwszy raz taką strawą w domu Keleosa (ob.) w Eleuzys siły swe pokrzepiła.

S. Drz

Kykeon, grec. Koxeu)v, nazwa napoju, wspo- aż do ośmiu wątku dostarczyła. Z poematów owych drobne tylko szczątki przechowały się do naszych czasów; treść ich przynajmniej podaje w dość dokładnych ekscerptach Proklos w swej Chrestomatyi, dochowanej nam w 239-yrn kodeksie biblioteki patryarchy Fo-cyusza. Jeszcze lepiej informują nas o epopejach, traktujących szczególnie mytyczue podania o Wojnie Trojańskiej starodawne Scholia, objaśniające Iliadę, a nadto sławne Tabula Iliaca (ob.) i Tabula Bory lana (ob.), które pla-stycznemi illustracyami swemi w wielu bardzo ciekawych szczegółach mytyczne swe opowieści stwierdzają i uzupełniają. Do rzędu najwybitniejszych poetów kyklicznych należą na-Kykieryc, herb polski. Na tarczy w polu stępujący: 1) Stasinos, rodem z Cypru; opi-błękitnem trzy lilie srebrne: dwie i jedna. Nad sal około pierwszej Olimpiady w poemacie, hełmem w koronie szlacheckiej dwie trąby z 11 ksiąg złożonym, noszącym tytuł Kórcpia czarne. Używany przez rodzinę pochodzenia (dmśl. ercYj—K y p ry j s k i e pieśni), wszelkie wendeńskiego z Łużyc, von Kóckeritz, któiej zdarzenia, jakie w czasie od godów m^ałżeń-gałąź jedna od XIV w, osiadła w Prusiech skich Peleusa z Tetydą aż do początku Iliady Zachodnich i zaczęła zwać się później Kykiery- zaszły; inna tradycya mieni autorem tego poe-cami. Z niej-to pochodził Dippold, z którego matu Hegezyasa (albo Hegezyosa) z Sa-ręki omal nie zginął Jagiełło w potrzebie Grun- laminy Cypryjskiej albo z Halikarnasu.—2) Ar-waldzkiej. —Z r ó d ł a: Ms. o fam. pruskich; Nie- ktinos z Miletu, autor 2 poemat.: ANhorch; i Dioo

siecki; Ostrowski.

u.

KoxXixoi 7ro'7]ia'', Cyclici poelae, wyrażenie, używane w historyi starożytnej literatury greckiej na oznaczenie epicznych poetów joń-skich, którzy, począwszy mniej więcej od pierwszej Olimpiady, a więc od r. 776 przed Chr., na wzór homerowy, nie dociągając wszakże a-ni sztuką ani natchnieniem mistrza, utwory swe z treścią Iliad} i Odyssei wiązali i, czerpiąc z nieprzebranych zasobów tradycyi o Wojnie Trojańskiej i pokrewnych, a nawet legend bohaterskich w żadnym z nią związku nie-będących, najrozmaitsze temata epiczno-mi-tyczne opracowywali, w ciaśniejszych lub obszerniejszych zakresach, cyklami (gr. KoxXoę —koło, zakres) zwanych. W poematach tych brakło, szczególnie skutkiem zbyt obfitej treści, istotnej jedności, homerowej sztuki ujęcia przedmiotu i motywowania związku pojedyń-czych części; natomiast posługiwały się one często allegoryą, refleksyą, filozoficznemi spe-kulacyami, a mianowicie ulubionemi motywami erotyczneini, zdobnemi w fantastyczną romantykę, znamionującemi nietylko bliskie już tchnienie lirycznej poezyi, lecz także i wysychanie czarującego źródła starożytnej pieśni bohaterskiej. Wyróżniały się te utwory często licznemi odmianami w mitycznych opowieściach, jakie Homerowi były znane; stąd chętnie wyzyskiwali

irśpacę (Zburzenie Troi). — 3) L e s c h e s (ob.), z My-Kyklicy, dokładniej Kyk liczni poeci, tyleny, żyjący około r. 708 przed Chr., według innych wersyi dopiero około r. 650, napisał w 4, a może i w 6 księgach 'Wiać, p.ixpd, Małą Iliadę.--4) Hag i as, Agi as albo Hegias, z Kolofontu albo z Trojzenu, autor poematu Nóarot (=powroty), łączącego niejako epopeję Arktinosa z treścią Odyssei; mieścił on bowiem opisy powrotu do ojczyzny bohaterów greckich z wyprawy trojańskiej.—5' Eu gam7 mon (ob.). Prócz tego były jeszcze inne epopeje kykliczne, których autorowie są wątpliwi, albo wcale nieznani, jak oto: Tliebais, Oj-d i p o d e j a, według Tob. Bory. utwór K i n a j-tona, Epigonowie, Alkmajonis, Miii y a s, Danais, Pholkais, Herakleis Oi^aAćaę aX(03ię (=Zd obycie Oj chał i i), rzekomo dzieła Homerydy Kreofylosa z Samos. Pod pewnym względem pokrewne z po-wyższemi poematami były epopeje treści mito-logiczno-genealogicznej, niektóre na historycz-nem tle skreślone, powstałe po większej części w samej Grecyi, jak np. Nao7caxua sr/j (=pieśni miasta Naupaktos), dalej przypisywane mylnie Hezyodowi Kardr/jOYoę Y07rvaixwv i Kopivhcaxd₁ które miał Eumelos napisać, kronika Chęrsyasa i inne. Fragmenta poetów kyklicznych wydali: Duentzer H., Kolonia 1840; Kinkel, Lipsk 1877; Laudsch „Thebaidis Cycli-cae rei." (Getynga 1830). — Por. Wuellner F.

S. Orz.

S. Ilrz.

„De cyclo epico poetisąue cyclicis“ (Mouaskr 1823); Henrichsen „De carminibus Cypriis" (Kopenhaga 1828); Mueller K. W. „De cyclo Grae-corum epico et poetis cyclicis“ (Lipsk 1829); Welcker F. G. „Der epische Cyclus oder die homerischen Dichter" (2 tomy, Bonn 1835 — 1849); Lange „Ueber die K-scheu Dichter und den sogennanten epischen Kyklus der Griechen" (Moguncya 1837); Duentzer H. „Homer und der epische Kyklos“ (Kolonia 1839); Overbeck „De argumentis carmiuum epic. cycli“ (Bonn 1848); Struve „De argumentis carm. ep. posthum." (Petersburg 1846 — 1850); Jahn O. „Griechische Bilderchroniken", wyd. Michaelis (Bonn 1873); Wilamowitz „Der epische Cyclus“ („Homer. Untersuch." str. 328 — 380); Yolkmann R. „Ueber Homer ais Dichter des epischen Kyklos" (Jaworze 1884); Hiller „Homer ais Kollektiv-name" (w „Rhein. Mus.“ t. 42 str. 321—361); Luckenbach „Das Verhaeltniss der griech. Va-senbilder zu den Gedichten des epischen Ky-klos“ (w „Jahrb. f. Philol.“ Suppl. XI str. 491 — 637); Benudorf-Niemann „Das Heroon von Gjoelbaschi-Trysa" (Wiedeń 1889); Kielberg „De cyclo epico" (Upsala 1890); Bethe „The-banische Heldenlieder (Lipsk 1821); Wecklein „Die Kyklische Thebais, die Oedipodee, die Oedipussage und der Oedipus des Euripides" („Sitzungsber. d. bayr. Akad." z r. 1901, str. 661 -692).

Kyklop, ob Cyklopi.

Kyknos, gr. Kóxvoę, łac. Cycnus (jako imię pospolite=łabędź): 1) Syn Apollina i Tyryi, zwanej także Kyryą, dorodny myśliwy, polujący w ziemi Etolskiej pomiędzy Pleuron a Ka-lydonem, miłowany przez wielu młodzieńców, których jednak wszystkich rubasznemi obyczajami od siebie odstręczył. Nawet najdroższy przyjaciel jego, Phylios, nie dotrzymał mu wierności, ponieważ K., zadawszy mu wiele prac truduych, umówionej nagrody odmówił. Z rozpaczy rzucił się K. razem z matką w głębie jez. Konopę, zwanego odtąd Kyknej-s k i e m, poczem Apollo oboje w łabędzie przemienił. Według opowieści Owidyusza rozpłynęła się Kyria z żalu we łzach, tworząc jezioro, noszące jej nazwę. Por. Antoninus Liber. 12; Ovidius, Metam. 7,371.—2) Syn Aresa i Pelopii, małżonek Temissonoy, córki Key-ksa, żył z rabunków, zasadzając się na pielgrzymów delfickich, aby im dary, dla Apollina przeznaczone, odbierać. Podczas wędrówek swych zaskoczył go Herakles pod m-stem Itone, w Tessalii i po długiej walce, w której sam Ares synowi swemu służył pomocą, trupem położył.—Por. Hesiodus, Scut. Herc. 345 i nast.; Apollodorus, 2, 7, 7.—3) Syn Aresa i Pyreny, osiadły w Echedorus, w Macedonii, który Heraklesa, wyprawiającego się po złote jabłka Hesperyd, do boju wyzwał, lecz z ręki jego śmierć poniósł. Ares przemienił go w łabędzia.—Pot. Apollodorus, 2, 4, 11. —Mytyczna tradycya miesza go często z K-em nr. 2.—4) Syn Posejdona i Kalyki, przez rybaków, którzy go jako podrzutka na wybrzeżu morskim znaleźli, K-em przezwany, ponieważ łabędź nad nim ulatywał. Zostawszy królem w Kolonai, w ziemi' Trojańskiej, poślubił Prokleę, a po jej śmierci Filonomę, córkę Kraugasosa. Kiedy się Filouoma w pasierbie swym, Tennesie, zakochała, ten jednak na pokusy jej był nieczuły, oszczerstwami wymogła na mężu swym tyle, że Tenuesa z siostrą jego, Hemiteą, do skrzyni zamknąć i do morza wrzucić kazał. Oboje wylądowali szczęśliwie na wyspie pobliskiej, której władzcą Tennes się ogłosił, nadając jej zarazem nazwę Tenedos. Skoro później K. z Tennesem się pogodził, stanęli w trojańskiej wojnie obaj po stronie Trojańczyków. Już tysiąc Greków, lądujących na wyspie Tenedos, miał K. trupem położyć, aż wreszcie Achilles rzemieniem od hełmu go udusił, a Posejdon zaraz go w łabędzia przemienił.—Por. Pinda-rus, Olymp. 2, 82; Ovidius, Metam. 12, 72 i nast.—5) Syn Stenelosa, król Ligurczyków, krewny i przyjaciel'F a e t o u t a (ob.), gdy nad rz. Eridanus niepocieszony nad śmiercią przyjaciela swego bolał, przemieni! go Apollo w łabędzia i przeniósł pomiędzy gwiazdy.—6) Syn Okytosa i Aurofity, który z 72 okrętami z ziemi Argolskiej przeciw Troi wyruszył. — 7) K., (łac. Ctjcnus, Cygnus, Olor, Aleś, Yoluerls), konsteliacya północnej półkuli, wyobrażająca łabędzia w locie (ob. Łabędź). Według tra-dycyi (Eratosthenes, Cataster 25) miał Zeus pod postacią tego ptaka Nemesis (ob.) albo Ledę (ob.) miłować. Skoro zaś kochanka wydała na świat jajo, z którego Helena (ob.) się narodziła, przeniósł Zeus ptaka, w którego sam się był przemieniał, pomiędzy gwiazdy. Inna legenda opowiada, że konsteliacya owa przedstawia Orfeusza (ob.), przemienionego po śmierci w łabędzia.—Por. Hygiuus, Poet. Astrom * 2, 7; Aratus, Phaenom 268 i nast.; Hippar-chus, ad Arat. Phaenom. 2, 19; Geminus, 1-sag 16.

Kyle, środkowa część hrabstwa A y r (ob.). w Szkocyi.

Kyll, rzeka w prow. Nadreńskiej, wypływa z reg. Akwizgrańskiej na półn.-zachód od Kronenburga i, przebiegłszy 142 kim., wpada z lewej strony do Mozeli pod Ehrang, na płn wschód od Trewiru. Dolina K. jest nadzwyczaj piękną, zwłaszcza pod Gerolsteinem, gdzie dociera do wulkanicznej wyżyny E i fe 1 u (ob); przez dolinę K-u prowadzi droga żelazna od Kolonii do Trewiru.—Por. Relim „Das Kyllthal in der Eifel" (Priim 1890).

Kyllene, grec. KoXXr|VY]: 1) Nymfa, z którą Pelasgos spłodził Łyka o na (ob.); por. Apol-lodorus, 3, 8, 1; 2) Najwyższe, wapienne pasmo górskie na półw. Peloponeskim, piętrzące się w najwyższym szczycie na 2 370 metrów, na wschodniej granicy Arkadyi i Achai, z kto-

S. Drz.

S. Drz.

S. Dr/,.

fi

Ute

rego rozgałęziają się na wsze strony łańcuchy górskie po całym półwyspie. Było ono poświęcone Hermesowi (ob. Kyllenios). Dzisiaj zowie się Ziria. 3) M-sto w ziemi Elijskiej, stanowiące główną przystań Elijczyków, wspominane już przez Homera (Iliad. 14, 528); dzisiaj Chiarenza, urzędowo jeszcze K. zwana.

Kyllenios, gr. Ko XMjvioę, łac. Cyllenius, przydomek Hermesa, wzięty od gór Kyllene (ob.), na których szczycie stała jego świątynia, albo też nadany mu, według zdania innych, ponieważ na górach tych powiła go Maja.

Kylon (gr. KóXow, łac. Cylon): 1) Ateń-czyk, szlachetnego rodu, odniósł jako dorastający młodzieniec zwycięstwo w igrzyskach 0-limpijskich, w pieszych wyścigach, w r. 640 przed Chr. Ożeniwszy się z córką Teagenesa, tyrana Megary, a miru wielkiego w stronnictwie demokratycznem w mieście rodzinnem zażywając, powziął plan strącenia uciążliwych rządów eupatrydów, do których się sam zaliczał, aby na ich miejsce sam mógł tyrańską władzę dzierżyć. Ze stronnikami swymi, a nadto poparty oddziałem zbrojnych, jaki mu teść z pomocą przysłał, szczególnie zaś ufając wyroczni delfickiej, która mu pomyślną wyprawę przepowiadała, jeżeli podczas największej uroczystości Zeusa zamku dobędzie, zdobył w czasie najbliższych świąt Olimpijskich Akropolę, w r. 612 przed Chr. (według zdania nowszych uczonych w latach 636— 624). Później wykazało się, że wyrocznia miała na myśli największe święto Zeusa w Attyce, Ataota, które A-teńczycy nad rzeką Ilissos na cześć Zeusa z wielką pompą obchodzili. Stąd zamach K-a ( zakończył się nieszczęśliwie. Kiedy bowiem eupatrydzi pod wodzą archonta Megaklesa, syna Alkmajona, razem z ludem, oburzonym na widok obcych zbrojnych na zamku, Akropolę szczelnie obsaczyli, wybuchł między oblężonymi niedostatek. K. wraz z bratem uszli szczęśliwie z życiem, stronnicy zaś jego schronili się do świątyni Ateny Polias. Po dłuższych u-kładach, kiedy wreszcie zapewniono im życie, opuścili świątynię, wszakże, za poduszczeniem Alkmeonidów (ob.), podstępnie ich wszystkich wymordowano, niektórych nawet—na stopniach ołtarza Eumenid, dokąd uciec zdążyli. Zbrodnia ta, znana pod nazwą KoXwvst.o oćvyoę, połączona z profauacyą miejsc najświętszych, spowodowała w walkach stronniczych, które wkrótce potem w Atenach wybuchły, krwawe prześladowanie morderców. Megaklesa (ob.) i ród jego cały, tak zwanych Alkmeonidów, skazano na wieczne wygnanie. Później powołano do Aten wieszcza i kapłana Epimeni-desa (ob.) z w. Krety, aby uroczystemi ofiarami miasto całe, a szczególnie potomków morderców, z winy ciężkiej oczyścił. Suidas (s. v. KoX. aYoę) podaje inną wersyę, że także i K-a ze świątyni Eumenid przemocą wyciągnięto i zamordowano. —Por. Thucydides 1, 126; Hero-dot, 5, 71; Plutarch, Sol. 12; Pausanias, 1,28, 1; 7, 25, 3. Wright „The datę of Cylon“ (Boston 1892).—2) K., rodem z Krotonu, zawzięty nieprzyjaciel Pytagorejczyków, których niemiłosiernie prześladował. Por. Jamblichus.

Kymation, Kyma, w architekturze greckiej ozdoba kształtu jakoby gzymsika o przekroju wypukłym lub falistym. Podajemy tu K. joń-ski (fig. 135) i lesbijski (fig. 136). Po prawej stronie figur są wyrysowane przekroje K-ów, a po lewej ich widoki. Wzór raz tylko w wi-

fi

Fig. 135. Kymation joński.

Ul

Ii

Fig. 136. Kymation lesbijski.

doku przedstawiony, powtarza się ■ tyle razy, ile tego wymaga długość K-u. K-y stanowią często część składową gzymsów, np. do głowic aut i gzymsu ściany świątyni Erechteion na Akropolis w Atenach zastosowano dwa wyżej przytoczone K-y, pierwszy bezpośrednio pod drugim.

Kyme, gr. Kńfj,Yj, 1) łac. Cymę, m-to w Eolskiej ziemi, nad zat. Kymejską albo Elaityjską, z portem obszernym i bezpiecznym, w którym pobita w bitwie pod Salaminą flota Kserksesa przezimowała, przez Lokryjczyków, którzy u stóp góry Phrikios siedziby swe mieli, założone, stąd przydomki: AloXię, Aeolica, <l>ptx<tHę, Phriconis. Mimo że było ono największem i najmożniejszem miastem całej krainy, nie odegrało w dziejach, pominąwszy bezskuteczne napaści Alcybiadesa i Tyssafernesa, ważniejszej roli. Urodzili się tutaj historyk Eforos i, według pewnej wersyi, poeta Hezyod, a jak sami Kymejczycy tylko twierdzili, nawet i Homer. M-ców K. wyszydzano często dla dobrodusznej głupkowatości. Jako osady K-skie znane są: Smyrna, Side w Pamfylii i Cumae w Kampanii. Po zawarciu pokoju z Antyochem

obdarzyli je Rzymianie osobnemi ’ przywilejami (jako cwitas immunis). Trzęsienie ziemi w r.

ciekłej obronie zdobyli i greckich mieszkańców w pień wycięli albo w niewolę sprzedali. Od tego czasu została Kapua stolicą Kampanii; K. zaś, mimo że nieco później Rzymianie je wynieśli naprzód do godności municipium,/^a potem i kolonii rzymskiej, tak podupadło, że tylko Akropola jego ocalała, djecz ńtę Narses w r. 553 po Chr. z "ziemią zrównał. ; Ruiny K. rozciągają się dzisiaj pomiędzy Lago di Patria i Fusaro.—Według mytycznej, tradycyi było K. siedzibą wieszczki^S y b y 1 i (ob.); tutaj też miał po długich wędrówkach do lądu przybić Eneasz (ob.). — Por. Paulini R. „Mem. su’i Monum.

S' Drz.

17 po Chr. zachwiało do reszty jego dobrobytem. Dzisiaj pozostały rozległe ruiny w pobliżu Sandali. — 2) K. odwieczne, lecz w rychłych już czasach podupadłe i zapomniane miasto ua wschód, wybrzeżu w. Eubei, które, według wszelkiego prawdopodobieństwa, było macierzą dolno-italskiego m-ta Cumae; dziś nieznaczne ruiny w pobliżu Kurni albo Kymi.

— 3) K., po łacinie Cumae, miasto w Kampanii, założone podobuo w r. 1050 przed Chr. pod wodzą Hippoklesa i Megastenesa głównie

Kymin Hill,':ob. Monmouth.

Kymmene Elf, rzeka w Finlandyi, ob.

'•V

Kymmerowie, objKi.mm e ryj cz y cy. liymograpłlion (nazwa utworzona błędnie z gr. to xo[i,a-aToę=:fala i to 7pacpstov=na-

przez osadników z eolskiego miasta K., do któ- di Antichita“ (Napoli U812). rycli się także wychodźcy z Eubejskich miast, i to z Chalkis i z Eretryi, przyłączyli. Jest to najstarsza z osad greckich, które powstały Kiumeń. w Italii i na Sycylii, i to w takich czasach, w których nie przypuszcza się jeszcze wcale wpływu helleńskiego na owe ziemie zachodnie.

Leżała ona na stromem wzgórzu, przynależnein rzędzie wszelkie do pisania lub rysowania słu-do grzbietu górskiego, zwanego M o n s G a u r u s, żące; poprawnie brzmieć-by powinna kymato-który w zmienuej wysokości naokół zatoki Bajań- grapliion) jest to przyrząd złożony, używauy skiej, S i u u s B a j a n u s, się ciągnie. W rychłych w pracowniach fizyologów, służący do mierze-już wiekach zagarnęła pod swą władzę całą nia i rysowania zarazem fali krwi w naczy-Równinę Kampańską. Liczne, świetnie się roz- niacli krwionośnych ustroju żywego, zwłaszcza wijające osady, jakie K-cy w pobliskie stro- w tętnicach (ob.). Częściami najważniejsze-ny wysłali, świadczą o wielkiej ich potędze, mi K-u są: manometr (ob.) napełniony rtę-jak oto: Dicaearchia, miasto portowe nad zat. cią, łączący się za pomocą cewki kauczukowej Bajańską (późniejsze Puteoli), Parthenope (późniejsze Neapolis, dzisiejszy Neapol), a wreszcie Zancle, w następnych wiekach Messaua zwane,

(dzisiejsza Messyna). Znalazło K. niebezpiecznego wroga w potędze Etrusków, którzy naou-czas wszystkie morza zachodnie na korsarskich swych okrętach niepokoili. Lecz pomoc Hiero-na, króla syrakuzańskiego, wybawiła K-czyków z niebezpieczeństwa, połączouemi bowiem siłami znieśli oni morską potęgę Etrusków do szczętu w r. 475 przed Chr. Nie mniej groźną walkę stoczyli K-cy już w r. 525 przed Chr. ze sprzymierzonemi siłami Etrusków, Umbryj-czyków, Daunijczyków i in. szczepów połud.

Fig. 137. Kymographion Ludwiga (objaśnienie ob. w tekście).

z naczyniem krwionośnem, naciętem (rn m)\ w ramieniu drugiemjego umieszczony jest tzw. pływak, zaopatrzony na końcu swym wystającym pręcikiem poprzecznym, zakończonym o-stro (.9). Koniec ten dotyka się cylindra metalowego, pokrytego papierem białym, bardzo gładkim, lecz okopconym (i). Cylinder ten wprawia się w ruch obrotowy dokoła osi pionowej za pomocą

Italii, które, znęcone wielkiemi bogactwami, wyprawę przeciwko K-om podjęły. Tłumy wrogie miały liczyć niemniej jak pól miliona pieszych i 1 800 konnych, a Kumańczy-cy zdołali tylko 4 500 piechoty i 600 jeźdźców w pole wyprawić, przeznaczając resztę zbrojnych na załogę okrętów i miasta. Nieprzejrzane zastępy wrogów w górzystej, jarami ciasne-mi pokrytej okolicy niczego dokazaćnie mogły i dla truduości wyżywienia rozproszyły się niebawem. Najazd ten przyczynił się głównie do objęcia steru miasta przez tyrana Arystode-tnosa (ob.). Wewnętrzne walki zacięte, jakie niebawem pomiędzy mieszkańcami powstały, podkopały potęgę miasta, zwłaszcza kiedy w zwyczaj stronnictw weszło kampańskich najemników na pomoc przywoływać. W r. 417 przed Chr. uległo K. przemocy Kampańczy-ków, którzy wojska ich pobili, miasto po za-

W lelka Eneykl. Ilu*tr. Ser. I Tom LXII. Zeiz. 33 Ib.

przyrządu zegarowego, umieszczonego pod nim na stusa, runęła K. już w gruzy; w sąsiedztwie staludze, a wtedy pręcik końcem swym ostrym, jej leży dzisiaj Ka!avryta.—Por. Plinius „Nat. w miarę podnoszenia się i opadania rtęci, przez Hist.“ 4, 6, 10. ucisk krwi w ruch wprowadzanej, ścierając warstwę kopciu, kreśli linię krzywą, ciągłą, białą na tle czarnem, daje wyobrażenie stosunkowo wyraźne o przebiegu fali krwi w naczyniu badanem. Podany tu rysunek (137) wyobraża K. wynalezione przez L u d w i g a (ob.); budowa jego później wielokrotnie ulepszana bywała przez innych, między innemi zbudowano kreślące linie czarne na tle białem. Wadą wszystkich przyrządów tego rodzaju jest to, że bez przecięcia naczynia krwionośnego stosować ich nie można, co jednak daje się osiągnąć za pomocą tzw. s fi gm o g ra fu (ob.).

Kynajtos albo Kynajton, grec. K6vai$oę, Kovai^wv. łac. Cynaethus, Cynaethon: 1) syn Arkadyjczyka Lykaona, który Kyuajtę(ob.) miał założyć. 2) Jeden z najstarszych Ho mery dó w (ob.), rodem z w. Chios, zbierał, dług tradycyi, pieśni Homera i recytował je w zacli. koloniach greckich, a szczególnie w Sy-rakuzach. Już w Czasach Starożytnych ''uważano go za autora hymnu opiewającego cześć Apollina Delijskiego; tymczasem, według szych badań, jest on tylko interpolatorem młodszych części hymnu owego. K. żył prawdopodobnie w połowie VIII w. przed Chr.—Por. Pind. Nem. 2, 1; Welcker „Der epische Cyclus“, str. 243 i nast.; Bodę „Geschichte der epischeu Dichtkunst der Hellenen“ (I 268; 358 i nast.); Dick ,,Homers Odyssee“ str. 280 i nast. 8,Dn1, Kynance Cove, zatoka u płd.-zacli. brzegów Ko rn wali i (ob.), na płn.-zachód od przylądka Lizard, obramowania pięknie ubarwione-rni skałami serpentynu. Kolo przyl. Asparagus -leżą Devil⁷s Bellows, rozpadlina skalua, z której spada woda rozdrobniona na tumany pyłu.

we-

now-

Dr. J.;P.

Kymrowie, celtyccy mieszkańcy Walii, ob.

Walia.

Kymryjski język. ob. Celtyckie języki.

Kyna, Kynna, gr. Kiwa, Kowa, łae. Cyna,

Kynast, gniazdo rodowe lir. v. Schaffgotsch w reg. Liguickiej pow. Jeleniogórskim. Nazwę swą otrzymało od sławnego w podaniach i pieśniach gminnych zamku K. w Górach Olbrzymich, wzniesionego w 1292 r. przez Bolka I, ks. na Swiduicy, a ofiarowanego przez Bolka II walecznemu rycerzowi Gotsche Schoffowi (Gotfryd Schaf). W XVI w. ufortyfikowany, oparł się K. zniszczeniu w czasie wojny 30-letniej, ale w 1675 r. spłonął od pioruna. Ruiny zamczyska, romantycznie położone na skale granitowej, porosłej lasem, 588 m. npm. dobrze jeszcze zachowane; pozostały z nich: starożytna strażnica przy wejściu do zamku, szczątki kaplicy, sala jadalna i wieża z pięknym widokiem na góry. - -Por. Schubert „Beschreibung u. Geschichte der Burg K.“ (Wrocław 1890).

Cyntia, córka Filipa II macedońskiego, z illyryj-skiej nałożnicy, poszła za mąż za Amyntasa (ob.), syna Perdykkasa III, a później za Lagu-sa. Odznaczała się męztwem, sama wojskiem w bitwach dowodziła i własną ręką zabiła w boju królowę Illiryjczyków. Chcąc po śmierci Aleksandra W., w r. 323 przed Chr., dzieciom swym tron macedoński zapewnić, oparła się rozporządzeniom namiestnika Perdykkasa, lecz ten ją gwałtem z świata zgładził. Córką jej była Adea, która przybrała imię Eury-dike (ob.). Por. Arrhianus, Anab. 1, 5, 4. s’I)rz•

Kynaeai: 1) grec. Koóweai (dom. vęaot=wy-spy, albo Ttśrpai^ skały), łac. Cyaneae (insulae, petrae), a więc dokładniej Kyanejskie wyspy, noszące także miano Sy mp 1 egady (ob.)

Sop,7rXY]7dó'eę, PI a n k t a i, FRay %rat, dwie wysepki albo raczej złomy skaliste, sterczące przy ujściu trackiego Bosforu do m. Czarnego, które, jak legendy greckie z czasów wyprawy Argonautów opiewają, były ruchome i każdy przedmiot, jaki się pomiędzy nie dostał, w kawały druzgotały, dzisiaj zowią się Urek-Jaki.

Por. Herodot, 4, 85;Strabon, 1, 20; 3, 149; 7,

Kynaston lub Kinaston Francis, poeta i erudyta angielski (* 1587 —    1642). Ukoń

czył nauki w Trinity College (Cambridge) i wstąpił do Lincolu-Inn w 1611 r. W 1618 pasowany przez Jakóba 1 na rycerza; wybrany do parlamentu z Shropshire w 1621 r.; piastował różne urzędy w uniwersytecie w Cambridge; przy wstąpieniu na tron Karola I uzyskał tytuł dworzanina przy boku królewskim (esąuire of tlie body). W tym czasie założył we wła-suyin gmachu akademię pod nazwą Museum Minerva i kolegium. Pozostało po nim tłó-maczenie poematu Chaucera Troilus et Cres-sida, oraz tłómaczenie na angielski wierszy łacińskich Jolmstona, włączonych do Musae A-selicae tego poety (1635); romans boha-haterski wierszem „Leoline and Sydanis“, oraz

319; Dionysius Perieg., 144; Plinius, „Nat. Iiist.

S I)r7.

4, 13. 3) K. gr. Kodveai, Cyaneae, miasto w Li-cyi, w okolicy Myry i Aperlai; inni geografowie oznaczają położenie jego bliżej morskiego wybrzeża, w sąsiedztwie dzisiejszego Porto Tristomo.

Kynajta, grec. Kovai\ła, łac. Cynaetha, nazwa miasta i całego okręgu w Arkadyi, na północnych, bardzo zimnych skłonach góry Ar-kanios; źródło w niem tryskające, ^A^ooooę,

Alyssos, miało właściwość leczenia wścieklizny i rozpędzania wszelkich wrzodów. Mieszkańcy jej byli surowi i nieokrzesani, wyróżniali się też od innych Arkadyjczyków wstrętem do muzyki. K., w r, 220 przed Chr,, jako sprzymierzone z Ligą Achajską, przez Etolczyków zburzone, później znowu odbudowane. Za czasów Strabona (8, 388), około Narodzenia Chry-

Br. J.

S. Drz.

S. I)rz.

S. Drz.

Kynosura, grec. Koyóooopa (—psi ogon), łac. Cynosura: 1) jedna z Nymf na górach Idaj-skich, która niańczyła młodego Zeusa. Z wdzięczności przeniósł on ją później jako —2) gwiazdę polarną na północną hemisferę, tOsamo miano

sonety do Cynthii, wytworne w treści acz nieprawidłowo zbudowane (1642).

Kynegejros, grec. Kovodysipoę* Koyeyetpoę, łac. Cynaegirus, Cynegirus, brat sławnego poety Eschylosa, padł w bitwie pod Maratonem r. 490 przed Chr. od cięcia siekiery, które mu ramię odrąbało, gdy odbijający od brzegu okręt perski uchwycił, aby go zatrzymać; por. Hero-dot, 6, 114. Czyn jego bohaterski przedstawiał obraz, zawieszony w galeryi, Pojkile zwanej, w Atenach; wielbią go także dwa epigramata greckie, które dochowały się w Antologii. Przesadne niezawodnie wieści podaje o jego męz-twie Justinus (2, 9).

Kyneton, m-sto w prow. australskiej Vic-toria, w lir. Dalhouse, 507 m. n. p. m,; nad rz. Kampaspe, o 92 kl. na płn.-zach. od Melbourne koleją żel., 3 500 rn-ców. W okolicy liczne kopalnie złota.

Kynewnlf (Cynewu 1 f), poeta auglo-saski z VHI w. Przez długi czas był pieśniarzem wędrownym; pod koniec swego życia porzucił poe-zyę świecką i zwrócił się do tematów duchownych. Znał łacinę, co wskazuje, że kształcił się w szkole klasztornej. Grimm uważa K-a za ucznia Aid hel ma (ob.). K. jest bardziej przeniknięty cywilizacyą chrześcijańską, niż jego poprzednicy. W utworach jego często spotyka się rym i figury retoryczne, nieznane eposowi narodowemu, jakkolwiek pozostały liczne cechy dawnej poezyi anglo-saskiej. K. nie tyle opowiada zdarzenia, ile wskazuje na nie, przechodząc w ten sposób od eposu do hymnów. K. jest jedynym poetą anglo-sa-skim. który wyjawia swoje nazwisko (zawarte w runach) w utworach: Życie Julia-ny, Helena czyli znalezienie Krzyża i „Chrystus". Leo („Hallesches Programm" 1857) przypisuje K-wi układanie zagadek wierszowanych. Pozatem K. jest autorem części poematu „Guthlac", a może i utworów „Phoenix“ i Zstąpienie Chrystusa do piekieł (oba wedle wzorów łacińskich). Bez dostatecznej podstawy przypisują K-owi także autorstwo utworów: „Andreas" (przeróbka apokryfu o apost. Andrzeju), Widzenie o krzyżu; Wędrowiec; Żeglarz; Kuiny; Manna craeftas; Manna wyrde; Manna mod. Utwory K-a wydał Grein w „Bibl. d. angelsachsischen Poe-sie“ (Getynga 1857 — 64, 4 t.), tudzież Grein i Wiilker w tejże „Bibl. d. angs. Poesie“ (Kassel 1881—94, 2 t.); „Audreas u. Elene" wydał J. Grimm (Kassel 1840); „Elene" wyd. Zu-pitza (Berlin 1888, wyd. 3-e) i Kent (Boston i Londyn 1889); „Crist“ wyd. Gollancz (tamże 1892, z przekładem angielskim). Przekład niemiecki w Grein’a „Dichtungen d. Angel-sachsen" (Getynga 1857 — 59, 2 t.).—Por. Ram-horst „Das altenglische Gedicht v. heiligen Andreas u. der Dichter CynewulP (Lipsk

1886). Por. Taine „Hist. de la lit. ang.“. Hr-

Kyniska, grec. Kov(oxa, łac. Cynisca, Spar-tanka, córka kr. Archidamosa, siostra Age-zylausza (ob.), zasłynęła przez zwycięstwo, która w Igrzyskach Olimpijskich jako pierwsza Greczynka odniosła swą czwórką dzielnych rumaków. Według zwyczajów ówczesnych nie występowała osobiście w arenie, lecz w jej imieniu woźnica (r)vio%oę). Ztąd też w Olimpii stały, na pamiątkę świetnego zwycięstwa, obok rydwanu, ze śpiżu ulanego, posągi K. i zręcznego woźnicy, wykute w marmurze przez mistrza Apellesa.—Por. Pausanias, 3, 8 15; 6, 1, 7, Xenophon, Agesil. 9, 6.

Kynosarges, grec. Kovóaap7eę, łac. Cyno-sarges (od Kówv — pies, i fcpyóę = rączy), nazwa placu publicznego, na przedmieściu ateń-skiem, na wzgórzu poza wschodnią bramą Dio-meis, na południe od skalistego Lykabettosa, nadana mu, ponieważ pies podczas uroczystości, na cześć Dyonizosa obchodzonych, porwał mięso ofiarne i tutaj je zaniósł. Jako miejsce do ćwiczeń gimnastycznych przeznaczone poświęcony on był Heraklesowi. Zdobiły też go świątynie Heraklesa, Heby, Alkmeny i Jołaosa. Wolno było w tern gimnazyum starożytuem ćwiczyć się w zapasach cudzoziemcom, jako też Ateńczykom młodym, niemającym pełnych praw obywatelskich, jak np. zrodzonym z nałożnic. Filozof Antisthenes miewał tutaj wykłady i założył szkołę Cyników (ob.). Często podrzucano na tym placu także dzieci, których rodzice wyżywić nie mogli, albo też nie chcieli. Por. Diogenes Laert, 6, 13; Livius, 31, 24. r)rz-

Kynoskefalai, grec. Kovoę KecpaXat (= psie łby): 1) dwa skaliste i strome, do łbów psich podobne pagórki w pobliżu miasta Skotussy, w ziemi tessalskiej, na wschód od Pharsalos; tutaj poniósł w r. 364 przed Chr. śmierć Pelo-pidas z rąk zaciężnych Aleksandra, tyrana fe-rejskiego, a rzymski konsul Titus Quinctius Flamininus w r. 197 przed Chr. pobił na głowę Filipa V macedońskiego.—Por. Strabon, 9, 471 *, Plutarchus, Pelop. 32; Livius, 33, 7 — 10. 2) Pagórek, pomiędzy Tebami i Tespiami, w ziemi Beockiej; według Stefana Bizant. była to miejscowość, gdzie się Pindar miał urodzić. s-Dnti Kynossema, grec. Kovóę orjp.a (dosłownie — psi grób), łac. Cynossema: 1) przylądek na wschód, wybrzeżu trackiego Chersonezu, w pobliżu m-sta Madytos, zwauy tak według He k a-by (ob.), w psa tutaj przemienionej. 2) Przylądek w Karyi, na zachód od m-sta Lory-my, naprzeciw w. Syme; dzisiaj Alapo, 3) Grobowiec psa Atalanty (ob.), zabitego przez dzika kalydońskiego; pokazywano go w Wiekach Starożytnych w Kalydonie, w ziemi Etol-skiej.

S. Drz.

(1878).

S. Drz.

x-y

S, Dr⁻/.

r y s s a.

Kyphi (Kifi), kadzidło święte, a zarazem lek używany przez Egipcyan starożytnych. Opis K. znajduje się pośród napisów hieroglificznych świątyń w Edfu i na wyspie Cil-ak (Filae). Podług papyrusu Ebersa (ob.), pochodzącego z wieku XVI przed nar. Chr., K. składało się z dziesięciu rzeczy, z których główniejsze były: mira (myrrha), jagody jałowcowe, kadzidło (olibanum), cibora (roślina cyperus), korzeń tataraku (calamus asiaticus), mastyks i styraks (storax). Dioskorydes (ob.) mniej lub więcej taksamo opisuje mieszaninę tę; w czasach późniejszych dodawano do niej coraz więcej aż w końcu składało się na

Dr. j. r.

noszącą; błyszczy ona na samym skraju ogona konstellacyi Małego Niedźwiedzia. 3) Przylądek w Attyce, na płd. od Maratonu, naprzeciw Eu-bei; dzisiaj Schoinia. 4) Przylądek na zachód, wybrzeżu Salaminy, naprzeciw w. Psyttalei; pokazywano tutaj grób wiernego psa, który za panem swym Ksantypposem w morze wskoczył i za okrętem jego płynął, kiedy flota grecka przeciw wrogowi ruszyła. 5) Przylądek z ziemi Lokryjskiej tworzący, z przeciwległym przylądkiem Kynos (dzisiaj Kyno), zat. Opuntyj-ską: w pobliżu Kynos znajdował się port miasta Opus, równą noszący nazwę; pokazywano tutaj jeszcze w czasach historycznych grobowiec Deukaliona i Pyrrhy. 6) Nazwa jednej z pięciu dzielnic m-sta Sparty.

Kynsky (Kinsky) Dominik Franciszek (pseudon. Slausky D, F.), działacz narodowy i pisarz czeski (* 1777 w Sianem — f 1848 w Brnie). Po ukończeniu szkół średnich wstąpił w 1797 r. do zakonu pijarów; był profesorem w Teresianum wiedeńskiem i wykładał^hi-storyę powszechną, oraz literaturę grecką na wydziale filozoficznym w Brnie. Należał do liczby najgorliwszych pracowników na polu odrodzenia narodowego Czech i ludu morawskiego, popierał gorąco fundacye narodowe, jak Maticę Czeską, Muzeum i in. Rozpoczął działalność literacką od przekładu na czeski ód Horacyusza, Teokryta, części „Iliady" Homera; później wydał piękne przekłady Lessinga, Herdera, Laborde’a, Stolberka, poematu Gresseta „Vertrert celi Papouśek" (Brno 1817); napisał życiorys Ignacego Krasickiego (ob.) i przyczynek do poematu jego „Myszeida" (1815).—Korespondencyę K-go z Hanką (ob.) wydał A. J. Vrtatko w „Czas. Muzeum Cześ." z 1881 r. Życiorys K-go por. A. Rybicka „Predni krisitele" (II, 215—228); K. ^midek w „Czas. Mat. Moraw.“(1872) i w „Kolędzie"

Z. Gr.

KyntłlOS, góra na w. Delos (ob.).

Kynurya, grec. Kovoopćot, łac. Cynuria, mała kraina, leżąca na granicy ziemi Argolskiej i Lakońskiej, o którą przez długie lata Argol-czycy i Spartańczycy boje toczyli, aż wreszcie Spartańczycy nią zawładnęli; pierwotnie zamieszkiwali ją jeńcy Kynuryjczycy, Kovoópcoi, Cynurii, którzy jej miano swe nadali; por. Thucydides, 4, 56: Strabon, 8, 370.

Kynżvart, miasto w Czechach, ob. Koni gsw a’rt.

Kyot — nazwisko poety prowansalskiego. Minnesinger Wolfram v. Eschenbach powołuje się na niego w „Parsivalu“, aby pod osłoną powagi K-a bronić swego własnego sposobu wykonania pieśni. Innych wzmianek o K-cie prócz Wolfratna von Eschenbach niema.—Por. Birch-Hirschfeld „Die Sagę vom Grał" (1887); Martin „Zur Gralsage" (1880); Henzel „Ueber Wolfram v. Eschenbach" (1894).

Kyoto, miasto w Japonii, ob. Ki oto.

Kyparyssya, grec. Korcapioata, łac. Cyparis-sia: 1) miasto, w ziemi Lakońskiej, na półwyspie leżące, z portem w pobliżu Asopos; dzisiaj Castel Rampano albo Ksyli. 2) m-sto, w Try-fylii, zostające (Homer, Iliad. 2, 593) pod władzą Nestora; jest to zapewne tasama miejscowość, co messeńskie Kyparyssos (ob. nr 4); 3) przylądek, na południe od powyższej, na zacli. wybrzeżu Messenii, nad zatoką, tosamo noszącej miano; dzisiaj Konello; 4) przydomek Ateny, czczonej w Kyparissos (ob. nr 4).

Kyparyssos, gr. KoTtaptaaoę, łac. Kyparis-sus: 1) syn Telafosa z w. Keos, dla pięknej urody ulubieniec Apollina lub, według innej wersyi, Sylwana, albo też Zefyrosa; kiedy nad cielskiem obłaskawionego jelenia, którego przez nieostrożuość zastrzelił, niepocieszony bolał, przemieniło go jedno z owych bóstw w drzewo cyprysowe; por. Ovidius, Metam. 10, 120 i nast. 2) Syn Minyasa, brat Orchomenesa, który założył i według siebie nazwał: 3) miasto w ziemi Fo-cyjskiej, na skłonach Parnasu, w pobliżu Del-fów leżące, dzisiaj Arachova zwane. 4) Miasto w zach. Messenii, ze świątyniami Apollina, Artemidy i Ateny, należące najstarszeini czasy do Kaukonów, dzisiaj Arcadia; niektóre źródła zowią je także Ky p ar y s s ya, Kypa-

S. Drz.

przypraw

nią już 30 leków różnych. K. jest pierwowzorem leku używanego jeszcze nieomal do końca wieku XVIII, a znanego pod nazwą dry a-kwi (ob.).

Kypros, nazwa grecka Cypru (ob.).

Kypselos, tyran koryński, ob. Cypselus.

Kypselosa skrzynia, ob. Cypselus.

Kyrenaike, ob. Cyrenaika.

Kyrene, miasto w Grecyi, ob. Cyre naika.

Kyrenejska szkoła, ob. Cyreńskaszko-ł a fi lozoficzna

Kyreschata albo Kyra, gr. Kopśa/ata, Kopa, Kopoo7róXię, łac. Cyropolis, Ciri civitas, miasto w górzystych okolicach Sogdyany, nad Jaksar-tesem, na samym. skraju państwa perskiego, założone przez Cyrusa (ob.), co nazwa jego potwierdza. Dla kilkakrotnych buntów zburzył tęiwarownię Aleksander W. Dzisiaj zowie się, według Manna (Melehematn histor., Bonn 1839,

str. 68) Uratippo, które jednak nad Jaksarte-sem nie leży i w każdym razie szukać go wypada w pobliżu dzisiejszego Chodżendu (Ale-xandrescliata).

4) Młodzieniec, ze szlachetnego rodu megarskie-go, syn Polypaisa, któremu elegijny poeta grecki, Theognis (ob.), większą część swych pieśni parenetycznyoh poświęcił, pouczając go szczególnie o zasadach rządów arystokratycz-

S. Dr*.

S. Dr*.

Kyrillos, patryarcha aleksandryjski, ob.

nych.

C y r e 1.

Kyrnos, nazwa grecka Korsyki (ob.).

Kyros, nazwa starożytna rz. Kury (ob.).

Kyros, król perski, ob. Cyrus.

Kyrrhestike, gr. Kupęrrpny.j, łac. Cyrrhe-stice: 1) od czasów Seleucydów nazwa krainy, położonej w Azyi Mn. pomiędzy równiną An-tyochijską i Kommagene, a sięgającej ku płney aż do gór Amanus i granic Cylicyi, ku wsch. do Eufratu. Główniejsze miasta: Kyrrhos, Gin-dauros, Heraklea, Hierapolis, Beroea, Zeugina, Europos. Konstantyn W. połączył tę krainę razem z Kommagene w jedną prowincyę, Eu-phratesia albo Augusteuphratesia. 2) Część Macedonii, zwana od głównego jej miasta Kyr-

S. Drz.

Kyritz, głów. 7n-sto obwodu Ostpriegnitz w prus. okr. reg. Poczdajnskim, nad rz.Jage-litz, przy linii kolei Neustadt-Meyenburg; 6 000 m-ców; ewang. semin. naucz.; sąd; kilka fabryk.

Prawo miejskie otrzymał K. w r. 1237. W d.

Hr,

1< grud. 1635 r. wódz szwedzki Torstenson odniósł tu zwycięztwo nad Sasami.

Kyrmezer (Kyr ineze rs ky) Paweł, pastor luterski i pisarz czeski (* prawie w połowie XVI w. w Sztiawnicy—f 1589 w Brodzie).

Mając parafię w dobrach Jetrzicha z Kunowie i synów jego, Arkleba i Jana, ułożył ustawę dla duchowieństwa po łac. i po czesku („Prava a nafizeni radu a kazne cirkevni“

Kyrrhos, gr. Kuppoo, łac. Cyrrhus, miasta:

S. Drz.

1578). W 1579 wydał w tym celu: „Malou bi- rlios (ob.). bli^tj. vyućovani mladeże i lidi sprostnych po-boznosti kfesfanske (Ołomuniec i znowuwPra- 1) w krainie Kyrrhestike (ob.), które wzię-dze 1604). Żądny znaczenia przez dążenia do ło swą nazwę od miasta macedońskiego, równe przodownictwa między innowiercami moraw- uoszącego miano, a nie od Cyrusa, jak twier-skimi, naraził się Jednocie braci czeskich, dzi Prokopius (Aedif. 2, 11), zwiedziony fałszy-z którymi polemizował, ogłosiwszy w r. 1578: wą jego pisownią: Kopoę. Leżało w górzystej „Spongia exigua et mollis ad detergendas a- okolicy, w odległości dwóch stacyi pocztowych spergines, quas sacro conjugio ministrorum ec- od Antyochii. Za czasów cesarzy rzymskich by-clesiae illuerunt in ista assertione Valdensici ły tutaj zimowe leże legii X, Fretensis. Pó-socii“, gdzie gromi celibat duchowieństwa. Po- źniej zeszczuplała liczba m-ców, a mury miej-dobnego charakteru, lubo bardziej zaostrzone, skie runęły w gruzy. Dopiero ces. Justynian, jest pismo: „Acta concordiae inter P. Kyrme- z uszanowania dla świętych Kosmasa i Damia-czerum et vulgo Waldenses¹¹ (1580). Zmuszony na, których zwłoki tutaj spoczywały, obwaro-do opuszczenia swojej parafii i przeniesiony wał miasto nanowo i założył wodociągi. 2) do Nowej Wsi, na mocy wyroku luteranina W macedońskiej prowincyi Ematyi, pomiędzy Jana Adolfa, mimowolnie musiał zniszczyć po- rz. Arius i Aliacmon. zostałe egzemplarze swoich pism. Mimo tego Kyrie eleison (Kópcs sXeY]aov), Panie zmi-nie przestał pisywać uszczypliwych wierszyków, luj się, (słowiańskie; Hospodi pomiluj). Wiel-Za gościnę udzieloną zbiegłemu z klasztoru ce stara modlitwa, gdyż ją czytamy u Iza-mnichowi uniknął więzienia dzięki Arklebowi jasza; ślepiec pod Jerycho, niewiasta ehananej-z Kunowie; schroniwszy się do Węgier, polemi- ska i oni dziesięciu trędowaci tak do Chrystu-zował z Anababtystami i Antytrynitarzami. Na- sa wołali. Widocznie od Greków przeniesiona pisał „Confessio fidei de vera deitate Jesu do łacinników, bez tłómaczenia przekładu. Christi contra Anabaptistas et Antitrinitarios“ U Greków w liturgii na wezwanie Módlmy sir, (1584). Wrócił następnie na Morawy i tam sam lud powtarza K. e., słowiańskie Hospodi przeprosiwszy braci czeskich, zajął się piśmien- pomiluj, i nie wtrąca się Christe eleison, Na-nictwem. Zostawił nawet utwory dramatyczne żywa się to u nich litanią (ob.), lubo i u katol. na tle biblijnem: ,,Komedia ćeska o bohatci niekiedy tak zwana. W liturgii ambrozyańskiej a Lazarovi“ (Praha 1566);,,Komedia nova o vdo- mówi się trzykroć K. e. po Gloria in CTcelsis, ve, kteruż Pan Boch predivnym spusobem tyleż po ewangiełii i na końcu Mszy. W Rzy-skrze Elizea proroka od veritele jejiho vysvo- mie i we Włoszech K. e. mówiono już we Mszy bodil“ (Litomyśl 1573); „Hra o Tobia- przed r. 529. Powtarzanie dziewięciokrotne ,śovi v 5 aktach" (Ołomuniec 1581). —„Naucn. przypisują ś. Grzegorzowi W. Pierwotnie nie Slovn.“    j. f. o. pył₀ oznaczone ściśle, ile je razy trzeba po-

Kyrnos, grec. Kópvoę, łac. Cyrnus: 1) syn wtarzać. Celebrujący albo dyakon dawał znak, Zeusa i Kyrno, która wyspie Therapne we- kiedy miano wołania zaprzestać. W Wiekach dług siebie nazwisko nadała. 2) Wódz Inacho- Średnich pomiędzy Kyrie a eleison wtrącano sa, który miał polecenie szukania zbiegłej I o różne dodatki. Było to i u nas, gdyż synod łucki (ob.). Gdy jej nie mógł znaleźć, osiadł z to- w r. 1588 zakazuje wtrąceń: Fons bonitatis, warzyszami swymi na] wybrzeżu , Karyi i zało- viryinitatis amator, magnae Deus potentiae, sur-żył — 3) m-sto K.; por. Diodorus Siculus, 5, 60.— rexit Christus a morte. Bona powiada, że przed

111-.

W W. W.

wem bukszpanowym.

Kytynion, Kouvtov, łac. Citinium, miasto w ziemi Doryjskiej, u stóp Parnasu, na miejscu, gdzie łączą się z sobą rzeki Pindus i Ce-phissus; dzisiaj Camara. Por. Strabon, 9, 427; 475.

XIII w. tych dodatków nieznano, a zniósł je Pius V, przy poprawie mszału. (,,Enc. Kośc.“).

Kystendil (Kju-, Kjó-, Ko-, Ko-), główne m-sto okręgu w płd-zach. Bulgaryi, położone u płn. oduogi równiny Orogowskiej; 10 000 m-ców; prefektura, sąd kraj., komora cel.; w m-ście gorące źródła mineralne (68—75°C) z łazienkami (stąd ludność okoliczna zwie K. B a n j a=laźnia). Dawne Colonia TJlpia Paittalia , a w wiekach średnich Welbużd. K. należał do Bułgaryi do pocz. XIV w., kiedy to opanował go król serbski Urosz II (28 czerw. r. 1330 stoczono tutaj wielką bitwę między Serbami a Bułgarami). Po śmierci cara Duszana (1335) K. należał do państwa „gospodina" Konstantyna, po tegoż śmierci zabrany przez Turków. W r. 1530 K. zwie się Konstantinowa Banja, w r. 1559 Constantinbagno, u Turków K.

Kyswetir, nazwisko mincarza, który w r. 1370 pracował w mennicy krakowskiej.

Kysztymit, ob. Kisz ty mit.

Kythera, wyspa, ob. Cer i go.

Kythera: 1) gr. KołHjpa, łac. Cyihera, Cy-therea, Cythereis, przydomek Afrodyty, od miasta Kythera, na Cyprze, albo na Cyterze położonego, gdzie „z piany morskiej wyłoniona" bogini na ląd wyszła i najdawniejsze miała świątynie.—2) K., gr. ra Kółtojpa, łac. Cy-thera, górzysta i skalista, 4 mile długa, w naj-szerszem miejscu przeszło 2 mile szeroka wyspa, w odległości jednej mili przed połud. kończyną Lakonii, naprzeciw półwyspu Onugnathos (dzisiaj Elaphonisi) leżąca, sławna z opowieści tylko co wspomnianej o Afrodycie. W dolinach jej zacisznych rosły bujnie drzewa oliwkowe, winna macica i krzaki bawełny; na wybrzeżach poławiano mnóstwo muszli purpurowych; stąd też wyspę całą Porphyrusa albo Porphy-ris zwano. Tutaj osiedli najprzód Eenicyanie, korzystne dla handlu położenie K-y wyiniarko-wawszy, i zaprowadzili kult Astarty Askaloń-skiej. W rychłych już bardzo czasach ustąpić musieli zajmowanej wyspy sąsiednim Argiwom. Później Sparta, która także poznała, że bezpieczeństwo własnego jej wybrzeża od posiadania tej wyspy zależy, zdobyła ją przemocą, a zaludniwszy periojkaini, dorocznie, celem ad-ministracyi, osobnego urzędnika, Kołb]po§[xrję, wysyłała. Tem więcej też odczuli jej utratę, najprzód w r. 455 przed Chr., a potem w Wojnie Peloponeskiej, kiedy ponownie Ateńczycy, pod wodzą Nicyasza, pod władzę swą ją zagarnęli, i zwrot jej stanowił pierwszy warunek pokoju. Główne miasto K-y, tosamo miano noszące, w którem stała odwieczna, przez Eeni-cyan podobno zbudowana świątynia Afrodyty, z pięknym posągiem, przedstawiającym boginię w pełnej zbroi, leżało w jej wnętrzu; miasto portowe silnie obwarowane, zwało się Skandea. Dzisiaj jest to wyspa Cerigo, a od r. 1863 należy jako. K. do Grecyi. — Por. Hesio-

dos, Theog. 188 i nast.; Herodot 1, 82; 105; Thucydides 4, 53; 54; Śtrabo 2, 124; 8, 363. — 3) Miasto na w, Cyprze, ze świątynią Afrodyty.    s- DM-

Kytnos, K6{lvoę, łac. Cythnus, jedna z Cyklad, na połud. od w. Keos leżąca, z dogodnemi portami i z miastem głównem, tosamo noszącem nazwisko; tworzył ją na 2V₂ rnili długi grzbiet górski, z którego ku wschodowi i zachodowi liczne wązkie parowy ku wybrzeżu się ciągną. Mieszkańcy jej walczyli pod Salaminą po stronie Greków, a potem przystąpili do Ligi Ateńskiej. Tutaj wystąpił też osławiony, znany Tacytowi (Hist. 2, 8) pretendent do rzymskiego tronu cesarskiego, Pseudo-Nero. Urodzajna w dolinach wysepka wydawała zboże, a szczególnie dobre wino. Tryskały na niej liczne źródła gorące, ztąd dzisiejsze jej miano T h ermi a. Por. Herodot, 8, 66; Strabon, 10, 485. S Drz Kytoros, Kytoron, gr. Kórcopoę, Kónopoy, łac. Cytorus, Cytoron: 1) miasto nadmorskie w Pafłagonii, pomiędzy Arnartris a przylądkiem Carambis, z portem dogodnym, wspominane przez Homera (Iliad. 2, 835), nazwę swą wzięło według dawnej tradycyi, od Kytoros a, syna Eryksosa, zwanego zwyczajnie Kytissoros. Sąsiedni Synopejczycy mieli tutaj główne składy swych towarów. Dzisiaj K ri d r o s. Rzymscy autorowie, jak Plinius, Catullus, Ovidius, wspominają także 2) górę K., bujnie obrosłą krze-

S Dr«

S. Dr/..

Kyzikos (łac. Pysiem)-. 1) grec. KoCtxóę, syn Eusorosa albo Eneasza, mityczny król Do-lionów, zamieszkałych na półwyspie albo wyspie Dolionis, która od niego nową nazwę przybrała. Panował za czasów wyprawy Argonautów^, których w ziemi swej gościnnie przyjął i z bogatemi darami w dalszą drogę wyprawił. Kiedy burza gwałtowna, jaka w nocy następnej rozszalała, okręt znowu na ową wyspę przypędziła, zaczepił K. wysiadających na ląd Argonautów, biorąc ich za nieprzyjaciół, lecz padł z ręki Jazona. Gdy ten z brzaskiem dnia pomyłkę swą nieszczęsną spostrzegł, kazał króla uroczyście pogrzebać, ziemię pomiędzy synów jego podzielił, a na pamiątkę postawił matce bogów na górze Dindymon świątynię. Por. Apollodorus, 1, 9, 18; Apollonius Rhod., 1, 949 i nast. Hyginus, fab. 16. 2) K., grec. KóCixoę, miasto nad Propontis, w ziemi Dolio-. nów, u stóp gór Dindymon i Arktos, założone przez tessalskich Pelasgów, którzy je Eolczy-kom ustąpić musieli, później przez tyrreńskich Pelasgów zajęte, a wreszcie przez kolonistów z Miletu wzmocnione, wznosiło się na płncnej kończynie przesmyku, łączącego półwysep, a raczej wyspę K. ze stałym lądem, i miało dwa

Gebiet“ (Berlin 1836).

zaciszne porty, z których wschodni zwał się Panormos, a zachodni Chytos. Przez lidyjskich i perskich władców ciemiężone, nie miało K. aż do wojny peloponezkiej znaczenia, dopiero upadek Aten i Miletu przyczynił się do jego rozwoju. W r. 410 przed Chr. pobił tutaj Al-cibiades, razem z Teramenesem i Trazybulosem, na lądzie i na morzu Spartańczyków i sprzymierzonych z nimi Persów pod wodzą Farna-bazosa. W dwadzieścia dwa lata po zawarciu pokoju Antalcydasowego wypędzili mieszkańcy załogę perską, obwarowali miasto, a zdobywszy poblizkie Prokonnesos, tak się wzmogli, że w walkach, które po śmierci Aleksandra W. wybuchły, wolność swą obronić zdołali. Przymierze z królami pergameńskimi, a później z Rzymianami dawało im ostoję przeciw napaściom sąsiadów, a wierność, jakiej Rzymianom w trzeciej wojuie Mitrydatesowej dochowali, mimo że ciężkie oblężenie miasta przez Mitrydatesa od strony lądu i morza w r. 74 przed Chr. spowodowała (z którego je dopiero Lucullus wyzwolił), zjednała im u Rzymian przywileje wolnego miasta (libera civitas), a nadto rozszerzenie dzierżaw dotychczasowych. W r. 20 przed Chr. utracił K. skutkiem sponiewierania rzymskich obywateli owe przywileje na lat kilka, nazawsze zaś za panowania Tyberyusza, gdy mieszkańcy takiego przestępstwa ponownie się dopuścili. W r. 194 po Chr. poniósł pod K. klęskę Gajus Aemilianus, wódz pretendenta do korony cesarskiej Pescenuiusa Nigra, od ces. Septimiu-sa Severa. Za panowania Konstantyna W. był K. metropolą prowincyi Hellespontu, który ua- I onczas urządzono. Wszakże ożywiony handel I

na lądzie i ua morzu utrzymywał zamożuość mieszkańców, aż trzęsienie ziemi, w r. 44.3 po Chr., i zdobycie miasta przez Arabów w r. 675 kres zupełny położyły dawniejszej świetności. K. słynął jako jedno z najpiękniejszych miast. Warownie jego, arsenały i magazyny wojenne i handlowe zażywały dalekiego rozgłosu. Złote jego statery były nadzwyczaj wziętą monetą w Grecyi, w Azyi Mn. i w ziemiach czarnomorskich, a nawet miano cekinów zawdzięcza, jak się zdaje, pochodzenie swe monecie, w o-wem mieście bitej, KoCoop/óę orar/jp. Pomiędzy płodami i wyrobami miasta samego i okolicy odznaczały się szczególnie: zboże, owoce, wino, ostrygi, ryby, maści wonne, szczególnie sławione unguentum■ irinum i amaracinum, p.5pov xoCłxt|VÓv, i piękny marmur biały, którego łomy znajdowały się w Prokonnesos, dzisiaj jeszcze, jako i cała część morza przyległa, Marmora zwanem. Dzisiaj zowie się ono Aidindżyk (—małe Aidin) albo Temaszalik (^widownia), na półwyspie Kapataghi (=Góra Porty). W pobliżu jego sterczą starożytne ruiny, zwane Balkis, pomiędzy któremi najwybitniejsze są szczątki odwiecznych warowni, olbrzymiego teatru, amfiteatru, a zwłaszcza wspaniałej świątyni Hadryaua, przy której poświęceniu w r. 167 po Chr. miał mowę wielki krasomówca Aelius Aristides.—Por. Conon, Narr. 41; Strabon, 12, 575 i nast.; Plinius, Nat. Hist. 5, 40: Cicero, Pro lege Manii. 8; pro Arch. poet. 9; Sueto-nius, Tiber. 37; Marąuardt „Cyzicus und sein

S. Drz.

Kze., skrócona nazwa bot. Gust. Kun ze.

553

mseb

Dopełnienia.

zamieszczał prace z tych „Prawdzie", „Ekono-

I)r j. p.

Kacperski Kazimierz (* J873 w Brus-sach w Siedleckiem). Gimnazyum klasyczne ukończył w Lublinie. Studya wyższe rozpoczął w uniwersytecie warszawskim, który w r.

1898    opuścić musiał wskutek wyroku sądu uniwersyteckiego za udział w manifestacyi antimurawjewowskiej. Tegoż roku wyjechał do Paryża, gdzie ukończył wydział ekonomiczny w „Ecole des Sciences politiąues" (Napisał rozprawę dyplomową o drobnej własności rolnej w Królestwie Polskiem). Po powrocie do kraju wstąpił do redakcyi „Gazety Handlowej"; obecnie pracuje w „Gazecie Nowej". Współpracował w dziale ekonomicznym i skarbowo-ści w „Ogniwie", dziedzin w „Kulturze", miście", wykładał ekonomię polityczną w szkołach handlowych, a obecnie na „Kursach handlowych żeńskich" J. Siemiradzkiej.

Kader Bronisław (* w Wilnie w r. 1865), chirurg polski. Wykształcenie zawodowe otrzymał w uniwersytecie dorpackim, który mu też przyznał dyplomy: doktora medycyny i po złożeniu egzaminu dodatkowego, również lekarza sądowego, poczem w klinikach tegoż uniwersytetu K. pełnił obowiązki asystenta profesorów: Wahla, Kiistera i Zoegego von Manteuffel; następnie stanowisko takiesamo zajął w klinice chirurgicznej wrocławskiej profesora M i k u 1 i e z a-R a d e c k i e g o. W r. 1897 otrzymał we Wrocławiu veniam legendi jako docent prywatny chirurgii, ale nie zabawiał się długo wykładami, ponieważ, powróciwszy do kraju, objął niebawem kierownictwo szpitala Krzyża Czerwonego w Łodzi, jako lekarz naczelny i chirurg zakładu tego. W czerwcu r.

1899    wydział lekarski w Charkowie powołał K-a na katedrę chirurgii, a jednocześnie prawie, po przeniesieniu się profesora Rydygie-ra£do Lwowa,Una takież stanowisko zaprosił go uniwersytet -Jagielloński w Krakowie. K. przyjął to zaproszenie i w dniu 1 października t. r. rozpoczął wykłady jako profesor zwyczajny chirurgii oraz dyrektor kliniki chirurgicznej krakowskiej. Na stanowisku tern pozostaje dotąd (paź. 1908).—Dzieł większych K. dotąd drukiem nie ogłosił, ale zbogacił literaturę chirurgiczną szeregiem monografii cennych, pisząc głównie o niedrożności jelit, o wytwarzaniu sztucznym przetok żołądka (Gastro■ stornia), o kręczu, czyli szyi skrzywionej (Ca-put obstipum), o cierpieniach zakaźnych mięśni, o odbycie sztucznym (Anus artificialis), o odmianie cięcia przed przewierceniem wyrostka sutkowatego (trepanatio processus masto-idei), o przepuklinach udowych i wiele innych. Ulepszył też sposoby operowania przepuklin udowych i wynalazł sposób nowy połączenia sztucznego żołądka z jelitem (Gastro-entero-stomia posterior).

Kahn Eadok, wielki rabin, uczony żydowski (*    1839 w Mommenheim w Aizacyi—f

1905 w Paryżu). Studya rabiniczne rozpoczął w 1856 r. w Metzu, gdzie został wkrótce kierownikiem szkoły Talmud-Tora. W 1862 r. po złożeniu rozprawy ,,L’Esclavage selon la Bibie et le Talmud“ uzyskał w Paryżu stopień doktorski. Rozprawę tę, wydaną w 1867 r., przełożono na wiele języków. W 1890 r. otrzymał K. nominacyę na wielkiego rabina Francyi. Należał do liczby uajwykształceńszych krasomówców francuskich, przytem zasłynął z nader pożytecznej działalności filantropijnej. Jako prezes honorowy ,,Alliance Israelite Universelle“, powołał do życia wiele instytucyi dobroczynnych (między intiemi przytułek dla dziewcząt w Neuilly i szkołę rolniczą dla chłopców bezdomnych w Plessis-Piąuet). Z prac literackicli ważniejsze: ,,Sermons“ (1875 —1878) ,.Livre de Joseph le zelateur (1882) oraz cenne studya o żydach w Wiekach Średnich, umieszczane w założonej przez siebie ,,Revue des Etudes juives“

Kalina Antoni, językoznawca, prof. uniw. lwowskiego, f we Lwowie w maju 1906.

Kallay Benjamin, minister skarbu i wiel-korządzca Bośnii i Hercegowiny, f w Wiedniu 13 lipca 1903.

Kalniszewski Piotr, syn Jana (f 1803), ostatni atarnan koszowy Siczy Zaporoskiej, nazywany niekiedy „Kałnysz*, ur. w epoce przedrozbiorowej, w wojew Podolskiem, zapewne pochodził z rodziny szlachty drobnej, polskiej, tzw. zaściankowej, od której roiły się niektóre okolice Rzpltej. Pochodzenie jego podolskie, stwierdzone przez niego samego, nrzędownie, w protokularnych zeznaniach, gdy był stawiony po zniesieniu Siczy przed władzami rossyj-skiemi i zapisany jako więzień stanu z dodatkiem „szlachcic z Podola* (,,Podolskij szlacli-ticz“). (obacz: „Połnoje Sobranije Zakonow“ t.

zaś spostrzegli się, że ziemie siczowe za pomocą kolonizacyi coraz bardziej uszczuplają się, ich granice zcicha, bez rozgłosu, zacieśniają; że dzięki tej systematycznej robocie Rossyi, ich dobrobyt podupada— zatrwożeni i o niszczony ten dobrobyt, i o wolności swe, zaczęli stawić opór bierny. Pragnęli walczyć drogą próśb, przedstawień, wyłuszczaniem praw swych, protestami legalnemi, wciąż wysyłane-mi do Petersburga. Szło im głównie o ziemie, będące ich niezaprzeczoną własnością, o pastwiska, „zi mówili ki “ okrawy wane, zabierane przez opiekuńcze państwo na rzecz osadników i zbiegów, przeważnie z połudn. Słowiańszczyzny sprowadzanych. Bronili mienia i swobód przez cały czas rządów siczowych K-go drogą protestów legalnych. W długim, ciężkim dla Niżowców procesie, imię K. wciąż się spotyka. Łudzono się w Siczy, iż poselstwa wysyłane do Petersburga coś osiągną; nic nie osiągnęły. Potemkin powiedział im wreszcie: „Niepotrzebni jesteście*... Był to wyrok śmierci na starą, już zdziczałą instytucyę bractwa siczowego. Lecz i po tern jawnem zapowiedzeniu zniszczenia Niżowców, jeszcze w Siczy łudzono się; nie wahano się nawet krwi przelewać w obronie państwa opiekuńczego podczas wojny Ro-syi z Turcyą. Po pokoju w Kuczuk-Kajnardży ob. (w r. 1774), Rossya urzeczywistniła słowa Po-temkina. Nadszedł z wojskiem ces. Katarzyny II gen. Tekeli (w r. 1775) do Siczy i opasał ją dokoła. Siczownicy z przerażeniem patrzyli, ale nie stawiali oporu, snąć wierzyli we wspaniałomyślność monarchini. Gdy Tekeli osadził

XXVI, str. 784). Wbrew tym dowodom urzędowym niektórzy ros. pisarze pragną okolice za-dnieprzańskie (gub. Połtawska) uważać za jego kolebkę. Prawdopodobnie gniazdem rodzinnem K-go były zaścianki około Baru, gdzie spotykamy Kalne-Derażne, przypominające swem brzmieniem nazwisko owego ostatniego przedstawiciela siczowników. Wyznawcą on był wiary wschodniej, i to nader gorliwym, czy jednak je wyznawał i w dzieciństwie, czy cerkiew, z którą był zespolooy, zjednoczoną była lub nie, pewnych wskazówek brak; zresztą na kończynach Rzpltej, skąd pochodził, pojęcia religijne i obrządki wielekroć dziwnie bywały niejasne i splątaue. Wczesne dni młodości już go widzą na Niżu, w epoce ostatniego u nas Sasa, gdy Sicz ostatecznie schłopiała i zdziczała; wszakże przechowywało się jeszcze tam zamiłowanie wolności, praw i urządzeń siczowych.

wezwał do siebie, do obozu, w gościnę, atamana koszowego K-go i dwóch innych dygnitarzy— sędziego siczowego Pawła Hołowatego i pisarza Iwana Hłobę —wezwani, przybrani w odświętne żupany, udali się na ową ucztę, skąd już nigdy do Kosza nie wrócili. Wysłano ich do Petersburga. W stolicy obu rozdzielono Dwaj ostatni poszli na Syberyę, K-go los stał się najsroższym. Powieziono go na wyspę So-łowiecką na morze Białe i zamknięto w więzieniu tamecznego monasteru. Przebył w tein więzieniu, nader surowem, 28 lat, z których podczas 26-u podlegał przepisom pełnym okrucieństw. Więzienie nie miało okna, a mury, grubości niezwykłej, oddzielały go od wszelkiego e-cha ze świata. Był starcem zgrzybiałym, gdy go porwano po zniszczeniu Siczy i, wedle trady-cyi zapisanych w rocznikach monasteru Soło-wieckiego liczył sto dziesięć lat życia w chwili uwolnienia na mocy manifestu Aleksandra I (w r. 1801). Ociemniały już wówczas, zniedo-łężniały, który przeżył wszystkich i wszystko, nie opuścił murów klasztoru, zgasł w parę lat potem (31 paźdz. st. stylu 1803) a na jego mogile widzimy kamień, na którym wyryto, iż żył 112 lat. Zanim upamiętniono grób K-go pomnikiem (wystawiony w r. 1856, przez ówczesne-

80

Sicz acz schłopiała i nieskończenie oddalona od obyczaju, nieco bodaj rycerskiego, dawnych wieków, przynoszonego przez pierwiastki poi- swem wojskiem wszystkie na Siczy posterunki, skie, wprawdzie zepsute, z porządkiem społecznym skłócone, lecz bądź co bądź cywilizacyjnie nieco wyższe, zachowywała pojęcie, iż jest państewkiem odrębnem, związanem z Ro-syą jedynie słabemi nićmi zależności. Wśród tych pojęć, do męskich lat doszedł na Siczy K.: wierzył w konieczność utrzymania niezależności siczowej w granicach prawnych, bodaj szczupłych, i gdy go powołano, w r. 1762, na godność atamana koszowego, stanowisko w Siczy najwyższe, działał w tym kierunku.

Cieszył się zaufaniem równie siczowników jak i państwa opiekuńczego, systematycznie już oddawna dążącego do obalenia resztek niezależności Niżowców i zniesienia Siczy. Państwo opiekuńcze, widząc w K-m człowieka cichego, a zdawało się, biernego, starało się go jak najdłużej utrzymać przy władzy i z łatwością tego dopięło. Po pierwszem piastowaniu władzy dość krótkiem, po dwuletniej przerwie, znowu za poparciem zwierzchniczego państwa, powoła no go na atamana koszowego, w r. 1765, i na tern stanowisku trwał do chwili zniesienia państewka Niżowców i zburzenia Siczy, w r. 1775.

K., podobnie jak jego współtowarzysze, ufał państwu zwierzchniczemu; nie sądzili siczowni-cy, iż ich wolności tak prędko upadną; gdy

Wielka Eneykl. Illuetr. Ser, I. Tom XI,1I. Zesz, 331b

M. I)

go przełożonego monasteru Sołowieckiego „Aleksandra", późniejszego arciiireja Połtawskiego), pieśń ludowa o „Kałnyszu" uwieczniała pamięć ostatniego Koszowego Siczy Zaporoskiej. Miejsce jego wygnania i długoletnich mąk więziennych nie było znane na Niżu: pieśń przeto każe je szukać gdzieś na bliższym wschodzie, w stepach poza Donem, nie domyślając się, iż był przeszło ćwierć wieku żywcem pogrzebany w murach monasteru na Białem Morzu. Istnienie pieśni ruskiej o K-m świadczy, iż ponad tłum siczowy urastał i, nie mogąc obronić, nie ułatwiał wrogom, ów człowiek o twardej woli, prosty a uczciwy, zaboru i zniszczenia starego bractwa siczowego. Pisali o nim rossyjscy pisarze: D. P. Ewarnickij „Zaporożije" w t. II str. 180; A. Skalkowskij „Istorija Nowoj Si-czi“ (wyd. nowe w t. III rozd. V); P. S. Jefimenko, studyum („Russk. Starina", r. 1878). Po polsku pisał M. Dubiecki (szkic hist. w „Kresach", Kijów r. 1908, JNsjMs od 1 do 7 włącznie, pn. „Pogrobowiec Siczy Zaporoskiej").

Kamiński Jan Maurycy, prawnik i literat, f w Grodzisku pod Warszawą 30 paźdz. 1907.

Łożyńskiego szkoły miał ukończyć, ale celu tego nie osiągnął, bo r. 1846, uniesiony zapałem, przyłączył się do tych, którzy w Prusach zajęte mieli głowy przysposobieniem do powstania, skutkiem czego dostał się do więzienia i przesiedział dziesięć miesięcy w Grudziądzu, Toruniu i Moabicie i wreszcie stanął przed kratkami Kammergerichtu. Uwolniony dla braku dowodów wyrokiem 2 grud. 1847 r., pozostał w Berlinie częścią dla pomocy od tamtejszych lekarzy, bo więzienie wpłynęło niekorzystnie na jego zdrowie, częścią dla dokształcenia się, w którym-to celu słuchał na uniwersytecie rozmaitych kolegiów, przyczem zawiązał stosunki z polską młodzieżą uniwersytecką. Wtem nadszedł marzec 1848. K. natychmiast zaciągnął się do legionu akademików polskich, utworzonego wówczas w Berlinie z wyraźnem przyzwoleniem władz pruskich. Z tym legionem wyruszył w Poznańskie. Atoli d. 27 kwiet. 1848 między Pogrzybowem a Raszkowem, otoczeni zewsząd przez wojsko

Fig. 138. Kantak Kazimierz.

ic. B,

pruskie, dostali się legioniści do niewoli i przypłacili swą ochoczość wojenną kilkomiesięcz-nem więzieniem w Kistrzynie. Stąd wrócił K. do Poznania i przesiedział czas uiejakiś przy rodzinie, przemyśliwając nad tem, czegoby się chwycić. Przypadek rozwiązał to pytanie. U-marł bowiem w tym czasie stryj jego Kantak, proboszcz inowrocławski, jeden z najwybitniejszych duchownych w Księstwie, pozostawiając w spadku bratankowi wieś Dobieszewko w pow. szubińskim. Ale K. nie miał żadnego wyobrażenia o gospodarstwie wiejskiem, ani nie był na gospodarza stworzony. Był wtenczas jeszcze bardzo żywego, prawie niespokojnego u-sposobienia, nudziło go samotnicze nad rolą ślęczenie. Jeździł więc tu i owdzie, troszczył się o wszystko, co się naokół działo, a przede-wszystkiem zajmował się różnemi sprawami społecznemi, agitacyą przy wyborach sejmowych i powiatowych, sprawą pomocy naukowej w powiecie szubińskim, interesami sąsia-

Kamocki Stanisław, malarz (* 1875 w Warszawie). Studya odbywał w Krakowskiej Akademii Szt. Pięk., następnie w Paryżu i we Włoszech. Specyalnością jego są krajobrazy, które maluje szeroko, z wielkiem poczuciem życia i siłą kolorytu. Wystawia od r. 1900 w Tow. Przyj. szt. pięk. w Krakowie, w Tow.

Zachęty w Warszawie; brał udział w wystawach T-wa „Sztuki". Z szeregu prac jego wymienimy: Wieś, Cerkiew, Zboże, Łan, Tymre,

Kopy, Ziemniaki, Owies, Lipiec, Wnętrze kościoła św. Seweryna, Sekwana. K. zamieszkuje w Krakowie.

Kantak Kazimierz (* w Poznaniu 22 marca 1824—f t-że 28 grud. 1886). Urodzony z ojca Franciszka, referendaryusza sądowego, i matki Konstancyi z Leitgebrów, w domu na rogu ulicy Wodnej i Wielkich Garbar, gdzie dziś handel korzenny Bolesława Leitgebra. Pobierał początkowo nauki w gimnazyum ś, Maryi Magdaleny, przerywane jednak dokuczliwą, kilkoletnią chorobą, która twarz jego zeszpeciła, pozbawiając go części nosa. Ulgę w dolegliwościach swoich znajdował w ramiętnem czytaniu książek polskich, zwłaszcza Mickiewicza, Krasińskiego, Słowackiego, W. Pola; z nich długiego ustępu wyuczył się na pamięć i chętnie je przy sposobności deklamował. Pociąg wrodzony do czytania, oraz odziedziczone uczucia patryotyczne wzmogły się w nim bardziej jeszcze przez żarliwie słuchanie prelekcyi, które niegdyś miewali Libelt i Moraczewski na sali pałacu Dzia-łyńskich. Do końca życia nie przestał K. zajmować się dawnem i bieżącem piśmiennictwem naszem. Gdy mu się nieco zdrowie po pobycie w⁷ Graefenbergu poprawiło, posłano go do j dów i stał się wkrótce bardzo popularną oso-Chełmna, gdzie pod opieką zacnego dyrektora ' bistością,nietylko w swoim, ale i w innyeh po-

Poznań 1887).

wiatach, ale na tej popularności cierpiało gospodarstwo: sprzedał więc wieś i osiadł w Poznaniu. Atoli Poznań był dla niego poniekąd tylko miejscem odpoczynku, bo na prowincyi i w Królestwie miał pełno przyjaciół, znajomych i stosunków, których zaniedbywać nie chciał. Nareszcie znalazł odpowiednie dla swych zdolności i usposobienia pole działania. W r. 1862 został obrany posłem do sejmu pruskiego przez okrąg gnieźnieńsko-węgrowiecko-mogilnicki i odtąd za główne zadanie życia swego uważał zapasy na arenie sejmowej w obronie praw naszych. Przez lat 24 blizko uie opuścił krzesła poselskiego do śmierci, a przez ten czas należał do zastępu nietylko choregów Koła polskiego, ale wogóle najwybitniejszych osobistości w izbie sejmowej. Natura nie poskąpiła mu daru wymowy; łatwo i obficie mówił po-polsku, ale prawie że bieglej wyrażał się w niemieckim, w którym nawet Windthorst hołd mu pierwszeństwa w wymowie publicznie w izbie oddał. Mówił zwykle bez długich przygotowań, częstokroć całkiem nieprzygotowany, zwłaszcza odpowiadając na zaczepki, a słów i myśli nie brakowało mu nigdy. „Poseł Kantak—tak napisała „Nord. Allg. Zeitung" po jego śmierci— lubiony był przez wszystkie stronnictwa, mianowicie dla swego miłego i jowialnego usposobienia". Tylko Bismarck był bardzo dlań nie-łaskaw, a również zawzięty wróg Polaków poseł Hundt von Hafften dostawał—jak się kiedyś wyraziła „Posener Zeitung“—febrycznego drżenia, gdy K. wchodził na mównicę. —W ważnych wypadkach, gdy szło o rzeczy piekące, Koło polskie zazwyczaj K-wi polecało być tłó-maczem uczuć i myśli. W r. 1865 wystąpił przeciw min. Eulenburgowi z powodu skazania kilku powstańców z r. 1863 na służbę w rotach aresztanckich. Następnego roku mowa, którą bronił postępowania naszego w r. 1848, zyskała mu uznanie powszechne. W r. 1867 jako członek sejmu płc.-niemieckiego odczytał i świetnie uzasadnił uroczysty protest przeciw wcieleniu W. Księstwa Poznańskiego do Rzeszy północno-niemieckiej, a w 5 lat później znów protestował imieniem ogółu polskiego przeciw wpychaniu nas gwałtem do rzeszy cało-niemieckiej. Niedługo potem odpierał zwycięzko zaczepki przeciw arcy-bpowi Ledóchowskiemu, który z wdzięczności do śmierci przed ołtarzem w dzień ś. Kazimierza obrońcę swego wspominał. Wogóle nie minęła żadna sesya sejmowa, w której-by K. kilkakrotnie, krócej lub„dłużej, nie przemawiał— z rozmaitem powodzeniem. Od samego początku należał do liczby tych, którzy w sejmie i poza sejmem najpilniejszą zwracali uwagę na stosunki szkolne i strzegli praw języka polskiego w szkole. Starannie zbierał materyały do tej ważnej sprawy, aby przy każdej sposobności stanąć w jej obronie. Z zapałem, ale bezskutecznym, przemawiał przeciw zniesieniu gimnazyum trze-

meszeńskiego, które rząd zawyrokował z powodu udziału wielu uczniów tegoż gimnazyum w wypadkach r. 1863. Natomiast udało mu się wywalczyć dla gimnazyum wągrowieckiego charakter katolicki, oraz częściowy wykład w jęz. polskim. Także energicznie występował przeciw bezwzględnemu niemczeniu szkół elementarnych. Jako poseł przyczynił się wreszcie głównie do założenia archiwum pro-wincyonalnego. I na innych też polach działał K. W r. 1863, chociaż nie podzielał złudzeń ówczesnych, krzątał się gorliwie; od r. 1862 należał aż do śmierci do Dyrekcyi T-stwa Pomocy Naukowej, przybywał, skoro mógł na zwyczajne posiedzenia, gdzie dla bystrości swych spostrzeżeń i rozległej znajomości osób i stosunków chętnie był widziany, a na walnych zebraniach przemawiał prawie zawsze w imieniu dyrekcyi; był także członkiem T-twa Przyjaciół Nauk poznańskiego, kilka razy należał do zarządu Kółka Towarzyskiego, a walnie się przyczynił do rozwoju T-stwa Tatrzańskiego, i nawet był jednym z jego przywódców najgorliwszych. Nietylko sam co rok udawał się do Zakopanego, ale i innych tam wyprawiał i starał się usilnie jaknajwięcej członków w Księstwie dla owego t-stwa pozyskać, które z wdzięczności na skale w Kościełskiej Dolinie nazwisko jego zapisało, a potem na pogrzeb jego deputacyę przysłało. K. był człowiekiem niezwykłej miary, mężem prawym, w przekonaniach stałym, w sądach swych tylko nieco apodyktycznym. „Z sercem — (ks. dr Stablewski w swej mowie pogrzebowej), które czuło namiętnie każdą krzywdę narodu, które gotowe było palić się całopaleniem na poświęceń ołtarzu, łączył roztropność i rozwagę męża stanu, nakładał nieraz uczuciom swoim hamulec, a słowom miarę, gdy mniemał, że położenie sprawy w danej chwili tego wymaga“. Zasadą K-a było: łączność wszystkich stanów i stronnictw w narodzie, zgodne ich działanie. Do końca życia zachował siłę i jasność umysłu, oraz rzeźwość ciała. Umarł po krótkiej chorobie na zapalenie płuc w Poznaniu d. 28 grud. 1886 r. Pogrzeb jego był wspaniałym objawem czci dla pamięci i zasług obrońcy praw Narodu i Kościoła. Przy wynoszeniu zwłok z domu żałoby przemawiał w imieniu obywatelstwa poznańskiego Antoni Pfitzner, w czasie żałobnego nabożeństwa ks. Stablewski, nad grobem, w imieniu koła sejmowego, prezes dr. Henryk Szurnan. Na mogile jego stanął pomnik ze składek.--Por. Marceli Motty „Przechadzki po mieście¹¹ (Poznań 1890, V. 250 i u.). „Dziennik Poznański¹¹ rocz. XXVIII nr. 297, XXIX 1 -4; dr. Władysław Łebiński „Kantak Kazimierz¹¹ (odbitka z „Ateneum¹¹ i „Kuryera Poznańskiego"

Dr. S K.

Kapnist hr. Dymitr, ambasador rossyj-ski przy dworze wiedeńskim, f w Wiedniu 2 grud. 1904.

wartości dóbr

•i

Kaposztas (także Kapos tas; u Kilińskiego Kapu'sta'sz; u Zajączka Kapuś tas) Jędrzej (także Andrzej), kupiec i bankier warszawski z okresu Sejmu Czteroletniego, pa-tryota polski, niewiadomego pochodzenia, z nie-wiadomemi datami urodzenia i zgonu. Według niektórych autorów był pochodzenia greckiego. Niemcewicz mówi, że K. urodził się na Węgrzech,, lecz od młodości byl osiadły w Warszawie. Rodzinę z tern nazwiskiem (równie jak m. in. Matejków) już na pocz. XVII w. spotykamy w Sandomierzu w liczbie mieszczan osiadłych, posiadających domy w rynku. W lipcu 1790 r. K. wystąpił ze śmiałym i szeroko pomyślanym projektem, a mianowicie podał za pośrednictwem posła Kublickiego (ob.) Sejmowi, a potem wybranej przez Sejm Deputacyi projektu Ekonomiki Krajowej swoją „Plantę ułożenia projektu Banku Narodowego¹⁴, tudzież wydrukował ją, poddając „pod trutynę całej powszechności krajowej... na wszelkie zarzuty, na wszelkie poprawy, odmiany, dodatki, odpisy, a nawet żeby i na zupełne obalenie onej, co wszystko, jako nie mający nic innego na celu, jako tylko dobro publiczne, zawsze z winnem uszanowaniem przyjąć był gotów K. twierdził, że dla Polski potrzebny był bank biletowy i przytem narodowy czyli krajowy, posiadający przywileje i prawa, zgodne z formą rządu i położeniem kraju. Bank miał otrzymać upoważnienie do wypuszczenia na lat 20 „asygnacyi bankowych" (w biletach po 10, 25, 50, 100, 500 i 1000 złp.) ogółem na summę 40 mil. Pierwsza emisya miała wynosić 10 mil., następne po 2 mil. na kwartał wedle uznania Komisyi (dyrekcyi) Bankowej, zostającej stale pod nadzorem Komisyi Skarbowej. Pierwsze 10 mil. miały być wprowadzone w obieg w ten sposób, że Rzplita (Sejm) wyda nakaz, aby wszelkie podatki publiczne były opłacane w połowie biletami, w połowie zaś gotowizną. Stąd wpłynie odrazu 10 mil. monetą, która zatrzymana zostanie na fundusz wymiany, czyli „realizacyjny", a ten da możność na każde żądanie okaziciela asygnacyę spłacić. W razie nagromadzenia się nadmiaru gotowizny można będzie przy banku założyć Mons Pietatis z przybraniem 10 mil. akcya-mi; na każdy milion gotówki wolno będzie wypuścić 2 mil. biletów, aż do wysokości drugich 40 mil. Przeto ogólna summa biletów, mogących wejść w obieg, dosięgłaby 90 mil., nie prędzej wszakże, jak w ciągu 3l/2 lat. Zabezpieczenie tych papierów stanowić będą: 40 mil. gotówki, utrzymywanej w kasach realizacyjnych, 10 mil., złożone przez „akcyo-nalistów", hypoteka na drugie 10 mil. w dobrach tychże akc-tów, wreszcie gwarancya Rzpltej, co wszystko wystarcza na usunięcie wszelkich obaw. Prawo miało karać śmiercią fałszerzy biletów. K. liczył na tak wielkie zaufanie ogółu, że uważał za możliwe oznaczyć dla biletów przy emisyi kurs wyższy o 1% od par i, tj.

po 101 za 100, przy odbiorze zaś bank miał płacić tylko al parł. Miało to zachęcić publiczność do sprzedawania swych biletów prywatnie, z pominięciem kas realizacyjnych, by nie wyczerpywać gotowizny. K. w polemice swej z Glave’m o „plantę Banku Narodowego", obliczając „ogólny szacunek dóbr nieruchomych w Polsce praełer propter na 3 000 milionów złotych", dowodził, że pożyczki nie mogą być udzielane w stosunku (jak chciał Glave w swym projekcie Banku Ziemskiego), ponieważ należałoby wypuścić „papierowej monety na miliard, a tyle jej nie może w kraju naszym kursować". W tejże polemice obaj przeciwnicy—K. i Glave—zgadzali się na jedno, że „handel zagraniczny (Polski) jest własnością obcych narodów", tudzież przypisywali upadek rolnictwa brakowi pieniędzy i wysokim procentom, pobieranym pi-zy pożyczkach. Przeto usiłowania K-a, świadczące o jego Wysokiem poczuciu obywatelskiem jakoteż o uzdolnieniu politycznem, zasługują na najwyższe uznanie wobec tego, że założenie banku mogło było nietylkp rozwiązać kwestyę 100-tysięcznej armii, lecz przyczynić się także do rozwoju handlu i podniesienia rolnictwa, któro wonczas w opłakanym znajdowało się stanie. „Projekt K-a był trafnie pomyślany, rachunkami objaśniony, w szczegółach dokładnie zredagowany; można go było przyjąć odrazu bez rozpraw, a nikt go ocenić nie raczył" (T. Korzon); dodać można: gdyż na porządku dziennym Sejmu zawsze znalazły się sprawy pilniejsze. K. został w r. 1791 nobilitowany (ob. herb K.). Pierwsza myśl powstania r. 1794 wyszła pono od K-a. „Kiedy się dokonywał drugi rozbiór kraju, mieszczanin warszawski K. układał plan powstania i tworzył związek w stolicy, który przeznaczał do najwyższej i nieograniczonej nad narodem władzy Kościuszkę". (T. Korzon.) Paszkowski pisze: „Był na on czas w Warszawie niejaki K., bankier z zatrudnienia, człowiek nikczemny napozór, ale pochwytnego umysłu i ruchawej duszy, śmiały myślą i sercem, płodny w sposoby, którego żadne dumy ni próżności łechtania nie rozrywały w statecznem ściganiu zamiarów swoich. Ten, przez zatrudnienie swoje stykając się z wielką liczbą osób wszelkiego stanu, w stolicy i po województwach, a szczególnie w pou-fałem zażyciu z Generałem Działyńskim, i widząc powszechne nakłonienie umysłów do zmiany, której sam pragnął, powziął pierwszą myśl utworzenia związku, a przybrawszy sobie niejakiego Maruszewskiego z Piotrkowa (ob.), młodego człowieka z tęgim duchem i niejakiem usposobieniem, rzucili obadwa pierwszy rys zamiarów i sposobów ogólnego powstania narodu i, takowy znanym sobie możniejszym i dobrze myślącym osobom poddawszy, związek ten w stolicy utworzyli, który, coraz bardziej rozszerzając się po kraju, spajał myśli i usiłowa-

w samej rzeczy nie

uia we wszystkich ouegożczęściach". Kościuszko na śledztwie petersburskiem wymienił K-a razem z Walichnowskim i Jelskim jako członka „Małej Rady", która pośredniczyła między mieszkańcami i wojskiem w przygotowaniach do powstania. Sam K. zeznał, że układał plan powstania już w lipcu 1793 r. wspólnie z Ignacym Działyńskim, który bez jego zdania nic nie przedsiębrał i pieniędzy na wysyłanie emi-saryuszy z własnej kieszeni nie żałował. Własnych pieniędzy wydał na przygotowania przeszło 1 500 dukatów (27 000 złp.). Za pośrednictwem bogatego kupca warszawskiego Gautier’ą, jakoteż z wiadomości, zbieranych od podróżnych, K. ułożył dyslokacyę wojsk rossyjskich i pruskich dla przesłania Kościuszce, lecz Jel-ski,vjadąc do Drezna i Włoch, zniszczył te papiery w obawie wykrycia, a treść ich powtarzał z pamięci. Znany Fryd. Moszyński, ówczesny marszałek w. k., miał ulubionego synowca, przed którym się zwierzał, ten zaś udzielał K-wi wiadomości o policyjnych rozporządzeniach Igelstróma. Ostrzeżony tą drogą o grożącym mu areszcie, K. uciekł prawdop. 8 marca (1794)Mo Krakowa, skąd wrócił do Warszawy dopiero d. 20 maja i w tydzień potem zasiadł w Radzie Najwyższej Narodowej jako zastępca, następnie był prezydującym w Dyrekcyi Biletowej, gdzie układał ustawę, urządził bu-chalteryę i kierował fabrykacyą asygnat. K. chlubił się później w Petersburgu tak prostotą i dokładnością buclialteryi jako też trafnością sekretów, obmyślanych wspólnie z niejakim chemikiem i farbiarzem Janem Fryd. Zejdelem w celu zapobieżenia fałszerstwu. K. twierdził, że z pomiędzy wszeikich asygnat, jakie istnieją w Europie, polskie od 5 do 1 000 złp. są najtrudniejsze do fałszowania, a nawet w mniejszych aż do 10-groszowych były zastosowane wynalazki nowe, przedtem nikomu nieznane. Przed swym powrotem do Warszawy K. mógł być pod Połańcem, bo B. Limanowski pisze: „Do przyśpieszenia wydania tego uniwersału (Połanieckiego) mogli się przyczynić także—Kołłątaj i K., którzy byli w tym czasie w obozie Kościuszki i przedstawiali potrzebę bardziej rewolucyjnych środków“. Wątpliwą jest rzeczą, czy K. zalecał „bardziej rewolucyjne środki" (wyjąwszy u-właszczenie), gdyż wedle zgodnego świadectwa Kołłątaja i Zajączka należał on do odłamu, który „przedstawiał żywioł rozważniejszy, u-miarkowany w organizacyi spiskowej". Kiedy na sesyi u Węgierskiego (7 marca 1794) stronnicy Kołłątaja gorąco domagali się powstania, a K. swoim wpływem doprowadził do uchwały, odraczającej termin wybuchu, ks. Majer, członek Kuźnicy Kołłątajowskiej, zdaniem podkanclerzego „człowiek zapalny, lecz poczciwy", porwał się do szpady na niego, a następnie razem z niejakim Jeżowskim wyjechał do Drezna, aby donieść Kołłątajowi o „intrygach, wciśniętych w zgromadzenie patryotyczne i zawezwać je

go i Kościuszkę do prędkiego przyjazdu do kraju". Organizacya krajowa parła do powstania, gdyż, wedle słów Kołłątaja, spisek, obejmując coraz szersze koła, coraz trudniejszy był do ukrycia i spiskowi zaczęli bać się aresztowań, zwłaszcza od czasu, gdy Działyński i K. zawiadomili o wszystkiem Stan. Augusta. Kołłątaj w memorya-le dla Wawrzeckiego (ob. bibliografię) pisze: „Za przybyciem jego (Barssa) i Maruszewskie-go (1793) już było zgromadzenie w Warszawie, na którein koniecznie zamyślano o powstaniu na-rodowem. Nie umiem dotąd tego dojść, czy Barss, czy kto inny, taki K-owi zrobił kredyt, że on w tern patryotycznem zgromadzeniu najwięcej znaczył. K. całej roboty układał planty, powierzał komu chciał sekretu, zgoła był ob-jektem admiracyi u wszystkich    patryotów.

Działyński przodkował wojskowym". W innem miejscu czytamy: „że K. i Działyński tak daleko rozszerzyli sekret (mowa tu o instrukcyach Kościuszki co do organizacyi    wybuchu),

iż ten zupełnie do króla doszedł". A dalej: „K. pisał plany, przodkował całemu zgromadzeniu, a wszyscy, co przyjeżdżali do Drezna, uwielbiali go powszechnie". Kołłątaj na początku r. 1794 wysłał ks. Dmochowskiego do Warszawy dla dowiedzenia się o wartości K-a. „Od tego dopiero powziąłem wiadomość—pisze—że Iv.—pełen opinii o sobie jest człowiekiem do prowadzenia takiej roboty... że z włóczy wszystko, że wierzy w kabały i hieroglifiki". Zupełnie inaczej wyraża się o K-sie Zajączek: „Temu człowiekowi nie zbywało ani na rozumie, ani na odwadze". Gdy w lipcu 1794 r. urządzona została fabryka broni o 108 rob. w koszarach gwardyi pieszej, a d. 7 sierp. K. zaproponował urządzenie drugiej fabryki puszkarskiej w domu znanego bankiera Teppera z 30 majstrami i 25 robotnikami jeńcami, projekt zaraz wykonauo. K. sądził, że będzie można naprawiać 600, a później i 1000 sztuk broni dziennie. Do twierdzy Petropawłowskiej przybył K. razem z Kilińskim i zajął izbę po Mostowskim, obok celi Niemcewicza, który tak o nim pisze: „Acz mały i z wątłą ciała budową, posiadał K. tęgą, sprężystą duszę; nadzwyczajna czynność w czasie rewolucyi zniszczyła resztę sił, które posiadał. Miał on wielkie u ludu warszawskiego znaczenie i był równie hojnym jak gorliwym obrońcą sprawy publicznej". W dwa miesiące po osadzeniu w więzieniu K. dostał tzw. wielkiej choroby („padaczki") i dopiero przechadzka na świeżem powietrzu (na dozwolenie jej długo musiał czekać), pomogła mu nieco. „Z natury miał on wielką skłonność do zatapiania się w metafizykach, tajemnicach; umiał po hebrajsku, lubił czytać księgi rabiuów kabalistów, niemniej jak dzieła Szef-fera, martynistów (ob.). Wszystko to obłąkało mu zmysły zupełnie". (Niemcewicz.) K. wierzył w możność obcowania z tzw. duchami. „Codziennie przy zachodzie słońca następowały

hebrajskie jego duchów wywoływania...“ (Ten- j z aktami w biurze, a o naradach burmistrz że). A więc K. był spirytystą... Uczył swego zawiadomił związkowych. Tegosamego wieczora zapadła uchwała, żeby uwięzić Markla. Kilkunastu spiskowców udało się do jego mieszkania, a kiedy wywiązała się bójka pomię-ich znaczenie znane było dzy nimi a pachołkami magistrackimi, Mar-

sługę czytać i pisać i wykładał mu pismo święte swoim własnym sposobem, twierdząc, że słowa zaś biblii były jeno symboliczne, prawdziwe tylko kabalistom. „Żyliśmy w najlepszej zgodzie, udzielaliśmy się z sobą. We dwa dni po mnie uwolnionym został“ (Niemcewicz.). Co się z nim stało po uwolnieniu —o tern żadnej niema wiadomości. — Bibliografia, K. jest autorem następujących pism drukowanych: „O banku narodowym w Polsce ustanowić się mającym" (b. r. i m. dr.; 40 str. 6 k. 4-to; [Warsz. 1789]; autorstwo K-a nieustalone); „Odpowiedź z uwagami na Plantę Bankową pana Karola Glave przez Andrzeja Kaposztas uczyniona⁴* [odpowiedź na uwagi...] (Warszawa 1790, 9 k. nbl. folio); „Planta ułożenia proiektu Banku narodowego do prześwietney Deputacyi proiektu ekonomiki kraiowey podana przez Jędrzeia Kaposztas kupca bankiera warszawskiego" (Warszawa 1790, fol. k. 4 nlb., IV i 27 str.); Odezwa do Sejmu wspólnie z Muratowiczem Andrzejem: „Nayiaśnieyszy króiu, Panie Nasz miłościwy, Nay. Rzptey skonfederowane stany!" (1 ark. folio). O K - s i e: Kołłątaj H. Memoryał dla Wawrzeckiego u Tokarza (ob. niż. t. II, Dowody); Zajączek ,,Pamiętn. albo liist. Rewolucyi... 1794 r. (l’ozn. 1861 Żup.); „Kościuszko" czasopismo Kraków 1893 — 5; T. Korzon „Wewn. dzieje Polski za Stan: Aug." (Warszawa 1897—98, 6 tom., skorowidz); Paszkowski ,,Dzieje Tad. Kościuszki" (Kraków 1872); Wacław Tokarz „Ostatnie lata Hug. Kołłątaja" (Kraków 1905, 2 t.); Niemcewicz J. U. ,,Pamiętniki czasów moich'⁴ (Lipsk 1868); tenże „Ma captivite a, St. Petersbourg" (Paryż 1843. Także i do Kilińskiego, ob.).

Kapuściński J ó z e f, działacz patryotyczny (* 1817 w Gorlicach—stracony 31 lipca 1847). Będąc uczniem w gimnazym w Sączu, w r. 1838 zawiązał już stosunki z ówczesuemi taj-nemi organizacyami, a w r. 1845 zajął tam stanowisko wpływowsze. Służąc jako kancelista w magistracie w Pilznie, brał udział w uderzeniu spiskowych na Tarnów (w nocy z 18 na 19 lut. 1846) sio bezpośrednie rządowi austryackiemu do rozpoczęcia rzezi (ob. Rzeź galicyjska). K. przywodził oddziałowi, nadciągającemu z Pilzna. Uwięziony, został oskarżony o zabójstwo burmistrza pilzueńskiego Markla, którego dokonano w nocy 18 lut. 1846, zanim oddział pilzneński wyruszył pod Tarnów. K. spostrzegł, że Markel pospołu ze starostą Breind-lem podburzają lud i wyznaczają nawet ceny

Red

kel został ugodzony włócznią i umarł niebawem. Zabójcą był Górecki, ale K. został [oddany pod sąd. Śledztwo prowadził radca Karol Pohlberg, członek t. zw, czarnego biura w kryminale lwowskim, taksamo jak Teofila Wiśniowskiego (ob.). Wyrok śmierci wydany przez sąd karny lwowski d. 7 stycznia 1847, przez sąd galicyjski apelacyjny d. 23 lutego, dnia 1 lipca 1847 zatwierdzony przez najwyższy trybunał w Wiedniu, chowano w takiej tajemnicy, że do ostatniej chwili nie wiedzieli o nim urzędnicy sądowi. D. 28 lipca Wiśniowskiemu i K-mu odczytano publicznie wyrok; tłumy ludu zalegały ulicę przed sądem, place: Bernardyński, Szulca i Maryacki. Najpierw pod pręgierzem stanął Wiśniowski, a po odczytaniu tego wyroku postawiono tam, wysokiego wzrostu, potężnej budowy, z długą po pas siwą brodą K-go. Kiedy urzędnik Selley odczytywał ustęp o zabójstwie Markla, które K-mu zarzucano, ten zawołał: „Nieprawda". Przed straceniem 31 lipca zdjął surdut swój i oddał go chłopu powożącemu; ostatnim jego okrzykiem było: „Bracia, nie dajcie się odstraszyć śmiercią mo....“ (nie dokończył). W rok później, d. 29 lipca 1848, odbyła się uroczysta manifestacya ku uczczeniu Wiśniowskiego i K-go, we Lwowie na posiedzeniu Rady narodowej wygłosił mowę Józef Drzierzkowski.— Por. Emilian Ciesielski „T. Wiśniowski i J. Kapuściński" (Lwów 1906).

Hr.

Kardorff Wilhelm, polityk niemiecki, f we Wrocławiu 23 lipca 1907.

Karliński Franciszek, astronom, f w Krakowie w marcu 1906.

Karłowate ludy. Już po odkryciu przez Schweinfurtha Negrylów (ob. Karzeł) wypowiedziano pogląd, że ta niskorosła rasa afrykańska początkami swemi wyprzedziła powstanie wysokorosłego szczepu murzyńskiego. Mając wszakże na swe poparcie jedynie obecność które dało ha- ludów karłowatych w Afryce oraz Negry-tów (ob.) w Malezyi, rzecznicy tego poglądu nie zdołali nadać swoim twierdzeniom mocy przekonywającej. Ale nowsze badania rozszerzyły niezmiernie obszary, zaludnione przez ludy K-te, oraz wykazały doniosłą rolę tych szczepów w przeszłości, W r. 1891 Ha-, liburton wskazał na istnienie takich typów w pasie pomiędzy Saharą a Atlasem w pobliżu miasta Marokka; w r. 1892 Sergi na za dostarczone głowy obywateli, znanych ze zjeździe międzynarodowym antropologów wMo-swego sposobu myślenia. Markel specyalne skwie podniósł ich dawne istnienie w Sycylii podczas dni targowych odbywał tajne narady i nawet znalazł takie typy w muzeum antropo -z pijakami i awanturnikami z okolicy. K., logicznem Moskwy. Te odkrycia jednak nie chcąc mieć na to dowody, ukrył się w szafie ' wywarły większego wpływu na poglądy u stalo-

Karpiński Wincenty.—Karpowicz Stanisław.

687

Karpowicz wchodzi do komitetu redakcyjnego „Przegl. Pedagogicznego", gdzie pozostaje do r. 1901. W tymże czasie zapisuje się do warszawskiego T-stwa Hygienicznego i bierze czynny udział w pracach sekcyi wychowawczej. W lecie r. 1899 wyjeżdża wraz z inż. T. Balickim, wydelegowany przez Towarzystwo Hy-gieniczne, w podróż naukową po Europie dla zbadania sprawy ogrodów⁷ i placów do gier ruchowych; zebrany materyał miał być wskazówką przy urzeczywistnianiu powziętego wówczas projektu Ogrodów dziecięcych im. E. Rau’a w Warszawie. K. był inicyatorem założenia przy T-stwie Hygienicznem biblioteki dla jego członków. W lecie r. 1900 podał na IX zjeździe lekarzy i przyrodników polskich w Krakowie projekt podniesienia wychowania fizycznego w Polsce przez założenie t-stwa popierania gier i ćwiczeń ruchowych. W tymże czasie rozwinął w Warszawie szerszą działalność literacką, w „Poradniku dla samouków" i „Encyklopedyi Wychowawczej" (w Encyklopedyi tej był stałym członkiem komitetu redakcyjuego i autorem wielu artykułów). Działalność jednak czysto literacka nie wystarczała człowiekowi, którego życie całe wypełnione było jedną tylko ideą—poduiesieuia pedagogiki. Gromadzi więc około siebie grono osób, które wspólnie roztrząsają kwestye pedagogiczne lub opracowują zbiorowo pewne tematy, up. program szkoły początkowej i średniej ogólno kształcącej; projektuje założenie pisma poświęconego pedagogice naukowej; wreszcie w r. 1906 powołuje do życia „Kursa dla wychowawczyń", założone przez Helenę Willmann - Grabowską, których jest stałym kierownikiem i nauczycielem. W uniwersytecie dla Wszystkich prowadzi popularny wykład pedagogiki. Z dzieł literackich K-a najważniejsze: „Cel i zadania wychowawcze", „Szkice pedagogiczne" (Warszawa 1897; przeł. na czeski); „Pedagogika" w „Poradn. dla samouków", „Gry i zabawy, jako czynnik wychowawczy" (naprzód w „Enc. wychowawczej", a później w osobnej broszurze), „Nasza literatura dla młodzieży" (praca wspólna z A. Szy-cówną, naprzód w „Enc. wych.“, później w osobnej książeczce, Warsz. 1904; przełóż, na czeski); „Nasz świat, książka do czytania" (Warsz. część I 1906, II 1908); „Ideały i metoda wychowania spółczesnego" (Warsz. 1907). K. w pedagogice spółczesnej zajmuje stanowisko poniekąd odosobnione. Pedagodzy polscy wogóle odznaczają się raczej trafnem ujęciem szczegółów, bogactwem obserwacyi, umiejętnem stoso-

ne, a nawet zarzucono Sergi’emu przesadę. Ale odkrycia się mnożyły. Wykopaliska w jaskini Baousse-Rousse (Monaco) wykryły obecność typu murzyno-kształtnego, niskorosłego długo-głowego (typ Grimaldi), a chociaż wiele twierdzeń np. o właściwej im steatopygii (ob.) są zbyt ryzykowne, przecież faktem jest istnienie w okresie czwartorzędowym we Francyi płdnwej typów K-ych. Znaleziono także takie typy w wykopaliskach w Schweizersbild i Dacli-senbiihl w Szwajcaryi, oraz w Chamblandes około Lozanny; nadto są powody mniemać, że napotkano ich ślady w Kesslerloch, w osadzie nawodnej Moossedorf (w kantonie Bern),

Ergozwil (kanton Bazylea), a Lapouge oświadcza, że homo contractus (tak ochrzcił on typ karłowaty) istniał w jaskiniach ceweńskich, oraz w epoce neolitycznej na płaszczyznach Francyi południowej, przyczem odróżnił go od typu murzyno-kształtnego, o którym powyżej wspominano. Nadto typy niskorosłe są znane z okresu neolitycznego w Alzacyi i na Śląsku.

Te badania pozwalają przypuszczać, że podczas okresu neolitycznego a także częściowo w okresie poleolitycznym szczep K-ty zamieszkiwał Szwajcaryę, pasmo Jury, Francyę; półwysep pirenejski, Niemcy, a nawet Rossyę południową, przyczem istnieje dążność do wyodrębnienia tam paru typów. Zwrócono także uwagę na niskorosłość Japończyków. Wychodząc z tych faktów Kollmann twierdzi, że na zaraniu ludzkości istniały tylko ludy K-e, które już wtedy rozpadały się na rasy czarną białą i żółtą, a dopiero z tych odłamów wyszły rasy obecne.—Por. Sergi „Travaux du Congrós internat.. d’Anthropologie a Moscou'¹;

Lapouge „Les pygmees neolithiąues de Soubós"

(„Buli. scient. et medicale de l’Ouest“ 1896);

Verneau „Les fouilles- aux Baousse-Rousse: le uouveau type liumain“ („Antropologie" XIII,

1902); prace Kollinanna i Nuescha w „Neue Denkschriften der Schweizer. Naturforsch. Ge-

sellschaft" 1904.

1, K.

Karpiński Wincenty, aptekarz i przemysłowiec, f w Ciechocinku 22 czerwca 1906.

Karpowicz Stanisław (* w pow. Nowogrodzkim gub. Mińskiej r. 1864). Od 23 roku życia poświęcił się pracy pedagogicznej zarówno praktycznie jak i teoretycznie. W różnych latach bądź pełnił obowiązki nauczyciela domowego w rodzinach obywatelskich, bądź dawał lekcye prywatne. Nigdy jednak pracy swej nie traktował jako źródła zarobku, i wszystkie chwile wolne poświęcał studyom nad pedagogiką i naukami pokrewnemi. W r. 1891 zamieszkał sta- i waniem metod i środków wychowawczych i dole w Warszawie i zaczął występować na niwie li- brem, rzec można, spolszczeniem’pomysłów zagra-teratury pedagogicznej jako autor artykułów, nicznych, aniżeli budową całkowitych systemów umieszczanych głównie w „Przegl. Pedagogicz- oryginalnych. Stąd oprócz „Chowanny" Trentow-nym", częściowo zaś w „Głosie", „Ateneum"! in. skiego, który usiłował przedstawić cały system Znaczna część tych artykułów, tworzących pe- wychowania na tłe swej idei filozoficznej, lite-wną całość, wyszła następnie w r. 1897 w książ- ! ratura nasza posiada po większej części albo ce „Cel i zadania wychowawcze". W r. 1899 : monografie pedagogiczne, albo wskazówki prak

Karwowski Stanisław.

B88

A. S.

Z OJCU Adama, podchorążego 14 pułku piechoty / wojsk polskich z r. 1831, później profesora matematyki i języka polskiego w Lesznie, i mat

tyczne doświadczonych pedagogów ku pożytkowi młodych matek i nauczycieli. K. wbrew temu charakterowi pedagogiki polskiej interesuje się przedewszystkiem podstawami wychowania, i stąd dopiero wyprowadza wszelkie wskazania szczegółowe co do programu, metod i środków. Co więcej, celem wychowania nie jest dla niego dziecko, jednostka wychowywana, lecz społeczeństwo, którego członkiem dziecko to ma być w przyszłości, wszystkie swe idee wychowawcze rozwija na tle społecznem, a u-rzeczywistnienie reform pedagogicznych widzi w odpowiednich zmianach całego ustroju życia, dest on u nas głównym przedstawicielem p e-d ag o gik i społecznej, jak Netorp w Niemczech. Co zaś do szczegółów, pragnie pedagogice nadać formę naukową przez oparcie jej na całym szeregu nauk zarówno przyrodniczych jak społecznych, z których wskazań wychowanie winno korzystać. Przez zwracanie się zawsze do podstaw, do celów wychowania K. u-świadamia niejako krajowi właściwe znaczenie pracy wychowawczej jako funkcyi społecznej, przyzwyczaja do działania racyonalnego i celowego, do traktowania każdej specyalnej kwestyi wychowawczej nie w odosobnieniu, lecz w związku z całością; pod jego piórem każde oddzielne zagadnienie, które podjął się opracować, czy-to gry i zabawy ruchowe czy sprawa czytania, występuje z całą wszechstronnością. Z tegosamego źródła jednak płyną jego braki: zajęcie się wyłączne kwestyami progra-mowemi wywołuje lekceważenie szczegółów, które uznał za drugo- lub trzeciorzędne, a które w praktyce wychowania posiadają często niezmierne znaczenie; jednocześnie zaś ocena niektórych zagadnień w świetle własnych poglądów nietylko pedagogicznych, lecz Społecznych grzeszy jednostronnością, skutkiem czego zgodzić się mogą na nią tylko ci, którzy w zupełności podzielają jego zapatrywania.

I stąd odosobnienie K., a raczej osamotnienie jego w' naszym świecie pedagogicznym: ma on bezkrytycznych wielbicieli, ma i przeciwników, lecz brak mu towarzyszy pracy, a ci, którzy najlepsze mieli chęci, odstępowali go często później, nie mogąc zgodzić się w szczegółach, w oświetleniu różnych kwestyi, choć przyjmowali chętnie postulaty zasadnicze.

Karwowski Stanisław P ni ej ni a (* w Lesznie w Poznańskiem 25 lut. 1848

ki Ferdynandy Habdank Białoskórskiej, rodzonej siostry Feliksa B-go, wsławionego dowódcy polskiego z pod Raszkowa i Miłosławia w r. 1848), stały współpracownik naszej Encyklo-pedyi. Ukończywszy nauki gimuazyalne w Lesznie 1867, kształcił się na uniwersytetach we Wrocławiu i Berlinie, gdzie po Józ. Kościel-skim został prezesem t-stwa akademików Po-

laków. W listopadzie r. 1870 uzyskał w Halli, po napisaniu rozprawy „De Livouia imperio Sigismundi Augusti, regis Poloniae, subjeeta* tytuł dr filozofii i magistra nauk wyzwolonych. VV marcu r. 1872 złożył we Wrocławiu egzamin państwowy pierwszego stopnia z prawem wykładania historyi i geografii w najwyższych klasach gimnazyaluych, z łaciny, greckiego i niemieckiego języka w klasach średnich. W lipcu r. 1884 uzyskał przed rządową korni • syą we Wrocławiu prawo wykładania w najwyższych klasach języka francuskiego i polskiego, a w maju r. 1893 także języka angielskiego. Rok próby (1872 — 73) odbył w gimna-zyum ostrowskiem, podówczas przeważnie przez Polaków zapełnianem, i tam też pełnił do 1 paźdz. 1874 obowiązki pomocniczego nauczyciela. W tym czasie obchodził się rząd pruski bezwzględnie z nauczycielami Polakami w Ostrowie. Zjeżdżający raz po raz urzędnicy, jak v. Wegener, prezes, i Steinemaun, wiceprezes re-gencyi poznańskiej, ostro do nich przemawiali, zarzucając im, bez najmniejszego powodu, bawienie się w politykę. Za każdym zaś razem zapowiadali młodszym, nieetatowym nauczycielom, że nigdy w Poznańskiem installowanymi nie będą. W czasie walki t. zw. kulturalnej nakazał rząd pruski nauczycielom religii katolickiej w gimnazyum ostrowskiem, ks. Edmundowi, ks. Radziwiłłowi i ks. Jaskólskiemu, wykładać ten przedmiot poniemiecku, a gdy oni tego uczynić nie chcieli, usunięto ich odręcznie. Wtedy-to zapytał się minister oświaty Falk K-go czyby on nie podjął się wykładania religii katolickiej w języku niemieckim, a gdy K. dał odpowiedź odmowną, otrzymał rozkaz udania się w przeciągu trzech dni do Żegania na Śląsku, gdzie otrzymał przy tamtejszem gimnazyum katolickiem ostatnie^ miejsce etatowe. Był on pierwszym nauczycielem Polakiem, którego z woli przewrotnej szkolnej polityki pruskiej wydalono z Poznańskiego w całkiem niemieckie strony. W Żeganiu, mieście przeważnie prote-stanckiem, gdzie ani jednego Polaka nie było, miewał wespół z żoną, częste nieprzyjemności. Z powodu polskiej narodowości zaczepiano oboje małżonków w brutalny sposób. Ustało to dopiero wtedy, gdy, będąc pewnego razu na zamku że-gańskim u ks. Ludwika de Talleyrand-Peri-gord przedstawionym bawiącemu tam w gościnie następcy tronu pruskiego, późniejszemu Fryderykowi III, wyraźnie temuż oświadczył, że jest Polakiem, czego mu książę nietylko za zbrodnię żadną nie poczytał, lecz owszem jak najuprzejmiej z nim długo rozmawiał. W Żeganiu w ciągu 1874—1883 r. trzymano K-go₄na ostat-niem etatowem miejscu, o 700 talarach rocznej pensyi. W tym przeciągu czasu wsuwano przed niego na wakujące miejsca bezustannie innych, i to nawet młodszych nauczycieli Niemców. W końcu sprzykrzyło się K-u takie ciągłe upokarzanie: pojechał więc do Berlina, aby przedłożyć

swą krzywdę ministrowi oświecenia, dr Gos- znań 1891); „Gniezno" (Poznań 1892, str. 474);

slerowi, który skargi uprzejmie wysłuchał „Jan Ainos Komeniusz jako uczony i człowiek"

i przyrzekł naprawę. Jakoż wkrótce potem 1 („Biesiada Liter." 1892); kwiet. r. 1883 posłano K-go do Głubczyc na Górnym Śląsku,także zupełnie niemieckiego miasta; gdzie jednak już zastał dwóch innych Polaków profesorów, również wygnańców z ziemi ojczystej, dr Stanisława Szenica i Stanisława Drzażdżyńskiego, których po niejakimś czasie po kolei do Kłodzka wysłano. D. 4 marca 1885 r. został mianowany wyższym nauczycielem, a 14 paźdz. 1891 profesorem, co było wówczas niezwykłem odznaczeniem. Wreszcie 14 lipca 1897 otrzymał rangę radcy czwartej klasy.

W czasie wakacyi odbywał większe podróże, zwiedził Niemcy, Austryę, Węgry, Szwaj car yęj Włochy, Belgię, Holandyę, Petersburg, Moskwę,

Niżnyj Nowgorod, objechał całą Polskę i Litwę, bawił też w celach naukowych czas niejaki w Paryżu i dwa razy w Londynie i Oxfordzie, zwiedził wreszcie Kopenhagę, Chrystyanię i Sztokholm. Na Wielkanoc r. 1907 wziął dy-misyę, osiadł w Poznaniu, gdzie piastuje godność prezesa T-stwa Muzycznego, jako i sekretarza Sodalicyi Maryańskiej, jest nadto urzędowym opiekunem ubogich i członkiem dyrekcyi T-stwa Pomocy Naukowej. Z podziwienia godną wytrwałością i z zapałem prawdziwie młodzieńczym pracuje tutaj zawsze jeszcze gorliwie i sumiennie na niwie literatury, zwłaszcza historycznej. Prace: „Dokumenta Radziwiłłowskie"

(„Tyg. Wielkop." 1872); „Wcielenie Infłant do Litwy i Polski" (Poznań 1874, rozszerzenie i uzupełnienie rozprawy doktorskiej); „Kronika miasta Leszna" (Poznań 1877); „Wiek XVI czyli Dzieje odkryć, politycznych przeobrażeń i reformacyi" (Poznań 1881; 451 str.); „Rakoniewice" (Poznań 1882); „Ein Brief der Herzo-gin Mathilde v. Oberlothringen an Kónig Mieczysław II v. Polen" (program giinnazyuin Że-gańskiego z r. 1881/82); „Feliks Białoskórski"

(„Kuryer Pozn." 1882); i dwie jego pieśni" („Przegl. Polski" 1885);

„Starofrancuska historyografia i jej przedstawiciele: Ville-Hardouin, Joiuville, Froissart i Co-mines" („Ateneum" 1887); „Podróż do Londynu., i Parjfaflf (Poznań 1888); „Podróż do AŁłuek-"!

(Poznań 1888);. „Przedborów i Drożdżyny"

(„Kuryer Pozn." 1889);

(Enc. Ersclia i Grubera 1889); „Z papierów Zbaraskich" („Kuryer Pozn." J889); „Podróż do Warszawy" (Poznań 1889); „Grabów w ziemi Wieluńskiej" (Pozuań 1890); „Itiuerarium Bożogrobca gnieźnieńskiego ks. Jakóba Lan-liausa z r. 1768“ (Poznań 1890); „Z papierów Czachórskich" („Kuryer Pozn." 1890); „Wspomnienia podchorążego z r. 1831“ (Lwów 1891);

„Starofrancuska poezya miłosna" (Ateneum 1891); „Henryk Nitschmau i jego przekłady"

(„Biesiada literacka" 1891); „Cztery tygodnie w Galicyi" (Poznań 1891); „Św. Bruno z Kwer-furtu" (Poznań 1891); „Z akt grodzkich" (Po-

„Beziehungen des Reichsgrafen v. Oppersdorff auf Oberglogau zu den Kónigen v. Polen" (program gimn. Głub-czyckiego z r. 1892/93); „Muzyka w Anglii" („Biesiada Liter. 1894); „Uśmiercony; ustęp z życia Karola Lipińskiego" („Biesiada Liter." 1894); „Das Salzprivileg der Reichsgrafen v. Oppersdorff auf Oberglogau" (Głubczyce 1894);

„Z przeszłości Śląska" (pod pseudonimem Wiktora Sońskiego; Bytom, tom I 1895, t. II 1899); „Die Schónauer Salzfuhren; ein Prozess aus d. XVIII Jahrb." 1895; „Z życia polskiego nauczyciela" („Kuryer Pozn." 1896); „Angielscy poeci a przyroda" (Poznań 1896, odbitka z „Roczu. T-stwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu); „Kolegiata św. Jerzego i kościół św. Stanisława w Gnieźnie" (Poznań 1896); „Ks. dr Antoni Kantecki" (Poznań 1896, str. 375); „Historya Kuryera Poznańskiego" („Kuryer Pozn." 1897); „Jankowo" (Poznań 1898, odbitka z Rocznika T-stwa Nauk w Poznaniu); „Gero, Albrecht Niedźwiedź, Henryk Lew“ ( „Dziennik Śląski" 1898); j „Wojna o pocztę; ustęp z dziejów polskich XVII w." („Biesiada Liter." 1898); „Klasztor P, P. Cy-stersek w Ołoboku" (Poznań 1899, 113 str., odbitka z Rocznika T-stwa Przyj. Nauk w Poznaniu); „Miasto Jarocin i jego dziedzice" (Poznań 1903); „Krasne i Zegrze, dwie pańskie rezydencye" („Kuryer Pozn." rocznik XXXIII str. 17 i nast.), „Gniazdo Herburtów" („Biesiada Liter." 1899); „Władysław Jordan z Krąko-kowa Krąkowski, sędzia ziemski wieluński" (Pozuań 1904); „Genealogie des Hauses Le-szczyc Radoliński" (Berlin 1905); „Geschichte des Hauses Leszczyc Radoliński" (Poznań 1908);

S. Orz.

,,Józef Chociszewski i jego wydawnictwa*1 („Dziennik Poznański⁴' 1905); „Karol Saryusz Skórkowski, biskup Krakowski" („Dziennik Poznański 1906, z marca i kwietnia); „Z podró-„Quenes de Betune ży po Królestwie'⁴ (Poznań 1907, odbitka z „Dziennika Pozn."); „Cechy szewckie w Poznaniu i na przedmieściach" (Poznań 1907); „Jasełka'⁴ (Poznań 1907, odbitka z „Dziennika Poznań."); „Czasopisma wielkopolskie 1796 — 1859", (Po- , znań 1908, odbitka z Dziennika Pozn.); „Oznaki królewskie i klejnoty koronne, niegdyś „Joachim Lelewel" w skarbcu krakowskim chowane" („Pam. jubileuszowy T-stwa Przemysłowego" w Poznaniu" 1908). Pod prasą obszerna „Historya Dziennika Poznańskiego". Prócz tego ogłaszał K. liczne artykuły w „Wielk. Enc. Powsz. Ilustr.⁴' i w rozmaitych czasopismach i gazetach polskich.

Karyokineza czyli m i t o z a (w cytologii), szereg skomplikowanych zmian morfologicznych, zachodzących w jądrze komórki podczas jej podziału. Podział K-czny, lub po śre dni, przeciwstawia się innemu, prostszemu, a mitozie, albo podziałowi bezpośredniemu (opis morfologicznej strony K-y ob. komórka zwierzęca i roślinna). W podziale K-ezńym każde jądro

87

<35

Wielka Kacyki. Ilustr. Ser. I. Tern ZLIl. Ztsz. 331 b.

potomne w dwu nowopowstałych komórkach otrzymuje ściśle tylko połowę lininy (ob.), która leżała w obrębie gniazd potomnych (ob. komórka), do każdego z nich należy po jednym śródciałku (ob.), szczególnie dokładny jest podział pomiędzy niemi chromatyny (ob. jądro); ilość chromosomów (ob. Komórka) i kształt ich są stałe dla wszystkich komórek danego gatunku roślin lub zwierząt. Na tym fakcie równego i jakościowo jednakowego podziału chromatyny (chromosomów) opiera się teorya Boveri’ego o indywidualności chromosomów: każdy chromosom jądra jest samodzielnie odżywiającą się, rosnącą i rozmnażającą jednostką; przechodząc podczas ciągłych podziałów komórkowych z generacyi na gene- sy racyą, chromosomy potomne stale zachowują swe własności indywidualne. Opierając się na zjawisku tak dokładnego i niezmiennie stałego podziału chromosomów, O. Hertwig, Strassbur-ger, Roux i in. upatrują w chromosomach, a więc i w chromatynie, podścielisko cech najrozmaitszych organizmów i uznają je za prze-nosicieli cech dziedzicznych z pokolenia w pokolenie; każda cecha rodzicielska zawarta jest w chromosomach i przy ich podziałach przenosi się na potomstwo. Różnice, zachodzące podczas rozwoju organizmów danego gatunku, które, przy pozornie jednakowych chromosomach rodzicielskich, ujawniają się, np. w odmienności płci i wielu najrozmaitszych cechach indywidualnych osobników, nie są jeszcze, pod względem warunków współdziałających, w dostatecznej mierze wyjaśnione, choć zebrano już dość dużo faktów w tym względzie miarodajnych. Wilson w ich tłómaczeniu wychodzi z założenia Boveri ego o indywidualności chromosomów; zabserwował on, że przy owogenezie (ob. Jajo) u pszczół do jednych komórek dostaje się po 11 chromosomów, do innych zaś 12; badając tkanki owadów dojrzałych, zauważył, że komórki somatyczne samców posiadają 12 chrom., samic zaś—tylko 11, ten dwunasty chromosom, zdaniem W-a, ma warunkować płeć męską. Znane są inne fakty, że przy formowaniu się zawiązka elementów płciowych już podczas wczesnych stadyów rozwoju embryonal-nego pewnych zwierząt (np. robaka Sagitta), do komórek, zawiązek ten tworzących, przechodzi taka ilość chromosomów, jaka była w jaju zapłodnionem, do innych zaś, z których w przyszłości powstaną wszystkie inne tkanki zwierzęcia, tylko pewna część tych chromosomów.

toplazmy. Fakty wymienione popierałyby jak-najlepiej teoryę indywidualności chromosomów i stałyby w pewnej łączności z teoryą Weis-manna—dziedziczności. W ostatnich atoli czasach teorya ta, w związku będąca z faktami podziału k-nego, została zakwestyonowana wskutek pracom nad podziałem jądra (ainitoza). Do niedawna prawie utrzymywał się w histologii i biologii pogląd, że podziałowi bezpośredniemu towarzyszy przeważnie degeneracya komórek, że zachodzi on w częściach tkanek skazanych jakoby na zagładę; zdanie to utrzymywało śię pomimo faktu, że podział bezpośredni odbywa się przy rozmnażaniu prawie wszystkich istot jednokomórkowych (Trotozoa). Ostatniemi cza-zrobiono moc doświadczeń nad sztucz-

nem wywoływaniem podziału bezpośredniego u roślin jak i zwierząt w komórkach normalnie dzielących się pośrednio; po usunięciu czynników sztucznych, komórki wracały do pierwotnych sposobów podziału. Wreszcie cały szereg obserwacyi Childa (w r. 1906 i 1907 [ob. „Wszechświat" 1908 ,M> 8; „Amitoza i karyoki-neza“]) wykrył podział bezpośredni u wielu organizmów wyższych (Jamochłonne, Robaki, lan-cetnik, Ryby i Ssaki); komórki potomne zupełnie degeneracyi przytem nie podlegały. Child zaobserwował nawet amitozę w komórkach rozrodczych, gdzie dotychczas obserwowano podział pośredni i gdzie powinnoby chodzić o bardzo dokładne rozmieszczenie substancyi chromatynowej jąder komórek. Ponieważ przy amitozie przypuszczać trudno zupełnie dokładny i równy podział chromosomów, przeto poglądy dotychczasowe na doniosłość K-zy, a więc i teorya indywidualności chromosomów muszą uledz zmianie. Stwierdzić jeno należy, że K-zę cechuje okresowość, że występuje ona wtedy, gdy zjawiska życiowe komórki nie przebiegają nader intensywnie. W komórkach, gdzie tempo fuukcyi życia jest podniesione (komórki wydzielające, oraz w stanie regeneracyi, wreszcie komórki, gdzie przyśpieszony jest przebieg zjawisk asymilacyjnych) będą przeważnie, zdaniem Ohil d’a, podlegały podziałowi bezpośredniemu. Od amitozy do K-zy prowadzi pasmo przejść, tak iż niektórzy biologowie (Wilson) uważają amitozę za starszą fizyologicznie. Przejścia te spotykane są u wielu pierwotniaków (u Reliosod). Jedną z takich form przejściowych podziału zaobserwował niedawno Wasilewski: przy podziale jądro wytwarza pewną ilość chromosomów, te jednak nie dzielą się wzdłuż na chromosomy potomne; brak w tym podziale wrze-cionka lininowego. Formę opisaną nazwał W-i

>t. M.

Kasprzak Marcin (* około 1861 w Czo-łowie w Poznańskiem — powieszony w październiku 1905 w Warszawie), agitator socya-listyczny, z zawodu dekarz. Zamieszany w a-

Wilson spostrzegł, między innemi, że u larw chrząszcza Dijtiscus marginalis (pływak) jądra przyszłych komórek płciowych zachowują wszyst- dyaspazą. kie chromosomy w całości, podczas gdy ohro-matyna przyszłych komórek somatycznych jest pozbawiona pewnych chromosomów (nie cechujących, zdaniem Boveri ego danej tkanki lub tkanek wogóle); zachodzi to dzięki rozpuszczaniu i gitacyi pomiędzy robotnikami, zostaje w r. się i znikaniu części chromatyny w masie pro- I 1887 skazany przez sąd poznański, ale przed

fachowo wykształcony K. pełnił w Krakowie obowiązki likwidatora szkód przy jednem z towarzystw obcych, operujących w naszym kraju. Organizatorowie nowej instytucyi postanowili zasięgnąć jego zdania, a kiedy nadeszła 20 paźdz. 1860 koncesya na założenie Towarzystwa, Zgromadzenie ogólne dyrektorem-refe-rentem go wybrano. K. zaprowadził w powierzonej sobie instytucyi doskonałą administracyę, zdołał pozyskać zaufanie kraju. Po kolei, obok działu ogniowego, przeprowadził założenie działu gradów, działu ubezpieczeń na życie, wre-uciekając złamał nogi. Wraca do Prus, gdzie j szcie T-stwa wzajemnego kredytu. Nazwisko w r. 1901 w Poznaniu jako kandydat socyalno- J jego na tern polu zyskało szeroki rozgłos. Niedemokratyczny ubiega się o mandat poselski.

karą usuwa się do Królestwa, gdzie bierze udział w ówczesnym ruchu robotniczym, jako członek organizacyi „Proletaryat". W r. 1892 wchodzi w zatarg z ówczesną redakcyą „Przed-świtu“ i zostaje posądzony o prowokatorstwo. Rozpoczyna się sprawa, która w ciągu lat przeszło dziesięciu jest jabłkiem niezgody pomiędzy socyalistami polsiemi i dostaje się nawet na forum zagraniczne. Sam K. z całą energią broni swojej niewinności. Ujęty w r. 1893, przesiedział półtrzecia roku w cytadeli warszawskiej i w szpitalu Jana Bożego, skąd

tylko kraj cały, ale obce instytucye złożyły mu hołd, jako organizatorowi, gdy po 30-letniej pracy opuszczał instytucyę, która nietylko sama się rozrosła, ale za której inicyatywą powstała Kasa oszczędności m. Krakowa, później oddzielona jako osobna instytucya, a wzmocniły się i utrwaliły kredytem „Floryanki", T-stwa zaliczkowe w kraju. Praca w Tow. wzajemnych ubezpieczeń nie wyczerpywała działalności K-go. Zasiadał długi czas w radzie m. Krakowa w sekcyi skarbowej i był przewodniczącym Kasy oszczędności m. Krakowa.

Kiliński Jan, patryota polski, rdzenny u-czestnik powstania warszawskiego w r. 1794 (• 1760—f 1819). I.Życie. Urodził się z Augusta i Reginy małż. K-ch, bądź w Poznaniu, bądź w Trzemesznie; obie te miejscowości on sam wymienia jako miejsce urodzenia, a metryki, t. j. zaznaczenia w Liber baptizatorum jednej lub drugiej miejscowości, dotychczas nie wydobyto. Ojciec Jana, „architektem mulhrskim" przez niego samego nazywany, był wprost mularzem, majstrem lub podmajstrzym. Dwaj starsi jego synowie chwycili się, jeden procederu miejskiego, drugi roli; Jan poszedł do rzemiosła i wykształcił się w szewctwie; okrzesany jakota-ko, umiał czytać i pisać. Za zarobkiem pociągnął w r. 1780 do Warszawy; istotna wprawa w robocie, ujmująca powierzchowność, dar słowa, nawet wiersza w grubej ludowej postaci, ale używanego kunsztownie na pochlebstwa dla pań z wielkiego świata, zapewniły mu bardzo szybko powodzenie; stał się jednym z najpierw-szych w Warszawie. Gdy poczuł już grosz w kieszeni, ożenił się z Maryanną Rucińską z Czerwińska w Wyszogrodzkiem, a po kilku latach małżeństwa około 1790 r. mając stale 9 czeladzi, mógł już kupić dom na Szerokim Dunaju j\s 145 (dziś Pauliny Górskiej). Licząc i budynek w podwórzu, podawał się za właściciela dwu domów; miał nadto jatkę własną w domu cechowym w Starem Mieście. Zbijaniu grosza nie przeszkadzała skłonność do towarzystwa przy kieliszku, bo i rządna a kochana żona i własny instynkt trzymały straż nad jutrem rozrastającej się rodziny. Przy żywym temperamencie głowę miał otwartą, w piersiach biło mu serce polskie, szczere, do czynu

W r. 1903 pociągają go do odpowiedzialności we Wrocławiu, wtedy wyjeżdża do Warszawy, gdzie pod przybranem nazwiskiem działa dalej, aż d. 27 kwiet. 1904 zostaje ujęty na Woli w tajnej drukarni. Przv areszcie swoim strzelał i spowodował śmierć paru z przedstawicieli władzy.

Kaufman Mieczysław, działacz na polu oświaty (* 1865). K. skończył gimnazyum w Warszawie, uniwersytet w Dorpacie w 1891 ze stopniem doktora medycyny. Prace spe-cyalne umieszczał w „ Archi v. fur Gynaekologie",

„Monatsschrift fiir Gynaekologie“, „Gaz. lekarskiej" „Czasopiśmie lek.“ i „Medycynie", artykuły treści filozoficznej i przyrodniczej w „Prawdzie" (od r. 1886: „Dziedziczność i teorya rozwoju", „Homo sapiens", „Kantyzm i przyrodoznawstwo". „Nauki społeczne, a przyrodoznawstwo" i in.), w „Krytyce lekarskiej" („O nauczaniu filozofii", „Kant; w stuletnią rocznicę jego śmierci"i. Oddzielnie drukował: „O pochodzeniu gatunków" (Teorya Darwina);

Warsz. 1907); „Nowe prądy w szkolnictwie",

1908. K. zasłużył się jako jeden z kierowników Łódzkiego T-twa krzewienia oświaty.

Kaufman Leon, malarz (* 1874 we wsi Pawłowo, gub. Płockiej), studya artystyczne odbywał w warszawskiej szkole sztuki rysunkowej pod kierunkiem Gersona, później w Monachium w szkole Holloszy’ego oraz w Paryżu u Benjamina Constant’a i Julien’a. Pejzażom i portretom swoim, wykonywanym olejno lub pastelami, nadaje K. zwykle charakter nastrojowy. Zaczął wystawiać w r. 1897, umieszczając prace na wystawach w Warszawie, Krakowie, w Monachium i w Paryżu. Z pośród nich wyszczególnimy: Zmrok, Las z bajki, Pociąg,

K. B.

Mniszki, Wielki Dzwon, Autoportret, portrety Paderewskiego i J. Hoffmana.

Keudell Robert, j- 27 kwietnia 1903 r.

Kierzkowski J. F., a nie Kieszkowski.

Kieszkowski Henryk, dyrektor krakowskiego T-stwa wzajemnych ubezpieczeń (f 12 marca 1905). Około 1860 r. grono krakowskich obywateli pracowało nad założeniem pierwszego krajowego T-stwa wzajemnych ubezpieczeń. W tym czasie od półtora roku młody,

się rwące. • Głośny już obywatel został radnym m. Starej Warszawy jeszcze przed Sejmem Wielkim, na samym jego początku, ponownie w r. 1791; oprócz tego sejm przeznaczył go do deputacyi mającej ustalić dochody miejskie.

wijał się z niemi później około Bramy Nowo-miejskiej, oczyszczając przyległą część Podwala. Z arsenału zabrał broń i rozdał między lud. Ostatnim większym czynem K-go w pierwszym dniu walki była pomyślna rozprawa na Lesznie, zakończona zabraniem 5 dział i paruset ludzi w niewolę. Podczas tych wszystkich ruchów ucierali się Działyńczycy na N. Świecie i Krak.-Przedmieściu z wojskiem księcia Gaga-ryna. Już pod koniec walki przybył K., aby być już więcej świadkiem niż działaczem, gdy

Po upadku konstytucyi i kampanii 1792 r., wielka już popularność i powaga K-go wśród wszystkich cechów, a prawie dyktatura we własnym, weszły w plan robót przygotowujących od wiosny 1793 r. powstanie w Warszawie Sam K. wraz z Kapastasem, Działyńskim, Aloem,

Walichnowskim, ks. Meyerem i innymi do robót j śmierć dowódzcy i przełamanie oporu oswobo-tych już w lecie należał, będąc uczestnikiem    dziły zupełnie całą linię od Trzech Krzyży do Br.

niu Zakrzewskiego na prezydenturę miasta jeden okrzyk radosny wprowadził K-go do u-stanowionej jednocześnie Rady Tymczasowej. Rada wyznaczyła go na wartę do króla. Z mku o świcie w piątek wyruszył dzielny prze-wódzca ludu na zdobywanie owych pozycyi wespół z wojskiem; głównie działał od Podwala na pałac ambasadorski (dziś J\» 482 od ul. Miodowej). Nie powiodło mu się schwytanie I-gel stroma (ob.); łagodność Mokronowskiego i Zakrzewskiego zmogła jego gorączkę: ambasador wykradł się i schronił do obozu pruskiego, ale lud, dopomagając Działyuczykom, pod bezpośrednią komendą K-go dobył samego pałacu, zagarnął archiwum, uwolnił więźniów z piwnic i zabrał kilkanaście beczułek z pieniędzmi: dwie z nich, napełnione srebrem, K. kazał otworzyć i toczyć obu ulicami, aby lud miał co zbierać. Wieczorem 18 kwiet. Warsza-

za-

narad potajemnych, oczekiwań i nadziei, które Krakowskiej. Na drugi dzień, gdy gen. rossyjski Kościuszko na zjeździe d. 11 września 1793 r. Nowicki odciągnął do Warki i Kozienic, zostało w Podgórzu słusznie uznał za pozbawione pod- 1 kilka tylko pozycyi do zdobycia. Po przywróce-stawy w rzeczywistych przygotowaniach, zasobach i środkach do bezzwłocznego wybuchu. Te

4—6 000 ludu rzemieślniczego, na który sprzysię-żenie ówczesne liczyło, K. miał na ulicę wyprowadzić, a gdy przyszło do czynu, wyprowadził i więcej. Jeszcze przed ogłoszeniem aktu powstania w Krakowie śmiałe porwanie się Mada-lińskiego z za Przasnysza (15 marca) dało hasło w Warszawie; w przygotowaniach, które na-uowo prawie czynić musiano, K. wziął udział nie-tylko wybitny, ale największy ze wszystkich.

wa byłajuż zupełnie oswobodzoną, tylkojeszcze na rogu S. Krzyskiej i Mazowieckiej bronili się uporczywie grenadyerzy Gagaryna. Sumienie publiczne potrzebowało zadośćuczynienia. Ci Targowiczanie z r. 1792 i z Grodna, których powstanie zaskoczyło w Warszawie, nietylko uosabiali nieszczęście i hańbę narodu, ale mogli się stać żywem dla powstania niebezpieczeństwem. K., z upoważnienia rady w Wielką Sobotę sam uwięził i odstawił Massalskiego i Moszyńskiego do pałacu brylowskiego, Ankwicza i Józefa Zabiełłę do „Prochowni" (mury do dziś przy ul. Boleść, nr. 2564 blizko Wisły). Na powieszenie dwu ostatnich, oraz Ożarowskiego i Massalskiego w d. 9 maja namiętnie nalegał, stając na czele ludu domagającego się śmierci zbrodniarzy; sam nawet kierował egzekucyą. Inaczej zachował się w ruchu Konopki d. 28 czerwca; okazał już wtedy powściągliwość, nawet niechęć; w pamiętniku swym twierdzi, iż razem z Zakrzewskim uśmierzał lud i ocalił życie Moszyńskiemu. Kościuszko, ustanawiając Radę Najwyższą, wprowadził do niej K-go jako jednego z 32 „zastępców". W sprawie ostatecznego ustalenia listy jeździł K. z depeszami do Naczelnika, któremu poznanie bohatera ludowego Warszawy miłem było, i zdaje się, że

W jego domu odbywały się częste narady spiskowych; on z Zajdlicem od Działyńczyków miał ustawiczne porozumienie; jego był plan uderzenia przedewszystkiem na pałac ambasady przy ulicy Miodowej. Podjąwszy się, z jednomyślnego wyboru, przewodzenia ludowi, gdy już dzień czwartkowy 17 kwietnia nieodwołalnie wyznaczono, K. w kilka dni obleciał swoich szewców, wzmocnił na duchu, zlustrował,

200 ich we własnym domu na wybuch zgromadził; on z innemi cechami, zwłaszcza z rzeźniczym, przez swego przyjaciela Sierakowskiego, utrzymywał czucie dla jednoczesności niezbędne; on nakłonił Zielińskiego z pułku huła-nów królewskich do bezzwłocznego działauia; jego przezorność zadbała o dzwony na trwogę, o ładunki i skałki do strzelb; on próbował lud warszawski fałszywemi alarmami; on w ostatniej chwili już pobudzał żołnierzy marszałkowskich i straż miejską do wystąpienia wraz z ludem. A wśród tego wszystkiego zaskoczony przez zdradę, wezwany przez Igelstróma, prawdziwie pomistrzowsku, na kilka dni przed czynem, umiał się z rąk jego wywinąć, a może i sam zamysł powstania ocalić, z rzadką w Polakach energią łącząc też i rzadką w nich przytomność umysłu. Gdy strzały formalnie obwieściły moment dziejowy, pobiegł na Podwale, na Długą, zagrzewając do walki. Na Muranowie na czele ludu zabrał armaty, z których dwie, zatoczone na dziedziniec Krasińskich, wymiotły straszliwie ulicę Miodową. Później z czterema tożsamo powtórzyło się za sprawą K-go na Koźlej. Wogóle pod jego przewodem z samego rana zdobyto siedem armat. U-

tej misyi zawdzięcza K. otrzymane później u-poważnienie do wystawienia pułku piechoty, oraz nominalne nad nim dowództwo. Pułk dostał liczbę porządkową XX; składał się z 2 batalionów. Wybrano do niego ludzi niespokojnych, bez stałego zajęcia, ciążących rządowi; sporo też stawiło się ochotników. Kościuszko dat oficerów; obaj dowódzcy batalionowi wraz z podpułkownikiem, dodanym K-mu, dokonali rzeczywistej formacyi i sprawowali rzeczywiste dowództwo; K. był raczej szefem niż komendantem. Pułk jakotako wyćwiczony uczestniczył w zaciętej rozprawie d. 28 sierpnia pod Powązkami, i na jego-to czele Naczelnik przypuścił atak do Bateryi Szwedzkiej, gdy nawet oddział przez samego Dąbrowskiego prowadzony cofnąć się musiał. Pod- ników d. 13 stycznia; K. osadzono w fortecy

towany i osadzony w pałacu obok mennicy wraz z Kapostasem przy ulicy Bielańskiej (oba budynki zburzone w r. 1907) znalazł się w honorowej kompanii patryotycznej, którą w d. 23 grudnia wywieziono do Petersburga; za towarzyszów miał Ignacego Potockiego, Zakrzewskiego, Mostowskiego i Kaposztasa. W Rydze jakoby widział się z Igelstromein, który miał wyznać, że szczęśliwe wydostanie się z Warszawy zawdzięcza tylko Zakrzewskiemu i Mokronowskieinu. W drodze traktowany był jako przestępca podlejszego gatunku; ale szlachetność Kaposztasa, który zrzekł się uprzywilejowanego stanowiska, aby osłodzić położenie towarzysza, sprawiła, że K-go nie czuł upośledzenia. Do Petersburga przywieziono niewol-

'W

gs

Fig, 39. Kiliński Jan.

czas rzezi na Pradze był K. poza Warszawą, Petropawłowskiej we wspólnem więzieniu na drodze do Góry Kalwaryi; po rzezi wraz z Niemcewiczem, Kapostasem i Mostowskim; ze wszystkimi i on pociągnął w województwo według Niemcewicza był to tensam jeszcze Rawskie. Za Pilicą, już    w Sandomierskiem,    budynek stary,    drewniany, w którym Piotr

gdy się wojsko rozpadło,    z Końskich puścił się    I więził syna    swego Aleksego. W więzieniu

do Poznania,—„aby się zobaczyć z braćmi",— gospodarowały szczury, biegając po śpiących; jak sam pisze. Wymknąwszy /się szczęśliwie ale K. nie tracił humoru, pozwalał sobie na z rąk kozaków wpadł w moc pruską; ale, jak drwiny, opisane przez Niemcewicza; na pierw-sain również świadczy, wydobył się z niebez- sze badania odpowiadał z sarkazmem komu pieczeństwa i w początku grudnia przybył do to on szył buty i kogo jako żywo nie bił, ale stolicy Wielkopolski, gdzie blizko już od dwu tylko straszył, i dlaczego przed gwiazdami nie lat panowali Prusacy. Stamtąd w środku grud- drży. Z początku otrzymywał strawę żołnier-nia na żądanie Suworowa    wydany Rossyanom,    ską, później 25    kop. dziennie na całe utrzy-

szybko przewieziony do    Warszawy, na razie    manie, w końcu dopiero pół rubla, z którego

puszczony wolno, we dwa dni później aresz- mu jednak dozorca ćodzień odkradał po 10 groszy. Odpowiedź piśmienna K-go („Inkwi- wiedzieć, w literaturze świata z charakteru zycya“) na pytania Samoiłowa opierała się na swego wybitny, wielce oryginalny, żadnem pió-świadomie podsuniętem urojeniu, że konstytu- rem nienaśladowany. Więzień, uwolniony je-cya 3 maja zrobiona była na to, aby tron suk- dnocześnie prawie z Kościuszką, Niemcewiczem cesyjny dostał się W. ks. Konstantemu, a to } i innymi, w pocz. grudnia 1796 r., udał się przez ożenienie go z księżniczką saską; w kam- ( do Wilna, skąd już w roku następnym, razem

panii 1792 r. nie chciał się król bićzRossya-nami, ale gdy go za to w Grodnie wynagrodzono przymusem do podpisania rozbioru kraju i gdy wojsku polskiemu rozkazauo złożyć broń —wtedy dopiero powstało „największe nieu-kontentowanie w całym narodzie¹¹, poruszył się Madaliński i on jeduak „nie bił się z Rossya-nami, choć się spotykali". Powstanie w Warszawie—według zeznania K-go—było przede-wszystkiem skutkiem uciążliwości kwaterunków, potem

i zrabowania Warszawy, wreszcie reduk-cyi wojska, a nakoniec i —rzezi w Wielką Sobotę: tak tedy ze strachu, aby się obronić, zrobiono rewolucyę. Jeżeli była czynna jaka pobudka, to tylko chęć pomszczenia się na królu pruskim za zdradę „w konstytucyi". Wszystkie wojsKa, tak pruskie jak austryackie i ros-syjskie, miały być tylko rozzbrojone; miano wysłać deputacyę do N. Imperatorowej i do cesarza niemieckiego, aby pozwolili bić Prusaków. Chciano, aby Cesarzowa przywróciła konstytu-cyę, dała w. ks. Konstantego na króla, wycofała swe wojska, za co oddauo-by jej prowin-cyę potrzebne „do graniczenia z Turkiem". K. o przygotowaniach zgoła nic niewiedzący, groźbą śmierci tylko wciągnięty w działanie, u-czestniczył w wiadomych wypadkach—tak się dalej tłómaczył,—ale był tak łagodnie usposobionym, że d. 8 maja, kiedy król wyjeżdżał za Pragę i lud się wzburzył, jego, K-go, użyła Rada Tymczasowa dla uśmierzenia „duchów francuskich", „próżniaków i szulerów". On-to od napaści owych duchów, już po sprowadzeniu króla, zabezpieczył zamek. W wieszaniu d. 9 maja miał tylko ten udział, że sprowadził Zakrzewskiego na ratusz, dla złożenia sądu, ale i to uczynił tylko pod przymusem. Jak dalece był dalekim od gwałtów, najlepszy dowód w tem, że Chomentowski, który czychał nawet na życie króla, jego, K-go, gdy się temu oparł, chciał zabić: K., jako żywo „trzymał partyę za królem". D. 28 czerwca nie z niego, ale z Konopki wszystko złe się poczęło; jego już nawet, K-go, pociągnęli pod szubienicę, tak się wieszaniu opierał, a na radzie on-to wniósł projekt wyłapania burzycieli, próżniaków i oddania ich do wojska: jakoż przez trzy

z Chomińskim, znowu jako więzień znalazł, się w Petersburgu pod uowem śledztwem. Skończyło się ono prędko uwolnieniem i powrotem do stolicy litewskiej. Jak długo w niej przebywał, kiedy do Warszawy powrócił, niewiadomo. Jest świadectwo, że w Wilnie prowadził swe rzemiosło i dorobił się trochę grosza. Za Prusaków cicho o nim było w Warszawie. Dopiero po zawitaniu Francuzów wystąpił publicznie; wraz z dwoma synami, pogłosek o zamiarze podpalenia już dorosłymi, przed wielką paradą na

noce

stał patent na pułkownika. Nic wreszcie nie wie o pieniądzach i papierach u Igelstróma, gdyż w „cywilnych interesach nie zasiadał". Takie arcydzieło wykrętności weszło do akt śledczych. Niemcewicz, którego K. nudził swemi wierszami, namówił go do spisania pamiętników, i tak powstał zabytek, można po-

Saskim Placu dnia 18 stycznia 1807 roku r. zaszedł drogę Napoleonowi, przykląkł i podał tryumfatorowi jakiś „memoryał", jak pisze dziennikarz, a prawdopodobniej prośbę osobistą; nadto podarował mu dwie chorągwie regimentu XX, zachowane od r. 1794 i polecił siebie i synów do usług w ojczyźnie. Wkrótce, gdy Krasiński formował napoleońskich „chevau-le-gers", dostał się do nich, choć nie szlachcic, syn K-go Franciszek, w r. 1811 w Hiszpanii wywalczył sobie stopień oficerski, i stał się dumą ojca, który w tymsamym właśnie roku utracił żonę, matkę 2 synów i 2 córek; ożeniwszy się powtórnie z Anastazyą Rucińską z Pułtuska, zostawił z niej jeszcze czworo dzieci. Kiedy w lutym 1807 Warszawa obierała sobie prezy-dyutn, a kandydat na wice-prezydenta, Węgrze-cki, gotów był ustąpić miejsca K-u, ten uznał go publicznie za godniejszego od siebie i Wę-grzeckiego też wybrano. Austryacy po wkroczeniu do Warszawy w r. 1809 (21 kwietnia), nie dowierzając K-mu, uwięzili go na krótko wraz z Węgrzeckim. Taka sama nieufność w r. 1813 pobudziła Swieczyna, kierującego po-licyą, do zawezwania K-go przed dniem Wielkiego Czwartku i zapytania go: Czy może znów zamyśla zrobić powstanie?—O, gdybym tylko mógł!— brzmiała odpowiedź. Świadectwo Dąbrowskiego jako „z gorliwością i zapałem, z równem poświęceniem się i wytrwałością dowodził na czele pułku swego, dając t y s i ą c z n e dowody waleczności i męztwa, które poświadczają jego blizny, wielokrotnie odebrane w o-bronie ojczyzny“ — głównie zjednało K-u zaliczenie do armii Królestwa i pobieraną za b. pułkowni-kowstwo emeryturę. W kamieniczce swej mieszkał do śmierci, przyjmując dawnych i nowych zna-ich wyłapywał i za to od Kościuszki do- jomych, przy kieliszku rozpowiadając im swe

czyny, swe przygody, zapędy serdeczne i rozczarowania, nie tracił na chwilę animuszu i tej gęstej miny, która obok patryotyzmu tak mocno go charakteryzuje. Zwolna, zwłaszcza wobec słuchającej go z podziwem młodzieży, wyrabiało się w duszy prostej i szczerej coś jakby mania wielkości; im bardziej zacierały

się rysy faktów, tem skwapliwiej podstawiała się na miejsce bezpośrednich wrażeń i odbierającej je pamięci wyobraźnia, a wysuwając przed słuchacza samą osobę opowiadającego, otaczała ją urokiem władzy, znaczenia i wpływów dalekich od prawdy. Wiek już podeszły, słabnąca pamięć, próżność, nieobca i w wieku młodym —pogłębiały złe, krzywdzące tylko rzeczywistą, prawdziwą dzielność i zasługę.

W takich warunkach wewnętrznych spisywał K., już za Księstwa i Królestwa, swój drugi pamiętnik, niczein niepodobny do pierwszego i tylko tożsamością wypadków głównych z nim związany—utwór, o którym powiedzieć trzeba, że lepiej-by się stało, dla dzieła, gdyby go wcale nie było. Zmarł zasłużony przewódca ludu warszawskiego d. 28 stycznia 1819 r.; pogrzeb miał wspaniały: cała patryotycznie czująca Warszawa odprowadziła go na Powązki, ciało pochowane na miejscu, w którem później stanął nagrobek Franciszka Potockiego przy kościele; z tablicy wmurowanej w inur kościelny już przed 50 laty śladu żadnego nie było).—II. Pamiętniki, a) Pierwszy, własność Niemcewicza, nie mógł być przez niego za życia jeszcze wydanym, ówczesny bowiem ucisk cenzuralny absolutnie na to nie pozwalał. Obdarowany wysoko go cenił jako wylew duszy patryotycznej i bezpośrednie świadectwo czynów, zachwycał się nawet opowiadaniem tem żywiej, iż „od Cezara aż do panienek (współczesnych) nie słyszał nigdy o pamięt. przez szewca pisanych". Od Niemcewicza dostał pamiętnik najpierw do przejrzenia, potem już na własność, Lelewel, a z tego autografu dokonał wydania pierwszego, po wybuchu listopadowym, K. Wł. Woycicki. Pamiętnik składa się z 4 części: J ) „Najpierwszy początek zamysłu mego do rewolucyi warszawskiej 1794 r.“;    2) „Nieszczęśliwy i smutny

dla mnie przypadek dostania się w niewolę pruską r. 1794“; 8) „Powtórna niewola i transport po Petersburga"; 4) „lukwizycya z Jana j K-go z rewolucyi warszawskiej, r. 1795 d. 12 miesiąca lutego w Petersburgu miana..." W „Początku¹¹ prócz przygotowań i dni u-przednich jest opis całego ruchu w d. 17 i 18 kwietnia do ustanowienia Rady Tymczasowej, ucieczki Igelstróma i odpędzenia Prusaków; w drugiej części przygody osobiste na tle u-padku po Maciejowicach aż do odstawienia z Poznania do Warszawy; trzecią wypełuia u-więzienie w Warszawie, podróż do Petersburga i pobyt w twierdzy petropawłowskiej; w czwartej K., prócz owego tłóinaczenia się, złożonego rozmyślnie z fikcyjnych dążeń sejmu konstytucyjnego, 'króla i samego ruchu 1794 r., daje rys ogólny powstania, aż do swego pułkowni-kostwa. „Początek" ma największą wartość rzeczową; „Inkwizycya" uderza jako środek i narzędzie do obrony swą pomysłowością (ob. wyżej I); „Przypadek" opowiedziany bezładnie, grzeszy głównie nrojoną wartością missyi do Poznania (ruch powstańczy), ale ściśle osobi-stemi przygodami najbardziej zaciekawia;, w „Powtórnej niewoli" powątpiewanie wzbudza owa tajemnica ainbasadorska \v Rydze. W części pierwszej jest najmniej uchybień prawdzie, głównie razi zbyt wielka rola w ostatecznem przebiciu się pułku Działyńskiego około Św. Krzyża; przesadzone są też liczby zabieranych armat, jeńców i spotykanych oddziałów nieprzyjacielskich. W tej części najwięcej widać zapędu, ciągłości i ognia, a styl, wszędzie jednorodny, tu prostotą swą i samym nieładem wobec żywości opowiadania zjednywa czytelników. Jest to właściwy rdzenny pamiętuik K-go: szkoda, że tak szczupły. Całość dla historyka tych chwil dziejowych, tak mało do dziś dnia zbadanych ze strony dynamicznej wypadków i czynów, może mieć tylko znaczenie kilku wskazówek, ale cenną jest dla biografa. — b) Pamiętnik drugi, do r. 1867 w posiadaniu rodziny, w t. r. nabyty przez Bibl. Ord. Zamoyskich i w niej obe ;nie przechowywany, pamięci K-go jako bohatera ludu warszawskiego tylko uwłaczać może. Roi się w nim nieprawda, urojenie, niekiedy jakby senne widmo fałsz, z nadętością pychy nierozłączny. Przeświadczenie o takiem zakażeniu pamiętnika nie pozwala nawet biografowi korzystać ze szczegółów od zakażenia formalnie wolnych, bądź uzupełniających opowiadanie pierwsze, bądź też podających nowe całkiem fakta (np. bal u Działyńskiego w pałacu Radziwiłłowskim). Najgorszym, wręcz dla historyka wstrętnym, jest sam początek. Tu np. patryoci muszą Sapiehę przekupywać znacznym prezentem, aby kon-stytucyę podpisał; król pruski przyrzeka 60 tys. wojska, a wkracza pod pozorem posiłków; Rossyanie w r. 1792 są pod rozkazami Ka-chowskiego i Palenbacha, na którego dywizyę, czy korpus, uderza zaraz Kościuszko i 22 000 trupem kładzie, aż król [St. August], płacze „żałując tak wielkiej straty", daje też zaraz dymisyę Kościuszce. Króla bierze autor szczególniej na cel a w wielkości swojej „nie może wybaczyć Małachowskiemu i Sapiezie, że się mu uwieść dali". W pierwszym dniu walki przyjęty przez niego wzgardliwie, kazał na dobranoc zagrać piosneczkę „Jeszcze Polska nie zginęła*. (!) Sievers w Grodnie jest dla K-go Repninem, Działyński porwany aż do Kamczatki; Madaliński złączył się w Krakowie z Wodzyńskim i Grochowskim i wszyscy trzej „czynili tam skryte przygotowania", Kościuszko do Krakowa przybył z Jelskim i zaraz nazajutrz uderzył; pod Racławicami padli i Grochowski i Wodzicki; Rossyan w Warszawie było 29 500. Przed powstaniem warszawskiein K. „umyślił sobie szukać środków do odzyskania Królestwa" — i wszystko już potem sam z siebie wyprowadził i t. d. Niepodobna tu wypisywać wszystkich błędów, zmy-sień i wybryków pychy. Przy faktach tożsa mych z opowiedzianemi w pamiętniku pierwszym autor albo wprowadza uzupełnienia nieprawdopodobne (np. odezwanie się do Igelstró-ma), albo też podaje szczegóły wręcz sprzeczne z dawniej spisanemi. Nowym jest udział w sprzysiężeniu wielu oficerów, pominiętych w pierwszym pamiętniku, zwłaszcza Kubickiego. List od Kościuszki cały wykoncypowany z zamroczonego już umysłu, a przygoda rówieśnika Karskiego, później oficera rossyjskiego, wygląda jak bajka. Kilkadziesiąt miejsc w tym nieszczęsnym pamiętniku jest wręcz nieprawdziwych, i sam nawet tytuł w druku: o .czasach Stanisława Augusta", powtórzony za Woy-cickim, gwałci prawdę. Te „czasy" zajmują tylko pierwszych 18 stronic, cały zaś pamiętnik ma ich aż 278. Podzielony na pojedyncze wydarzenia, wyłuszczane w tytulikach, pisany bardziej po literacku niż pierwszy, ale bez śladów stylu indywidualnego, wydaje się, nie pamiętnikiem, ale partaniną historyczną, żakowską, nieudolną, za pomocą jakiegoś człowieka od pióra, ale nieuka, dokonaną i gdyby nie rzeczowa łączność, gdzieniegdzie tożsamość, niktby go za dzieło K-go nie uznał, dopókiby mu autografu nie pokazano. Surowe też sądy przyjęły i samo wydobycie zabytku na jaw i sposób wydania (Korzon „Kw. Hist.").—III. Bibliografia. Pierwszy pamiętnik wydał, ale ułamkowo, jeszcze w roku 1829 Tytus Działyń-ski (bez karty tyt., bez przygotowanej już przedmowy Lelewela, —zdaje się, że wskutek zakazu cenzury. Wydanie to, niezmiernie rzadkie, znajduje się w Kórniku. Może łączność z niem ma wydany w tymsamym czasie, jakoby w Brzegu, „Nieszczęśliwy, a smutuy dla muie przypadek". Wydania całkowitego dokonał Woycieki: „K-go J-a szewca, a zarazem pułk. 20 - go regimentu Pamiętniki" ( Warszawa 1830 (1831], 208 str. 12-o; podob. litogr. przez Oleszczyńskiego). Wyd. 2-e całości p. t. „Hi-storya" Poznań 1850, Stefański; 3-e t-że 1860 (Żup., „Pamięta, z XVIII w." T. I); 4-e Paryż L868 (księg. Luksemb. [Mickiewicz WL] „Bibl. Ludowa", książ. 55-a—32-o); 5-e Lwów 1881, księg. polska, „Bibl. Mrówki" nr. 134 — 5; 6-e Poznań 1882; 7-e Lwów 1894 (Towarz. im. Staszica). Drugi pamiętnik ogłosił w całości z autografu Zamoyskich Al. Kraushar (Kraków 1899; wyd. 2-e t-że 1900; 3-e t-że 1906, 294 str. 12-o; podob. obi., widok kamienicy,przypisy objaśniające i prostujące tekst, oraz cztery przyczynki) p. t. „J-a K-go szewca warsz,, pułk. XX reg. piechoty Drugi Pamiętnik o czasach Stanisława Augusta" (por. II b.). Poprzednio już Kraszewski J. [. w „Roczuiku Tow. Hist. liter, w Paryżu za r. 1868“ (Paryż 1868) wydrukował był spore urywki z kopii w zbiorach własuych. —O K-m i jego pamiętnikach przedewszystkiem gazety i druki współczesne, zwłaszcza „Gaz. Rządowa", „Gaz. Wol

na Warsz.", „Kuryer Litewski". Mało w naszych zbiorach dotychczas skatalogowanych; pamiętniki współczesnych Kalksteina, Kaminiec-kiego (z przypiskami Lelewela), Kitowicza, Ochockiego, Pistora, Rakelego, Seumego, Tarnowskiej, Wodzickiego (z zapisek), Zajączka. Niemcewicz w pamiętnikach większych (1809 — 20) i w „Pamiętnikach czasów moich". „Lelewel J. „Korresp. z TytusemDziałyńskim" (wyd. Z. Celichowski, Poznań 1884; ob. o pamiętnikach i o samym K-m). Korzon T. „Wewn. Dz. Polski", „Kościuszko" (Krak. Rappers. 1894) i „Kwart. Histor." 1899; Wacław x. (Edward Nowakowski) pod imieniem Bronisława Szwar-cego „Warszawa w 1794 r.“ (Kraków 1894— 5, 2 cz. 16-o [cz. I z „N. Ref."; podob. obi., najpełniejsze dotychczas zestawienie wydarzeń 17 i 18 kw.). Liczne artykuły ulotne, rocznicowe. Na temat K-go W. Pol zaśpiewał w „Historyi szewca J-a K-go", pierwodruk w „No-woroczniku demokratycznym" Gołembiowskiego Poznań 1843; wyd. 2-e w rozszerzonych „Pieśniach Janusza", Lwów 1862; 3-e w „Dziełach" Lwów 1875—8; 4-e Pozuań 1894; 5-e w „Dziełach poetyckich", Stanisławów 1904). Usiłowano też działalność patryoty udramatyzować; F.G. „J. K...., obraz dramat, mieszcz. w 5 akt. a 7 odsł." (Lwów 1878); Zalęga Jan „K., ob. dr. hist. w 5 akt." (Kraków 1893). Przekładu franc. pamiętników dokonał Leon Hollenderski (Paryż 1861). Worobjew przełożyłpierwszy pamiętnika na jęz. ros. („Rus. Star.“ 1893). Część tegoż pam-ka „Kras. Rkpsy" 3 149 — 50".    s'

Kimbar Józef, stolnik pow. upickiego, poseł z tegoż pow. na sejm grodzieński 1793 r., jeden z niewielu uczciwie myślących, wraz z Ciemniewskim, Mikorskim, Skarżyńskim, Go-sławskim, Jankowskim, Chodźką, Karskim, Ho-łyńskim, Boguckim, — nawet z Suchodolskim i Szydłowskim —w rozpaczliwem położeniu obrońca szczątków godności narodowej, zgruchotanej przez rozmyślnie zły kierunek i zupełne zaniechanie walki w kampanii 1792 r., głośniejszy od innych dzięki mowie z d. 17 lipca, unieśmiertelniony przez Słowackiego w „Anhellim"; w ponurych mrokach grodzieńskich postać zapewne świetlana, z poza mgły wiekowej jeszcze żywo przebłyskująca, przed sądem historyi wszakże nie ukazuje tej mocy charakteru i tego usposobienia umysłu, bez których wówczas patryotyzin polski obyć się niejmógł, jeśli chciał być rzetelnym. Mowom nie odpowiadały czyny, choćby tylko takie, jakie spełnić było można w samym sejmie grodzieńskim, gdy się raz do niego weszło, co już samo przez się było fatalnein. Nie zrozumieli zadania swego ci obrońcy, nie pojęli fałszywego położenia, w jakiem ich stawiała sama obecność w przytułku narad nad rozbiorem ojczyzny: zamiast być organem oporu, przeciw gwałtowi, a gdy okazał się już nieodwróconym, z protestacyą zerwać sejm—zwołany poza kon-

stytucyą 3 maja—ci uczciwi ustępowali wciąż względem Katarzyny II: pokaż, że to nie ona, ze stanowisk wyższych ideowo na coraz niższe, tak, iż wreszcie, uporczywie tkwiąc w sejmie, sami czynem zmazywali to, co wypisywali słowem: to też ich opozycya nie jest dla dziejów głosem przemawiającego przez jednostki narodowego sumienia. Cała rola tej opo-zycyi stwierdza tylko tę prawdę, że poza sejmem konstytucyjnym, jego ideami i uczuciami, poza ludźmi, którzy, z niego wyszedłszy, o o-bronie godności i bytu samego w inny sposób pomyśleli—nie mogło być zgoła rzetelnego pa-tryotyzmu w ówczesnej Polsce. Uległ temu prawu i K. mimo całego rozpędu, z jakim jechał do Grodna, a jechał jako stanowczy przeciwnik 3-go maja. Zarys jego działalności daje protokół bieżący w „Korrespondencie krajowym i zagranicznym“ Malinowskiego, dają mowy i osobno drukowane i zbiorem mów, współcześnie w Warszawie wychodzącym, objęte. Już w tydzień po zagajeniu sejmu, d. 24 czerwca, gdy chodziło o delegacyę do traktatów, przeciwny jej stolnik upicki wniósł, aby wszyscy posłowie Izby „przysięgą tu przed Bogiem zobowiązali się, że w żadne cessye zajętych pro-wincyi directe vel indirecte wchodzić nie będziemy “. D. 26-go na delegacyę przystawał, ale wzbraniał jej układów o rozbiór; gdy zaś dele-gacyą bez ograniczeń dla Rossyi już wyznaczono, znalazł się w liczbie 24 jej przeciwników. Dn. 1 lipca mówił dobrze przeciwko projektowi instrukcyi dla delegacyi: „Rzplita staje się prowincyą rossyjską; król utrącą tron, my tracimy Rzplitą i króla". Wielce znamienną jest mowa z d. 12 lipca, odpierająca rossyjski zarzut jakobinizmu i domagająca się od delegatów przysięgi. Tu rdzenny, ale czysty, targowicza-nin zwala na Sejm Wielki winę rozbiorów i nie waha się powiedzieć: „Nędza Narodowi Polskiemu przyniesiona plonem jest tego jakobinizmu, który sejmu zeszłego był nasieniem".

ale Bóg sam przeznaczył cię na tron. Ty, królu i ojcze, prowadź nas na Sybir, a tam będziesz w sercach naszych oba tytuły nosił. Od słów K-a rozgrzała się Izba, ozwały się głosy: „Tak, tak idźmy na Sybir!". Ale nie poszli —podpisali (Mowy z d. 17 lipca niema w „zbiorze mów" grodzieńskich w zesz. 45 — 7, które obejmują mowy z tego dnia, ale jest według L. Chodźki w protokółach sejmu, a z nich w „Hist. des Legions Polonaises" T. I 282 i w Angeberg „Recueil" 317, nadto w druku o-sobnym [ob. „Bibl. histor. pols." nr. - 5 413]). Dn. 22 lipca traktat z Rossyą był już 'zawarty; nazajutrz K. wraz z Hołyńskim przemawiał za odmówieniem mu ratyfikacyi. Przyszła kolej na Prussy: tu znowu tosamo co tam. W burzliwym dniu 17 sierpnia K. przeciw ratyfikacyi traktatu lipcowego *Cnie podniósł gło-

Łm

t'4

.m.v

ml

fr

***** ”

Gdy d. II lipca król mianował już delegatów, a w 6 dni później Łobarzewski zażądał upoważnienia do traktatu z Rossyą, podniósł się d.

Fig. 140. Kimbar Józef.

17 lipca K., w odpowiedzi królowi między jedną jego mową a drugą i, odpierając wysuwaną przez niego konieczność, zawołał: „Grożą nam Sybirem: idźmy na Sybir!". Wspaniałą miał przytem apostrofę do króla: Ty, królu, którego panowanie jest jednem pasmem nieszczęść, ty, co mogłeś się uczynić nieśmiertelnym w naro- su. Dopiero d. 2 września, kiedy Rauteufeldt dzie, a nic dla narodu nie uczyniłeś, skorzy- rozpierał się po Izbie, arbitrowie wygnani, staj ze sposobności: przy siwym włosie bądź    wszystkie wyjścia obsadzone bagnetami, ma zno-

mężniejszym i dzielniejszym niż w niedoświad-    wu mowę gorącą, a w niej: „Gdy gwałt siłą od-

czonej młodości. Wszak to on, król, powiadał:    party być nie może, przeto czynię moją naj-

„Król z narodem, naród z królem", wszak to    solenniejszą protestacyą jako obywatel, jako

on zaklął się: „Niech mi uschnie ta ręka niż- poseł, przed całą Europą i przed najodleglej-bym miał podpisać rozbiór". Kochamy cię: ' szemi krajami, w obliczu Boga, króla i całego czyż-byś nas chciał wydać? Wszystko, co masz ' narodu przeciwko wyraźnym gwałtom od dwojako król, od Polaków masz. Wszyscy sądzą,    ru rossyjskiego i pruskiego nam dopełnionym,

że zanim dostałeś koronę, miałeś zobowiązanie    o zabranie prowincyi, o wymuszenie cessyi i

Wielka Encykl. llustr Ser. I. Tom XLII Zesz. 331b.

wszelkie do tego formalności, o otoczenie Izby    żę, gdy im ją wydarła Targowica. Osobistość

Sejmowej licznem wojskiem rossyjskiem i inne    K-a poza r. 1793 nie jest wcale znaną, nawet

uciemiężenia, których skutek aż nadto jest wi-    daty urodzenia i śmierci niewiadome.—Biblio-

dzialny". Mocniej też przemówił d. 21 wrze-    graf i a. Mów osobno wydanych w druku

śnią — po załatwieniu zasadniczem formalno-    „Bibliografia Hist. pols." Luk. Finkla pod nr.-

ści z Prussami—ale już bez wiary we własne    5 413 wylicza siedem, wśród nich z dni: 17

słowa. Wśród ponowionych d. 23 września    lipca, 17 sierpnia i 2 września; Estr. XVII—gło-

sów 5 i przymówienia 3, z dn.: 24, 26 cz.; 1, 9, 12, 16 lipca; 17 sierp.; 2 wrz. W zbiorze historyka Korzona jest mów i przemów 8:    24

(2) 26 czerw., 1, 9 i 12 lipca (2) i 2 wrześ. W dyaryuszu „Korrespondenta" mów i przem. 22, w dniach (prócz powyższych); 24 i 31 lipca, 9 i 28 sierp., 11, 23, 26 i 27 września, 5, 9, 14, 18, 21 i 29 paźdz., 5, 6 i 16 listop.; „Głosu" 16 lipca dyaryusz ten nie zna. Prócz przytoczonych już o K-e: Kraszewski „Polska w czasie trzech rozbiorów" (wyd. 2-e Warszawa 1902, T. III); Jiłowajskij D. I. „Grodnien-skij sejm" (Moskwa 1870, przedtem „Russkij Wjestn." t. r.; przekf. Poznań 1872); Sievers J. (ob. Igelstrom); Wegner „Sejm grodz., Ostatni Ustęp od 26 sierp, do 23 września" („Roczn. T. Prz. N. w Pozn.“, os. Pozn. 1866);

(Pozn. 1843); Boniecki A.

gwałtów z przed 3 tygodni szczerem oburzeniem wybucha K., wołając: „Nieprzyzwoitość to największa, aby minister obcego państwa (Sievers) wnosił projekt (traktatu z Prusami) na sejm"; posłów uwięzionych uwolnić! Na jego głównie naleganie król wybrał delegacyę do Sieyersa; był w niej i K. Czy i jak mocował się z ambasadorem niewiadomo, ale ambasador odmówił wydania porwanych: K. też uznaje sessyę za nierozpoczętą, protestuje i wraz z Ciemniewskim wyzywa marszałka pod sąd.

Niema świadectwa jak oddziałała w pierwszej chwili opozycya uczciwych na niesłychane w historyi ankwiczowskie głosowanie milczeniem; jej sprzeciwianie się we 2 dni później jest już bez ideowej wagi. Gdy d. 14 paźdz.

Bieliński przeprowadzał projekt „Wiecznego Traktatu z Bossyą“, K. porwał się z miejsca,    „Tygod. liter."

Kiniorski M a r y a n (* 1868 w Pokrzywnicy w Radomskiem. Nauki pobierał w gimn. w Radomiu, następnie w Dublanach i w Szkole Nauk politycznych w Paryżu, którą-to szkołę ukończył z „wielkiem odznaczeniem". W r. 1901 objął redakcyę „Ekonomisty", gdzie u-mieszczał drobniejsze prace, oraz jedną większą „Wielka i mała własność wobec parcelacyi" (1903). Nadto pisywał do „Gaz. Rolniczej", „Gaz. Polskiej" i „Myśli Polskiej", a w 1907 roku ogłosił drukiem „Ziemia i Wola" (wrażenia z debatów agrarnych w pierwszej ross. Izbie państwowej) oraz „Zasada wywłaszczenia w programie agrarnym". W 1904 r. był wybrany na radcę dyr. Głównej T. Kredyt. Ziemskiego, 1906 r. na posła do pierwszej Izby z gub. Warszawskiej; następnie został vice-prezesem Centralnego T-stwa Rolniczego.

Kirchnsr Włodzimierz, ksdz. (* 28 grud. ,4875 w Krasińcu, gub. Płockiej). Średnie szkoły kończył w Pułtusku. Do seminaryuin duchownego wstąpił w 1892 r. Stamtąd wyjechał w r. 1895 do Rzymu na dwa lata dla dalszego kształcenia się. W r, 1898 został wyświęcony na kapłana i pracował jako wika-ryusz w Młodzieszynie, Łodzi, Sochaczewie i Łowiczu. W Łodzi zaczął swą działalność filantropijną, założywszy w latach krytycznych dla uboższej ludności parafialną opiekę nad ubogi- -mi i Chorymi, która dawała pomoc około 300 rodzinom. Tam też zaczął pisywać artykuły o nędzy na Bałutach, które wielki zyskały rozgłos

W r. 1903 został

przyskoczył do Suchodolskiego z deputacyi kon- ,,Herbarz polski'⁴ X 76. stytucyjnej i wstrzymał mu rękę od podpisu.

/ Ogłupienie, zaciętość w hańbie były już tak wielkie, że za ten postępek Miączyński nazwał go „zdrajcą". Dn. 18 t. m. ujął się za kolegą Ciemniewski i wysoko go wyniósł: „Bóg dałby, aby się podobni tobie—mówił do K-a-rodzili na polskiej ziemi zdrajcę! Polak miałby inną sławę, Ojczyzna inną postać, a występny więcej karności prawdziwą lżyć cnotę". Tegosa-mego dnia K. opierał się wnioskowi Ankwicza o wysłanie deputacyi do Petersburga tak, że aż król musiał go wezwać do tronu, aby namówić do przyjęcia wniosku bez deliberacyi — ale napróżuo. Dn. 21 paźdz. zwalczał sam wniosek: dawniej był za poselstwem ze skargą na krzywdy; teraz „w postaci nikczemnych hołdowników" iść nie pozwala; „determinacyi nie cofnę, gwałtu podziękowaniem legalizować nie myślę"—rzekł. Na dalszych posiedzeniach przemawiał przeciwko sancytom targowickim, przeciwko ściąganiu przysięgi z Francuzów, a za uregulowaniem pogranicza Kurlandyi ze Żmudzią. Pod koniec sejmu (23 listop.) milkną głosy uczciwsze; jeden tylko jeszcze Ciemniewski przemawia dobitnie; K-a już nie słychać.

Dn. 21 listopada Ożarowski jako hetman w. kor. zaleca tłumom sejmującym do nagrody syna K-a (chorążego kaw. nar. w brygadzie Dzierżka, z podrotmistrzostwa Ciesielskiego) za odznaczenie się w kampanii 1792 r.; stało się to niezawodnie z wiedzą ojca, ale pamiętać trzeba, że tensam sejm, który nagradzał

Pułaskich, Ożarowskich, Massalskich, Ankwi-    i wywołały polemiki,

czów, umiał też osładzać los wiernych synów    przeniesiony do Warszawy, objął stanowisko

ojczyzny, którzy zbiegli z zaborów do pozosta-    nauczyciela religii i zorgauizował wydział wy-

wionego jeszcze szmata ziemi, lub utracili szar- ' szukiwania pracy przy Warsz. T-stwie Dóbr.

W r. 1904 wyjechał na studya społeczne i artystyczne do Paryża, Londynu, Niemiec, Sz waj-caryL—Austryi, gdzie przebywał dwa lata (głównie w Paryżu). Po powrocie do kraju zastępował krótko proboszcza w Grójcu, a w r.

żydowską, najuboższą, szał motłochu wystąpił w najwyższem swem natężeniu. Od południa już d. 20 kwietnia krańcowe te dzielnice stawać się zaczęły widownią wypadków, przynoszących zakałę cywilizacyi. Tłum, nie mając czego rabować biedzie i nędzy, niszczeniem marnego mienia nienasycony, okrucieństwo swe zwrócił na samo życie Żydów: pastwił się nad istotami żywemi za to, że żyją. Powyrzucawszy na ulicę ubogie sprzęty, odzież i pościel, rzeczywistą namiętność swą wywierał dopiero na ich posiadaczach. Nietylko ten, na kogo wzrok padł, otrzymywał piętno skazanego na męczarnie: wyciągano z kryjówek, spędzano do kupy, kazano rodzicom patrzeć na męczarnie dzieci, nie oszczędzano starców, ani kobiet; zrzucano niemowlęta z poddaszy. Okrucieństwo granic nie znało: w głowy wbijano gwoździe i koły, obrzynano wargi, nosy i uszy, rozpruwano żywoty brzemiennym, kaleczono i rąbano na-oślep, byle tylko umęczyć i zgładzić. Szał, podtrzymywany wódką z rozbijanych składów i piwnic, sprzymierzał się z żądzą rozpusty i wzbijał już do szczytu dzikości: młode dziewczęta wpół rozdzierano. Terroryzm zapanował nad miastem. Strach przymnażał wciąż współsprawców, a zapach krwi szerzył zarazę niegodziwej żądzy, tłumiąc elementarną litość. Banda zbrojna w pobliżu stacyi kolejowej zatrzymywała tramwaje z krzykiem: „Dawać tu Żydów!“, a publiczność tramwajowa nie czekała nawet na rozkaz i sama zawczasu nieszczęśliwe ofiary wypychała na bruk. Trzeciego dnia do południa jeszcze się tworzyły zbiegowiska, jeszcze się wydarzały napaści, ale rozboje i mordy już się nie powtórzyły. Według obliczeń dokonanych w samem ministeryum spraw wewnętrznych zabito 45, ciężko raniono 74, lżej 350 Żydów wszelkiego wieku, płci i stanu. Burzycieli, morderców i rabusiów uwięziono w pierwszej chwili 700. Splądrowanych a przeważnie zniszczonych sklepów było 600, domów nawiedzonych przez napaść zbrojną 700. Jako pobudkę działającą w tłumach okólnik ministe-ryaluy z początku maja 1903 r. wskazał posłuchy i pogłoski „o mordowaniu chrześcian przez żydów w celach rytualnych¹*—rzecz prosta, że wieści takie wyjść mogły tylko od chrześcian: ostateczną więc przyczyną jest nienawiść tłumów chrześciańskich, podsycana ciemnotą ogólną i zapamiętałością wyznaniową. Ponieważ poli-cya, przywracając porządek, ściągała zrabowane ubranie z tych, którzy się w nie byli poprzebierali, przeto miejscowe duchowieństwo, dla sprawienia im niezbędnej przecież odzieży, zarządziło i ogłosiło po całym kraju składki na sprawców zaburzeń, niemających w czem chodzić: w kilka dni zebrano 1 000 rubli. Ze swej strony Gmina żydowska na najpilniejsze potrzeby nieszczęśliwych złożyła odrazu 150 000 rb. Żydzi odwołali się do swoich współwyznawców

Red.

1907 objął stanowisko prefekta. Założył Szkołę Fotograficzną, jako jedną z instytucyi arty-styczno-przemysłowych, któreby mogły podnieść tak zaniedbaną u nas kulturę artystyczną. Pisuje od czasu do czasu do pism miejscowych artykuły w kwestyach dobroczynności, ogólnospołecznych i artystycznych.

Kirchhoff Adolf, filolog niemiecki, f w Berlinie 23 lutego 1908 r

Kirszrot-(Prawnicki) Józef, prawnik i ekonomista, f w Otwocku 1 sierp. 1906 r.

Kiszyniew (T. XXXVI) dostąpił w r. 1903 niezwykłego rozgłosu w całym świecie cywilizowanym. W same święta Wielk. st. st., d. 19 — 21 kw., tłumy ludu, przeważnie wyrobników, napadały na ludność żydowską, biły, zabijały na śmierć tak broniących się od napaści jak i spotykanych na ulicy, włamywały się do sklepów, składów i mieszkań żydowskich, niszczyły i rabowały wszystko, co się im nawinęło, wyrzucając na ulice towary, sprzęty, odzież, pościel—nie oszczędzając nikogo i niczego, co tylko nosiło na sobie znamię własności lub osoby żydowskiej.

Rozruchy zaczęły się po południu d. 19-go i miały tylko charakter niepokojów, ostrych osobistych zaczepek i zaburzeń ulicznych; ale nazajutrz już wystąpiły wszystkie powyższe czyny dzikiej namiętności i uczyniły dzień ten krwawym. Nie poprzestawano już na wybijaniu szyb w mieszkaniach i wywracaniu i biciu spotykanych Żydów: zabrano się do plądrowania, rabunku, katowania i mordów. Kamienie z bruku, kije i pałki już nie wystarczały; według sprawozdania urzędów., motłoch, postanowiwszy działać, poprzynosił z sobą drągi żelazne i rewolwery, a w działaniu błyskał nadto jeszcze nożami i siekierami. Około południa w śródmieściu, w najludniejszej części miasta, rozpoczęło się rozbijanie i rabowanie sklepów, rozszerzyło się na mieszkania, do których bandy zbrojne wdzierały się z szałem nieopisanej nienawiści, aby bezmyślnem niszczeniem i zagładą ją nasycać. W ciągu kilku godzin przy dwu ulicach, Charłampiowskiej i Puszkińskiej, wszystkie sklepy były już literalnie zburzone, a przy Ormiańskiej ani jeden dom żydowski nie ocalał; nowy bazar zburzywszy, podpalono. Z nienawiścią łączyła się żądza rabunku i zaboru.

Rozbijano drągami kasy ogniotrwałe, a okoliczności złożyły się tak, że rabusie mogli po kilka godzin spędzać nad swą robotą bez żadnej zzewnątrz przeszkody. Jakkolwiek i w najbardziej ożywionej i najzamożniejszej dzielnicy nie obeszło się bez ofiar, wskutek ran ciężkich i kalectwa, nie w środku miasta wszakże, ale na jego krańcach, zamieszkanych przez ludność \ w całym świecie, ogrom bowiem zniszczenia

sticana i in„ a nadto obrazy: Noc, słońca, Po deszczu, Wschód księżyca, Moczary.

samo-

wymagał pomocy zbiorowej. Przez parę tygodni większa część sklepów niezrabowanych stała zamknięta. Fala ruchu dotarła do Kijowa, do Elizawetgradu; w Kijowie do gwałtów nie przyszło, ale w Elizawetgradzie wymordowano pod miastem całą rodzinę żydowską. Wrażenie w Europie było piorunujące. „Times" przysłał na miejsce swego korrespondeuta petersburskiego; późniejsze jego zachowanie się ściągnęło nań wydalenie z granic Państwa Rossyjskie-go. Wszystkie większe dzienniki europejskie długo zapełniały swą rubrykę spraw bieżących wypadkami kiszyniowskiemi, śledztwem nad niemi, opiniami prasy i ustosunkowaniem się do nich inteligencyi. W Ameryce, w czerwcu i lip-cu, ułożono memoryał ze stu tysiącami podpisów i przedstawiono go prezydentowi Roosevel-towi dla dalszego zużytkowania w drodze dyplomatycznej; do tego jednak nie przyszło. Nawet wtedy jeszcze, gdy na jesieni 1903 r. złożono sąd w samym K-e na pierwszą kategoryę burzycieli, z lżejszych przestępców, opinia europejska nie przestała się zajmować wydarzeniami wielkanocuemi, a charakter postępowania głównego w procesie naprężał raczej niż osłabiał zaciekawienie powszechne, wzmacniając zajęcie się całą sprawą ze strony zasadniczej. Co do ciężej obwinionych proces toczył się jeszcze w lutym i marcu 1904 roku. Dnia Jl-go marca 1904 r. Izba sądowa ogłosiła wyrok w sprawie Rusnaka i innych 55-u, oskarżonych o zaburzenia. Rusnak i Bordyan uznani zostali za winnych zabójstwa małżonków-żydów Fonarich i skazani na ciężkie roboty: pierwszy na lat 4, drugi na 2 lata i 8 miesięcy; następnie 15-u podsądnych za rozruchy antisemickie skazano na rok rot aresztanckich, 3 niepełnoletnich na cztery miesiące więzienia, 36 uniewinniono. Dwa powództwa cywilne pozostawiono bez rozpoznania, 64 bez zadośćuczynienia. s

Klaczko Julian, publicysta i estetyk, f w Krakowie 26 listop. 1906 r.

Klopfer Karol, malarz (* 1859 w Warszawie). Po odbyciu studyów w szkole rysunkowej od r. 1876 do 1881 pod kierunkiem Gersona i Kamińskiego, poświęcił się malarstwu dekoracyjnemu i pod kierunkiem Adama Malinowskiego pracował w dekora-torni teatrów warszawskich, której w r. 1890 został sam kierownikiem. Wykonał wybitniejsze dekoracye do: Wilidy, Przyjaciela Fryca, Twardowskiego (balet), Hrabiny, Cavaleria ru-

Zachód Las,

K. B.

Klughardt August, kompozytor muzyczny, f w Dessau 1902 r.

Klobukowski Aleksander, ob. artykuł w Encyklopedyi niniejszej t. XXXVI, str. 783. Obok podajemy portret.

,Sf

",

Fig. 141. Klobukowski Aleksander.

Kmet Andrzej ks. (f 16 lutego 1908 r.). Działacz słowacki, prezes „Musealnej sloven-skij spolocznosti", założyciel „Macierzy Słowackiej", twórca słowackiego gimnazyum katolickiego w Klasztorze, badacz i zbieracz pamią

tek.— Do pracy narodowej silną otrzymał podnietę jeszcze jako słuchacz teologii. Kiedy w r. 1860 Słowacy obradowali w Budapeszcie, skądby wziąć pieniędzy na wydawnictwo „Pest-budinskich Vedomosti“, mnich kapucyński, Fr. Sasinek, ofiarował 100 złr. ze swej kieszeni. Przykład podziałał na społeczeństwo słowackie i wywarł wrażenie na młodego kleryka, który z kolegami swymi założył rodzaj kółka kształcenia się w mowie i literaturze ojczystej pod nazwą „Cirkawno-literarna szkoła slovenska“. Jako wikaryusz zasilał artykułami gospodarczej treści pismo „Obzor“ i przygotował do druku książkę „Hospodar na Slovensku“. Książka już była prawie gotowa i miano ją rozesłać po kraju, gdy w r. 1875 rząd węgierski rozwiązał Macierz Słowacką, a majątek skonfiskował. Książka K-a, wraz ze zbiorami zabranemi, powędrowała do zamku nitrzańskiego. — Po zamknięciu gimnazyów słowackich przez rząd węgierski wydał K. odezwę do narodu i rzucił w niej hasło do życia duchowego na przyszłość w słowach: „Uczmy się, kształćmy się!" i pracował sam ustawicznie. Zajmował się botaniką i badania swe ogłaszał w mieś. uaukowo-literackim „Slovenske Pohliady". Zajął się także zabytkami przeszłości słowackiej i przy-

Red.

Red.

K. 13.

prętowe.

Ignął całą duszą do sztuki ludowej. Ludoznawcze i archeologiczne jego prace doczekały się wielkiego uznania. Kiedy w roku 1890 nareszcie nastała chwila otwarcia „Domu narodowego¹⁴ w Turczańskim św. Marcinie, całe mienie swe zaczął obracać na gromadzenie pamiątek i okazów, które miały być zawiązkiem Muzeum narodowego. Udało się nareszcie po latach pięciu założyć „Musealną sloveuską spolocznost“, towarzystwo, owiane duchem narodowym. K. natychmiast zbiory swoje oddał pod opiekę stowarzyszenia, które wybrało go prezesem. Jako wysłużony kapłan zamieszkał w Turczańskim św. Marcina.

Kniaziołucki Zbigniew, t w Krakowie 14 kwietnia 1905 r.

Knowles James (* 1822 —f 1908). K-był budowniczym. Pałacyk Tennysona w Ald-worth jest jednein z najwybitniejszych dzieł jego architektonicznych. W r. 1869 powołał do życia słynne T-stwo metafizyczne, do którego należeli: Gladstoue, kardynał Mannitig, Huxley, Tennyson i t. d. Następnie poświęcił się publicystyce. W 1870 — 77 redagował miesięcznik „Contemporary Review“, później zaś założył „Nineteenth Century⁴⁴.

Kochanowski Roman, malarz (* 1856 w Krakowie). Po dwuletnim pobycie w szkole szt. pięk. w Krakowie wyjechał do Wiednia, gdzie się kształcił pod kierunkiem prot. Li-chtenfelsa na wydziale pejzażowym Akademii szt. pięk. i odznaczony został złotym medalem. Następnie udał się do Monachium, gdzie osiadł na stałe, przybywając jedynie na studya krajobrazowe do kraju. K. za prace swoje dostał odznaczenie w dyplomie honorowym w Londynie 1891; w 1892 cesarz Franciszek Józef zakupił ua wystawie Kiinstlerhaus’u jego Jesień; we Lwowie w r. 1894 K. otrzymał medal srebrny. Muzeum narodowe w Krakowie posiada dwa jego obrazy: Z okolic Krakowa i krajobraz zimowy, galerya T-wa przyjaciół nauk w Poznaniu—Drogę do wsi. Z pośród innych prac jego wyszczególnić należy: W drodze do katakumb, Chata rybacka, Idylla wiejska, Wieczór jesienny, Przed zachodem słońca.

Koelliker Albert (por. Ser. I, T. XXXVI, str. 960) zmarł w Wurzburgu d. 2 listopada r. 1905, przeżywszy lat 89.

Kokolit—minerał; jest to nazwa historyczna piroksenów, należących do grupy dyopsydu, lub stojących pomiędzy dyopsydem a augitem, występujących obficie w okolicach Arendalu w Szwecyi. Minerały te noszą również nazwę salitu (Sala w Szwecyi) i bajkalitu (jezioro Bajkał). Wszystkie one odznaczają się zieloną barwą i tłustawym połyskiem. K. zwykle tworzy gruzełkowate krystaliczne skupienia, salit

i bajkalit zaś—duże kryształy, lub skupienia

z. w.

Kołaczek Jan, chirurg, f we Wrocławiu w lutym 1906 r.

! Kołakowski Klemens, publicysta i dzia-

; łącz narodowy polski (* 1856 — f 5 wrześ.

, 1908 we Lwowie). Pochodził z rodziny, która straciła majątek na cele patryotyczne. Jako młodzieniec próbował sił swoich na polu pi-śmienniczein- garnął się też ku poezyi. Pracę publicystyczną rozpoczął w prasie lwowskiej. Już z ławy uniwersyteckiej rozwinął swą działalność na Bukowinie w kierunku rozbudzenia ducha narodowego śród tamecznych Polaków, zakładając wychodzącą do dzić „Gazetę Polską' ‘ w Czerniowcach i biorąc czynny udział w „Sokole", „Czytelni Polskiej", „Domu Polskim" i „Polskiem Kole na Bukowinie". Główną zasługą K-go jest to, że tchnął ożywczego ducha w wspołeczeństwo polskie na Bukowinie i że skupił i zorganizował je w liczne instytucye i stowarzyszenia. Po 20-tu Jatach niezmiernie czynnej i owocnej pracy na kresach czerniowieckich K. przeniósł się do Lwowa, gdzie wydawał najpierw „Tygodnik Narodowy", a po jego zawieszeniu zaprzągł się do codziennej roboty dziennikarskiej („Dziennik Polski"), nie zaniedbując pracy społecznej i nie przestając zajmować się sprawami polskiemi na Bukowinie. Była to postać jasna i szlachetna. ,,Czołem ojczyźnie—szponem wrogowi" oto słowa jednego z wierszy K-go, które przeszły do ostatniej skarbnicy haseł sokolskich. Na kilka lat przed zgonem K. uległ ciężkiej chorobie nerwowej. Por. „Tygodnik Illustrowany" z r. 1908, J\s 39 (życiorys i podobizna). Hr-Koło polskie w Berlinie tworzą polscy posłowie do 1) sejmu pruskiego i do 2) parlamentu niemieckiego. I) Koło sejmowe tworzą posłowie polscy wybrani do izby poselskiej jako też członkowie Izby Panów i mają wspólne statuta, odbywają wspólne posiedzenia i posiadają wspólny główny zarząd; prezesa wybierają z grona posłów sejmowych, a wiceprezesa z grona członków Izby Panów. Dążenie do ścisłej organizacyi parlamentarnej, któraby w statutach wyraziła odrębność narodową i posłów polskich do solidarności zobowiązywała, zaznaczyło się wyraźnie po raz pierwszy dopiero na sejmie w drugiej połowie r. 1849. Poprzednio bowiem, tj. na pierwszym połączonym sejmie monarchii pruskiej, który, zwołany przez Fryderyka Wilhelma IV na 11 kwiet. 1847, zapoczątkował życie konstytucyjno-parlamentarne, jako też na następnem zgromadzeniu narodo-wem (National-Versammlung) w maju 1848 i w dalszym sejmie, za oktrojowanej konstytucyi w lutym 1849, posłowie polscy mimo wszelkiej gorliwości i wytrwałości nie pojmowali, z bardzo nielicznym wyjątkiem konieczności odrębnego, tj. czysto polskiego stanowiska, i mieszali lub utożsamiali nawet sprawę polską ze sprawą demokracyi. Dopiero na drugim sejmie 1849 w sierp., po nowych wyborach, pod naci-

skiem opinii publicznej, która wykazywała przykre doświadczenia z przeszłych sejmów, i po ostrej krytyce i odpowiednich sporach stronniczych, postanowili nowo wybrani posłowie w liczbie 21 z W. Ks. Poznańskiego, Prus Zachodnich i Śląska utworzyć grono posłów polskich, tj. zorganizować się w osobną frakcyę polską w celu: 1) obrony praw narodowych W. Ks.

bierają głos w Izbach tylko za poprzedniem postanowieniu na posiedzeniem. 11) Dla każdej Izby wybiera się co miesiąc z grona jej członków, koinisyę, z trzech osób złożoną, która w nieprzewidzianych wypadkach i przy poprawkach na posiedzeniach Izb podawanych o głosowaniu stanowi. Osoby, skład tej komi-syi tworzące, mogą każdej chwili głos zabrać. 12) Wrazie nieobecności prezesa i jego zastępcy najstarszy wiekiem z Izby panów zwołuje na zwyczajne tygodniowe posiedzenia K-a sejmowego, w przypadkach zaś nagłej potrzeby, obowiązany jest zwołać posiedzenie Koła sejmowego nadzwyczajne najstarszy wiekiem z członków tej Izby, w której rzecz nagląca pod obrady przychodzi. 13) Przy końcu każdego posiedzenia wzmiankuje się w protokóle kto zwołuje następne zwyczajne posiedzenie. 14) Odjeżdżający członkowie K-a sejmowego obowiązani są donieść o swojem oddaleniu się przewodniczącemu w Kole sejmowem. —Po wy ż-szy statut służył w późniejszych latach za wzór dla posłów polskich galicyjskich do Rady Państwa, w Wiedniu oddzielny klub czyli Koło tworzących, jako też i dla posłów polskich w późniejszym parlamencie północno-niemieckim, a następnie w parlamencie rzeszy niemieckiej w Berlinie zasiadających. Prace i usiłowania posłów polskich w Izbach Sejmu Berlińskiego można podzielić, dla łatwiejszej przejrzystości, na okresy współczesne z ważniejszemi wypadkami w dziejach monarchii pruskiej. Takich głównych okresów mamy sześć: tj. 1) czas przedkonstytucyjny 1847 —1851,2) czas pokon-

Poznańskiego, zagwarantowanych traktatami wiedeńskiemi i poręczeniami królewskiemi; 2) obrony narodowości polskiej w ziemiach pruskich i ślązkich; 3) obrony swobód, któreby na dobro kraju oddziaływały. W programie tym była już zasada solidarności o tyle przyjęta, że powyższe grono posłów polskich przy zorganizowaniu się, zobowiązało się do głosowania w izbie „według uchwał bezwzględnej większości obecnych członków w grouie zapadłych" i że „żadnemu z nich w izbie inaczej głosować nie-wolno“, a ostatecznie, że „żadnemu członkowi niewolno na własną rękę ani wniosków podawać do izby, ani głosu w niej zabierać" 0-stateczne zorganizowanie się koła sejmowego nastąpiło dopiero w 10 lat później, tj. w r. 1859, wraz uchwaleniem statutów po dzisiejszy dzień obowiązujących w następującem brzmieniu: 1) Polacy, zasiadający na sejmie berlińskim stanowią K. sejmowe polskie. 2) Zasadą K-a sejmowego polskiego jest solidarność w postępowaniu parlamentarnem. 3) Do przewodniczenia obradom K-a sejmowego polskiego obiera się nanowo, przy każdem otworzeniu sejmu, bezwzględną większością głosów zgromadzonych członków, prezesa i jego zastępcę,

1861, 4) era starć 1861 — 1866, 5) czasy Związku Północno-Niemieckiego 1867 — 1870, 6) Prusy na czele rzeszy niemieckiego cesarstwa 1870—1908. Czynności a raczej walki parlamentarne polskich posłów o nasze prawa w sejmie pruskim w Berlinie przedstawiają się w powyższem chronologicznem zestawieniu w krótkiem streszczeniu jak następuje: A) Czas przedkonstytucyjny (1847—1851). Posłowie polscy w sejmie pierwszym połączonym monarchii pruskiej r. 1847 biorą udział w obradach, o ile konieczność spraw nas dotyczących tego wymagała, tj. w sprawie wyborów i pety-cyi o równouprawnienie Żydów i udzielenie amnestyi ówczesnym więźniom politycznym. Przy petycyi żydowskiej pierwsze starcie posłów polskich z Bismarckiem, a przy petycyi amnestyjnej oświadczenie, że zasada posłów polskich „uznawać rozwój i prawa dla każdej narodowości a walczyć przeciwko jej uciemiężeniu", ta zasada była kamieniem węgielnym tej budowy organicznej nowego życia politycznego, która jako „Koło polskie w Berlinie" stanęła dwa lata później, tj. r. 1849. W r. 1848 w sejmie następnym (tzw. narodowem zgromadzeniu) posłowie protestują przeciw linii demarkacyjnej,

wiceprezesa, oraz do prowadzenia protokółu dwu stytucyjny 1851 —1858, 3) era regencyi 1858 sekretarzy. 4) Prezes lub pod jego nieobecność zastępca prezesa zapowiada i zwołuje posiedzenia, stanowi porządek dzienny obrad, przewodniczy w obradach, w razie równości głosów rozstrzyga, wreszcie rozdaje rozmaite przedmioty pojedyńczym członkom do sprawozdania. 5)

Sekretarze prowadzą protokół obrad, zapisują bieg czynności, stawiane wnioski i uchwalone postanowienia. 6) Posiedzenia odbywają się dwa razy tygodniowo. Nadzwyczajne posiedzenia prezes zwołuje z własnej mocy według o-sobistego uznania, lub na żądanie trzech członków K-a sejmowego. 7) Wszystkie uchwały K-a sejmowego stanowi się absolutną większością głosów członków na posiedzeniu obecnych 8) Wszystkie wnioski, przez członków K-a sejmowego do Izb podawane, lub przez nich podpisywane, jako też sposób głosowania na posiedzeniach Izb uchwala się postanowieniem K-a sejmowego. 9)

Przeciwnie, jak uchwalonem zostało, nie głosuje się, wolno atoli pojedyńczym członkom, lub członkom jednej Izby wyjątkowo, dla przeważnych powodów, za poprzedniem oświadczeniem na zebraniu K-a sejmowego, wstrzymać się od głosowania przez nieobecność (Paragraf ten głównie był uchwalony ze względu na kwestye religijne). 10) Członkowie K-a sejmowego za- ¹ żądają samoistności narodowej i ustawy orga-

nicznej, równocześnie z kartą konstytucyjną wydać się mającą. Żądania posłów polskich upadają, bo sejm rozwiązano. Ze społeczeństwa w kraju, ruchem rewolucyjnym targanego, przenosi się, w nawale wypadków, brak porozumienia wzajemnego do sfery polskich posłów w Berlinie i powoduje niejasność i uiejedność głosowania w poszczególnych sprawach sejmowych. Brak wyższego hasła i powagi ku przestrzeganiu jedności jest rysem charakterystycznym i w sejmie następnym (pierwszym w pierwszej połowie r. 1849) u posłów polskich, bo dochodzi do przeciwnictwa głosów polskich jednych przeciw drugim. Opinia publiczna karci ostro taki rozstrój wewnętrzny w szeregach posłów i żąda energicznej naprawy. Następuje zwrot i w drugiej połowie r. 1849 wybrani posłowie do nowego sejmu berlińskiego z W. Ks. Poznańskiego, z Prus Zachodnich i Śląska organizują się w grono z zasadą solidarności. Posłowie polscy A. hr. Cieszkowski, ks, Janiszewski, Potworowski i Pilaski żąda;ą umieszczenia w koustytucyi prawomocnego zastrzeżenia dla samoistności i ustawy organicznej narodowej. Obrady konstytucyjne przeciągają się na rok następny, 1850. Wnioski powyższe posłów polskich upadają; w następstwie posłowie odrzucają żądanie przysięgi na konstytucyę i mandaty składają. Powtórnie wybrani składają przysięgę, lecz z deklaracyą zastrzegającą nasze prawa. B) Czas pokonstytuoyjny r. 1851 — 1858 jest erą reakcyi, krępowania, następnie zupełnego upadku prasy i życia publicznego. Daremne usiłowania posłów polskich w sprawie szkoły i języka. Walka rządu ze stronnictwami o wolność polityczną i wyznaniową rozszerza się i zaostrza w dodatku wobec posłów polskich na polu narodowem, bo posłowie ci, wyznając zasady demokratyczne i katolickie, wywołują już przez tosamo wyznanie podejrzliwość i zawiść rządową. Wskutek tego odbywają się w końcu r. 1855 nowe wybory do sejmu, pod straszną pressyą władz lokalnych. Wybory te wypadają jakuajniepomyślniej, bo do sejmu wchodzi tylko 5 posłów polskich. Była to najmniejsza liczba, i niewystarczająca, aby „Koło" w znaczeniu parlamentarnem w praktyce w sejmie utrzymać. Tak więc 1856—1858    „K. p.“ w praktyce nie istnieje

i tylko ratuje rozpaczliwe położenie gorliwość kilku, a przedewszystkiem posła Bentkowskiego, autora statutów, który jakgdyby w zastępstwie „Koła polskiego", przez cały ten przeciąg] czasu podnosił zażalenia na krzywdy społeczeństwa polskiego w szkole i administracyi. 0) Era regencyi r. 1858—1861. Dopiero w r. 1859, tj. drugim roku regencyi, którą sprawował ks. Wilhelm w zastępstwie swojego brata, na mózgową chorobę nieuleczalnie cierpiącego Fryderyka Wilhema IV, przy nowych wyborach do kadencyi uowego sejmu nastąpiło zespolenie sił i wybór 18 posłów polskich, którzy się ua-tychmiast zorganizowali na zasadzie powyżej podanych statutów. Liczne prace i wystąpienia posłów, którzy, zaznaczając z jednej strony „przychylne oczekiwanie" od nowego regenta, stwierdzone też głosowaniem za pomnożeniem funduszu wojskowego, z drugiej strony podawali cały szereg niesprawiedliwości, ucisku i systemu prowokacyjnego (interpęlacya pierwsza Niegolewskiego) w obec ludności polskiej praktykowanego. Wszystkie te zabiegi były bezowocne, po części z przyczyny już wtenczas typowej nienawiści ówczesnych protoplastów dzisiejszych hakatystów, którzy z odpowiednim adresem do tronu się zwrócili. I następny też r.

1860    nie oszczędził przykrych doświadczeń, bo mimo bardzo licznych usiłowań nie zdołali posłowie polscy ani uratować zamiany polskiego T-stwa Kredytowego na instytucyę rządową, ani przez drugą interpelacyę Niegolewskiego spowodować naprawy niegodziwości. D) Era ucierania się Izby z rządem r. 1861—6. Posłowie polscy, nauczeni doświadczeniem, wstąpili w okres sejmów, już teraz za panowania pruskiego Wilhelma I, z przezornością nieufną wobec systemu panującego jako też z niewiarą w prawdziwość życzliwości jakichkolwiek innych stronnictw politycznych. Zachowanie takie przezorności nakazywała też ogólna sytuacya europejska, zapowiadająca gwałtowne wstrząśnienia. Więc r.

1861    rozpoczyna właściwie okres ograniczania się naszych posłów na odnawianiu protestu i powtarzaniu skarg na system ustalający się coraz bardziej przeciwko polskości. Wypadki 1. 1863 —64, z wojną duńską, powstaniem w Królestwie, szły równolegle ze wzmagającym się wpływem Bismarcka w Prusach, z objęciem przezeń steru rządowego, a zarazem z wystąpieniami coraz surowszemi przeciw idei politycznej polsko-narodowej. Stąd proces osławiony o zdradę stanu w Moabicie r. 1864 przeciw około 180 obżałowanym polskiej narodowości. Daremue usiłowania posłów ku złagodzeniu środków użytych przez Bismarcka w celu wykrycia rzekomego dolus ecentualis. Starcie z własnemi stronnictwami w sprawie zawikłań sprawy niemieckiej i austryackiej wstrzymuje jeszcze chwilowo zapęd jego dalszy przeciw polskości. Szczęśliwie dla Prus ukończona wojna z Austryą r. 1866 zakończa starcie, powoduje zmianę korzystną stronnictw na rzecz rządu pruskiego i równocześnie jeszcze bardziej odosabnia posłów polskich, których poprawkę adresu do tronu sejm odrzuca taksamo jak ich protest przeciw wcieleniu zabranych krajów. E) Czasy Związku Północno-Nie-mieckiego r. 1866—1870 rozpoczęły się z początkiem r. 1867 zwołaniem nietylko sejmu pruskiego, ale, wskutek zwycięskiej wojny, parlamentu Płuc -Niemieckiego, więc na ten czas przypada i wybór posłów polskich, Oprócz do sejmu prusk., jeszcze i do tego nowego ciała prawodawczego. Jedną z pierwszych czynności K-a była swego czasu bardzo głośna interpelacya Waligórskiego 25 Stycz. 1867, żądająca ułatwień granicznych wobec Rossyi. Bismarck odpowiedział i zarzucił mówcy polskiemu (który twierdził „że po obu stronach granicy mieszka polska ludność, której zniszczenie jest postanowione") tendencye antypruskie, lecz przyznawał takty, którym zaradzić nie może, dopóki Rossya się opiera. Mowę Bismarcka pojmowała prasa europejska jako symptom gotującego się przymierza między Prusami a Rossyą, w celu wspólnego interesu uciśnienia ludności polskiej. Zabiegi posła K. Libelta o uniwersytet w Poznaniu w tymsamym roku pozostały bezowoc-nemi pomimo petycyi równoczesnej mieszczaństwa poznańskiego, pochodzenia niemieckiego. Skoro się następnie w marcu i kwietniu r. 1867 związek i parlament płnc.-nie-miecki ukonstytuował i wcielenie W. Ks. Poznańskiego uchwalił, protestowali posłowie polscy sejmowi w Izbie, w drugiej ka-dencyi r. 1867, przeciw takiej uchwale. Sejm został nagle we wrześniu zamknięty i nowy, w listopadzie r. 1867, po wyborach dla Koła niepomyślnych (12 posłów polskich), otwarty. W celu uświadomienia większego uchwaliło K. na przyszłość ujawnianie swych czynności w granicach zarówno przez dobro publiczne jako też i interesa K-a nakazanych. W drugiej kadencyi sejmowej pod koniec roku 1867 wytaczali posłowie polscy napróżno w sejmie sprawy polskie znaczenia więcej lokalnego, jak oto: uniwersytet w Poznaniu, pomnożenie organizacyi w Księstwie, sprawy jęz. itd. —Odtąd wyróżniał się coraz-to więcej swojemi zdolnościami, osobliwie werwą mówcy polemicznego, K. Kantak (ob.). Pod sam koniec r. 1867 zaskoczyła posłów polskich sprawa posłów duńskich; K. wtedy, uie rozważywszy sobie na czas zasadniczej strony tej sprawy, poszło za większością sejmu, która uchwaliła kategoryczne żądanie od Duńczyków przysięgi tia konstytucyę pruską. Błąd ten K-a wywołał niezadowolenie w kraju, to zaś spowodowało złożenie mandatu przez prezesa, Karola Libelta. Niezadowolenie jeszcze innej natury nurtowało w tym czasie w społeczeństwie polskiein i przeniosło się i na późniejsze lata. Otóż okólniki arcy-bpa (po Przyłuskim) Ledóchowskiego uważano jako wręcz przeciwne dawnej trady-cyi, jakiej się trzymali jego poprzednicy, którzy się starali ducha narodowego i obowiązki stąd wynikające w duchowieństwie polskiem krzepić. Temu więc tradycyjnemu zadaniu zdawał się nowy arcy-bp opierać, wydając w końcu r. 1867 okólnik ograniczający władzę duchownych nawet w czytelniach ludowych. Wskutek tego w początkach 1868 tygodniowy pobyt u dworu berlińskiego i ostentacyjne przyjęcia u Bismarcka wzbudzały coraz większe powątpiewanie w pewnej części społeczeństwa polskiego o działalności dodatniej Ledóchowskiego, a ta nieufność dopiero w kilka lat później ustąpiła, kiedy arc-bp, opierając się prawom majowym, t.z. kulturnym, z r. 1872, poniósł mężnie kary i więzienia—i tak znowu zespolił się ściślej z prześladowaną ludnością polską. Od tego też czasu istniały coraz trudniejsze warunki dla następnych zwierzchników kościoła: ks. Dindera, ks. Stablewskiego, a obecnego zarządcy ks. b-pa Likowskiego. Takie trudne warunki z każdym rokiem i w życiu parlameutarnem równolegle się wzmagały. To też posłowie polscy, należący do parlamentu związku i jako tacy uprawnieni brać udział w parlamencie celnym, (który-to parlament na wiosnę r. 1868 na kilka tygodni po raz pierwszy był otwarty) nie wzięli żadnego w nim czynnego udziału pomimo,że społeczeństwo i publicystyka od nich wymagały wystąpienia w sprawie wcielenia Królestwa Polskiego do Cesarstwa Rossyjskiego wbrew traktatom wiedeńskim. Ta niewiara w jakąkolwiek działalność skuteczną w sejmie berlińskim, jeżeli już dawniej była—to teraz jeszcze więcej przytłumiała chęć u posłów polskich do wystąpienia z szerszym programem na trybunie berlińskiej. Gorączkowa praca Bismarcka i jego stronników, jakgdyby w przewidywaniu wypadków 1870, taką zuchwałością widoczną była przesiąkła, osobliwie wobec żywiołu polskiego, że wrażenie posłów polskich, w owych czasach wracających z sejmu berlińskiego, o-kreślił dosadnie Kantak, twierdząc, że póki Bismarck i jego system pozostanie miarodajnym w kołach berlińskich, dopóty daremne wszelkie usiłowania posłów polskich. Zważywszy więc trudności powyższe, chwaliła prasa posłów polskich, za to, iż w końcu r. 1868 poseł Wierzbiński w sprawie assesorów, dr. Zyg. Szułdrzyuski w sprawie regulacyi Warty, a w sprawie katedry słowiańskiej Kaz. Krasicki zdołali przekonać większość izby o ważności spraw wniesionych.—Takie uznanie pozostało też jedyną pociechą, bo chociaż sejm w powyższych wypadkach, jako też w sprawie gimnazyów, prżez Kantaka, i szkół elementarnych, przez R. Czarlińskiego poruszonych, polecenie wyraźne rządowi uchwalił — nie uwzględnił go jednak rząd, niedba-jąc o głosy większości izby, a przede-wszystkiem o potrzeby społeczeństwa polskiego.—F) Prusy na ozele Rzeszy niemieckiego cesarstwa r. 1870 — 1908. Zwycięz-ka wojna z Francyą była początkiem dalszych przeobrażeń państwowych monarchii pruskiej, a wszystkie one były połączone z uszczerbkiem polskości czy-to w szkolnictwie, w samorządzie prowincyonalnym, nawet w samorządzie kon-stytucyą zapewnionym kościołowi katolickiemu. W r. 1872 rozpoczyna się walka „kulturua", która utrapieniem rozgorycza całe społeczeństwo pruskie, a w dwójnasób polskie. Bo nie ogranicza się ona na same sprawy kościoła i szkoły (główni mówcy ks. Jażdżewski i Stablewski)

lecz usuwa w r. 1876 język polski jako urzę- wet prawa do jestestwa i bytu polskiego. Ta do wy, dochodzi w r. 1878 do systematycznej ustawa mimo protestu posłów naszych ks. Teod. zmiany nazw polskich miejscowości i t. d., a- Radziwiłła i dr. Szumana uzyskała sankcyą. by w r. 1885 prawem o wydaleniach zarysować Tak oto przedstawia się ostatni wynik prac i zamysł praw wyjątkowych antypolskich. Wo- usiłowań posłów polskich na sejmie berlińskim, bec takiego zamachu zespalają się usiłowania i służy za dowód, że konstytucyonalizm w dzi-reprezentacyi polskiej we wspólnych nara- \ sięjszej polityce państwowej jest tylko do-dach obu Kół, tj. sejmowego i parlamentarnego. Mimo to akcya taka zespolona pozostaje bez dodatnich następstw; następuje okres praw wyjątkowych, z tym wyraźnym programem Bismarcka, aby konstytucyjne równouprawnienie ludności polskiej zupełnie znieść. Uchwalony nastaje od r. 1886 cały szereg praw antypolskich, a na ich czele prawo ko 1 oni z a-cyjne. Daremne są usiłowania posłów polskich powstrzymać całą siłę takiego nienawistnego zamachu. Dopiero ze zmianą tronu, który odziedziczył był Wilhelm TI i po dy-misyi udzielonej Bismarckowi, (1890) załamuje się na chwilę ten system brutalności politycznej.—Nowy monarcha, nowy prezes ministrów a zarazem kanclerz, generał C apriv i (ob.) budzi nadzieje w polskiem społeczeństwie. Następuje pozornie nowa era ugodowa 1890 —1894.

goduem narzędziem do przeprowadzenia ucisku nad słabszym pod pozorem legalności.—II. Koło w parlamencie utworzyli posłowie polscy wybrani najprzód do parlamentu północno-nie-mieckiego, który został w Berlinie po raz pierwszy otwarty 24 lutego 1867, a który po zwy-cięzkiej wojnie nad Francyą przekształcił się w Parlament Rzeszy Niemieckiej, jako wyraz dokonanego połączenia i zjednoczenia całych Niemiec, i w połowie marca 1871 r. działać zaczął. Posłowie polscy, wybrani do pierwszego parlamentu płnc.-niemieckiego, postanowili utworzyć K. polskie na wzór K-a sejmowego i ukonstytuowali się na podstawie statutów po dziś dzień obowiązujących na wzór tegoż K-a. Gdy następnie w marcu r. 1867 parlament płnc.-niemiecki przystąpił do obrad nad projektem konstytucyi związkowej, poseł K. Kantak w imieniu K. parlamentarnego umotywował obszernie i złożył piśmienny protest do proto-kułu ówczesnego posiedzenia, przeciw przyłączeniu W. Ks. Poznańskiego i Prus Zachodnich do związku płc.-niemieckiego. Parlament nie uwzględnił tego protestu i przyłączył ziemie polskie do związku. Wskutek tej uchwały rozjechali się nasi posłowie, zostawiając de-putacyę z 3 posłów złożoną, która miała resztę powołać, ażeby wziąć udział w obradach końcowych nad projektem konstytucyi dla związku płc,-niemieckiego. Gdy d. 17 kwiet. 1867 nastąpiło ostateczne głosowanie nad całością ustawy związkowej, w imieniu K-a przeczytał Kantak deklaracyę, że „po uchwaleniu mimo polskiego protestu wcielenia przez ostateczne przyjęcie projektu ustawy posłowie polscy, głosując przeciw przyjęciu tej ustawy, wyczerpali ostateczny środek zapobieżenia owemu aktowi przemocy i, spełniwszy swoje zadanie, składają mandaty". Posłowie nowo wybrani pozostali następnie w parlamencie, lecz na stanowisku protestu, który przy swoich wystąpieniach zaznaczali. Po wojnie francuskiej i po utworzeniu się Rzeszy niemieckiej, powstał, j. w., z parlamentu „związku" wr. 1871 parlament Rzeszy Niemieckiej. Posłowie polscy złożyli wskutek tego d, 1 kwietn. 1871, zaraz po otwarciu parlamentu, deklaracyę, w której zaznaczyli, że wstrzymają się od głosowania

Posłowie polscy w izbach sejmowych w wystąpieniach swych zaznaczają swoją ufność w sprawiedliwe rządy, posłowie w parlamencie dokładają starań, aby głosowaniem swojem za projektami rządowemi wspólność poczucia w tej ufności jeszcze dobitniej okazać. Monarcha nowy dziękuje posłom na ręce posła Józ. Kościelskiego, i następuje nominacya Polaka, posła ks. Sta-blewskiego, na arcy-bpa gnieźnieńsko-poznań-skiego, jako też innych kilka mniejszych ulg— lecz system pozostaje, aby w r. 1895, po dy-misyi Capriviego, do dawnego znaczenia się podnieść. Wobec takiej grozy, którą zazna-czyły pochody tłumne hakatystów do Varzina, siedziby Bismarcka, rozporządzenia najwyższe co do zmiany barw polskich na pruskie, procesy wstrętne, powiększenie funduszów na rzecz pruskiej kolouizaeyi, — posłowie nasi wykazywali krzywdy nam wyrządzane, dopełniając przez to jedynego jeszcze możliwego obowiązku. W o-świadczeniu zaznaczyli oni, że „takie krzywdy wołają o pomstę do Boga". Nie przypuszczali jednak, że po okresach prawodawczych, w których przedewszystkiem nie dotrzymano przyrzeczeń konstytucyjnych, że po dalszym okresie, w którym zniesiono przyznane i przyrodzone właściwości polskiej narodowości, że następnie po ostatnim zamachu na równouprawnienie konstytucyjne przez ustawodawstwo wyjątkowe — że po tern wszystkiem jeszcze mogłaby być dopełniona miara niesprawiedliwości: a tymcza-    nad adresem do cesarza i postawili wniosek

sem stało się jeszcze gorzej. Zaczęły się w    z poprawką do art. 1 projektu do prawa, dotyczą-

pismach hakatystycznych objawiać zarysy tegb    cego konstytucyi Rzeszy Niemieckiej, poprawka

już od r. 1904, aż też w r. 1908 stanęło na    żądała, aby zamieścić dodatek „z wyłączeniem

porządku obrad sejmu berlińskiego prawo    ziem polskich, zostających pod panowaniem

o w ywłasz c za u i u, prawo zaprzeczające na-    pruskiem". Przy dyskusyi nad tą poprawką

80

WJelk* Kacyki. Iluitr Ser. I. Tera XLII. Zeta.

przyszło do ostrych starć mówców polskich mnikiem skutecznogo bohaterstwa pozostanie z Bismarckiem. Bismarck zaprzeczał Polakom w dziejach ludzkości wzór mężnej wytrwało-prawa przemawianie w imieniu ludności polskiej ści i niczem niezachwianej wiary, którą w naj-jakiejkolwiek części kraju polskiego i nie, licząc większem udręczeniu ludność polska z zaboru się ze słowami, rzucał najgwałtowniejsze poci- pruskiego umiała nieustraszenie utrzymać i bez skina Naród Polski i jego dzieje. Posłów naszych uszczerbku dochować, poparł tylko jeden poseł klerykalny i jeden demokrata — reszta odrzuciła wniosek polski.

Obecni (październik 1908 posłowie 1) do parlamentu: ks. Perd. Radziwiłł, Roman Janta-Połczyński, Leon Czarliński, Ber. Chrzanowski, Sas Jaworski, dr W. Skarżyński, Grab-

Kulerski, Korfanty, ks. Jankowski, ks. Bran-des, ks. Weyda, Brejski, dr. Trzciński, Wł. Seyda, dr Alf. Chłapowski, Maciej hr. Miel-żyński, Napieralski.—2) Do sejmu: Dr. H. Szu-man, Dr Mizerski, ks. Stychel, ks. Styczyński, Świtała, ks. Łożeński, Schroeder, St. Sikorski, dr Niegolewski, dr Seyda, Raczek, ks. Kapi-ca, ks. dr. Jażdżewski, Sas Jaworski, Korfanty. 3) członkowie Izby panów: ks. Ferd. Radziwiłł, Kaz. Chłapowski, Teodor Moszczeński, Józ. Ko-ścielski, Aut. Taczanowski, Wł. hr. Skórzew-ski, Seweryn hr. Bniński, ks. A. Sułkowski, M. hr. Kwilecki, Wojciech Lipski, Bohdan hr. Czapski.—L i t. Stenograficzne zapiski parlamentarne i sejmowe; „Przegląd Poznański¹* od T. VIII 1849 i następne; dr. Henryk Szuman „Luźne kartki ze wspomnień życia własnego“ (dział trzeci 1848; Poznań 1898) i tegoż „Rys

R. K.

Kołyszko (Kołysko) B e n e dy k t (* 1751 —f 1833). W powstaniu Kościuszkowskiem był generałem brygady, odznaczył się przy obronie Warszawy przeciw Prusakom i otrzymał w nagrodę od Kościuszki pierścień z napisem: „Ojczyzna obrońcy sweinu“. —Po upadku powstania wyszedł na emigracyę; był w Dreźnie, w Paryżu, w Wenecyi, wreszcie na Wołoszczy-źnie, gdzie przy pomocy Turcyi próbowano zorganizować nowe powstanie. Usiłowania te zawiodły; uformowane już ze szczątków armii polskiej oddziały powstańcze, których K. był dowódzcą, zosłały rozwiązane, i K., po krótkim pobycie w Turcyi, powrócił do kraju, do majątku swego na Wołyniu.—W wojnach napoleońskich podobnie, jak Kościuszko, udziału nie wziął: nie dowierzał Napoleonowi; nie był również stronnikiem Aleksandra; pozostał na uboczu. Dopiero gdy wybuchło powstanie listopadowe, już 80-letni, porzucił żonę i siedmioro dzieci, zaciągnął się do powstania na Podolu, gdzie wtenczas zamieszkiwał. Obrano go dowódzcą sił zebranych w Krasnosiółce. Było tam 1000 jazdy, 150 strzelców 3 działa i 600 000 złp. w kasie. K. wziął za szefa szta-

Posłowie polscy wyszli z sali. To pierwsze wystąpienie Koła polskiego w parlamencie niemieckim i zmierzenie się jego parlamentarne ski, dr. Zyg. Dziembowski, ks. prałat Stychel, z przedstawicielem wszechpotęgi niemieckiej pozostało typowem przez długie lata i powtarzało się, ilekroć polskie sprawy posłowie podnosili. W poczuciu więc krzywdy i niemocy zapobieżenia jej ograniczali się posłowie polscy w następnych latach na powtarzaniu protestu, bądź-to w formie wniosków, bądź też w formie oświadczeń, jakich wymagały sprawy bieżące. A te ostatnie aż do r. 1879, z wyjątkiem praw kościelnych i językowych, mniej nas dotyczyły, bo głównie miały za zadanie organizacye rozmaite, które pojedyncze niemieckie państewka przeobrażać miały w organizm jednolitości państwo-niemieckiej.—Dopiero z czasem rósł większy współudział posłów polskich we wszelkich pracach parlamentarnych i konstytucyjnych, a to z chwilą, gdy sprawy ekonomiczne i socyalne stanęły na porządku dziennym. Ten udział, wywołany potrzebą I historyczny początków i zawiązku parlamenta-w kraju w powyższych sprawach, rozszerzył ! ryzmu polskiego w Prusiech“ (Poznań 1902). się jeszcze bardziej z chwilą dymisyi Bismar- Dr. Roman Komierowski „Koła polskie w Ber-cka i z nastaniem ery ugodowej za czasów Ca- linie 1875 — 1900“ (Poznań 1905) i tegoż sa-priviego 1890—1894. Lecz mimo tego więk- mego autora w rocznikach „Dziennika Poznań-szego udziału we wspólnych pracach parlamen- skiego“ 1906 — 1908 „Koło Polskie od r. 1847 tarnych nie udało się posłom polskim, z wy- —1860“. jątkiem kilku już powyżej wzmiankowanych i krótkotrwałych ulg, wywalczyć poza ten czas u-godowy jakiej zasadniczej zmiany na korzyść narodowości polskiej. Nawet przeciwnie ograniczenia i szykany językowe w zakresie zarządu (poczta, urzędy cywilne i t. d.) Rzeszy Niemieckiej coraz bardziej się powtarzały, ąż prawem z r. 1908 o stowarzyszeniach dotarły do punktu kulminacyjnego, samo uprawnienie języka polskiego po części w dzielnicach nawet polskich na zebraniach politycz. wykluczyły. Tak się zespoliła przeciw polskości akcya sej mu pruskiego z akcyą parłam, niemieckiego, chociaż w tym już nie z poklaskiem takiej absolutnej większości jak w tamtym.—Dzieje tych walk są i będą pomnikowe.    W żadnym z parla

mentów europejskich nie użyto takich środków radykalnych i nie przeprowadzono tak systematycznie wobec geograficznie i etnograficznie stosunkowo małej części poddanych, i to za karę jedynego ich przewinienia, że nie chcą się zaprzeć i wyprzeć swej narodowości.

Pomnikiem smutnym pozostanie w dziejach europejskiej kultury taki zamach ślepej plemiennej zawiści, ale taksamo po-

bu majora Orlikowskiego, podzielił powstań- i boszczykowi, jako generałowi, honory wojsko-ców na 17 szwadronów, z których każdy miał 1 we.—Por. J. Straszewicz „Les Polonais et les być kadrami dla osobnego pułku. Ogłoszono Polonaises" (Paryż 1832); T. Morawski „Dzieje zniesienie poddaństwa i zapewniono włościanom Narodu Polskiego" t. VI (Poznań 1872, str. własność posiadanej ziemi. — Z Krasnosiółki 369 nstp.).

Wł. Strz.

powstańcy wyruszyli do Dasz owa, który miał Kołyszko (Kołysko) Feliks (*    1837

być ogniskiem powstania. Po drodze siły K-i w Wilnie—f 19 lutego 1889 w Mentonie). urosły do 2 400 ludzi. Nim doszli do Daszo- W 14-ym r, ż. za manifestowanie swych uczuć wa, gen. ros. Roth (emigrant francuski) ude- patryotycznych został zesłany do batalionów rzył na tylne szeregi; zawiązała się bitwa (14 dyscyplinarnych na Kaukazie. W r. 1863 u-majaj, zakończona porażką i rozproszeniem czestniczył w powstaniu, był dowódzcą oddzia-powstańców. K., który dopiero pod koniec ) łu na Litwie, poczem wyszedł z kraju. Resztę starcia przybył z przednich straży i już klęsce I życia spędził we Francyi, gdzie urzędował na nie był w stanie zapobiedz, zdołał zebrać je- I kolei północnej.—„Bulletin Polonais" (Paryż

!i-

l'-;

JWIfe

mm

Pm.

T/p

(HF

V.

\\ *

Fig. 142. Kołyszko Benedykt.

Wł. Strz.

szcze 600 koni, pobić w parę dni później nie* przyjaciela pod Michałówką i pod Obo-dnem, i powiększyć swe siły. -Nowa porażka pod Majdanem (23-go maja), gdzie Orlikowski życie sobie odebrał i gdzie zginął tajemniczo Wacław Rzewuski („Emir"), położyła kres powstaniu podolskiemu; niedobitki weszły do Ga-licyi pod Satanowem. K., osadzony w więzieniu w Czortkowie, wypuszczony w końcu r. 1831, osiadł we Lwowie, gdzie, wycieńczony wojną, więzieniem i latami, wkrótce umarł. Przy pogrzebie garnizon austryacki oddał nie-

z d. 1 czerw. 1889); „Głos'polski" (Paryż z d. 10 mar. 1889); „Wolne Polskie Słowo" (Paryż, nr z d. 11 mar. 1889).

Kołyszko (Kołysko) Adam (* 1796 na Żmudzi—f 1870 w Paryżu). Od r. 1821 był prezesem sądu Wiłkomierskiego; gdy wybuchło powstanie listopadowe zebrał w woj. Trockiem własny oddział, wcielony późuiej do korpusu gen. Giełguda. Sam zaś K. obrany posłem z powiatu Wiłkomirskiego, przedostawszy się do Warszawy, zasiadł w Izbie Sejmowej. W sierpniu otrzymał krzyż złoty virtuti mili-

Wł. Strz.

„0-

s. p.

tari. Po upadku powstania wraz z innymi wyszedł na emigracyę do Francyi. Był jednym z pierwszych, co, po Mickiewiczu, zbliżyli się do Towiańskiego, i pod jego wpływem do śmierci pozostał. Ostatnie lata spędził w zakładzie św. Kazimierza, schronieniu dla weteranów.— „Rocznik Tow. flistor. Liter." rok 1870 — 72 (Poznań 1872; str. 613 nstp).

Kon Feliks, działacz polityczny, antropolog i publicysta (* 1864 w Warszawie). Ukończył gimnazyum w r. 1883 i wstąpił na wydział prawny; aresztowany w r. 1884 w sprawie pierwszego „Proletaryatu" (ob.), skazany do ciężkich robót, przebył w nich sześć lat (podróż i pobyt tamże opisany z dużym talentem w dwu tomach wspomnień „Etapem na Katorgę" „Kuryer Lwowski¹⁴ 1907 i oddzielnie Kraków 1908) i „W Katordze na Karze" (iGłos» lwowski 1908 i oddzielnie Kraków 1908). Wypuszczony z ciężkich robót na osiedlenie w gub. Jakuckiej, osiadł tam w r. 1891 i zaczął prowadzić badania antropologiczne, początkowo na własną rękę, następnie jako członek ekspe-dycyi Sibirijakowa. Prócz wielu artykułów o Jakutach i rossyjskich osadnikach na Syberyi, rozrzuconych po prasie syberyjskiej, ogłosił oddzielnie: „Jakuty, antropo-fiziołogjiczeskij o-czerk", „Chatyn—Arjinskoe Skopczeskoe selenie—Nikolskaja Słabodka". W r. 1895 przeniósł się z Jakuckiej gub. do Irkucka, Bała-gańska, wreszcie do Minusińska (w r. 1897). Tu pracował w iniejscowem Muzeum etnogra-flcznem i badał plemię koczownicze Kacza (niewielka część badań ogłoszona w „Rusk. Antropoł. Żurnał"; pozostała w rękopisie znajduje się w Muzeum); w dużej książce opisał działalność Muzeum w Minusińsku w ciągu 25 lat istnienia (1902), poczem odbył wielką, dwa lata trwającą podróż w góry Sajańskie na pograniczu chińskiem w celu zbadania plemion Urjanchów-Sojotów. Sprawozdania o wynikach podróży drukowały Wiadomości Wsch. Syb. Oddziału Ces. Ros. Tow. Geograficznego i Ros. Czasop. Antropoł. Polską publiczność zapoznał K. z wynikami swojej podroży zimą 1907—8 r. w szeregu odczytów, wygłoszonych w Krakowie, Zakopanem, Lwowie. Zbiory zdobyte w tej podróży znajdują się w Muzeum Aleksandra Iii-go w Petersburgu, w Muzeum Antropologicznem w Moskwie i w Muzeum w Minusińsku. Podróż została nagrodzona przez Towarzystwo Antropoł. przy Uniwers. Moskiewskim złotym medalem i znaczniejszą nagrodą pieniężną. W r. 1904 pozwolono K-owi powrócić do kraju. Porzucił tedy dalsze badania antropologiczne i etnograficzne i wrócił do Warszawy. Redagował „Kuryer Codzienny" (marzec—sierpień 1905 r.), przebywał czas jakiś na południu Rossyi, w r. 1906 aresztowany, przesiedział w więzieniu śledczem kilka miesięcy, poczem wyjechał za granicę.

Prócz dwu tomów wspomnień ogłosił tutaj „Historyę ruchu rewolucyjnego w Rossyi“ (Kraków 1908, str. 218). K. rozpoczyna w tej pracy opowieść swoją od reformy włość. 1861 r. i Powstania polsk. 1863 r., kreśli działalność Nie-czajewa, Bakunina, Narodników, „Zemli i Woli", potem przesuwają się „Czernyj Peredjeł", „Narod-naja Wolja", śmierć Aleksandra II, budzenie się nowego ruchu po czasach reakcyi za Aleksandra III, „Konstytucyonaliśei" ziemscy za Mikołaja II. Marxiści, wojna z Japonią. Obszernie opowiedziany bieg wypadków 1904—1907 r. (str. 125 — 218). Praca doprowadzona do u-padku II-ej Dumy (do czerwca 1907 r.).—Pisywał K. do „Wielkiej Encyklopedyi" (w zakresie etnografii), do „Tygodnika Ilustrowanego", gniwa" i in.

Konarski Szymon, patryota-demokrata polski (* 5 marca 1808 r. w Dobkiszkach w dawnem wojew. trockiem, ówczesnym depart. łomżyńskim, pow. kalwaryjskim—f 27 lutego 1839, rozstrzelany w Wilnie). Pochodził z rodu, który od XVI w. wytrwał w wyznaniu ewang.-refor-mowanem, prawdopodobnie tożsamego z rodem kalwińskim małopolan K-ich w Sandomierskiem. Ojciec, Jerzy, był synem dzielnego artylerzysty za Kościuszki, sam w wojsku dosłużył się stopnia porucznikostwa; wybitny w obywatelstwie, za Księstwa został sędzią pokoju. Matka, Paulina z domu Wiśniewska, miała za ojca Szymona W-go, późniejszego senatora Królestwa. Ojciec wcześnie odumarł dzieci przy wielce nadwerężonem mieniu; wdowa, kobieta poważna, sama zajęła się wychowaniem chłopca wśród kłopotliwych już stosunków, które głównie skłoniły ją do ponownego wyjścia zamąż, za niejakiego Struczkowskiego. Z tego małżeństwa urodził się brat przyrodni K-go, Kazimierz. Szymon, oddany do szkoły podwydziałowej w Sejnach, stąd, już 14-letni, przeszedł do szkoły wojew. w Łomży, którą ukończył w r. 1825. Mówił po franc., niem., później i po ang.; składał wiersze, umiał rysować, wyuczył się gry na flecie, głos do śpiewu miał dźwięczny. Jak dziad i ojciec tak i on chwycił się żołnierki: wszedł do pułku 1-go strzelców pieszych pod Szembekiem. Już w końcu 1826 r. został podoficerem. Przed 29 listop. pułk stał w Sochaczewie i w okolicy. D. 1 grudnia K. był uczestnikiem owacyjnego przyjęcia Szembeka, który czynem swym rozciął wątpliwość czy się wojsko połączy. D. 22 stycznia 1831 r. K. został podporucznikiem. Gdy działa zagrzmiały, był w batalionie maj. Godlewskiego pod Okuniewem, bił się pod Wa-wrem i pod Grochowem, później w dywizyi Umińskiego pod Liwem (14 kw.), Gdy organizowano wyprawę Chłapowskiego na Litwę (w środku maja), K. znalazł się w kompanii wybranej z pułku do nowego korpusu. Po 22 maja (zajęcie Bielska) otrzymał awans na porucznika—przywilej zapewniony wszystkim u- , czestnikom wyprawy. Walczył w Puszczy Białowieskiej, pod Lidą i u stóp Gór Ponarskich pod Wilnem (19 czerw. j. Po tej bitwie, w stopniu już kapitana, został dowódzcą batalionu powstańczego i bił się pod Poniewieżem i Sza-wlami. Z Kurszan (ob.) w oddziale Chłapowskiego po 3 dniach znalazł się w Prusach. Miał już wtedy krzyż wojskowy za waleczność. Przez 3 miesiące trzymany wraz z innymi o-ficerami w Aschenen, na słowo honoru wypuszczony do Domnau (między Iłowem pruskim z Prydlandem), d. 1 stycznia 1832 r. wyruszył w całej kolumnie wozów pruskich do granic Francyi, od strony Burgundyi. Przejazd przez Niemcy właściwe poza Prusami był dla jeńców i prawie nieprzerwanym objawem żywego politycznego i humanitarnego współczucia. Osadzono K-go w Besanęon, skąd po 4 miesiącach przed nękaniami policyj nemi schronił się do Szwajcaryi. Tu dla chleba zaczął się uczyć zegar mistrzostwa, zarabiał też grą i rysunkiem.

W marcu 1833 r. wyruszył na wyprawę Za-liwskiego przez Prusy w Augustowskie — może wespół z Wołłowiczem, może osobno; o ile dotychczas wiadomo, stopa jego nie pozostawiła wówczas śladu na ziemi ojczystej, a jeżeli jej dotknęła, to na krótką tylko chwilę. Uwięziony w okolicy Elbląga, pod koniec lata 1833 r. przewieziony do Antwerpii w wielkim niedostatku tułał się po Brukselli, aż na pocz. r. 1834 ujrzała go znowu Szwajcarya. Po krótkim pobycie w Chaux de Fonds (pod nazwiskiem „Simon Konar, artiste musicien, ne a Franc-fort s. M.“) przystał do wyprawy Ramoriny na Sabaudyę (pocz. lutego 1834) wstępując jednocześnie w szeregi „Młodej Polski" w „Młodej Europie". Wyprawa rozbiła się odrazu o czujność policyi tak sardyńskiej jak szwajcarskiej. Niewiadomo w którym oddziale wyprawy *był K; w każdym razie dostać się musiał do więzienia szwajcarskiego, które wszakże srogiem nie było, choć w Chautepolet, w Kantonie Genewskim, policya okazywała się surową. Wypuszczony wraz z innymi znalazł K. gościnność w Kantonie Berneńskim, który zrazu mężnie stawiał czoło i sąsiednim i dalszym pótencyom, ale w końcu pod groźbą wprowadzenia wojsk badeńskich, uległ. Niewielu tylko utrzymało się w Szwajcaryi, gdzie w Bernie 12 maja 1834 stanął komitet kierujący „Młodą Polską", aby w kilka miesięcy później ustalić i wyłonić zasady przewodnie związku: wolność, równość, braterstwo, pojmowane jako obowiązek podniesienia do dobrobytu i uwłaszczenia warstw społecznych nic lub bardzo mało posiadających, kosztem nad miarę zamożnych i dostatnich, ku którym też ustawa z paźdz. 1834 r. pała niechęcią, nawet nienawiścią, Organizacya społeczeństwa oprzeć się miała na gminach, jego zaś życie na oświacie, sprawiedliwości i moralności; władza miała głównie należeć do ludu, a jego los miał się stać główną tej władzy troską. Wydalony ze Szwajcaryi K. ujrzał się po raz trzeci we Francyi w końcu grudnia 1834 r.; zamieszkał na Quai Bourbon nr. 43. Od 1 stycznia zaczął pracować w redakcyi „Północy", założonej przez Czyńskiego, socyalistę-ko-inunistę. Z pod pióra K-go wyszły tu artykuły: „Zbrodnie ludu są skutkiem źle urządzonego społeczeństwa"; „Stan przejścia i ostateczne urządzenie społeczności" i in. Czytamy tam, że „panowie nadaremnie budują więzienia, stawią pręgierze, szubienice. Gdzie jedni panują, a drudzy służą, jedni używają, a drudzy cierpią, gdzie jedni korzystają z oświaty, a drudzy pogrążeni w ciemnocie — tam nędza, zemsta, rozpacz, podadzą człowiekowi głownię, siekierę, miecz". Społeczeństwo trzeba tak urządzić, aby każdy przy umiarkowanej pracy miał swobodne utrzymanie. Oświata i wychowanie staranne uczynią zbytecznemi katów i tortury. „Bóg—demokracya ówczesna wcale się go nie wypierała—stworzył człowieka dobrym, czułym, towarzyskim"—z wiarą Rousseau’a zapewnia demokrata z „Młodej Polski". Do takiego zdemokratyzowania się, któreby urzeczywistniło ideały, potrzebują Polacy „skruszyć obce jarzmo", „zdeptać przywileje, zniszczyć przesądy". Pod jarzmem niema mowy o reformach: „sprzy-siężenie tajne jest największym obowiązkiem"; „ginązwiązkowi, ale nie związki". Nastaje właśnie opoka ofiar i poświęceń niczem nierównowa-żonych. „Dopiero na ziemi krwią zlanej, trupami zasłanej, pożogą wojenną zniszczonej młodemu pokoleniu zajaśnieje swoboda". Biada samolubom, biada posiadaczom majątków, któ-rzyby skąpili własności dla zbawienia Ojczyzny i Ludzkości—w tym stanie przejścia przez walkę. Na arystokratyczne: „Pierwej być, a potem jak być" demokracya wojująca ma „Pierwej wiedzieć jak być, żeby być".—Człowiek, który tak przemawiał, był szczerym, w piersiach miał serce zdrowe i mocne; niedaleko było takiemu sercu od słowa do czynu: człowiek więc ten nióśł już w sobie swe przeznaczenie tragiczne. Rzucił K. pióro (czerw. 1835), a prześladowany znowu przez policyę i w końcu wypędzony—może nie bez wpływu Polaków-monarchistów, jak pozwala mniemać protestacya współcześnie ogłoszona—wyjechał do Londynu, gdzie poznał się z Adolfem Zaleskim i innymi wychodźcami, i w parę tygodni zawitał do Brukselli. Tu Lelewelowi, do „Mł. Polski" już należącemu, zwierzył się z zamiaru prowadzenia propagandy na Litwie—w ostatecznym celu powstania. Polacy brukselscy (Tyszkiewicz, Zwierkowski) dostarczyli środków, Lelewel zaopatrzył w listy do Krakowa, Leon Zaleski towarzyszył. Tu zawiązywało się właśnie Stowarzyszenie Ludu Polskiego na zasadach „Młodej Polski", ale u-robionych przez Goszczyńskiego według wyma-

gań życia, z wysunięciem na czoło nakazu u- działalność swą na Litwę. Tu głównie do te-właszczenia ludu. Jest to prawdopodobne, że K-go go czasu jako wyslanięc Stowarzyszenia Ludu powołano wówczas w Krakowie do steru na- Polskiego czynny był, ukrywając się przed zwanego ,,Naczelnym Zborem". Przez lato policyą, Napoleon Nowicki; tu już przed i jesień emisaryusz, we wspólnej pracy z Go- r. 1836 istniały liczne związki, nawet sprzy-szczyńskim, Zaleskim i in. przygotowując się siężenie „ arystokratyczne jedyne w Pol-do posłannictwa swego, przyjął zasadę działania umiarkowańszą, od walki klas i radykalizmu socyalistycznego odchyloną, taką właśnie, jaką przynosił świeżo przetworzony, głównie staraniem Goszczyńskiego, związek demokratyczny krakowski. Rdzenny patryotyzm autora ,,Króla Zamczyska¹' wywierał wpływ dodatni na absolutyzm w dążeniach uniwersalnych, aż u-narodowił wiarę społeczną K-go. Częste z tym mężem i z innymi narady przeniosły się pod koniec r. 1835 pod samą granicę, do Wyrowa pod Radziwiłłowem. W końcu grudnia K. prze-kradł się stąd w kordon pod nazwiskiem Janusza Hejbowicza (Feliński). Pierwszy dom, w którym przytułek znalazł, był Rzążewskiego, jakoby kolegi jeszcze z wojska, dzierżawcy w pogranicznym Wojutynie. Gadatliwość tego człowieka przez rozsianą obawę zbliżyła emisaryusza do Ewy Felińskiej (ob.), która poradziła mu przenieść się do Jerzego Brynka, podówczas w Ołyce. Po dłuższym tu pobycie i zjednaniu dla sprawy samego gospodarza domu, wielu z ofi-cyalistów i szlachty folwarcznej, przejechał K. na Polesie do Lisowa, do Ignacego Rodziewicza. Tu miał jakby główną kwaterę, stąd jeździł na Litwę i Ruś, nie ustając w propagandzie, którą mu ułatwiał ogień duszy, ziejący ze słów, piękny duchowy wyraz oblicza, szczery dar słowa i ujmująca postać; wymową swą wprost podbijał, obejściem się zjednywał. Zawieziony przez Rodziewicza do ziemian Michalskich w Murowanej Werbce na Podolu, znalazł u nich i głowy i serca gotowe do przyjęcia siewu ideowego i zarazem kobietę, którą pokochał, Emilię, synowicę pana domu, Fryderyka M-go. Miłość odwzajemniana była jasnym promieniem w otchłani; rodzina Michalskich umiała uczucie to uszanować. Poważne rozprawienie się z młodym Michalskim rzuciło podstawy do współdziałania narodowego i demokratycznego.

sce po czasach Księstwa Warszawskiego. Podczas bytności w Wilnie w r. 1836 zetknął się z niem K. Z początku oporne, później uległo jego naciskowi i zlało się ze Stowarzyszeniem L. P-go. Umiał też uderzyć do akademików i do profesorów; niewątpliwie wtedy poznał się i z Józefem Mianowskim, późniejszym rektorem Szkoły Głównej, i z x. Ludwikiem Trynkowskim, jedną z najszlachetniejszych dusz ludowych w XIX w. Podczas tego pobytu zachorował i leczył się w klrniee akademii. Przez kilku tygodni najmniejsze nawet niebezpieczeństwo mu nie zagroziło, a było to już wtedy, kiedy cesarz Mikołaj miał pierwszą wiadomość o emissaryuszu od ambasady paryzkiej. Organizacya i na Rusi i na Litwie wciąż się rozrastała, przeważnie odwagą i energią i wśród tej samej szlachty, której dawny publicysta z „Północy" rzucił był namiętnie do stóp wyzywającą rękawicę. Pod względem porządku i zwartości związek na Wołyniu i Podolu górował nad litewskim, z wyjątkiem Mińszczyzny, a zawdzięczał to niewątpliwie konspiratorskiej zdolności, ilościowo wyższej, częstszej, bardziej bezpośredniej pracy K-go. — Sprzysiężenie ruskie tak już samą mas-są swoją urosło, że uczuło potrzebę zbiorowego wejrzenia w siebie. Na kontraktach kijowskich 1837 r. zjechało się wielu, w tej liczbie i K., aby ułożyć ogólniejsze formy i samego istnienia i propagandy. Do porozumienia się jednak wtedy jeszcze nie przyszło; wyznaczono nowy zjazd do Berdyczowa. K. skorzystał z pobytu, aby poruszyć i zespolić młodzież uniwersytecką. Na jarmarku onu-frejskim w Berdyczowie w czerwcu odbył się wiec ogólny i ustanowiono organizacyę pod zwierzchnictwem K-go; zamierzono wydawać pismo ludowe, z konieczności pisane, gdy niebyło własnej drukarni, i urządzono mu odpowiednią obsługę. Dla drobnej szlachty i całych grup polskich było to zjawisko jakoby nadprzyrodzone. Jak długo istniał ten dziennik i czy dochowały się jakie jego szczątki, niema żadnego zgoła śladu. I siła i urok działacza potęgowały działanie, powoływały do życia związki, z któremi on sam bezpośrednio się nie stykał. W r. 1837 na wiosnę był w Krzemieńcu; pod jesień uczestniczył w żytomierskim zjeździe przewódz-ców obwodowych i żarliwszych członków sprzysiężenia,które otrzymało nową ustawę, wskazującą jako cel normalny działalności skromną „propagandę dla obudzenia myśli w narodzie"—skromną zapewne w przewidywaniu możliwego niebezpieczeństwa. Ustawa, z 72 artykuł, złożona, miała hasła „Przez lud dla ludu" i „Wolność, równość,

Felińscy i Michalscy całemi rodzinami weszli do sprzysiężenia. Życie samo zastąpiło formułę „Wszystko dla ludu przez lud*', którą może jeszcze K. do kraju przynosił, inną „Wszystko dla wszystkich przez wszystkich—uczciwych, wyższych nad niewolę i lepszej przyszłości pragnących"—a więc i przez uczciwą szlachtę: formuła Lelewela w jego nawet najśmielszych porywach po r. 1840. Przez Michalskich pozyskał K. dla idei swoich Kaspra Maszkowskiego, ziemianina wołyńskiego, starego spiskowca, którego, wchodząc do kraju, zastał był w nowym już spisku; przez Felińską—m. in. lekarza Ant. Beaupró i nauczyciela Piotra Borowskiego.

Tak przeminął już rok. W tym roku z kryjówki w błotach Polesia wołyńskiego K. rospostarł

r^hr

MJC/ri

‘1

V;

braterstwo" — ale już inaczej odczuwane niż przed podjęciem pracy w abstrakcyi emigracyjnej. Powstanie jako cel bezpośredni w krótszym lub dłuższym czasie nie istniało w umysłach. O broni, o narzędziach do ruchu zbrojnego myślała tylko młodzież szkolna krzemieniecka; nie myśleli starsi, zajęci uprzednią uprawą duchową, ale zato żywo odczuwali brak drukarni. W Żytomierzu postanowiono sprowadzić ją z Genewy i umieścić w wiosce poleskiej w sąsiedztwie Rodziewicza; dwaj młodzi Felińscy (przyszły arbp miał wtedy 15 lat) zostawali drukarzami, zaczęli się też zaraz sposobić do zawodu w drukarni krzemienieckiej. K. przy zdumiewającej energii, pod coraz-to no-wemi nazwiskami, których miał z dziesięć, wobec ustawicznej grozy z istotnem już bohaterstwem zapuścił się aż do Odessy i tam zjednał sobie wyznawców, pomiędzy in. bankiera Mło-deckiego i obywatela Jełowickiego. Troska o drukarnię nie ustawała. K. postanowił sam sprawę rozwiązać. Rodziewicz wyrobił dla siebie i K-go paszport do Wilna, gdzie już szukano niebezpiecznego junisaryusza z rozkazu samego ceśarża, ponownie zawiadomionego przez ambasadę, i zarządzono nadzwyczajną czujność w samem mieście i w okolicy. Do rozesłanego okólnika dołączona była podobizna oblicza, którą pokazywano policyantom; porozsyłano też rysopisy trzymającym cukiernie, winiarnie, re-stauracye, zagrożono surową odpowiedzialnością. K. i R. stanęli w środku kw. 1838 r. w zajeździe Tryntrocha za Ostrą Bramą. Miejscem spotkania się ze spiskowym Duchnowskim, z zawodu zegarmistrzem, który miał pośredniczyć w nabyciu, była winiarnia Rosenthala, do którego K. miał list polecający od jego brata, a gdy Duchnow-ski wykazał niemożliwość podjęcia się dostawy, rzeczywiście z listu tego skorzystał i nierozważnie tajemnicę przed obcym, i do tego niepewnym, odsłonił. Prawdopodobnie zadenuncyo-wany przez winiarza, zaskoczony przez szpiega, K. umiał jednak zręcznie się wywinąć, udając sam agenta policyi tajnej; następnie z wielką przytomnością umysłu wydobył się zupełnie z potrzasku; zbrakło mu jej przecież wtedy, kiedy się weń dostawał. Skoro tylko zniknął z oczu szpiegowi, udał się do Mianowskiego i zażądał przyjęcia do kliniki w charakterze chorego. Mianowski nie uchylił się: dał osobny pokój, posługę i straż ze studentów spiskowych. Po kilku dniach studenci, a wśród nich najgorliwsi Eisenbletter, Zahorski, Sawicz, ułatwili wywiezienie K-go przez Rodziewicza jako poddanego z Lisowa, Łuk. Czułańczyka. Feliński od powracającego z Syberyi Maszkowskiego słyszał w Jarosławiu, że akademicy włożyli K-go, jakoby zmarłego, w trumnę, urządzili mu pogrzeb już o zmierzchu i wywieźli go na cmentarz; przy cmentarzu stał już Rodziewicz z powozem. Zamglona już pamięć mogła wydać z siebie nieprawdę. Na stacyi w Krzyżówce, ku O-

szmianie, niezręczność Rodziewicza, zapomnienie się samego K-go ściągnęły na przejeżdżających o-stre oko sprawnika Wędziagolskiego. Nie było już ocalenia. Tegosamego wieczora zawieziono więźnia do Wilna i osadzono na zamku (27 maja 1838); Rodziewicz, zostawiony na swobodzie, nie skorzystał z niej i nieszczęśnie dla sprawy, dla wszystkich spiskowych — doczekał się w nocy uwięzienia na stacyi. Część papierów ukrył w pocztowni, skąd wydobyła je później Sniadecka z Sulistrowskich. Gertruda Gedroycio-wa w podeszłym już wieku opowiadała wydostanie innych jeszcze papierów na tejsamej stacyi. Dn. 28 maja na odwachu przy zamku gen.-gu-bernatorskim rozpoczęło się badanie przed-

-

SpK:4i8i#

'

'J

: ' *-⁴$

L dśźŹkB&l I

?■ r 'V

\ c‘

Fig. 143. 'Konarski Szymon.

wstępne, ustalające tożsamość. Znalezione przy K-m „Księgi pielgrzymstwa polskiego", okazany rysopis, nawet podobizna oblicza, nie pozwoliły mu podawać się za owego Czułańczy-ka. Posłano zaraz po brata, Stanisława Steczkowskiego, w Augustowskie: rzucenie się wzajemne w objęcia usunęło wszelką wątpliwość. Dn. 29 maja t. m. okuto więźnia w kajdany, przeciągając łańcucb od lewej ręki do prawej nogi, i przewieziono do Bazylianów przy Ostrej Bramie wraz z Rodziewiczem i poszlakowany-mi w pierwszej chwili Duchnowskim, Sawiczem i Zahorskim. Dn. 30 maja gen. gubernator Dołgorukij zamianował komisyę śledczą,

a na czele jej postawił znanego z opilstwa i cyjną; w lipcu i sierppiu 1838 r. K-go tortu-gwałtowności kniazia Trubeckoja. Dn. 31 maja rozpoczęła się 6-mfesięczna walka duszy liardej i mocnej z procedurą okrutną i ludźmi srogimi —z całem tern niemiłosierdziem zorga-nizowanem we władzę wobec jednostki fizycznej wszechpotężną. Do du. 19 czerwca walkę tę prowadził K. zaprzeczaniem wszystkiego, osłanianiem prawdy w działalności swej na emigracyi i w wyprawie Zaliwskiego, opowiadaniem zamysłów i faktów urojonych,—całą wielce zajmująco ułożoną historyą, która kończyła się w puszczach Polesia, gdzie właśnie mieszkali obaj więźniowie. Ale dn. 19 czerw, stała się rzecz straszna: Rodziewicz, drżąc przed chłostą, którą odrazu rozpoczęto, przyznał się do wszystkiego, wyjawił istnienie związku, jego cele i prace, wskazał osoby, z któremi był związany. W mgnieniu oka rozbiegły się kibitki i feldjegry po wszystkich ziemiach Rzplitej pod panowaniem rossyjskiem.

rowano. Ks. Feliński z własnych wspomnień, z opowiadań matki i Lucyana Michalskiego, już w Jarosławiu, pisze w „Pamiętnikach" (I 111), że więźniowi nacinano skórę i lano w nią smołę gorącą; Zienkowicz w „Usąue ad finem" podobną mękę ukazuje; współczesne kore-spondencye i mowy na obchodach, jedne od drugich niezależne, fakt stwierdzają. Oczywiście, akta sprawy milczą, choć i w nich jest ogólnikowe przyznanie nacisku (tomlenie); milczały nawet usta męczennika w przeddzień skonu, ale w krótkiej chwili żegnania się ze współwyznawcami i współpracownikami uczucie rozstawania się ze światem zbyt wyłącznie panować musiało, aby w potoku jego napłynąć mogły jakiekolwiek konkretne fakta. Gdy wątpliwości najmniejszej nie ulega stosowanie tortur względem Napoleona Nowickiego, Jerzego (w wyroku. w „Kur. lit ", Grzegorz) Brynka, Trynkow-skiego, Eisenblettera, Sawicza, powątpiewanie c katuszach K-go może być tylko dziwnem, zgoła niepoważnem upodobaniem. Wszystko zapaleniec, zapewne, ale przytem i mąż, mężnie wytrzymał. Zienkowicz podaje okrzyk po udręczeniach stwierdzający uporczywość gniewem już przejętą i hardą. Nie wydawszy nikogo, i niczego, samego siebie już uważając za straconego, o to tylko dbał jeszcze, aby w roz-paczliwem obnażeniu spisku ratować osoby zwłaszcza jemu samemu najbliższe, Michalskich, zmyślając takie cechy charakteru i prowadzenia się w życiu, które niepodobnem czyniły samo przystanie do sprzysiężenia. Przebrał przytem miarę, kiedy rzucił cień występku na Młodec-kiego, i w tym też jedynym wypadku, nie mając odwagi napisać tego, co był powiedział, pod przymusem fizycznym uległ. Nikogo już taka pia fraus uratować nie zdołała. Ostatecznie sam Trubeckoj wystawił K-u świadectwo, że nic nie wyznał i nikogo nie wydał, kiedy, nazywając go w raporcie zatwardziałym zbrodniarzem, A jedno-

„Żelazny

człowiek!". Sam K. w środku sierpnia wystąpił już w całej prawdzie swego posłannictwa i swych czynów, jako przewódzca sprzysiężenia uszlachetniającego szlachtę a wychowującego naród do przyszłego ruchu. Badanie więźniów trwało jeszcze do’ grudnia. Wtedy już sąd wojenny od paru tygodni czekał na akta śledztwa. Dnia 10 grudnia ukaz cesarski nakazał osądzić sprawę wyłącznie na

Liczba „dostarczonych do śledztwa" przewyższyła osiemdziesiąt; nie mieścili się już w je-dnem więzieniu, zaledwie pomieścili się w dru-giem, misyonarskiem. W upojeniu szczęśliwego odkrycia, dla nieutracenia niczego, co dobra procedura inkwizycyjna na jaw wydobyć powinna, kładziono sekwestr na osoby, które mogły coś robić lub mogły coś wiedzieć wskutek osobistych swych stosunków, choć rzeczywiście nic nie wiedziały i najmniejszej z ruchem nie miały styczności. Uwięziouych w pierwszej chwili naliczono do tysiąca, zatrzymanych w więzieniu i badanych przeszło 200, najwięcej w stolicy Rusi, gdzie też i najwięcej było ogniw związku. W Kijowie rolę Rodziewicza, przy haniebnein zabarwieniu psycholo-gicznem, w zupełnym już charakterze szpiega, pochwycił głośny bałaguła, hulaka i rozpustnik, Szaszkiewicz. Zeznanie Rodziewicza utrudniło niezmiernie K-u utrzymanie się na stanowisku bezwzględnego przeczenia; potrzebował wielkiego hartu duszy, aby wytrwać. Na

domiar złego przywieziony z Grodzieńskiego cześnie zaszczycał wykrzykiem:

Antoni Orzeszko, jednorodny z Szaszkiewiczem zdrajca, nietylko powiedział wszystko, co wiedział, ale, dla doskonałego ocalenia się już z zasługą, nazmyślał jeszcze niesłychane fałsze, twierdząc np., że sprzysiężenie miało na celu zabicie cesarza Mikołaja, ze było to szczególniej zadaniem K-go, lub, że chciało pożogą odpłacać szlachcie opornej uchylanie się od związku (mimo te zasługi poszedł na „zaludnienie"

Syberyi). Położenie bohatera stało się wtedy podstawie akt komisyi śledczej' bez j nowego męczeńskiein. Przy formalizmie ratującym po- dochodzenia, ustanowił 5, a właściwie 6 kate-zory sprawiedliwości w ówczesnej procedurze ■ goryi winy i kary: pierwszą wypełnił sam K., rossyjskiej osobiste przyznanie się było ko- | skazany zgóry na śmierć, która₄miała'.;być wy-liiecznym warunkiem skazania; wobec ogromu \ konaną w Wilnie; w drugiej mieścili się bez-dowodów przeciwnych zapieranie się pobudza- pośredni jego współpracownicy, założyciele kół ło do wywierania przymusu w krańcowej jego sprzysiężenia, czynni działacze—dla;tycli kator-postaci udręczeń fizycznych. Wrodzona srogość ga bądź dożywotnia, bądź od 5 — 20 lat; trze-prezesa komisyi potęgowała żądzę inkwizy- cią stanowili ci, co nie brali „zbyt czynnego"

udziału—czekała ich konfiskata, zesłanie na „zaludnienie" Sybiru lub, względem młodszych, oddanie w sołdaty na Kaukaz; do czwartej ka-tegoryi zaliczył ukaz niedonoszących o spisku — dla tych wywiezienie w głąb’ Rossyi i oddanie ,,w admiuistracyę“ władzy miejscowej; w piątej znaleźli się wszyscy podejrzani, ale nieprzekonani o winę —dostawał się im dozór policyjny; szóstą wreszcie, dodatkową, wypełnił ukaz studentami Akademii Medyko-Chirurgicznej w Wilnie— a było ich 15—którykolwiek z nich choćby tylko wiedział o istnieniu związku, a nie doniósł, szedł na prostego żołnierza do oddzielnego korpusu kaukazkiego, z wysługą lub bez uiej. Sąd wojenny, pod prezydencyą gen. Po-łozowa z opinią „dobrego człowieka", zebrał się 28 stycznia 1839 r. Zadaniem jego było zapełnienie każdej z 5-u kategoryi—poza samym K-m— i tłumy, dał im sygnał do zbiorowego objawu indywiduami nadającemi się do niej według wie- ! żałości. Wzruszony uroczystością, K. podniósł lo-tomowego aparatu śledztwa. Sąd okazał nawet nadmierną dbałość o nietykalną ideę państwowości rossyjskiej, gdy, mając sobie zostawioną do wyboru katorgę od 5 — 20 lat, w kategoryi 2-ej wymierzył jedynie dożywotnią; skazywał też ostrzej umyślnie, aby monarsze dać sposobność do okazania miłosierdzia. Ostatecznie z 74 osą-dzonych na 58-u wymierzył karę. Podczas sądzenia sprawy zjawiła się w Wilnie matka K-go; pozwalano jej widywać się z synem, ale na 3 dni przed wyrokiem nakazano wyjechać. Wyrok ogłoszono innym więźniom 25-go lutego;

celi bernardyna, nie odepchnął go, owszem, poprosił o błogosławieństwo, które „równie miłem rau będzie jak własnego pastora". Ksiądz się rozpłakał i pobłogosławił. Szukano seniora wileńskiego, Lipińskiego, do godz. 10-ej. Gdy przyszedł, odczytali ze sobą psalmy pokutne; o godz. 11-ej razem wsiedli do sanek, sprowadzonych z miasta, i wyruszyli pod eskortą żandarmów na koniach. Z samego rana już rozlepione ogłoszenia urzędowe obwieściły Wilnu „sprawiedliwą karę zbrodniarza" za Bramą Trocką— o godz 8-ej. Opóźnienie 3-godzinne zwiększyło tłumy, mimo dojmującego mrozu od godz, 8-ej już zbierające się. Za bramą ku Pohulance, na wzgórzu liczna grupa kobiet czarno ubranych, w łkaniu i jęku zaczęła ku K-u powiewać chustkami. Ruch ten, dostrzeżony przez

się i zawołał, tak, aby go słyszano: — „Nie na-demną płaczcie, bo ja za chwilę będę wolnym, ale nad sobą, których zostawiam niewolnikami" (Zahorski 75). Pochód zatrzymał się nawprost Pohulanki, na wzgórzu. Stąd rozglądając się w około, żegnał szlachetny idealista Litwę, świat i życie: ze świata zostawał mu tylko plac stracenia a na nim słup, dół i lufy karabinów. Na tym placu jakoby wydarzyć się miała manifestacya, tak niezwykła, że bez dowodów przekaz o niej wzbudzać musi powątpiewanie: oto oficerowie całą gromadą jakoby rzucili się ku K-u i wśród uścisków „żegnali go jak brata" (Zahorski). Nadeszła chwila ostatnia, zawarczał bęben. K. chciał, aby mu nie zawiązywano oczu, ale nie zrobiono dla niego wyjątku: nie zdejmując kajdan, przyprowadzono go nad dół dla ciała wykopany, ubrano w śmiertelną koszulę i rękawami jej przywiązano do słupa. Rozległa się komenda; z dwunastu strzałów pięć ugodziło w ofiarę; za chwilę dół przyjął trupa—a z żywych wybuchnęła żałość potężna, niepowstrzymana. Tłum przedarł się przez wojsko, przez policyę i zbierał relikwie męczeństwa z krwi, ze słupa, z odzieży. Nad wieczorem zarzucono grób kwiatami, przez )Wtrzy dni odbywano pielgrzymki. Polacy w zaborze pruskim i austryackim, a zwłaszcza wychodźcy we Francyi obchodami żałobnemi uczcili pamięć wielkiego serca. Tylko obóz kleryk.-monarchicz-ny odważył się na grób K-go plunąć w „Kronice emigraeyi polskiej" nazywając go „najętym szpiegiem". Jest podanie, że we wrześniu r. 1839 r. zabiegami wspomnianej już Śniadeckiej odkopano zwłoki i złożono na cmentarzu bliżej nieoznaczonym. Z kajdan kazała patryotka zrobić 82 obrączki, które, jak i same relikwie, są

K-u dopiero nazajutrz; wyszczególniając jako rodzaj śmierci rozstrzelanie i zapowiadając stracenie pa dzień następny, poniedziałek 27-go lutego. Skazany jął żegnać świat grą na flecie, długo, przeciągle; potem chwycił pióro, wówczas już dozwolone, i rzucił na papier ów znany, całą Polskę obiegający wiersz: „Śvymt wielki, piękny i w szczęście obfity" — „Ale Polskę zbaw, Panie,

Polskę wybaw, Boże". Potem napisał list głęboki, rzewny, myślą filozoficzną przejęty, wysnuty już pod tchnieniem tej nieskończoności, w którą wierzył, a przez którą śmierci samej urągał. Ten wylew duszy był długi, bo był już ostatnią rozmową z matką, z bratem, z narzeczoną. Dozór więzienny nie tknął tej pamiątki, pozwolił jej dojść do swego przeznaczenia.

Już dniało, kiedy w celi zjawił się dozorca i z rozkazu gen.-gubernatora oświadczył skazanemu, że może prosić o trzy rzeczy, jakie mieć chce. K. zażądał pożegnania się z towarzyszami, wypuszczenia na wolność Emilii Michalskiej i odesłania rodzinie tego, co miał przy sobie. Ostatniego żądania nie uwzględniono; dwóm pierwszym stało się zadość. Nastąpiła chwila uroczysta: wprowadzono więźniów. Na widok Rodziewicza, zalanego łzami, dobroć wrodzona ' dziś wielką rzadkością; ona również rozdawa-ukształtowała się w przebaczenie, ale widok Orze- ła obrączki srebrne z napisem „R. 1839“ i o-szki wywołał okrzyk: „Tobie i Bóg sam nie kiem opatrzności. Z tego upamiętniania wypad-przebaczy". Pożegnanie się z innymi było wiel- ku uknuła policya polityczna w Wilnie ką sceną rozrzewnienia. Gdy, zapominając o wy- w r. 1841 wsporę dla zmyślenia spisku jakoby znaniu religijnem więźnia, sprowadzono mu do | zorganizowanego w związek „Ludzkości"—zmy-

Wlelka Encykl. lluttr. Ser. I Tom LXII. Zeiz. 332a,

ślenia, które dopiero uczciwy Nazjimow, przysłany umyślnie z Petersburga, wniwecz rozwiał. Inna jeszcze sprawa wywiązała się z Ko-narszczyzny postawionej przed sądem. Oficer Kuźmjin-Karawajew, wolnomyślnych przekonań, które wprowadziły go do związku oficerów (1838), przytem pełen litości nad więźniami, ułatwiający im porozumiewanie się a zdradzony przez Orzeszkę, dostał się pod sąd, który w r. 1842 skazał go na śmierć, zamienioną na katorgę. Sprzysiężenie K-go wraz ze sprawą Dorpatczyków (1840—1) dało ces. Mikołajowi pochop do zniesienia Akademii Medyko-Chirur-gicznej w Wilnie (1841) a zamknięcia uniwer. kijowskiego przed Polakami (1838). —Podobizna oblicza, którą podajemy, znajduje się na współczesnych i późniejszych wydawnictwach; jest też i inna; trzy rysopisy: ambasady paryzkiej, urzędowy w sądzie i Felińskiego nie są ściśle tożsame i żaden też z nich nie przypada całkowicie do podobizny. Inne wyobrażenie, K. jako więzień za kratą, jest już wręcz idealnem. Feliński, który K-go poznał w r. 1837, tak go opisuje: „Średniego wzrostu i średniej tuszy, blondyn, regularnych i wyrazistych rysów, o błękitnych, ale ognistych oczach; mówił płynnie i l wielkim zapałem". Emilia Michalska doczekała zgrzybiałego wieku, zmarła w Warszawie już podczas ruchów 1904—1906 r. — Bibliografia: „Kuryer Litewski 1839“ z dn. 18 kwiet. (v. s.); „Kronika emigr. polskiej 1839" (T. VIII str. 58, 184-91); „Nowa Polska 1839“ opis obchodu w Brukselli; „Pamiętnik obchodu ku uczczeniu prac i męczeństw Sz-a K-go..." (Strazburg 1839, w tłoczni Gustawa Silbermanna przy placu S. Tomasza nr. 3. Mówcy: L. Zienkowicz i L. Siemieński, wówczas demokrata; mocny wiersz S. Goszczyńskiego); „Obchód na cześć śmierci S-a K-go w Poitiers 1840“ (z „Pism kom. kor. XIX" w Bibl. Pol. w Par. Prócz mów na obchodzie głos Zwierkowskiego w Wersalu); Siemieński L. „Pobyt na Litwie i ostatnie chwile S-a K-go" (Nowor. Demokrat. Paryż 1842); „Obchód odbyty w „Poitiers 27 lutego 1842 na cześć S-a K-go i innych..." ([Poitiers 1842]; 12 str. 16-o. Mowy J. Garnysza, Al. J. Jabłońskiego, J. Pfeif-fra, Józefy Ziemięckiej); „Quatrióme anniver-saire de la mort de S. K... h Londres le 27 fev. 1843“ ([Londyn 1843]; 18 str. 8-o; wydawcy : Stolzmana, Oborski, Worcell; mówcy: Krępowiecki, Worcell, Stolzman, Mazzini i Bom-piani, anglik Rogers, niemiec Fein, Liustant z Haiti); „S. K., poema-dramat" (Poznań 1845); „Almanach hist., souvenir de 1’emigr. polonai-se“ (Paryż 1846; str. 545: miejsce urodź. Sey-my w Augustows.); Thomas Aleks. „La propagandę democratiąue en Pologne" („Revue de deux mondes" 1848 T. XII, Bruksella); Zienko-wiczL. „Usąue ad finem. K.“ (Paryż 1859); Giller Ag. „Hist. powst. Nar. Polskiego w 1861--4 r." (Paryż 1867—71, Księg. luks., 4 t.; T. JII);

Sobarri (Kirkor) „Obrazki litewskie" („Tygod. wielkop." 1874); „Przyjaciel domowy“ (Lwów 1875—6); Józefczyk Andrzej „Wspomnienia'' („Przegl. pols.“ 1881 maj); „S.    K., obraz

dramatyczny w 5-u aktach" (Poznań 1888; 184 str.); „K. S., obraz dram. w 5 aktach z prologiem" (Kraków 1889, 4 nlb , 212 str., 4-to; 7 illustr.); „Ze wspomnień szlacheckich" (Krak. 1897, Kun. Gedrojciowa); Feliński Szczęsny, arcbp. „Pamiętniki" (Krak. 1897,2 cz., w 1-ej poważne świadectwa); Limanowski Boi. „Hist. demokracyi pols. w epoce porozbiorowej" (Zurych 1901, nakł. ,,Ogniwo“, to w. młodz. polskiej w Zurychu); „S. K. w 60-tą rocznicę stracenia" (Lwów 1902; 42 str.); Wanda „S. K.“ (wyd. 2-e Kraków 1903;    44 str. 16-o 1 kulb.

podobizna obi. z ,,Usque ad finem"; wydawn. Stron. Demokr.-narodowego nr. 4); Szpotański ,,Konarszczyzna“ (Krak. 1906); Zahorski Wł. Dr. „S. K., życie i czyny podług niewyd. dokumentów" (Wilno 1907, W. Makowski, ul. Ś-to Jańska nr. 29, druk. Romm w Wilnie; 2 knlb., str. 7—80 ścisł. druku 8-0; dwa wyobrażenia K-go; podob. pisma wiersz dla Jerzego Bryn-ka oraz wiersz Goszczyńskiego wypow. w Sztras-burgu. Pierwsze opracowanie przedwstępne, materyału śledczego, druk najważniejszy ze wszyst. dotychczas., wyd. pełne zapowiedziane). Dochował się rękopiśm. pamiętnik Beaupre-go, nieprzychylny dla K-go. Wspomnienia seniora Lipińskiego o ostatnich chwilach K-go, prawdopodobnie u D-ra Bronisława Kadera, prof. Un. Jagieł.; poszukiwania w aktach kon-systorza reformo w. w Wilnie plonu dotychczas (paźdz. 1908) nie wydały. Do napisania monografii przystępuje obecnie młody, dobrze pracujący historyk warszawski Henr. Mościcki.— Ob. L ip i ń s ki superintendent, S p i s e k K-go, Stowarzyszenie Ludu Polskiego". Działalność i los K-go opowiedział Kraszewski w powieści „Emisaryusz, wspomnienie z r. 1838“ wyd. pod pseudonyinem Bolesławity (Lwów 1869, Bibl. naród. I; wyd. 2-e Kraków 1906 nakł, „N. Reformy"; przekf. włoski Zofii Le-nartowiczowej w „Opiniońe nazionale" 1871). s-

Konarski Franci s ze k, filolog i poeta f we Lwowie w sierpniu 1907 r.

Kondeuszowie. Bibliografia: Puget de la Serre „Les Sieges, les batailles, les victoi-res et les triomphes de monseigneur le prince de Conde" (Paryż 1651); Jean de la Brune „Histoire de la vie et actions de Louis de Bour-bon, prince de Conde" (Kolonia 1694, 2 tomy); „Memoires du prince de Conde" (Londyn 1743, 6 tom. [Michaud i Poujoulat, VI]); Pierre Coste „Histoire de Louis de Bourbon, Il-e du nom, prince de Conde" (La Haye 1748, wyd.

3-ie); Turpin „Vie de Louis de Bourbon, prince de Conde" (Amsterdam i Paryż, 1767, 2 tomy); Desormeaux „Histoire de Louis de Bourbon, prince de Conde" (Paryż 1768 — 69, 4 tomy); „Vie privee, militaire et politiąue de

Hr.

Louis-Joseph de Bourbon, prince de Conde"

(Paryż 1818); Chambellan „Vie de Louis-Joseph de Bourbon-Conde" (Paryż 1819 — 20); Le prince de Conde et de Sevelinges „Memoires de la maison de Conde" (Paryż 1820, 2 tomy);

Lord M ihon „The Life of Louis, prince of Conde (Londyn 1845); Laurent de Voivreuil „Hi-stoire du grand Conde" (Tours 1846); Guibout „La Maison de Condó" (Rouen 1856);    I.-I.-E.

Roy „Histoire du grand Conde“ (Lille 1859);

A. Lemercier „Histoire du grand Conde" (Tours

1862). — Louis Farges w „Grandę Encyclop.

Lamir."

Kondratowicz Hieronim (* 1846 w Sandomierzu, gdzie ojciec był nauczycielem Szkoły powiatowej 4-o klasowej, późniejszego pro-gimnazyum). Gimnazyum ukończył w Radomiu w r. 1863; wstąpił do Szkoły Głównej, na wydział fizyko-matematyczny, który opuścił w r.

1867, ze stopniem magistra nauk przyrodniczych. W r. 1868 wstąpił do Instytutu górniczego w Petersburgu, a w r. 1871 ukończył go ze stopniem inżyniera górniczego. Pierwsze 10 lat po ukończeniu Instytutu pracował w kopalniach węgla w Zagłębiu Donieckiem. W r.

1881 powierzono mu prowadzenie większych robót górniczych poszukiwawczych w gub. Eka-terynosławskiej i w ziemi Kozaków Dońskich, które rząd przedsięwziął, aby dąć zarobek zgłodniałym włościanom, zamieszkałym w miejscowościach dotkniętych nieurodzajem. Od tego czasu pozostał na służbie rządowej; w r. 1887 został mianowrany do Dąbrowy inżynierem górniczym okręgowym, któremu powierzoną była inspekcya wszystkich zakładów górniczych i hutniczych w Zagłębiu Dąbrowskiem. Po otwarciu Szkoły Górniczej w Dąbrowie, pozostając inżynierem okręgowym, wykładał górnictwo (1891—1899). W r. 1899 porzucił służbę rządową; przyjął miejsce dyrektora zakładów T-stwa górniczo-przemysłowego Saturn, Żegnając go, jako inżyniera okręgowego, przemysłowcy i mieszkańcy Zagłębia złożyli kapitał,

(wynoszący wraz z procentami 6 750 rb.) na stypendyum jego imienia, na wydziale górniczym politechniki warszawskiej. W r.’1906 został wybrany na posła do pierwszej Dumy z gub. piotrkowskiej, w tymże roku zrzekł się obowiązków dyrektora zakładów T-stwa Saturn, pozostając tylko członkiem rady zarządzającej, i przeniósł się do Warszawy, gdzie został wybrany na prezesa warszawskiego oddziału T-stwa Popierania Przemysłu i Handlu, vice-prezesa T-stwa Biblioteki Publicznej w Warszawie i członka zarządu T-stwa Kursów Naukowych. Oprócz krótszych artykułów (w wydawnictwie górniczem w Petersburgu i w Zapiskach odeskiego oddziału T-stwa Technicznego, których w latach 1885 — 87 był redaktorem), przetłómaczył na język rossyjski dzieło Ch. Demanefa „Traite d’exploitation des mines de houille“ (wydane przez Naukowy Korni-tet Górniczy w Petersburgu 1883—4), Napisał po rossyjsku podręcznik dla uczniów szkoły górniczej „Gornoe jiskustwo" (2 t. Warszawa 1896 i 1900) i obszerniejsze „Górnictwo^ po polsku (2 t., wydanie Kasy Mianowskiego 1903).

Konfederacya Barska [1768-1772]. Od początku XVIII w. stan Polski stawał się coraz bardziej rozpaczliwym; zależność od mocarstw obcych, od Rossyi szczególniej, wzrastała niezmiernie. Wprawdzie w głębinach narodu wytwarzało się poczucie konieczności zmian, budziło się ich pragnienie,wiedziano, że z upadku, z zależności, z niemocy wyjść potrzeba conajprędzej; we wszystkich stronnictwach myśl reformy kiełkować zaczęła: lecz prywata, łącząc się z temi zamiarami, oraz brak rozumu politycznego, paraliżowały wszystkie usiłowania. Na tle stosunków krajowych zarysowywały się dwa stronnictwa: jedno dążyło do reformy rządu, wzmocnienia władzy królewskiej, opierając się na Rossyi; drugie utrzymać starało się stan dotychczasowy, nie usuwając jednak możliwości pewnych zmian, lecz o pomocy obcych słyszeć nie chciało, W pierwszym obozie górowali Czartoryscy—byli duszą stronnictwa reformy w kierunku monar-chiczuyin; drugi obóz posiadał na swem czele Potockich, Radziwiłłów; szczególnie pierwsi ster tam trzymali. Elekcya Stan. Augusta, przeprowadzona pod naciskiem oręża rossyjskiego i przy współdziałaniu stronnictwa reformy, stała się porażką drugiego z tych obozów, starającego się utrzymać dawne republikaństwo. Pokonane stronnictwo pałało nienawiścią do Stan. Augusta, gdyż panowie, którzy w niem rej wodzili, uważali króla nowego za parweniusza i nietyl-ko nie chcieli go wspierać, ale dążyli do jego detronizacyi. Stronnictwo to, wreszcie mieniąc się zachowawczem, praguęło, by katolicyzm posiadał wyłączne stanowisko, gdy tymczasem dyssydeutom pewne prawa zostały przyznane, co znaczna część szlachty uważała za pogwałcenie swych uczuć religijnych. Przewaga Rossyi, dająca się uczuwać na każdym kroku, przewaga, która pozornie wolną Rzpltą zamieniła w rzeczywistości na prowincyę niejako imperium rossyjskiego, gdzie król był ślepym jedynie wykonawcą woli imperatorowej a jej ambasadorowie despotycznie rządzili, drażniła coraz bardziej umysły, posiadające poczucie godności narodowej. Rządy ambasadora, Repni-na, który przed niczem się nie cofał, senatorów u-prowadził ze stolicy w głąb Rossyi, więził obywateli w państwie napozór niezależnem, groził wszystkim, poniewierał wszystkimi, —zwiększały to rozdrażnienie wśród mas szlacheckich, i przyśpieszały wybuch zbrojny przeciwko Rossyi, ujęty w formę K-yi, nazwanej Barską. Głównym jej inicyatorem mieniono b-pa kamienieckiego Adama Krasińskiego (ob.); w rzeczywistości wywołał j ą Józef Pułaski star. warecki (ob.). Krasiński kołatał do dworów europejskich, zanim zawiązała się K-a, szuka-

jąc ich poparcia. Na Zachodzie francuska polityka, wówczas górująca w Europie, nie była obojętną do pewnego stopnia na to, co się w Polsce działo; w Saksonii nie zrzekała się dynastya nadziei tronu polskiego, uważała nawet siebie za pokrzywdzoną elekcyą Poniatowskiego. Bisk. Krasiński, spowinowacony z domem saskim, rozniecał te nadzieje: pragnął dom saski wprowadzić na tron i przy nim przeprowadzić reformę rządu. Trzymał się zdała od Czartoryskich, łącząc się ze starym hetm. w. k. Kłem. Branickim i ks. Kar. Radziwiłłem,

politycznemi, nietkniętej jeszcze zarazą przekupstwa, grasującą wśród możnych i wpływowych w Rzpltej. Wśród tych-to mas szlachty średniej i niższej, wśród szaraków, narażonych bezpośrednio na ucisk wojsk imperatorowej, na różnorodne gwałty i zniewagi, hasła zawiązującej lisię K-yi znalazły silny oddźwięk. Od końca 1767 r. zbierano się na tajne narady w Michałowcach, wiosce Rafała Dzierżka, pod Barem. Gdy narady dojrzały, d. 29 lut. 1768    r., w tychże Michałowcach podpisano

akt K-yi, dla obrony wiary i starodawnych swobód Rzpltej; łączono się tu z hasłami związków, które poprzedziły K-ę Radomską, a nawet uważano w pierwszej chwili zawiązujący się związek za dalszy ciąg tej ostatniej. Podpisanych na pierwszym akcie związkowym było zaledwie ośmiu: Józef Pułaski, rosta warecki (ob.), trzej bardzo synowie jego: Franciszek, Kazimierz i Antoni, synowiec Dominik, wreszcie Michał Krasiński, podkomorzy różański (brat biskupa) i jeszcze dwaj, wśród których bezwątpienia był Rafał Dzierżek, uczestnik początkowych narad. W czynnościach wstępnych bierze udział i ks Marek (Jandołowicz) Karmelita, przeor konwentu karmel, w pobliskim Barze. W parę dni po zawiązaniu się pierwsze szeregi K-i są już w Barze; stamtąd wychodzą manifesty konfederac-kie; stamtąd biegną hasła nawołujące do łączenia się pod chorągwią obrony wiary i wolności, wzywające szlachtę po województwach i senatorów, urzędników grodzkich i ziemskich, wojsko koronne, milicye nadworne, mieszkańców greckiego wyznania, zapewniając im swobody i wzywając do współdziałania przeciw lu-trom i kalwinom. Na czele stawiano pierwotnie ks. Karola Radziwiłła, lecz wprędce, bo w pierwszych chwilach, zmieniono to: obrano Krasińskiego „generalnym marszałkiem" K-yi, Józefa Pułaskiego regiineutarzem (naczelnikiem siły zbrojnej), z tytułem „marszałka związkowego", a Hiacynta (Jacka) Kochanowskiego sekretarzem. Z małego związku K-ya nader szybko wzrastała, tłumy szlachty do niej przystępowały: wzburzenie wśród narodu rozdrażnionego i ciągle nękanego uciskiem, zniewagą, stały, przysparzając bojowników dla K-yi. Gmin szlachecki, pełen uczuć patryotycznych, i żądny zemsty za swe krzywdy i upokorzenia, ochoczo biegł pod sztandar K-cki, mniemając, że nieprzyjaciela rychło z kraju wyrzuci; nie pytał o siły i środki; dyplomatyczne zabiegi i działania były dlań rzeczą obcą. Władza K-yi ukonstytuowała się, przy marszałku generalnym stanęło 30 konsyliarzy. Ster *K-yi, której duszą był w pierwszych chwilach Józef Pułaski, liczył dużo na działania dyplomatyczne. Pisano liczne uniwersały i listy, ale nie postarano się o siły militarne, nie zapewniono sobie połączenia się z wojskiem, nie

sta-młodzi

Zabiegi w tym kierunku prowadził, również przed elekcyą Poniatowskiego jak i po niej, pracując wciąż na drodze dyplomatycznej. Sądził, że wybuch zbrojnego protestu przeciw Rossyi, gospodarzącej w Polsce jak u siebie, powstanie w obronie swobód dawnych Rzpltej i nietykalności jej spraw, należy wówczas dopiero rozpocząć, kiedy on nawiąże stosunki trwałe z dworami obcemi i uzyska ich pomoc.

Nietylko Drezno i Paryż, ale Wiedeń i Turcy a celem były jego starań. W Polsce tymczasem Repnin polecił go uwięzić: zdołał u-mknąć zagranicę, nim go ujęto, i tam kołatał w dalszym ciągu do dworów o obronę praw zagrożonych swej ojczyzny. Zabiegi nie dawały wszakże żadnych stanowczych rezultatów.

wzra-

Podczas pobytu bisk. K-go w Cieszynie na Slą-zku nadeszła wiadomość, iż zawiązała się K-ya w Barze. Był to wybuch przedwczesny: biskup później twierdził, iż wybuch zbyt przyśpieszony sparaliżował jego plany, Józ. Pułaski działał tu samodzielnie; nie krępował się żadnemi zabiegami dyplomatycznemi, szedł za głosem uczucia patryotycznego, które powoływało cały ogół szlachty nietylko do obrony swych praw, ale i do zrzucenia jarzma wojsk zaprzyjaźnionej z Rzpltą imperatorowej. Punkt do zawiązania pierwszych szeregów protestu zbrojnego w danej chwili najstosowniej wybrano. Środkowe województwa Rzpltej przepełnione były zarówno ludźmi stojącymi jawnie lub nawpół jawnie na usługach Rossyi, bądź jej szpiegami, kreaturami najnędzniejszemu Województwa wschodnie, w kierunku Dniepru, wstrząsały wciąż ruchy chłopskie, podsycane zarówno propagandą z Zadnieprza jak i wła-snem zdziczeniem. Podole tylko, rojące się od zastępów licznych szlachty z tradycyami rycerskiemu ze świetną przeszłością obrony granic od niewiernych, z tysiącami ludu wiejskiego katolickiego, jednej krwi i jednej wiary z tą szlachtą, stawało się terrenem najwłaściwszym do zawiązania konfederacyi w obronie starożytnych swobód Rzpltej i jej wiary zagrożonej. Porwanie senatorów, biskupów, przez Repuina, i ich wywiezienie w głąb Rossyi wywołało olbrzymie wrażenie na całem przestworzu Polski, a szczególniej wśród mas szlachty mniej zamożnej, lecz zarazem mniej zepsutej moralnie, mniej przenikniętej prądami kosmo- zdołano posiąść Kamieńca, którego twierdza

byłaby siedzibą najwłaściwszą i podstawą działań K-ów. Jednym z pierwszych uniwersałów był wydany 2 marca do wojska ross., wzywający, aby, dobrowolnie z Polski ustąpiło", o-raz zapewniający sąsiedzką, „na pobratym-stwie" gruntującą się przyjaźń i dobre porozumienie. Ten krok i inne, pełne szlachetności i wiary w pierwiastki wyższe natury ludzkiej, które powinny przejawiać się i w polity-tyce, zbliżają bardzo czynności i złudzenia rycerzy barskich do późniejszych, w epoce po-rozbiorowej złudzęń, nieziszczanych nadziei naszych powstań i ruchów narodowych. Marszałek generalny Krasiński wysłał list do papieża, donosząc o zawiązaniu przedsięwzięcia dążącego do utrzymania wiary katolickiej i prosząc dlań o błogosławieństwo; zaś jego listy do książąt z dynastyi saskiej zapewniały o przywiązaniu do niej całego narodu i pokładaniu w niej swych nadziei, tudzież nagliły ks. Karola o śpieszne przybycie do K-yi. Do Turcyi wysłano poselstwo, liczono wiele na jej pomoc. Bisk. Krasiński, goszcząc zagranicą, nie żałował trudu i grosza, by zdobyć pomoc dla Polski. Hasła obrony wiary, rzucone wśród tłumu szlachty przez przywódców K-yi, wraz z pełnemi religijnego zapału przemowami ks. Marka, powołującego do krucyaty, nadały K-m bojownikom znamię niby Krzyżowców; tembardziej, iż ks. Marek, mistyk, zawiązywał jednocześnie z K-yą bractwo religijne, pod nazwą Kawalerów Krzyża, obowiązane do obrony wiary krwią i ofiarą życia. Kapłan ten wywierał wpływ niesłychany na masy. Oprócz szlachty ściągał on swemi natchnionemi przemowami i przepowiedniami lud katolicki Podola do obozu w Barze. Bojownicy zaczęli siebie nazywać rycerzami N. Panny, zdobili swe piersi krzyżami, na chorągwiach bojowych mieli wizerunki Bogarodzicy, napisy z tekstami z Pisma Św., a hasłem icli wojskowem były okrzyki: „Jezus, Marya"! Gdy szli do walki, śpiewali pieśni religijne, których większość przez tych Krzyżowców nowożytnych była ułożoną (np. „Przebóg, kto czuje, niechaj ratuje—matkę ojczyznę, widząc jej bliznę"; —,,gdy wolność, prawa, wiara i sława są jej odjęte: czasy przeklęte!..." albo: „Sta-wam na placu z Boga ordynausu, — rangę porzucam dla nieba wakansu,—dla wolności ginę, wiary swej nie minę.—Ten jest mój azard"...). Pieśni K-ów B-ch, przepowiednie wierszowane ks. Marka — w których, on już widzi mający nadejść rozbiór, upadek ostateczny i zmartwychwstanie narodu („więc czyń twojemu wieczne dzięki Bogu, bo on im przytrze wyniosłego rogu;—a ty, jak Feniks z popiołu powstaniesz — całej Europy ozdobą się staniesz"...) wskazywały, iż związek Barski był czemś innem niż dotychczasowe K-ye, iż jego hasła przeniknęły do warstw jeszcze niezepsutych, a targnęły głębią duszy narodu.—Skoro wiadomości o kon-federacyi doszły do Warszawy, Stan. August wysłał Mokronowskiego do Baru, dla skłonienia związkowych do rozejścia się; w przeciwnym razie miały przeciw nim wystąpić wojska koronne i zarazem prosił król o pomoc Repnina. Pomoc ta była zapewniona, tembardziej, iż wystąpienie związkowych wprawiało ambasadora w zupełną wściekłość: zbierał swe pułki, by ciągnęły na Podole, grożąc nieodstę-pującym od K-yi pożogą, rabunkiem, niewolą w dalekiej Syberyi. Jeszcze Mokronowskiego negocyacye ze związkowymi trwały, gdy pułki ros. w okolicach Baru dopuszczały się okrucieństw; Pułaski z okopów Baru pokazał Mokronowskie-mu jak tu, obok mieściny, wojska ros. spaliły osadę szlachecką Terespol, wyrżnęły kobiety i dzieci. Wysłaniec królewski z niczem wrócił. Król wówczas posłał kilka pułków na poskroinnienie K-ów, pod dowództwem swego ulubieńca Fr. Ksawerego Branickiego, łowcz. kor.*, miały one działać i działały z wojskami imperatorowej. Pod hasłem barskiem zawiązywały się szybko konfederacye: w ziemi halickiej, chełmskiej, w Lubelskiem, na Podlasiu, w okolicach tych bowiem stosunki i wpływy Pułaskich były znaczne. Miejscowości, gdzie skupiano się jawnie, gdzie spisywano akces i wnoszono do grodu, stosownie do form dawnych, wystawione były na rabunek, pożogę, mord ze strony obcego wojska. Jednocześnie hajdamackie tłumy, podżegane z Zadnieprza, rozlały się w dwóch wschodnich województwach i posuwały się już na Podole. Cztery pierwsze miesiące Bar skupiał w sobie wszystko, co przodowało w K-yi, stanowiło jej moc materyalną i duchową, w tym pierwszym o-kresie posiada ona najwięcej barw jasnych. Jeżeli już wtedy, wśród starszyzny kiełkować zaczęły intrygi i niesnaski, zrodzone z prywaty, ambicyi poziomej, pychy rodowej, to gmin szlachecki, owi rycerze Maryi, składali dowody poświęcenia, szli na ofiarę zapatrzeni w owe ideały nieziemskie, ku którym podnosił ich mistycyzm ks. Marka. Ros. wojska, zebrane w znaczniejszych siłach pod dow. gen. Kre-czetnikowa i Apraksina, już w pierwszych dniach czerwca oparły się o Bar; jego zdobycie uważano za niezbędne dla poskromienia „buntowników". Po pewnych tryumfach niewielkich, odniesionych, z początku przez K-ów, Bar stał się łupem Branickiego i Apraksina 20 czerwca 1768 r. Nie oblegano go wcale, zdobyto natarciem. Żadnego z wybitniejszych przywódców tam wówczas nie było: ks. Marek jedynie przewodził z krzyżem w dłoni i modlitwą. Wzięto go do niewoli, zawieziono do Kijowa, stamtąd na Sybir, skąd dopiero w r. 1773 (ob. Marek) na wolność się wydobył. Starszyzna barska zaczęła tymczasem swary: Joachim Potocki, podczaszy litew., roznieciwszy płomień K-yi w halickiem, przybył z zamiarem objęcia re-gimentarstwa w głównym obozie: stąd spory ze starostą wareckim, dotychczasowym mar-

szałkiem związkowym. Jako pan możny, Joach. Potocki nie chciał iść w zależność od Józefa Pułaskiego, człowieka, który, acz poświęcił wszystko—siebie, rodzinę, mienie—był wszakże homo novus w Rzpltej. Po upadku Baru, którego liche obwarowania nie mogły stawić czoła dobrze zorganizowanemu nieprzyjacielowi, część znaczna obozu K-ów, wraz ze starszyzną swą cofnęła się za Dniestr, do Turcyi, Kazimierz Pułaski jeszcze w maju z garstką zamknął się był w obronnym klasztorze Berdyczowskim i zdołał cztery tygodnie opierać się sile znacznej. Wywalczył kapitulacyę; (d.    13 czerw.),

lecz sam puszczony został jedynie za zobowiązanie się, że ojca i braci skłoni do odstąpienia od związku. Walczył jednak dalej, a Rep-nina uwiadomił, że ich zła wiara upoważnia go do niedotrzymania zobowiązań. Wyparta starszyzna konfederacka do Turcyi, prowadząc dalsze spory, zmusza starostę wareckiego do oddania regimentarstwa Joach. Potockiemu, oskarża go wreszcie o zdradę, iż przedwcześnie rozpoczął działania, iż jest nieprzyjacielem domu saskiego, iż pragnie oddać się pod opiekę austryacką, zamiast tureckiej, na którą liczyli Krasińscy i Potoccy; nakoniec ujęto tego twórcę K-yi B-ej i oddano w ręce baszy cho-cimskiego. Basza wtrącił go do więzienia w podziemiach twierdzy chocimskiej; wkrótce więzień znalazł zgon. Rodzaj śmierci, czas, nawet miejsce pozostało nazawsze tajemnicą; podobno uduszono go z rozkazu baszy. Przed zgonem główny ten działacz i krzewiciel K-yi napisał do synów, aby nie mścili jego krzywd i zgodnie pracowali dla ojczyzny. Obaj starsi synowie upamiętniają'się w dziejach; Franciszek obroną Żwań-ca, Kazimierz walką w Okopach Św. Trójcy (ob.). Oba te bohaterskie czyny pozostają jedynie świetnemi epizodami wysiłków upadającego narodu, nie wpływając wcale na podniesienie K-cyi, która na południu po wypędzeniu związkowych z Żytomierza (30 maja 1768) po wzięciu Berdyczowa, Baru, najzupełniej upada. Zaczynają natomiast powstawać, zawierając nowe konfederacye, na poprzednich podstawach, województwa północne i zachodnie. Na Litwie głośnymi się stają jako wodzowie: Medeksza, Koziełł, Kossakowski; w Sandomierskiem Piotr^Potocki, na Kujawach Mich. Dzierżanowski, w Krakowskiem podnosi szlachtę Michał Czarnocki, a w sąsiedniem Sieradzkiem Józ. Bierzyński. Mnóstwo ludzi nowych występuje na widownię; działania ich jednak rozstrzelone, brak planu ogólnego, brak łączności w działaniu, nadewszystko zaś brak człowieka wyższych uzdolnień, któryby zdołał zjednoczyć tyle sił, zapału, poświęceń, i skutecznie je zużytkował; liczne wysiłki idą na marne: nie u-miano należycie skorzystać z chwili wyjątkowej. Jeżeli z jednej strony poczucie krzywd i dążność do wyjarzmienia się przechodzi aż do Pomorza, zaznacza się w murach Gdańska, ujawnia się wiązaniem szlachty w zespół kon-federacki aż po Bałtyk, to z drugiej strony, na gruncie stosunków ówczesnych, anarchicznych, wytwarza się chaos: rozmaici awanturnicy, duchy niespokojue, lub nawet zbrodnicze, zasłaniając się hasłami Konfcderacyi, tworzą gromady zbrojne bawiące się łupieztwem. Kraj ugina się pod wielorakim uciskiem. Wpływy rówmież dyplomacyi francuskiej, jak i zabiegi przywódzców konfederackich i t. zwań. general-ności, przyczyniają się do tego, iż Turcya wypowiada wojnę Rossyi, co odemknęło nieco lepsze widoki dla związkowych, których działanie znalazły dla siebie punktu oparcia aż na podgórzach karpackich lub tatrzańskich. Fraacya przysyła wciąż swoich agentów dla przypatrzenia się działaniom i stosunkom Konfederacyi; Austrya pozwala na swem terytoryum przebywać gene-ralności związkowych; Tnrcya, walcząc z Ros-syą, przyczynia się do odciągnięcia wojsk ros. z Polski —to wszystko są objawy pomyślne dla K-cyi; lecz ona sama z tego nie umie korzystać: wpada w wir stosunków, z którego nie zdoła się wywikłać. Doba chaosu nie jest wolną od epizodów prawdziwie bohaterskich; dość przypomnieć wyprawę do województw litewskich Szyca i Pułaskich i ich odwroty (wśród których pod Łomazami zginął Franciszek Pułaski), mogące się zaliczać do najpamiętniej-szych w historyi wojen podjazdowych. Na widownię wypadków występujący Teodor Wes-sel, podskarbi w. kor., ożywia Konfederacyę, zamarłą niejako po upadku Baru. Ta ożywiona przez Wessla K., zawiązująca się na podgórzach tatrzańskich, ma już hasła prawie inne niż hasła i cele Barskiej. Jak w Barze duchem ożywczym był star. warecki, tak na Śląsku, w Bielsku, w Cieszynie, gdzie general-ność usadowiła się, Wessel jest głównym filarem robót, obok niego bisk. Krasiński, obaj o-ni jednak wprędce rozpoczęli z sobą swary: chęć przewodniczenia była tu, jak w wielu innych wypadkach, przyczyną złego. „Generalność“, obradująca dla bezpieczeństwa na terrytoryach austryackich, w Bielsku, później w Preszowie na Węgrzech, oprócz znanych nam Michała Krasińskiego i Joachima Potockiego posiadała w swem gronie marszałka generalnego litew. Mich. Paca, star. ziołowskiego, i regimentarza Sapiehę; sekretarzem generalności był znany ze swej energii Ignacy Bohusz, człowiek zdolny, czynny, ale nazbyt gwałtowny. Pod wpływem Wessla generalność d. 9 sierp. r. 1770 ogłosiła akt detronizacyi króla i bezkrólewie. W akcie tym nazywano Stan. Augusta ^intruzem, uzurpatorem i tyrauem“, zalecając ścigać go i wszystkich, którzyby z nim trzymać odważyli się. Krok ten miał groźne następstwa dla Konfederacyi, a naweL w pewnej ] mierze dla losów Polski. Król, który od pewnego czasu zaczął się zbliżać do K-cyi a usuwać się od wpływów rossyjskich, ponownie zwrócił się do Rossyi i przyrzekł jej uległość; Fr. Ks. Branicki, przedtem odwołany, został wysłany powtórnie dla tłumienia ruchu zbrojnego. W owym czasie Francya zaczęła okazywać pomoc coraz-to czynniejszą konfederatom, w mniemaniu, że siły narodu zjednoczą się, że przystąpienie króla do związku ostatecznie zapewnić może zgrupowanie wszystkich wybitniejszych żywiołów. Akt detronizacyi stał się młotem rozsadzającym zamierzone zbliżenie się ścierających stronnictw. Król, podawszy dłoń Rossyi, rzucił pułki koronne przeciw związkowym: zawrzała wojna bratobójcza w całej pełni, rossyjskie siły wspierały potężnie wojska królewskie. Obok znacznych wysiłków wodzów k-ckich Francya niosła pomoc w ludziach i subsydyach. Przysłany, w połowie 1770 r., przez rząd francuski, generał Dumouriez dążył do zorganizowania oddziałów partyzanckich K-cyi i zespolenia ich w armię regularną. Przekonano się wówczas, że siły K-ów, na o-gromnych przestrzeniach rozrzucone, nie przenoszą 8 000, podczas gdy wojska rossyjskie wraz z królewskiemi dochodziły zawsze do 20 000 i niekiedy liczbę tę przewyższały, ich zaś ubytek szybko zawsze uzupełniano. Wysiłki K-ów zastępowały ilość walczących; oprócz wspominanych już wyróżniali się jako wodzowie: Zaremba, Sawa Caliński, Kossakowski, Morawski, Bierzyński; niektórych koniec nie był zaszczytny, jak Zaremby i Bierzyńskiego. Byli i inni wybitni, których pamięć jednak nie przeszła na karty historyi; dzieje wojenne K-i B-ej są jeszcze mniej źródłowo, mniej starannie opracowane niż polityczne. Plany Dumou-rieza obszerne były, obrachowane na całą przestrzeń niepodzielonej jeszcze wtedy Rzpltej. Ogiński, hetman w lit., rozpoczynający działania k-ckie na Litwie, wedle tych planów powinien był pokusić się o zajęcie Smoleńska i pociągnąć w głąb’ Moskwy, podczas gdy Dumouriez i inni nad górną Wisłą mieli się ucierać z wojsk, ros. i z pułkami królewskiemi, dowodzonemi i przez Branickiego. Wojska ros. z niezwykłą szybkością upędzały się po całej Polsce za konfederatami, znacząc swe ślady rabunkiem, pożogą, jassyrem. Drewicz, ros. major, później pułkownik, obcinał uszy, ręce, nogi, jeńcom i nie jeńcom, uprowadzał dzieci, ludzi dorosłych gromadami całemi sprzedawał Prusakom. Su-worow, później znany wódz ros., wówczas właśnie laury pierwsze zdobywał. On-to zwyciężył Sawę, który poległ pod Szreńskiem, on pobił pod Lanckoroną (24 czerw. 1771 r.) Dumou-nez’a, gdzie zginęli Sapieha, regimentarz lit, i Oskierka, marsz. konf. pińsk., on, nakoniee, zadał wielką klęskę hetm. Ogińskiemu, pod Stołowieżami (23 wrześ. 1771). Te porażki o-słabiły znacznie K-cyę. Lanckorona była końcem działalności Dumouriez’a. Odwołano go; natomiast przybył baron Viomenil. Francya nie cofała swej pomocy. Sybsydya pieniężne nadsyłano i oficerowie francuscy z ramienia rządu przybywali, lecz to już nie zdołało K-cyi ocalić. Kraj, niszczony przez nieprzyjaciół, u-padający pod ciężarem kilkolelniej wojny domowej, nie mógł już rozwinąć dostatecznej i-lości sił dla zrzucenia obcego wpływu i usunięcia najazdu. Korzystając ze wzrastającej anarchii i osłabienia Polski, Fryderyk II jeszcze w r. 1770 zaczął układać na swoją rękę plany zaborów, których żądza już w r. 1762 potajemnie żarzyła się w rządzie rossyjskim. Nim rokowania między trzema mocarstwami doszły w tej sprawie do skutku, Fryderyk i Austrya pod błahemi pozorami sięgnęli po ościenne ziemie (Spiż 1769) Rzpltej. K. wszakże wówczas właśnie była ożywioną; jej dowódzcy przebiegali z małemi siłami przestrzeń między okolicami pod-tatrzańskiemi a Płockiem: Tyniec, Lanckorona, Częstochowa, pozostawały w ręku związkowych. — Konfederaci, opierając się na akcie detroni-zacyi Stan. Augusta, uknuli spisek w celu porwania go i zawiezienia do Częstochowy, gdzie dość silnie trzymał się Kazirn. Pułaski: chciano go tam zmusić do abdykacyi. Mniemali spiskowi, iż kandydaci do tronu staną się ich sprzymierzeńcami i pomocą w uwolnieniu Polski od zewnętrznych nieprzyjaciół (ob. K u-ź m a). Cień zamiaru królobójstwa, chociaż powstał z fałszu świadomie wytworzonego, padł na K-ów nietylko wśród opinii głów ukoronowanych, lecz nawet w Polsce, wśród szlachty, która chętnie chlubiła się, że na swych monarchów nigdy ręki nie podnosiła. Korzystając z tego wypadku zamachu, Fryderyk II skłonił ces. Katarzynę, która pragnęła Polskę posiąść całą, jaką była, do przyjęcia propozycyi wspólnego podziału, stanęła więc w lutym 1772 r. konwencya rozbioru między Prusami a Rossyą i między Austryą a temiż mocarstwami; w d. 5 sierpnia t. r. zastąpiły ją dwa uroczyste traktaty Rossyi: z Austryą i z Prusami w Petersburgu zawarte. Tajemnica okrywała układ ten, działania przeto k-ckie nie ustawały. Ge-neralność, która od czasu przybycia Viome-nila, za jego radą, przeniosła się z Pre-szowa do Cieszyna, tam ciągle już przebywała i obradowała, dużo czasu tracąc na sporach gorszących. Dotąd w Cieszynie około „Wyżnej Brony“ („Wyższej bramy") pokazują dom „Pod trzema królami", gdzie generalność przebywała. Na polu walki trwała czynność nieustanna i początek piątego roku wojny przedstawiał na zachodniej połaci Rzpltej stanowiska wcale nie słabsze, niż widziane w roku pierwszym na wschodniej; owszem, po czterech latach bojów, wśród których więcej było klęsk niż zwycięstw, pod względem wojskowym K. B. silniejszą się nawet okazywała. Do ostatniej chwili —a było nią wkroczenie do Polski wojsk mocarstw podziałowych—konfederaci składali dowody niezwykłego poświęcenia. Dość przytoczyć pełne pomysłowości a zara-

lejru,    M’ Uf

Bibliografia. A) Dowody i świadectwa,: 1) Dyulcow nne:    1) Bezimienny „Początek K-yi

B-ej“ (z dyaryusza pisań, w Latyczowie d. 20 marca 1768; „Przyjaciel ludu¹¹ leszcz. 1842 nr 2).    2) Coccei gen. i Mitchell, minister aug.

„Korrespoudencya" r.

Sienkiewicza, z rkpsu nr 2206 Czart.). 3) Dumou-riez (r) K. Fr. „Meinoires" (Hamburg 1794iwyd. nstp., przekład pols.). 4) Teuże (przekł.) „Wojna w Polsce 1770 i 1, z Pamiętników gen. D-a“ (Poznań 1865, Żupański K. “Pamiętn. z XVIII w.“ T. VI). 5) Fryderyk II, król pruski „Polit. Korrespondenz“ (Berlin t. XXXII [z r. 1772] wyd. w r. 1908). Glayre ob. Stanisław August. 6) Goertz „Memoires et actes authentiąues relatifs aux negotiations qui ont precede le partage de gne, 1771—4“ (Weimar 1810).    7) Hertzberg

Ewald Fryd. ,,Recueil de deductious, manifestes, declarations... qui ont ete rediges et publ. p. la cour de Prusse 1756 —1780“ (Berlinjl789 — 95, 3 t.).    8) Kitowicz Jędrz. ,,Pamiętniki" (Poznań

1840, 44t.; Lwów 1882, 3 t.; T. I wiele o wal-

zem bohaterstwa wdarcie się załogi tynieckiej podziemnym kanałem do zamku wawelskiego, pod dowództwem podpułkownika de Choisy, i odebranie tego zamku z rąk rossyjskiej załogi. Wreszcie pełna męstwa obrona. Wawelu, prowadzona z tysiącem udręczeń, aż do pożarcia wszystkich wron i szczurów, jakie były w zamku, poczem dopiero załoga ogłodzona poddała się (d.23 kwiet. 1772 r.) Suworowowi i Bra-nickiemu—jest jedną z chlubnych kart niezwykłych wysiłków w ostatnich miesiącach walki. Ci, co kapitulowali na Wawelu — bez względu na warunki poddania się zostali zapędzeni na Syberyę. Tyniec, Częstochowa, Lanckorona trzymały się wytrwale aż do końca. Jednocześnie z wejściem wojsk państw podziałowych, generalność otrzymała w Cieszynie rozkaz opuszczenia ziem austryackich i załogi, które trwały, acz w warunkach ciężkich, w fortecz-kach kilku i dzielnie się broniły, poddawać się musiały. Nie Rossya pokonała K-cyę; pokonywały ją swary i ambicyą wywoływane niesnaski wewnętrzne, od których drżały węgły izby obrad panów konsyliarzy i marszałków, pokonywały intrygi niewieście, wkradające się do generalności i nieraz rej tam wodzące — pokonał zaś ostatecznie rozbiór kraju. Upadek Polski ćwiertowanej stał się epilogiem walk barskich rycerzy. Ze stanowisk ufortyfikowanych najwcześniej konfederaci stracili Bobrek; Lanckoronę oddali w ręce wkraczającej armii austryackiej, gdy ta zapewniła znośne warunki poddania się. Pozostawały Częstochowa i Tyniec. Kaz. Pułaski, objęty srogim zaocznym wyrokiem w sprawie mniemanego królobójstwa, widział niemożność traktowania nawet o kapi-tulacyę twierdzy częstochowskiej: samoczwart opuszcza tedy stanowisko, polecając, aby udano się do króla z propozycyą poddania się. W liście, zostawionym załodze, tak się tłómaczy: „Związek trzech potężnych mocarstw pozbawia nas wszelkich środków obrony, a ja, wplątany w sprawę mogącą zlać i na was część mojego nieszczęścia, widzę się niezdolnym do zawarcia kapitulacyi". Król nie przyjął kapitulacyi; przysłał natomiast rozkaz, by, zamiast wojsku koronnemu, poddali się Rossyanom. Suworow zajął Częstochowę d. 15 sierp. 1772 r. — Tyniec, broniony ostatecznie pod wodzą 21 lat zaledwie liczącego młodzieńca Wilczkowskiego, marsz, oświęcimskiego, bombardowania rossyj-skie zamieniły w gruzy; załoga, głodem zguę-biona, przysięgała, iż się raczej zagrzebie na wieki w zgliszczach, niż podda Rossyanom. Trafem, przeciągające blisko Tyńca oddziały austryackie zgodziły się na znośne warunki kapitulacyi: załoga Austryakom bramę otworzyła 22 czerw. 1772. W trzy dni później generalność wystosowała w Cieszynie protestacyę, w której oświadczyła, iż władzę swoją przelewa na marszałków generalnych i inne osoby poświęcające się ojczyźnie, uroczyście zastrze-

gając, by nic nie czyniono z uszczerbkiem wiary, przywilejów i całości Królestwa i po napisaniu takiej protestacyi rozjechała się. Pac oparł się nad Renem, dokąd wywiózł archiwum z ostatnich lat obrad generalności; po kilku latach w Strasburgu umarł. W rok po rozbiorze jeszcze daje się słyszeć, ale już zagranicą, słabe echo głosów tych ludzi, którzy prowadzili politykę konfederacką: piszą oni protesty w Augsburgu, w Lindau i w innych miejscowościach, ostatni już w list. 1773 r. Odezwy te, oczywiście, przebrzmiały bez następstw; rządy obce ich nie czytały, do kraju one nie dochodziły. Kiedy milkły ostatnie strzały dział konfederackich na wałach Częstochowy, pierwszy rozbiór stał się faktem dokonanym. Polska legła wielkiem cmentarzyskiem: prawie pięcioletnia wojna i niszczenie kraju rabunkiem, pożogą, ogromnemi kontrybucyami, ścią-ganemi przez wojska imperatorowej, wyludnienie, liczone na więcej niż sto tysięcy głów, zamieniły ją na olbrzymią pustynię. Oprócz o-fiar materyalnych, jakie kraj poniósł w owem pięcioleciu straty moralne były niezwykle wielkie: całe zastępy ludzi lepszych, o uczuciu wy soce patryotycznem, złożyły swe życie w ofierze idei niepodległości narodu, zginęły w niezliczonej liczbie starć krwawych, lub poszły w jassyr syberyjski. Pod Ural i na Sybir wysłanych liczono 10 000; część ich tylko wróciła. Pozostali w kraju nie stawili oporu czynom rozbioru, korzyli się przed nowymi władcami, a nawet wielokroć zaskarbiali sobie ich względy: niewola zaczęła prędko przynosić owoce upodlenia dla pokoleń, które ocalały. Z krwi jednak i łez, z bohaterskich nieraz wysiłków Konfed. Barskich, urosło później pokolenia nowe, umiejące odczuwać niewolę i pracować nad wyzwolenie

1769—71 („Skarbiec"

la Polo-

vr

9i

kach w Wielkop. w kt. sarn K. uczestniczył). 9) Krebsowa w„Obrazie Pol. iP-i“. 10) Kreczetnjikow Piotr, gen. ros. (przekł.) ,,Dz. wojennych działań 1767 i 8 i korrespondencya z Mik. Repni-nein“ (Poznań 1874, Żupański K. „Pamiętu. z XVIII w.“, T. XIV p. t. „Radom i Bar."; ważne). 11) Lippoman J. „Bunt Żeleźniaka i Gonty” (,,Obraz Polaków i Polski” T. XV Poznań 1842). Mitchell ob. Coccei. 12) Morawski Szczęsny ,,Mater. do K-yi B-ej” (Lwów 1854). 13) Mouy, de, Karol „Corresp. du roi Stan, Augustę et de M-me de Geoffrin” (Paryż 1875). 14) Radziwiłł Karol Stan. „Korrespondencya    1762—-

1790” (wyd. Waliszewski; Kraków 1888). 15) Schoell Maks. ,,Archives polit. et dipl., pieces offic., relatives a 1’hist. du XVIII siecle” (Paryż 1819, 2 t.). 16) Stan. August i Glayre M. „Stan. Aug. et Maur. GL Correspondance relative aux partages de Pologne” (Paryż 1897; przekł. pols. Warsz. 1901, 2 t., „Bibl. Dz. wyb.” nr 199 i 200. Listy króla do Monneta, do Braui-ckiego na missyi w Paryżu; cenne rysy do charakterystyki Stan. Augusta). 17) Theiner Aug. „Monumenta” T. IV. 18) Thesby de Belcour Prane. „Relation ou journal d’un officer franęais au ser-vice de la Confed. de Bar (Amsterdam 1776). 19) Viome(s)nil, le baron de „Lettres particulieres sur les alfaires de Pologne en 1771—2- pre-ced. d’une nótice hist. sur les principaux agents franęais..." (Paryż 1808; wyd, gen. Grimouard-, krótki pamiętn. Thesby da Belcoura; przekł. pols. Jabłonowskiego Stanisł. p. t. „Wspomnienia, listy... 1771—2“ Kraków 1863). 20) [Wielhor-ski M. i Pac. M.] „Manifeste de la Republ. de Pologne du 15 uov. 1769“ (Paryż 1770, 4-to; 140 str., 1 knlb., 293 str.; od str. 230—93 akta z czas. K-yi B-ej). 21) Wiele dokumentów w wydawnictwie „Sbornjik Imp. Jistorycz. Obszczestwa (Petersb.; spis w T. XC).— II. Beli opiśm ienne Przedewszystkiem co do dokumentów Metryka Koronna w Archiwum Głownem w Warsz. i w archiwach państwowych Petersburga i Moskwy, gdzie i Metr. Lite ws ka, jakoteż Arch. Nieświezkie. Poza tern najważniejsze i najobfitsze: a) Muz. Czartoryskich. — Od di-. 605 do 982 ciągnie się tu archiwum kancelaryi koronnej, t. zw. Stanisława Augusta, a w niem osobny dział stanowi Confoed. Barensis. 22) nr. 627 początki K-i; 23) nr. 709 „Korresp. króla ze Stempkowskim 1767 — 71“. 24) nr 830—837 i 878. 25) nr. 919 — 22, 924 — 31 „Korresp. polska Stan. Aug-a r. 1759 — 93". 26) nr. 939 „Rozmowy St. Aug-a z ministrami ros. 1767 - 72". 27) nr. 940 i 946 bis „Kopie listów z różnych epok i Akta K-yi B-ej“. 28) nr. 941 — 2 nstp. „Akta K-yi B-eju. 29) nr. 961 „Rozmowy króla z posłem ros.-im. i z nuneyuszem". Ze źródeł tych pierwszy skorzystał H. Schmitt do dzieła tu pod nr. 78. Dalsze zasoby M. Czart.: 30) nr. 2018 „Akta K-yi B-ej “. 31) nr. 3470 „K. B.“. 32) nr. 3877 „Listy Scheidemantela do Jon. Jones’a z Warsz. w sprawie pierwsze-

Wielka Encykl. Ilu»tr. Ser, I. Tom XL1I. Zesz, 332a

go rozbioru Polski 1772". Ogromny zbiór po Fel. Łoyce (nr. 1066 -1134) prawdopod. zawiera jakie cenniejsze świadectwa, jeśli nie dowody. Poszukiwania ułatwia ogłoszenie T. I katalogu (do nr. 917). — b) Po Muz. Czart, co do ważności i obfitości dowodów i świadectw Bibl. Ord. Kras. Tu: 33) nr. 4 notatnika Remb. „Silva rerum; szczegóły z K-yi B-ej". 34) nr. 30 i 31 n. R. (3260 inw.) „Rozm. hist,” vol. II r. 1767 — 9. 35) nr. 35 n. R. „Listy bp. Krasińskiego do Kazimierza K-go“. 36) nr. 105 n. R. „Listy do Hrebnickiego o K-yi B-ej 1769 — 70”. 37) nr. 275 inw. ,,Zb. A. Ptaszyń-skiego”. 38) nr. 299 inw. „Misc. hist.”. 39) nr. 294 inw. „Miscel histor.” 40) nr. 305 inw. „Misc. hist.-lit". 41) nr. 447 inw. „Mater. do lat 1772 — 3”. 42) nr: 458 inw. „Miscel. histor. 1768 — 9“. 43) nr. 463 inw. „Dokum. do panów. St. Aug-a". 44) nr. 832 n. R. „Do K-yi B-ej".

45)    nr. 1 000 n. R. „Akta z Konfederacyi B-ej”.

46)    nr. 1162 n. R. „Do K-yi B-ej‘‘. 47) nr.

1445 n. R. „Regestr konf. barskich porwanych". 48) nr. 3101 inw. „Zb. pism do dz. K-yi B-ej i Sejmu Deleg. 1768 — 1775". 49) nr. 3102 inw. „Zb. pism do dz. lat 1767 —9‘L 50) nr inw. 3103 „Zb. pism do hist. K-yi B-ej i lat 1791 — 4”. 51) nr. inw. 3115 — 8 Zbiór Syrucia „Dzieje K-yi B-ej“ T. II-V (1768 — 72; t-że w T. VI nr. 3119 „Dzieje K-yi Radomskiej”. 52) nr. inw. 3875 — 99. Zbiór Wielądka „Wybór pismów(l) ciekawych za St. Aug. wydanych”. — c) W Ak. Um. najważniejsze są: 53) „Papiery Muiszchów” nr. 315 — 9 r. 1768-72. - d) Zasoby Bibl. Jagieł., Ak. Um. Ossolineum (w części) Bibl. Raczyńskich w Poznaniu i Sławuty w katalogach Wisłockiego, Czubka, Kętrzyńskiego Kurtz-mana i Gorczaka oraz w „Drzew, bibl.” do r. 1899 i w r. 1904 (co do Jagieł). — e)Bibl. Ord. Zam.: 54) nr. 877 Lubomirski Stan. „U-łamki dzienników polskich historycznych” r. 1765 — 72. 54) nr. 964 „Listy, mowy różne i wyjaśnienia stanu politycznego” 1763 — 78. 56) nr. 1189 [Zamoyski Andrzej, k. w. k.] „Dzieje Polski za panów. St. Augusta” rkps folio z r. 1768 — 70. 57) nr. 1225 „Zbiór listów polit. z w. XVIII”. 58) nr. 1233 i 1246 „Akt K-yi B-ej w Latyczowie” (por. tu nr 1).—f) Bibl. Uniw. warszawskiego uboga: 59) nr. 629 „Regestr w niewoli rossyjskiej znajdujących się Polaków, Węgrów, Niemców i Francuzów... r. 1774” miejsce 4⁴/₂₇.    60) nr, 1209 „Miscel-

lanea” 6V₂. —Obszerny zbiór papierów podskarbiego Wessla znajduje się w posiadaniu historyka Kaz. Pułaskiego. Zasobów w Dzikowie, Medyce, Rosi, Wilanowie, w pozostałych zbiorach prywatnych nie ujawniono; petersburskie, w części przynajmniej, wskazują spisy w zbiorach prywatnych (u Kras. nr. 3230 z r. 1860), Poza archiwami państwowemi znalazłoby się może niejedno w Petersburgu, Moskwie, Kijowie, z europejskich archiwów głównie w Berlinie, Dreźnie, Monachium, Paryżu, Londynie. Podanie

o złożeniu archiwum Generalności w Sztrasburgu jest równie niepewnem jak uzupełniające je o zniszczeniu za Wielkiej Rewolucyi. Wiadomości źródł., treści i brzmienia dokum. w nr

5-7,10,12,15-17, 20, 66—7, 69,74, 75, 71 — 81.

dań: w „Athenaeum" Krasz., „Oręd. nauk." pozn., „Przyjacielu ludu", ,,Dod. do Czasu", ,,Dz. liter." i in. W rkps. „Historia Domus Varsav. P. P. Sch. Piar." kronika bieżąca K-yi B-ej, poprzedzona znakomitym opisem strasznego r. 1767, a w nim przygody Pułaskiego ojca z Repninem w pałacu Brylowskiin, pióra x. Gracyana Piotrowskiego, satyryka. Przy obfitości dokumentów, dowodów i świadectw czas już wielki zabrać się nareszcie do opracowa-

B) Opracowania: 61) Antoni J. (Rollel „Zameczki podolskie" (wyd. 2-e Warsz. 1880, T. I—II).

Brougham Henr.; (przekł.) „Precis hist. du par-tage de la Pologne" (Marsylia-Paryż 1831). 63)

Chojecki Lubicz Karol „Pamięć dzieł polskich"

(Warsz. 1789). 64) Crantz J. G. „D. Confoederirte nia dziejów K-yi B-ej".

Konghallski pokój zawarty został w r. 1101 przez królów: szwedzkiego Inga, duńskiego Eryka Łaskawego (1095 — 1103), oraz norweskiego Magnusa III Bosego (f 1103), w celu zapewnienia bezpieczeństwa państwu duńskiemu pod nieobecność króla, który właśnie zamierzał wyruszyć na wyprawę krzyżową do Ziemi św. Pokój został uświęcony przez związek małżeński Magnusa III Bosego z córką Inga, Małgorzatą, zwaną „Dziewicą pokoju" (Frid-kulla). — Por. Saxouis Grammatici „Historia Dauca" (księgi XII i XIII); Weber „Allg. Weltgesch." (t. VIII Lipsk 1870, str. 438-

M. Kr.

Polen" (Lipsk współcześnie, zeszytami; dziś b, rzadkie). 65) Dohm C. W., von „Denkwiir-digkeiten" (T. I). 66) Plassan Kajet. „Histoire de la diplom, franęaise" (Paryż 1811, 7 t.).

67) Ferrand „Histoire de trois demembrements de la Pologne" (Paryż 1820, 3 t.).    68) Ga-

wroński-Rawita Franc. „Historya ruchów haj-dąmackich" (Lwów 1901 2 t.; opracow. sumienne, obfitość faktów ustalonych). 69) Joubert, abbe „Hist. des revolutions de Pologne, depuis la mort d’Auguste III jusqu’a Fan. 1775“

(Warsz. 1775, 2 t. Toż w przekł. niem. „Ge-sehichte d. Staatsveranderungen v. Pohlen v.

Kononowicz-Horhacki Józef, biskup prawosławny mścisławski, witebski, orszański i mohilewski (f około 26 maja 1654). Postać bardzo mało znana; rodzinę K-ów wywodzi Boniecki w swym herbarzu ze Żmudzi; posiadała ona tam wieś Użumendzie, którą między innemi o-sobami dziedziczy w r. 1640 niejaki Eustachy, ten pozostawia właśnie syna Konona, po którym potomstwo nosi nazwisko K-czów. Czy b-p Józef jest w związku z tymi K-ami, niema żadnego śladu (o herbie tej rodziny ob. H o r-backi). Natomiast łatwiej jest przypuścić, że b-p pozostawał w związku pokrewieństwa z burmistrzem ruskim Wilna, K-em, który w r. 1609 wraz ze swoim kolegą Tupeką stanął na czele ruchu dyzunickiego i poodbierał unitom szereg cerkwi w Wilnie, Grodnie, Nowogród-

Tode Kónigs August III bis ins Jahr 1775, aus 453). d. franz." Lipsk 1777, 2 t.).    70) Kaczkowski

Stan. „Wiadomości o K-yi B-ej od 1768 — 73“

(Poznań 1843).    71) Maleszewski Piotr „Essai

historiąue et politiąue sur la Pol., depuis son origine jusqu’a Fan. 1788" (Paryż 1832).    72)

Murray (przekł.) „Pamiętniki" (tłom. i wyd.

Schmitt w „Materyałach". Lwów 1857). 73) Pe-trow „Wojna Rossieji z Turcieju. ji z polskjimji konfederatami*' (wyciągi z archiw. państw).

74) Pułaski Kaz. „Z życia księżnej kurońskiej"

(Warszawa 1890. Listy księżny, b-pa Krasińskiego i in.). 75) [Pyrrhys de Yarille?] ,,Refle-xions polit. sur la Pol." („Londres" MDCCLXXII;

XII, 178 str. 12-o; w obronie Koufederacyi).

76)    Raumer Fryd. ,,Polens Untergang" (Lipsk 1832; przekł. pols. Karola Forstera, Berlin 1871

77)    Rulhiere Klaud. „Histoire de 1’anarchie de

Pologne" (Paryż 1808— 1819; 4 t.; wyd. nowe O-    ku i Mińsku, za co wyrokiem    kanclerskim na

strowskiego Kr-a t-że 1859; przekł. T. I War-    śmierć skazany, później przez    Zygmunta III u-

szawa 1808). panów. St-a Aug-a Pon-go..." (Lwów 1869—74 t. 8-o; T. III Lwów 1880, T. IV t-że 1884 p. n. „Źródła odnoszące się do pierwsz.' okresu pan. St-a Aug-a Pon-go do r. 1773" 212 str.; przy wszystkich tomach dowody i świadectwa współczesne). 79) Segur Filip „Politiąue de tous les cabinets de FEurope pendant les regnes de Louis XV et de L. XVI" (Paryż 1824, 3 t.). | 80) Smoleński Wład. twórca i prorok K-yi B-ej" („Pisma hist." T.

I, Krak. 1901; źródłowe dołączniki z rkpsów x. Marka). 81) Sołowiew Mik. „Jistoria pade-nia Polszji" (Moskwa 1863).    82) Wybicki Jó

zef „Pamiętniki" (Poznań 1840, 3 t„ zbiór „0-braz Polaków i Polski"; przedruk Warsz. 1905 2 tomiki do str. 165 T II wyd. poznańskiego). —Wiele drobnych dowodów, świadectw i opowia-

78) Schmitt Henr. „Dzieje    łaskawiony, postradał urząd i    prawa obywatel

skie, jako buntownik. Jest więc zupełnie możliwe, że dyzunici wysunęli na godność b-pa mścisławskiego osobę bardzo blizko stojącą o-wego burmistrza; może właśnie b-p Józef jest jego synem. Kiedy i po kim objął prawosławną dyecezyę mścisławską — nie można tego dociec. Sarna dyecezya mścisławska, wykrojona z unickiej archidyecezyi połockiej w r. „Ksiądz Marek, cudo- I 1634, jest dopiero nowym tworem, o który toczą się kłótnie między unitami i dyzunitami. Pierwszym jej prawosławnym b-pern jest Józef Bobrykowicz od r. 1634, drugim Sylwester Kossow, o którym słyszymy jeszcze w r. 1649: zaczem, jeśliby, jak sądzić wypada, nastąpił po nim K., to rządy dyecezalne sprawowałby przez lat zaledwie kilkanaście. Zapewne był to zagorzały dyzunita, skoro postawiono go na

Ab. Kł.

z. G.

zagrożonym posterunku. Wiele szczegółów do żywota K-a można się spodziewać po nekrologu, napisanym na jego pogrzeb: niestety, broszurka ta trudna jest do wynalezienia (tytuł: „Lot strzały świętobliwego pożycia Jaśnie przewielebnego w Bogu J. M. Oyca Josepha Horbac-kiego Episcopa prawosławnego Witebskiego, Mśeisławskiego, Orszańskiego y Mohilewskiego, Namiestnika, w Wielkim X. L. Metropoliey Ki-iowskiej, y Świętego Exarszeńskiego [tak] Tronu Konstantinopolskiego szczęśliwie dokończony. A piórem pogrzebowym od Praefecta y od wszystkiey Braciey Duchowney y Świeckiey Con-gregatiey Studeńskiej będącey przy cerkwi 8. Ducha bratskiej Wileńskiej wznowiony r. 1654 m. Maja 16 według starego kalendarza, y w dzień sam pogrzebu ofiarowany... drukowano w Wilnie w Typographiey Bratskiej przy cerkwi S. Ducha" (fol. 7Vg ark.). Już sam fakt tego nekrologu, jakoteż tytuł są wielemówiące; dają one mianowicie poznać, iż K. musiał być gorliwym i zasłużonym dyzunitą.—W literaturze nie spotyka się bezpośrednich wzmianek co do osoby K., pośrednio o dyecezyi prawosławnej mścisławskiej informują: Stebelskiego ostatnie prace, wydane przez Seredyńskiego w „Arcli. Kom. hist. Ak. Urn. Krak." (T. I r. 1877) i Załęskiego „Historya Jezuitów w Polsce" T. II.

Konopka Józef, zbieracz pieśni ludu krakowskiego i zasłużony ziemianin (* około r. 1812 w ziemi krakowskiej—f około 1888). K. był wnukiem pełnomocnika Czartoryskich, który, wyszedłszy ze wsi gniazdowej Konopki-Jał-brz,ykowstak w Łomżyńskiem, osiadł na starość w woj. Krakowskiem. K-ce zawdzięczamy książkę: „Pieśni ludu krakowskiego" (zebrał J. K. z ryciną i muzyką; Kraków, nakład i druk J. Czecha 1840 w 8-ce, str. V, 165 i 6 tablic muzyki w 4-ce). Osiadłszy w Mogilanach, dwie mile od Krakowa, przez długie lata był wzorem postępowego rolnika i obywatela polskiego, założył tamże fabrykę najpożyteczniejszych narzędzi rolniczych, z której dużo korzystały nie-tylko gospodarstwa folwarczne, ale i okoliczny lud wiejski. Pracował cały szereg lat na stanowisku wiceprezesa T-stwa rolniczego krakowskiego i opiekował się szkołą rolniczą w Czernichowie. W r. 1867 wydał broszurę ,,0 owadach szkodliwych zasiewom a w szczególności o Niezmiarce", zaś w r. 1870: „Wyciąg ze sprawozdań o szkodach przez owady wr. 1870 zrządzonych (Odbitka ze „Sprawozdań Kom. fizyograficznej"). Był osobistym i zażyłym przyjacielem Kolberga, który pod gościnnym dachem jego, jak również u brata jego Juliana w Modlnicy, przez ćwierć wieku mieszkając, mógł swobodnie poświęcić się folklorystyce i doznawał od rodziny K-ków nawet takiej pomocy, jaką było wiele rysunków robionych przez syna J. K-i i drzeworytów rytych przez jego siostrę, Antoninę Konopczankę (zamieszkałą z bratem Julianem w Modlnicy). K. całe życie zbierał przysłowia polskie i odpowiednie im przysłowia niemieckie, francuskie, włoskie, angielskie i ludów słowiańskich. Była to jedyna praca w swoim rodzaju, z której olbrzymim rękopisem co się stało po jego śmierci, nie wiemy.

Konopkówka, wieś w Galicyi, w obwodzie Tarnopolskim. Zakład kąpielowy wody siar-czanej, urządzony przez właściciela Jana Konopkę w r. 1826, Do r. 1832 zakład rozwijał się wspaniale. W r. 1832 miało tam bawić 4 228 osób(!), lecz po śmierci właściciela zakład począł się chylić do upadku, tak, że o-becnie mało komu jest znany. Od r. 1889 zdrojowisko podnosi się z upadku; pozyskało pewne ulepszenia; nowego rozbioru chemicznego wody mineralnej dokonał prof. Radziszewski. Według tego rozbioru, zdrój główny należy do grupy wód siarczano-wapiennych, dość słabo umineralizowanych. Ciężar gatunkowy

1.00047, temperatura=-j-9.5°C; Siarkowodoru 0.042179, a wolnego kwasu węglan. 0,201440 w litrze wody. Gmach kąpielowy wznosi się wśród 60-morgowego, starego parku i zawiera 34 gabinety kąpielowe, po 2 wanny drewniane, lakierowane, w każdym gabinecie. W tymże parku obszerny, piętrowy dom z 52 pokojami. Ogrzewanie wody mineralnej do kąpieli odbywa się sposobem pierwotnym — w kotle, skąd miedzianemi rurami spływa ona do wanien. Oprócz opisu d-ra Sawickiego „Zdrój siarczany w Konopkówce" (Lwów 1889) nie ma bliższych wiadomości o obecnym stanie K-i. dr J- M

Konstantyna (franc. Constantine), główne miasto najbardziej na wschód wysuniętego departamentu algierskiego tejże nazwy, pod 36° 22' szer. płn. i 6° 36' dł. wsch. Gr., 644 m. n. p. m., 439 kim. na wschód od Algieru (ob.), położone w malowniczej okolicy, na odosobnionej skale wapiennej. Miasto dzieli się na dwie części: francuską i arabską; ostatnia, wskutek przeprowadzenia nowych ulic, zatraciła prawie w zupełności pierwotny swój charakter. Jeden most sztuczny, tudzież dwa przyrodzone (pozostałości wału wapiennego, pod którym woda przebita sobie drogę) łączą miasto z przedmieściami. Z pośród budowli godne są uwagi: dawna cytadela (Kasbah) na szczycie skały, ka-pitol miasta rzymskiego (obecnie szpital, koszary, arsenał i in.), kilkanaście meczetów (z których jeden z 25 m. wysokim minaretem), katedra (dawny meczet), kościół protestancki, synagoga, gmach prefektury, dawny wspaniały pałac bejów (obecnie mieszkanie generała dy-wizyi), niewielkie muzeum starożytności rzymskich i in.; piękne promenady prowadzą do źródeł Sidi Mecid (siarczane, alkaliczne, żele-ziste, 33°), licznie uczęszczanej miejscowości kąpielowej. K. jest siedzibą biskupa, generała dywizyi, prefekta; posiada izbę handlową, li-, ceum, szkołę normalną, dwa szpitale; liczy około 60 000 mieszk. (w tem około 15 000 Fran-

cuzów, łącznie z załogą, 3 000 Żydów, 25 000 tubylców). Słabo rozwinięty przemysł reprezentują: garbarstwo, siodlarstwo, szewctwo, fa-brykaeya wyrobów wełnianych, burnusów, kobierców i in. Przedmiotami handlu są: zboże, wełna, skóry, alfa, olej, makaron i in. Do miasta przylega kilka przedmieść (Mansura, St.

Korczyński Edward Jan Sas, lekarz, f w Krakowie 23 września 1905 r.

Kossów (t. XXXIX 128-129), stacya lecznicza. Klimat podgórski, z wysokim stanem, ciepłoty rocznej =-j-9°C do —f-10°C, wskutek czego możnaby przypuszczać, że K. nadawałby się bardzo dobrze na zimowe uzdrowisko, z sezonem od września do marca. Przed kilku laty powstał tu zakład leczniczy, na 30—40 o-sób, nazwany przez właściciela, d-ra A. Tarnawskiego „Lecznicą fizykalno-dyetyczuo-kli-matyczną". Bywa tu stosowane wodolecznictwo, elektro- i mechanoterapia, a leczone są cierpienia układu nerwowego, narządu trawienia, lekkie postaci chorób płuc, małokrwi-stość i zołzy, oraz choroby właściwe kobie-

D-r J. M.

Antoine, St. Jean). Ze źródeł Au Mlila (50 kim. na płd. od K-y) . prowadzi wodociąg do miasta; z dawnego wodociągu rzymskiego pozostało jeszcze 5 łuków kamiennych. K. połączone jest drogami żel. z miastami: Philippe-ville, Bóne, Batna, Setif i Biskra. Departament tejże nazwy zajmuje 191.527 klin. liczy około 2 mil. mieszk. i dzieli się na 7 o-kręgów (arrondissement): Batna, Bóne, Bougie,

Kostecki Platon, pisarz polski i ruski, f we

Koszczyc Wacław, powieściopisarz, f we

Kości czernikowe (Ossa Sępiae) są płytkami wapiennemi, o postaci okrągławo wydłużonej, płaskiemi, na brzegach ostremi, długiemi 10 — 15 cm., w środku do 5 cm. szerokiemi, barwy białej, składającemi się z węglanu wapnia zanieczyszczonego istotami organiczneini, zwłaszcza klejem zwierzęcym. Są to płytki grzbietowe mątw (ob.), ale używane w apte-karstwie pochodzą przeważnie od Czernika lekarskiego (Sepia officinalis). Dawniej u-żywano K-i cz-ych w lecznictwie, dziś jednak zamiast nich posługujemy się węglanem wapnia chemicznie czystym (Calcium carbo-nicum praecipitatum); sproszkowane miałko dodawane bywają obecnie jeszcze do proszków na zęby, w całości służą do gładzenia wyrobów z drzewa; daje się je także kanarkom i różnym innym ptakom trzymanym w klatkach.    Dr J• p-

na

Guelma, K., Philippeville i Setif. Już w staro- tom. żytności odgrywała K. wybitną rolę jako najbogatsze i najbardziej kwitnące miasto Numi- Lwowie dn. 1 maja 1908 r. dyi (ob.). Jej punicką nazwę Karta (= miasto) Rzymianie przeinaczyli na Cirta. Mi- Lwowie dn. 9 kwiet. 1904 r. ci psa (ob.), syn Masinissy, (ob.) uczynił to miasto stolicą Numidyi. Jugurta tylko głodem zdołał zmusić ją do kapitulacyi (w r. 113 przed Chr.) Wodzom rzymskim Metellusowi i Maryuszowi służyła jako główna podstawa operacyjna; ostatni zwyciężył pod CirtąJugurtę (107 przed Chr.). Kiedy król Juba (ob.) z resztkami partyi pompejańskiej został pobity w Afryce w r. 46, Cezar nadał jednemu ze swych stronników, Sittiusowi, część terytoryum Cirty, która, jako oddzielna kolonia, otrzymała rzymskie prawo obywatelskie oraz nazwę Sit-tianorum Colonia. Odtąd zaczął się upadek dawnej Cirty, która została ostatecznie zburzona w wojnie Maksencyusza z Aleksandrem (311 po Chr.), chłopem pannońskim, dobijającym się tronu cesarskiego w Afryce. Konstantyn Wielki w r. 312 odbudował miasto i nadał mu nazwę K., która do dziś się utrzymała. Dzięki silnym obwarowaniom, wzniesio-    Kościelecki Lucyan (Sarmaticus),

nym po większej części przez Konstantyna Wiel- artysta dramat., literat i dzieunikarz, f w Ot-kiego, K. oparła się wszystkim napadom, ja- wocku 4 grudnia 1907 r.

kim ulegała Afryka płn. w średniowieczu. Na-    Kośutić Radowan, poeta serbski, filolog

jewskiego; na wiosnę r. 1886 przeniósł się do Pragi czeskiej, gdzie w ciągu dwuch półroczy studyował język i literaturę czeską u Gebaue-ra, Hattali i Polivki; letnie półrocze roku szkolnego 1886/7 przepędził w Krakowie, oddając się studyom języka i literatury polskiej i uczęszczając na wykłady L. Malinowskiego i Tarnowskiego, jesienią r. 1887 dla dalszych stu-dyów nad językiem małoruskim udał się do Lwowa, gdzie w ciągu trzech półroczy praco-

Hr.

wet Wandalowie nie zdołali jej zdobyć w V w. i historyk literatury (* 20 lut. [st. st.] 1866 tak, iż Belizaryusz, wódz Justyniana, znalazł w miasteczku Rumie, w Syrmii [wschód, część miasto nietkniętem. Arabowie owładnęli K-ną j Sławonji]); nauki gimnazjalne pobierał w Kar-w r. 710. Jeszcze w w. XII miasto to nazy- łowcach (w Syrmji) i Nowym Sadzie (Neusatz wane jest przez geografów arabskich jednem na Węgrzech). W r. 1885 udał się na uniwer-z najbogatszych i najsilniejszych miast Afryki sytet do Wieduia, gdzie słuchał wykładów ję-płn. W r. 1520 K. dostała sie pod władzę Al- J zykoznawczych Miklośića, J. Hanusza i Lecie-gieru; zarządzali nią bejowie, mianowani przez deja algierskiego. Ostatni z bejów, Achmet, który zdołał stać się prawie niezależnym, zamierzał utrzymać się po zajęciu Algieru przez Francuzów (1830). Wyprawa francuska późną jesienią 1836 r. wypadła niepomyśnie; dopiero d. 13 paździer. 1837 r. miasto wziął szturmem gen. Valee. — Por. Regis „Constantine. Voy-ages et sejour" (Paryż 1880), ob. także Al-gierya.

A. A. K.

Kot Antoni (w zakonie Franciszek), założyciel sekty „Bezkościelnych", twórca wol-nomyślnego ruchu ludowego w Polsce (* 1862 w okolicach Mińska, lit., z rodziny polskiej). Przez czas dłuższy pracował w Moskwie w zawodzie handlowym. Ok. r. 1893, po odbyciu pielgrzymki do Częstochowy, osiadł w Sosnowcu, gdzie, pracując jako prosty wyrobnik w fabryce, będąc już tercyarzem III zakonu reguły św, Franciszka, rozpoczął propagandę etyczną. Kształcąc się sam, kształcił i swoich uczuiów; był czas, że nabywał za 400—500 rub. rocznie książek różuej treści, przeważnie naukowych. Wpływ K-a rósł dosyć szybko. Jakkolwiek nie dotykał całkiem dogmatów Kościoła katolickiego, wszedł atoli niebawem w zatarg z duchowieństwem. Po kilkakrotnem bezskutecznem upominaniu i wyprowadzaniu z budynku kościelnego w r. 1903 K. został w zakrystyi przez proboszcza par. sosnowieckiej, ks. Dominika Milberta pobity, następnie publicznie wyklęty, przyczem ksiądz kazał go aresztować, sam zaś złożył raport do konsystorza i podał skargę do sądu świeckiego. K-a natychmiast uwolniono z aresztu, sąd zaś, nie mając istotnych danych,

wał u Piłata, Kaliny i Ogonowskiego. We Lwowie zorganizował Kółko słowiańskie, gdzie wspólnie pracowała młodzież polska i małoru-ska. Protektorem „Kółka¹¹ był prof. Kalina, a K. jego przewodniczącym. Odbywały się tam odczyty co tydzień, a K. miewał wykłady jęz. serbskiego, na które uczęszczali słuchacze-ko-ledzy. Ze Lwowa przybył K. do Warszawy r. 1889, skąd następnie wyjechał do Petersburga i tam słuchał wykładów Sobolewskiego, Łarnań-skiego i Niezielonowa. Latem r. 1890 ukończył studya uniwersyteckie w Wiedniu, gdzie już katedrę filologji słowiańskiej zajmował Jagić. Po zwiedzeniu Szwajcarji i Niemiec K. powrócił na zimę do Petersburga dla dalszej pracy nad językiem i literaturą rossyjską. Następnie dla studjów nad historją krytyki literackiej udał się do Paryża, gdzie przepędził rok 1893, pracując w tamtejszej Bibljotece narodowej. Powróciwszy do Serbji, w r. 1895 został mianowany lektorem języków i literatur: rossyjskiej, polskiej i czeskiej w uniwersytecie belgradzkim, i na tym stanowisku dotąd pozostaje, wykładając gramatyki tych języków. W r. 1900, w którym Uniwersytet Jagielloński obchodził pięćsetną rocznicę swego odnowienia, K. otrzymał od tego uniwersytetu stopień doktora łilozofji honoris causa. K. ogłosił drukiem prace następujące: Zbiorek poezji pn. „Plame-novi“ (Płomienie) w r. 1888 (Nowy Sad, 8-a mała 56 str.), poświęcony młodzieży serbskiej; są to pieśni patrjotyczne, które nawołują młodzież do pracy na niwie narodowej i zjednoczenia plemion serbskich. Haniebne rządy króla Milana, zwłaszcza po wojnie z Bulgarją r. 1885, wywołały tomik drugi „Płomieni" (Nowy Sad 1890, 8-a m. str. 52); są to pieśni zwątpienia, natchnione pesymizmem „Grobu Aga-memnona" Słowackiego, w których nurtuje myśl rewolucji, W r. 1892 wydał tomik pn. „Selac-ki motivi“ (Motywy wieśniacze), pieśni liryczne na gruncie socjalnym (Nowy Sad, 8-a m. 68 str.); w r. 1893 pieśń liryczno-epiczną na tle socjalno-politycznym pn. „Sinovi Boga Mra-ka“ (Synowie boga ciemnoty; Belgrad, 8-a więk. 68 str.) z prologiem, w którym akcja odgrywa się w Tatrach (autor zwiedzał Tatry w 1887 r.). Prace z zakresu literatury i krytyki: „Kri-tika i kńiżevnost“ (Krytyka i literatura; Belgrad, 1893, 8-a duża str. 65); w której zapoznaje czytelników serbskich z prądami krytyki nowożytnej, zwłaszcza z zasadami krytyki Tai-ne’a, i na podstawie jego poglądów roztrząsa zagadnienia następujące: 1) sztuki piękne i ich stosunek do społeczeństwa; 2) jaki powinien być stan pewnego społeczeństwa, ażeby się w nim przyjęła sztuka, tj. czy długie naśladowanie cudzych wzorów prowadzi zawsze do twórczości samoistnej, i 3) literatura i jej stosu-nek()do społeczeństwa. W r. 1894 K. wydał stu-djum z literatury francuskiej pn. „Uzroci pre-porodźaju kńiźevne kritike" (Przyczyny prze-

wrotu w krytyce literackiej-, Eelgrad, 8-a wiel. 88 str.), w którym wyjaśnia pytanie: co wywołało ewolucyę krytyki od Boileau do Taine’a. W r. 1895 ogłosił „Pisma iz Petrograda" (Listy z Petersburga; Belgrad, 8-a str. 225), a w 1896 „Nova pisma iz Petrograda" (Nowe listy z Petersburga; Belgrad 8-a 191 str.). Są to prace publicystyczne, zaznajamiające Serbów z działalnością inteligencji rossyjskiej na polu oświaty ludowej, oraz szkice z życia kulturalnego dawnej i współczesnej Rossji. W r. 1898 wyszła K-a „Gramatika polskoga jezika" (Belgrad, 8-a więk. 201 str.), opracowana naukowo, jedno z najlepszych dzieł o języku polskim; w 1901 Wypisy polskie pu. „Primeri kńiżevno-ga jezika polskog" (Belgrad, 8 więk. XXII-|-219 i XIII—}—226 str.), książka wyborna, zawierająca obszerne wyjątki z najcelniejszych pisarzów polskich, zwłaszcza spółczesnych, wraz z ich życiorysami, zwięźle skreślonemi, a oprócz tego słownik polsko-serbski, naukowo opra-bowmy, w którym obok objaśnienia znaczeń wyrazów polskich podane jest każdego z nich właściwe pochodzenie; jest to pierwszy etymologiczny słownik polski, oczywiście, pod względem rozmiarów zastosowany do materjału językowego, wypisami objętego. W podobny sposób opracowane przygotował autor do druku wypisy rossyjskie pt. „Primeri kńiżevnoga je-zikaruskog" (40 ark. druku). Dziełami terni autor starał się uczynić zadość przedewszystkiem koniecznej potrzebie swoich słuchaczów uniwersyteckich przy wykładach historji literatur słowiańskich. Istotnie, książki K-a odpowiadają swemu przeznaczeniu i służyć mogą za wzór do robót podobnych u innych narodów słowiańskich.

Hr.

Hr.

„Sztuka⁴⁴.

sprawę umorzył (1904). K. przeniósł się do kościółka kolejowego, którego rektor (ks. Mu-sielewicz) wrogo przeciw niemu nie występował. Jesienią r. 1907, kiedy Redemptoryści z Krakowa odbywali w Sosnowcu tzw. konfe-rencye, mając na celu „wytępienie zła z dusz wiernych¹⁴, w chwili, gdy K. modlił się spokojnie w kościółku kolejowym, wpadli prawowierni katolicy, porwali go i przemocą zaprowadzili do missyi, chcąc go zmusić do wyspowia-daniasię i odwołaniajak twierdzili, „błędów⁴⁴. Gdy K. się temu óparł, missyonarze użyli egzorcy-zmów, jakby na opętanego, i wyprowadzili prześladowanego człowieka, wśród naigrawauia się „wiernych⁴⁴, z missyi. Po tym fakcie K. zerwał z Kościołem katolickim i odtąd naucza swych zwolenników, których liczba dochodzi obecnie (zima 1908) do 4 000, u siebie w mieszkaniu (na Pogoni [Wygwizdowie], przedmieściu Sosnowca). Wpływ K-a obejmuje, prócz ludności robotniczej Wygwizdowa, Będzin i Dąbrowę. Nauki K-a streścić się dadzą w następującym rzucie: Bóg jest wszędzie, nie trzeba go więc szukać w kościele. Sumienie jest głosem Boga w człowieku i we wszystkiem jedynie sumienia człowiek szukać powinien. Prawda Boża jest jedna, ale bliższym jest prawdy i milszym Bogu ten, co błądzi w dobrej wierze, ni-źli ten, kto, choćby i prawdę miał na ustach, w sercu jej nie ma. Przykazania dane są od Boga, by człowiek wiedział, jak postępować winien; ale jeżeli ci sumienie każe przestąpić przykazanie, to je nietylko przestąpić możesz, ale powinieneś. Szatan jest równo-wieczny z Bogiem, ale nie równo-mocny; koniec świata będzie ostatecznem zwalczeniem szatana. Piekło istnieje, a jest niem rozpacz duszy, kiedy ujrzy, co utraciła, od Boga się odwracając; atoli miłosierdzie Boskie jest tak wielkie, że piekło bezczynne m jest zupełnie, bo nikt nie grzeszy przeciwko Bogu, aby grzeszył, jeno przez słabość i chorobę ducha; przeto grzesznych i złych nie karać, lecz leczyć i nauczać trzeba. Kapłaństwo jest postanowione od Boga, ale prawdziwym kapłanem może być ten tylko, kto w Duchu Bożym działa i uczy. Kapłani dzisiejsi są to przeważnie ludzie słabi i grzeszni, ludzie którzy, zamiast, być dobrymi kowalami, stolarzami, stali się złymi kapłanami: przeto kapłana słuchać wtedy tylko należy, kiedy nauka jego jest zgodna z głosem sumienia. Jedną tylko modlitwę godzi się odmawiać jako prośbę do Boga; tę, której nauczał Chrystus, „Ojcze nasz⁴⁴; inne czytać i rozpamiętywać można, ale modlić się według brzmie-ich nie godzi, gdyż Boga wolno prosić tylko o najpierwsze, najistotniejsze nasze potrzeby. Spowiedź jest od Boga samego ustanowiona, ale wystarcza jedno stałe wyrzeczenie się złego, bo wtedy po każdym czynie grzesznym człowiek spowiedź czyni przed własnem sumieniem. Spędzać dni na mo

dlitwie nie jest to służyć Bogu; najmilszą Bogu służbą jest p r a c a dla ludzi.—A oto pogląd K-a na istotę patryotyzmu: Dla duszy niema granic i nikt mówić nie może drugiemu: obcy mi jesteś, bom ja z Prus, a ty z Austryi; Polakiem jesteś wtedy, kiedy Polskę w sercu nosisz, gdziekolwiek-byś był⁴⁴. Powalenie szatana w końcu świata przypomina mazdę izm (ob.), bezkościelnośó naprowadza na K w a k r ó w (ob.). Bliższe szczegóły patrz artykuły Tadeusza Radwańskiego w „Przeglądzie Porannym44 z r. 1908, n-ry 277 i 278, i w nr. 1-ym „Wieku XX⁴⁴ z t. r.

Kotowcy, u ludu Koty, zwolennicy Antoniego Kota (ob.), około którego skupili się zupełnie samorzutnie, bez wszelkich niemal usiłowań z jego strony, pociągnięci powagą oraz przemawiającemi do przekonania naukami etycznemi swego mistrza. K., którzy sami nazywają siebie „Bezkościelnymi⁴⁴, dotąd odrębnej sekty czy organizacyi nie stanowią; chrzczą dzieci, biorą śluby i grzebią umarłych w kościele katolickim. Co tydzień zbierają się w mieszkaniu Kota jako zgromadzenie mocnych w wierze, krzepiąc ducha słowami mistrza.

Kowalewski Bronisław, malarz (* 1870 we wsi Naczele gub. Płockiej), kształcił się artystycznie najpierw w szkole rysunkowej warszawskiej pod kierunkiem Gersona, a następnie od r. 1896 w krakowskiej akademii pod kierunkiem Stanisławskiego i Wyczółkowskiego. Z szeregu prac jego wyszczególnić należy: Po zachodzie, Wiatr oraz Zimę, którą brał udział na wystawie Tówarzystwa

K. B.

Kowalewskie starostwo grodowe w województwie Chełmińskiem, powiecie Kowalewskim. Podług lustracyi z 1664 r. zaliczały się do s-stwa: m-to Kowalewo (ob.) z zamkiem między dwoma jeziorami i wsie: K., Bielsk, Sieraków, Pływaczewo i Cholewice. S-stwo K. podług prawa sejmowego przywiązane było zawsze do godności w-wody chełmińskiego. Lu-stracya z 1765 r. podaje, że posesorem s-stwa jest Zygm. Kretkowski w-da, star. duninowski; zamek był już mocno zrujnowany i domagał się prędkiego poratowania; w bramie zamkowej w małej izdebce bez okna, z kratami że-laznemi złożone archivum województwa. Na podzamczu jest 9 chałup; rybak trzyma jezior dwa, płaci letniej rybitwy na rok fl. bon. mon. 100; zimowa rybitwa nie opłaca się. W 1771 r. posiadał st. K. Franciszek Stanisław Czapski, opłacając z niego kwarty złp. 1 262 gr. 22, a hyberny złp. 473 gr. 12. Od 13 września 1772 r. przeszło pod panowanie pruskie. Baliński i Lipiński „Starożytna Polska⁴⁴ (I, 762); El. Piotrowski „Summaryusz królew-szczyzn⁴⁴ (1861).

Kowalski Jan, ksiądz, niegdyś katolicki, obecnie maryawicki, w katolicyzmie magister teologii św., u Maryawitów generał lub „mini-

27 stycz. 1908 r.

Do końca życia zachował, wraz ze zdrowiem i przytomnością umysłu, pamięć i miłość kraju. Zmarł w Joinville-le-Pont pod Paryżem i tamże pochowany, pożegnany przemówieniami Władysława Mickiewicza i Władysława Zamoyskiego. Miał brata Teofila, również uczestnika powstania i emigranta, który, do kraju powróciwszy, został wysłany na Sybir i przebył tam lat dwadzieścia. —Por. „Kur. Warsz.“ z d.

Wł. Stri.

ster generalny" ich sekty, uznanej już za odrębny kościół (* 26 grudn. 1871 w Latowiczu [między Mińskiem pow., a Garwolinem w Król. Pol.]). Wyświęcony w r. 1897, został proboszczem w Sobótce, pow. Łęczyckim. Był jednym z pierwszych, którzy podnieśli bunt przeciw biskupom, oświadczając, że „Kościół katolicki zgnił już ze swymi biskupami", a następnie przejrzawszy i przerobiwszy plan reformy życia duchownego, opracowany przez kapucyna o. Honorata (ob.), doszedł do obmyślenia nowej zupełnie organizacyi duchowieństwa, gdy zaś papież wyklął zgromadzenie Ma-ryawitów jako odszczepieńcze, ułożył nową zupełnie organizacyę władzy kościelnej bez biskupów, katedr i konsystorzy i sam stanął na jej czele w nowem wyznaniu. W głowie jego rodziły się po kolei różne pomysły, zrazu tylko liturgiczne, później i dogmatyczne, które wraz z mrzonkami Kozłowskiej i innych towarzyszów w podjętej reformie religijnej, jakoteż z samą organizacyą i stosunsiem duchowieństwa do wiernych wytworzyły całość inaryawityzmu. Człowiek silny, śmiały, przedsiębierczy, z uporczywym, a zdolnym umysłem łączy pychę odznaczenia się i bynajmniej nie hołduje aske-zie. W maryawityzmie odegrał on rolę twórczą.

Hr.

Koza albo Ciosa (Pelecus). Rodzaj ryb z rodziuy Karpiowatych — Gyprinoidae; są to niewielkie ryby o wązkiein ciele, zaostrzonem po linii brzusznej; płetwy piersiowe silnie wydłużone; płetwa grzbietowa krótka, odbytowa znacznie dłuższa; linia naboczna (specyalne organa zmysłu) falisto pozaginana; nitkowatych wyrostków (wąsów) na wargach brak (istnieją one u b. wielu karpiowatych); istnieje jeden tylko gatunek tego rodzaju—Pelecus cultratus, Koza, 25—30 cm. długości, o ciele wydłużo-nem i silnie ścieśnionem z boków; linia grzbietu prosta aż do pletw*y grzbietowej, daleko ku tyłowi odsuniętej; linia głowy również prosta; szczęka dolna wraz z hyoideum i łukami poza-gnykowemi wychodzi z położenia poziomego i otwór ustny ma kształt prawie pionowej szpary, umieszczonej na końcu linii i głowy. Za-Kowerska Zofia, zamężna Rzędzina (*    barwienie: kolor grzbietu stalowo modry, nie-

21 wrześ. 1871 w Żabniu pow. Krasnostaw-    kiedy błękitnawy lub oliwkowy; boki srebrzy-

ski, córka Stefana i Zofii (ob.) Ko werskieh.    ste z różowemi połyskami; płetwy brzuszne i

Młodość spędziła w Józwowie w Lubelskiem,    odbytowa—różowe, inne —szare. Spotyka się

gdzie rodzice jej się przenieśli około 1884 r.    w m. Niemieckiera i Czarnem: z rzek w Wiśle

W r. 1898 wyszła za Antoniego Rząda    i jej dopływach, w Dniestrre, Styrze, Dunajcu

St Min

Koza (S y k a w k a) Gobitis. Rodzaj ryb z rodziny Cijprinoidae (karpiowatych). Są to niewielkie ryby o wydłużonem i spłaszczonem z boków ciele, zaopatrzone pod każdein okiem w dwudzielne podnoszące się kolce; warga górna posiada zazwyczaj do 6 wyrostków, wą-sarni zwanych; płetwy brzuszne i grzbietowe ułożone są jedne nad drugiemi. Rodzaj ten tworzą zaledwie 3 gatunki, między innemi Koza— Gobitis taenia, spotykana i w naszych rzekach; jest to mała rybka, 8 — 12 cm. długości; ciało spłaszczone, pokryte małemi na pozór niedostrzegalnemi łuseczkami; w ubarwieniu ciała występują na jasno-żółtem tle zasa-dniczem na grzbiecie i bokach pasemka szare i punkciki; gardziel zaopatrzona w 8 — 10 ostro zakończonych cienkich ząbków; samce z 2-ma zgrubiałemi kolcami na płetwach. K. znana jest w Europie i Azyi; w wodach bieżących i stojących ryby te częstokroć zarywają się w ile i piasku dna; tarło w kwietniu i maju; mięso przeważnie nieużywane na pokarm.

Kozicki Stanisław (*4 kwiet. 1876 w

(ob.) i zamieszkała w Łodzi. Dokonała prze i inn. kładu „Bajek domowych i dziecinnych" braci Grimmów (Warsz. 1896, 2 t.); Tylora „Cywi-lizacya pierwotna" (Warsz. 1896, t. 2); Kuoo-pa „Podania z W. Ks. Poznańskiego" (Wisła VIII i IX); A. Langa „Pęczątek nazwisk i wierzeń totemowych" (Wisła XVIII). Zbierała materyały etnograficzne i pisała sprawozdania z pism i książek angielskich i francuskich (w „Wiśle", .t. VI—XVIII).

Kownacki Józef Maryan, h. Ślepowron. syn Józefa i Heleny z Kulpińskich (*    1806

St. Min

w Płocku—f 19 stycz. 1908 r.). Ostatni we Praucyi wychodźca polski z r. 1831-go. Student wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Warszawskiego, w powstaniu 1831 r. brał u-dział jako żołnierz 4-go pułku strzelców konnych, należał do wyprawy gen. Dwernickiego na Ruś, a gdy gen. ten do Galicyi przeszedł, zaciągnął się jako podoficer do powstania litew.-żmudzkiego; d. 17 wrześ. otrzymał krzyż srebrny cirtuti militari. Po upadku powstania w stop. podporucznika przedostał się do Krakowa, a stąd przez Szwajcaryę do Francyi, której już do śmierci nie opuścił. Należał do zakła- Łempicaeh w Pułtuskiem). Skończył szkołę du (depót) w Bourges; później znalazł zajęcie realną w Warszawie, a następnie Akademię przy budowie kolei, następnie przy muzeum rolniczą w Berlinie. W r. 1899 otrzymał sto-w Orleanie; dawał wreszcie lekcye rysunków, pień dra filozofii w Halli za pracę „Ueber die

Saatweite des Kórnermasses". W 1899—1902 sku przy ulicy Wilczej 15. Ok. r. 1898 był asystentem przy katedrze uprawy roli wyjechała do Płocka i tu wraz z innemi tercyar-i roślin (prof. Jentys) na Wszechnicy Jagieł- kami założyła szwalnię, w której zakres wcho-

lońskiej w Krakowie, dwóch lat był redaktorem „Tyg. rolniczego" i brał udział w wydawnictwie pisma ludowego „Głos ziemi Sandomierskiej"; w r. 1902 zamieszkał w Warszawie, gdzie był redaktorem tyg. „Czytelnia dla Wszystkich", a następnie dziennika „Naród" (J906) i stałym współpracownikiem „Gazety Polskiej" (1907). Zamieszczał artykuły społeczno-ekonomiczne w „Ekonomiście", „Społem", „Zorzy", „Gaz. Świątecznej", „Gońcu", „Kur. Warszawskim" Rolniczej" i iu. Osobno wydał po wyższych zakładach naukowo-rolniczych zagranicą" (wspólnie z dr. Janem Lutosławskim), „Sprawa włościańska w Polsce w drugiej połowie XVIII w." (ludowe), „Jakie stowarzyszenia możemy zakładać" polityka" (ludowe), „Walka o prawo w gminie" (ludowe), „O kredycie i stowarzyszeniach kredytowych dla włościan i rzemieślników" (ludowe), prócz tego w „Opisie ziem polskich" artykuł „Rolnictwo" i w „Encykl. rolniczej" art. „Rozwój nauki rolnictwa w XIX w." o-

Jednocześuie w ciągu dziły hafty i roboty kościelne. Stan materyal-

y yy

raz

uy tej szwalni był opłakany, mimo zamówień do kościołów i poparcia ze strony pań pobożnych. Dopiero po przybyciu do Płocka młodego ks. Przyj emskiego, los szwalni i samej K-ej się poprawił. Na procesie w sądzie okręg, w Warsza-już podczes wrzenia rewolucyjnego w Cesarstwie Rossyjskiem, ojciec młodego lewity i inni świadkowie zeznawali o K-ej okoliczności, dowodzące zboczeń nietylko dewotycznych, ale i oby-Gaz. czajowych. Przyłączyły się do nich i mrzonki „Przewodnik teologicze, które ona sama podawała za wyniki „objawień" z nieba. Poznanie się z ks. Kowalskim nadało tym mrzonkom kształty wyraźne już sekciarskie w obu kierunkach: dogmatu i służby bożej. Twórcze dla praktycznych (ludowe), „Szkodliwa celów objawienie nawiedziło ją d. 2 sierpnia 1899 r., w dzień M. Panny Anielskiej kalendarza katolickiego; wtedy-to Bóg sam wybrał ją jedną z pomiędzy milionów katolików polskich do założenia zgromadzenia Maryawitów i Ma-ryawitek (ob. Mary awici), jedynych prawych wyznawców Nauki Chrystusowej. Objawienie w cyklu odczytów o powietrzu, wydanera to odrazu ją wyolbrzymiło w oczach jednostek przez „Kosmos¹* lwowski, odczyt „Powietrze i gromad ludowych, zjednanych jej mrzonkami, w glebie". K. brał czynny udział w życiu po- naukami i nabożeństwem, a nadewszystko no-litycznem, pracując w szeregach stronnictwa wem zupełnie ustosunkowaniem ekonomicznem demokratyczno-narodowego, i był członkiem duchowieństwa do wiernych, mianowicie po-i sekretarzem Komitetu Centralnego Wyborcze- zorną bezpłatnością usług przy chrzcinach, ślu-go w czasie wyborów do drugiej izby pań- bach i pogrzebach. Zwolna rozwijał się w u-stwowej. W r. 1908 osiadł w Paryżu.    mysłach żarliwszych wyznawców „mateczki"

Kozłowska Felicya Franciszka, ter- mistycyzm, podstawiający na miejsce po-cyarka, założycielka sekty od jej imienia z po-    wszechnego odwiecznego przedmiotu    czci ludu

czątku Kozłowit ami nazywanej, obecnie    polskiego, M. Boskiej Częstochowskiej,    inną: Nie-

według urzędowej nazwy Sekty Maryawitów ustającej Pomocy, a zestrzeliwający wszystkie (ob.) nazywana przez nich „mateczką" (* ok. promienie nabożeństwa w ognisku czci Przenaj-1864 z ojca oficyalisty leśnego w Siedleckiem). świętszego Sakramentu katolików. Przy niedo-Dzieciństwo miała ciężkie. Matka, pozbawiona statecznej znajomości zasad wewnętrzuych, opieki mężowskiej i zmuszona służbą w War- z któremi sekta starannie ukrywa się przed szawie zarabiać na życie, wychowywała ją światem—co samo już za nią nie przemawia — , przy sobie, a gdy dziecko podrosło, oddała je przy stronności duchowieństwa katolickiego, do szkoły, której wszakże K. nie ukończyła,    które nie chce i nie umie wejrzeć    w siebie,

chwytając tylko trochę początkowej wiedzy. Za    a w przeciwnikach widzi nieraz    bądź he-

przykładem matki wpadła wcześnie w prakty- retyków bądź niegodziwców, niepodobna u-ki pobożności i zbierała naokoło siebie dewo- stalić charakteru tego ruchu, który się wszczął cyi oddane sługi. Sława ojca Honorata (ob. z dwu punktów: z K-ej i Kowalskiego. Wraże-Ij es zezy ń ski, ksiądz), szerzącego t. zw. nie wszakże odnosi się takie, jakgdyby na tle Trzeci zakon św. Franciszka, pociągnęła ją do powrotu do pierwotnej prostoty i czystości Zakroczymia, gdzie podówczas zakonnik ten Chrześciaństwa, wspólnem Maryawitom i Staro-przebywał, zanim w Nowem Mieście nad Pili- katolikom Dóllingera i Reinkensa (ob.), cą rząd pozwolił zebrać się w jeden klasztor rysowały się linie biegnące z jednej strony ku wszystkim Kapucynom w Królestwie. Dewot-    kościołowi greckiemu, z drugiej ku    nieubła-

ka zrazu poddała się sterowi niezwykłego czło- ganej doktrynie przedustawnego przezuaczenia wieka, później wyzwoliwszy się, ale nie zry- kalwinizmu, z trzeciej ku grubym ordynarnym wając wyraźnie z przewodnikiem duchownym, zabobonom, między któremi pierwsze niezawodnie zaczęła dewocyę swą zwracać na drogę nabo- miejsce trzyma ubłogosławienie „mateczki", sym-żności nieuzuawanej przez Kościół. W chara- bolizowaue w świątyniach maryawickich, miano-kterze pielęgniarki i zarazem jakby kapelanki wicie w kościołach w pierwszej chwili wychylenia zakładu przebywała w Warszawie w Przytuli- się sekty ua powierzchnie życia ogólnego zagaruię-

jej w

Hr.

Hr.

skich, oraz do kierowania drukiem biblii litewskiej, którą w Londynie pod tymże rokiem wydano. Na synodzie w Wilnie 1667 r. K. zdał sprawę ze swej delegacyi, a synod obsypał go pochwałami za postępowanie w Anglii. Później K. został wyniesiony na seniora dystryktu podlaskiego i brzeskiego; prócz tego pełnił obowiązki kaznodziei w Węgrowie, gdzie zmarł

A. Br.

A. Br.

tych, zawieszaniem jej portretów w przejściach z zakrystyi do kościoła. Stopniowo mistyka ra„a-ryawicka wciągnęła w wir swój samą osobę „mateczki⁴¹, jako niby wybranej, świętej na ziemi przewodniczki dachów śpieszących do Boga. Maryawici, słuchając Kowalskiego jako swego „generała", uznają jednocześnie K-ą za swą „generalissę". Przed nią spowiadają się na klęczkach z win swoich; u niej zasięgają rady w sprawach sumienia; z nią nie rozstają się inaczej, jak tylko całując ją w ręce— i w nogi. K. otrzymuje stale od wyznawców swoich nazwy „świętej", „nieskalanej" —niekiedy nawet jest dla nich „podobną do Matki bożej", co więcej „małżonką Chrystusa", „św. Maryą Franciszką" i t. d. Zabobonniejsi wręcz już modlą się do niej jak do samej Matki Boskiej. Szczytem zdrożności, w jaką wpadły obłąkane umysły, jest pogłoska natchniona szczerą wiarą, która gruchnęła wśród Maryawitów w r. 1908 o nowem powołaniu „mateczki", przeznaczonem „widzeniu niebieskiem" przez Boga samego. Oto przy blizkim już „końcu świata", mający w tym akcie niepoślednią rolę Antychryst, narodzić się ma z tej samej K-ej, z której wytrysnęło źródło prawdziwej wiary Maryawitów. Sekta się szerzy (zima 1908), a sprzyja jej ciemnota ludu wiejskiego i robotniczego (ob. Królestwo Polskie rozdz. XII), sprzyja i rząd, dostrzegający w niej żywioły roz kładu katolicyzmu, a ruchu sympatycznego ku prawosławiu. Uznanie sekty nastąpiło bez trudu w r. 1907; jest ona już odrębnym od katolicyzmu kościołem. K. zamieszkuje stale w Płocku i wciąż jeszcze utrzymuje szwalnię, gromadząc około siebie coraz-to nowe dziewczęta. Zasilana funduszami wiernych, nabyła obszerną posesyę przy ul. Dobrzyńskiej, postawiła na niej dom wygodny, urządzony teraz nawet już z pewnym komfortem, i świeżo opasała ją wysokim murem, aby już zupełnie ogrodzić się od katolików. Znaczenie K-ej u swoich jest tak wielkie, że dom jej nazwać można rezyden-cyą maryawityzmu.

Kozłowski Korneli, etnograf i historyk, naczelnik magazynów T-stwa francusko-wioskie-go kopalni węgla, f 1904 w Dąbrowie górniczej.

Kozubowski Feliks, literat i powieściopi-sarz (* 1832 w Warszawie,—f w paźdz. 1907 r. w Krakowie, gdzie zamieszkał w r. 1898). Pod własnem nazwiskiem ogłosił między inuemi: „Wspomnienie" poemat (Monach. 1866); „Poezye obłąkanego" (Lipsk 1875); „Z rzeczywistości", wiersz („Tyg. 111."    1875, nr. 379);

„Z życia Polaków po świecie", opowiadania i obrazki (Cieszyn 1879, tom I, serya 1). Pod pseudonimem Zygmunta Grabowskiego: „Trzy lata w Algierze, z osibistych wspomnień żołnierza" (Złoczów 1895, „Bibl. powsz." 165—166); „Alina" powieść (tamże 1899, „Bibl. powsz." 188- 190); „Brzydka dziewczyna", powieść (tamże 1900, „Bibl. powsz." 324 — 329).

Kraiński Jan Krzysztof (f 1685), kaznodzieja reformowany nadworny Bogusława Radziwiłła, wielkorządcy Prus wschodnich. U-czony i biegły w starożytnych i nowożytnych językach, wysłany został w r. 1663 od zborów litewskich do Anglii dla zbierania składek na potrzeby zniszczonych wojnami kozackiemi, szwedzkiemi i moskiewskiemi zborów litew

13 maja 1685 r.

Kraiński Krzysztof, Kraina, kaznodzieja reformowany (* 13 czerwca 1668), autor pamiętnika z lat 1682 — 1709 r. Do szkół uczęszczał w Zabłudowie, Słucku i Królewcu. Wyższe nauki pobierał w Królewcu i Leydzie; 1692 r. wrócił do kraju; w 1693 ordynowany na ministra na synodzie w Żoprawach. W tymże roku posłany na kaznodzieję i konrek-tora gimnazyum do Słucka, następnie był od r. 1694 kaznodzieją w Nurcu, w 1696 w Osto-rzynie, od 1696 r. w Kościeniewie, od 1690 w Kopylu, 1709 wybrany na konseniora podlaskiego z przeznaczeniem na plebana Zabłudowskiego. Pamiętnik, noszący tytuł „Diariusz różnych rzeczy, które czynię albo widzę lub tesz słyszę dla lepszey pamięci, tedy te wszystkie sobie notowałem...“ urwany jest na r, 1710-ym, a przećhowany w rkpsie w Bibl. Konst. Swidzińskiego i ord. Krasińskich), łącznie z drugim pamiętnikiem, zachowanym w bibliotece synodu litewskiego [Memoriale... księdza Gabryela z Kolimata Dyakiewicza... 1692] zaznajamia nas z życiem wewnętrznem dyssyden-tów polskich owej epoki. K. dostarcza nam obfitego materyału; ubrany w formę bezpreten-syonalnych notatek, do dziejów rodzin dyssy-denckich oraz do opisów wypadków znajomych materyał jest tern cenniejszy, że autor nie przerastał poglądami przeciętnego szlachcica lub kaznodziei dyssydenckiego polskiego, a tern łacniej odźwierciadlał epokę.

Krajewski Władysław, chirurg, f w Warszawie 4 marca 1907 r.

Kramsztyk Stanisław, przyrodnik, f w Warszawie 22 grudnia 1906 r.

Krasiński Wincenty, hrabia, generał dywizyi wojsk francuskich i polskich. Wr. 1814 otrzymał dowództwo nad wojskiem polskiem, przebywającem we Francyi, w celu odprowadzenia do Polski. Na tę pamiątkę, staraniem korpusu oficerów, a za sumptem samego generała, wybito w Poznaniu medal, a jeden egzemplarz, wybity w złocie, wręczono Krasińskiemu.

Z:

(o.

w. w. w.

St E.

D-r A. E.

Data umieszczona na medalu, dzień 25 sierpnia, oznacza dzień, w którym wojsko polskie

?-

Si

PmMAOA 2Ąp3 % WR AW<SWl\

SWBWSJ Bflrw®®CY iP©2$iJA iiW jo:v

M®CC«3CBV». /

Fig. 144. Krasiński Wincenty.

przekroczyło z powrotem granice Polski (ob. Krasiński Wincenty.)

Kreczmar Michał, historyk (* 29 wrześ. 1881 r.). K. ukończył w r, 1900 gimnazyum w Warszawie, a w r. 1904 uniwersytet warszawski jako kandydat nauk historyczno-filo-logicznych i był pozostawiony przy katedrze historyi powszechnej jako stypendysta. Wydal: „Roi grafa w frankskom processie“ (Warsz. 1905) i K „woprosu o choziajstwien-nom razwjitiji Rjima“ (Warsz. 1905). Pisywał w „Ogniwie" i w „Prawdzie".

Kręgozmyk (spondylolisthesis—od gr. auóv-SoXoę = krąg i bX{ofi-/]otę=zsuwanie się), zboczenie kręgosłupa (przeważnie u kobiet), polegające na tem, że skutkiem obluźnienia związku pomiędzy kością krzyżową a ostatnim kręgiem lędźwnym kręgosłup zsuwa się po kości krzyżowej ku dołowi, do miednicy, zwężając wymiar prosty jej wejścia. Zsuwanie się ostatniego kręgu lędźwnego dotyczy tylko jego połowy przedniej, tylna natomiast pozostaje na miejscu. Może to dojść do skutku tylko pod warunkiem zmiany kształtu samego kręgu. Rzeczywiście, w takim razie części międzystnwowe kręgu są znacznie wydłużone, co znowu powstać może jedynie dlatego, że części te nie skostniały należycie, lecz pozostały włóknistemi: wtedy w razie ucisku nadmiernego lub urazu w wieku dziecięcym w tym loco minoris resistentiae zaczyna się stopniowe zsuwanie się części wyżej położonej, prowadzące do danego obrazu patologicznego.—Sprawa zsuwania się zostaje nieraz wstrzymana wskutek tego, że pomiędzy o-statnim kręgiem lędźwnym a przednią powierzchnią pierwszego kręgu krzyżowego tworzy się kościozrost (synostosis). W przeciwnym razie dojść może do takiego stanu, że odcinek lędźwny kręgosłupa połączeniem pomiędzy kręgami 2—3-im stanąć może naprzeciw spojenia łonowego. Środek ciężkości tułowia przesuwa się ku przodowi i w celu odzyskania równowagi dolny koniec odcinka lędźwnego wygina się łukowato ku przodowi (Lordosis). Wygięcie to prze podstawę kości krzyżowej ku tyłowi i rozsuwa kolce tylne kości biodrowych- koniec kości krzyżowej idzie ku przodowi. Przez rozsuwanie kości biodrowych i przez silne napięcie kręgów biodro-udowych guzy kulszowe zbliżają się wzajemnie, przez co wymiar prosty wejścia miednicy staje się dłuższym, wymiar prostym, a osobliwie poprzeczny, wyjścia krótszemi. Miednica przybiera postać miednicy kifotycznej. Sprzężna (coniugata) niema więcej znaczenia praktycznego, natomiast sprzężna rzekoma czyli zastępcza, t. j. odległość od brzegu górnego spojenia łonowego do najbardziej wystającego punktu zsuniętego kręgu lędźwnego — wynosi niekiedy mniej niż 6 cm.—Zboczenie to nie należy do rzadkich, gdyż podług zestawienia Fr. Neugebauera (ob.) istnieje 30 spostrzeżeń klinicznych, a jeszcze więcej sekcyjnych K-u.

Królestwo Polskie. Rozdz. XIII Dzieje polityczne (c. d. Tomu XLI str. 100). G) Od r. 1831 do 1856. o.) Zniesienie konstyt ucyi i zmiany w ustroju politycznym po upadku powstania 1831 r. Kapi-tulacya Warszawy zakończyła powstanie. Od tej chwili rozpoczyna się stopniowo li-kwidacya swobód konstytucyjnych Królestwa. Rząd rossyjski uznawał konstytucyę za zniesioną od chwili wybuchu powstania przez samych Polaków. Już w marcu 1831 roku w przewidywaniu, że powstanie będzie uśmierzone, mianował Radę Tymczasową pod przewodnictwem rzeczywistego tajnego radcy Engla, złożoną w połowie z Rossyan, w połowie z Polaków. Wydział spraw wewnętrznych objął A-leksander hr. Strogonow, wydział skarbu Fuhr-man, wydział sprawiedliwości Polak gen. Kos-secki, wydział wyznań i oświecenia publicznego gen. Rautenstrauch (powołany pierwotnie na to stanowisko Fryderyk hr. Skarbek został odwołany, zanim zdążył przybyć na miejsce). Rada objęła rządy dopiero po wzięciu Warszawy. Przez kilka dni, aż do chwili przejścia armii rossyjskiej przez Wisłę do upadku stolicy, z no-minacyi Paskiewicza piastował rządy niejaki Dąbrowski Ks. (ob.) [Dambrowski] zdegradowany oficer rossyjski. D. 20 września 1831 r. ogłoszoną została norninacya Paskiewicza, głównodowodzącego wojskiem, na stanowisko generał-gu-bernatora K-a z wyniesieniem do godności Księ-

cia Warszawskiego; powierzono mu przytem ; do aktu fundamentalnego, obejmującego uchwa-zwierzchnictwo nad Radą Tymczasową. Tym [ ły Kongresu Wiedeńskiego. Dotrzymanie wszyst-sposobem zarząd cywilny Królestwa znalazł się w rękach władzy wojskowej, gdyż Rada we wszystkich ważniejszych sprawach zmuszoną była udawać się do głównodowodzącego. Władzę cywilną w województwach sparaliżowano w podobny sposób, ustanawiając w każdem województwie naczelników wojennych, niezależnych od prezesów komisyi wojewódzkich. Następnym z kolei aktem rządu było ogłoszenie d. J listopada (20 paźdz.) 1831 r. amnestyi dla wszystkich, którzy powrócili do posłuszeństwa. Ukaz zawierał całą masę wyłączeń. Wyłączeni zostali: 1) Spiskowcy z d. 29 list., którzy napadli na Belweder i zabili Gendre’a. 2)

kich jego uchwał, otoczenie ich urokiem nienaruszonej powagi leżało w interesie wszystkich państw, tych nawet, które bynajmniej nie były skłonne do sympatyi dla sprawy polskiej i powstania. Tern tłómaczyć należy, że nawet Prusy, jakkolwiek w formie ostrożnej i łagodnej, zaznaczały, że „życzeniem króla jest, aby Rosya nadała Polsce takiesame prawa, z jakich korzystają Czechy i Węgry pod berłem cesarza austryackiego“. (Depesze Allopeusa z dn. 13 lutego i Maltitza z d. 22 lipca 1831 r.); w nocie pruskiej niema jednak ani słowa o konstytucyi. Bardziej stanowczo wypowiadała się w sprawie polskiej Anglia. Palmerston w depeszy do ambasadora Heytesbury’ego w Petersburgu w listopadzie 1831 r. wypowiada przekonanie, że cesarz rossyjski w samem brzmieniu traktatu nadał konstytucyę Polsce, a więc ,,temsamem poczytywać ją należy za istniejącą pod rękojmią tegoż traktatu¹*. Powołuje się następnie na art. 163 konstytucyi i twierdzi, * że zniesioną ona być może jedynie przez re-prezentacyę narodową. Raz jeszcze po tylu dokonanych faktach w d. 9 lipca 1833 r. oświadczył Palmerston w Izbie gmin, że „traktat Wiedeński wymaga, aby konstytucya Kr. Pol. utrzymaną była taką, jaką była przed rewolu-cyą i że temsamem rząd rossyjski nie ma prawa znosić jej“. Prezes ministrów francuskich Seba-stiani jeszcze w d. 24 grudnia 1831 r. pisał, że rząd francuski spodziewa się, iż Rossya, obdarzywszy Polskę zupełną amnestyą i konstytu-cyą, uspokoi wzburzoną opinię publiczną we Francyi. Zaraz potem Casimir-Perier, syn prezesa ministrów, następcy Sebastianiego, został wysłany do Londynu, aby zaproponować Anglii wspólną akeyę na rzecz Polski. Lecz wkrótce ,,akcya“ mocarsw tych ustała. Palmerston oświadczył w depeszy z 3 lipca 1832 r., że wprawdzie zniesienie konstytucyi przeczy Traktatowi Wiedeńskiemu, lecz ponieważ Austrya i Prusy jednozgodne są z Rosyą, przeto protesty Francyi i Anglii o tyle mogłyby mieć znaczenie, o ile-by je poparto wojną, którą wobec stosunków politycznych Anglii z Rosyą grozić tejże Rosyi nie można. Istotnie, Prusy ograniczyły się na wyżej wspomniauem przełożeniu, Austrya zaś dla zachowania pozorów jedynie o-świadczala się za utrzymaniem warunków traktatu wiedeńskiego; oba wszakże mocarstwa w duchu samej Rosyi uznawały, iż Królestwo powinno mieć odrębny swój zarząd, ale, że konstytucya była aktem łaski Aleksandra 1, nie będąc oddaną pod gwarancyę i nadzór obcych mocarstw. Łagodne stanowisko Prus i Austryi, oraz widoczny interes tych państw w stłumieniu życia narodowego polskiego dawały pewność Rosyi, że jej usiłowania centralistyczne pozostaną poza wszelką kontrolą, o ile naze-wnątrz zachowa pozory samorządu, przyznane

Uczestnicy zabójstw w nocy 15 sierpnia. 3)

Naczelnicy i członkowie Rządu Narodowego, którzy się do d. 13 września nie poddali i ci, którzy w Zakroczymiu rząd ten odnowili. 4)

Członkowie sejmu, którzy podali i popierali mowami uchwałę detronizacyi cesarza. 5) Oficerowie korpusów, które wyszły za granice kraju. Nad wyłączonemi z pod amnestyi był ustanowiony specyalnym ukazem sąd kryminalny, wydający wyroki zaoczne i skazujący na śmierć lub ciężkie więzienie. Majątki wychodźców, którzy na wezwanie rządu nie powrócili do kraju, uległy konfiskacie. Pierwszym czynem nowego rządu było odwołanie przez Paskiewicza w d. 22 listopada 1831 r., bez udziału Rady Tymczasowej, wszelkich uchwał i postanowień z czasów rewolucyi oraz zniesienie wszelkich z tego czasu instytucyi, stopni, urzędów, pen-syi i orderów. Zamiast barw i oznak narodowych wprowadzono rossyjskie. D. 23 listopada t. r. rozwiązano Radę municypalną m. Warszawy.

Część biblioteki publicznej i bibliotekę T-stwa Przyjaciół Nauk wywieziono w r. 1832 do Petersburga, gmach T-stwa skonfiskowano a członków rozpędzono. — Gwałtownie reformowano szkolnictwo (ob. Królestwo Polskie, T.

XLI rozdz. VIII Szkoły). Stan oblężenia trwał bez przerwy. Ściganie winnych, wyłączonych z pod amnestyi, zabór ich majątków zbiegły się ze ściganiem nowych przestępców lub wręcz tylko podejrzanych w jeden systemat ciężkich prześladowań. Na najciężej obwinionych i po-szlakowanych ukaz z d. 13 (25) lutego 1832 r. ustanowił sąd najwyższy kryminalny, który w r.

1834 srogie wydał wyroki. Wyraźnem dążeniem rządu było odparcie interwencyi dyplomatycznej Zachodu po zapewnieniu sobie poparcia od Prus i Austryi, oraz zdławienie, polskości polityczne przez zniesienie odrębności Królestwa i w konstytucyi i na Kongresie Wied. poręczonej: wiedział, że nie napotka oporu. Naród był bezsilnym, do jakiejkolwiek zorganizowanej obrony niezdolnym: rząd więc mógł działać nie krępowany niczem, gdyż układ potęg politycznych w Europie sprzyjał zamysłom. Niezależność instytucyi Królestwa od woli panującego weszła była

przez nią w jej własnej interpretacyi Traktatu Wiedeńskiego. W tej myśli ogłoszono dla K-a d. 26 (14) lutego 1832 r. Statut Organ i cz-n y (ob.), mający zastąpić zniesioną konstytucyę. Ogłoszenie Statutu w d. 25 marca 1832 r. poprzedził manifest cesarski, który obok zapewnień, że rząd uczyni wszystko, aby utrzymać połączenie Polski z Rosyą, zawierał gwarancye: poszanowania swobód i własności, wolność wyznań, zachowanie przywilejów municypalnych i oddzielnej administracyi oraz oddzielnego prawodawstwa. Statut zawierał również zapewnienie wolności druku, o ile ta nie przekracza granic dobrych obyczajów, poszanowania dla religii i dla monarchy, oraz zachowania dawnych podatków. Reprezentacya sejmowa została zniesioną, zniesiono również odrębne wojsko polskie- tym sposobem amnestya dla wojskowych przedzierzgnęła się w zesłanie ich do pułków kousystującycb w Rosyi, i na pograniczu Azyi. Dla zarządzania krajem pozostawiono Radę Administracyjną, co do składu osobistego przekształconą z Rady Tymczasowej, pod pre-zydencyą Paskiewicza. Rada Adm. posiadać miała władzę wykonawczą oraz przedstawiała Cesarzowi kandydatów na posady cywilne i duchowne. Obok tej Rady Ad. istnieć miała Rada Stanu, układająca budżet i projekty do praw, rozstrzygająca spory pomiędzy władzami admi-nistracyjnemi a sądowemi, pociągająca do odpowiedzialności urzędników za przekroczenia służbowe itd.; przytem jednak sądzenie wyższych urzędników dokony wanem być miało według praw obowiązujących w Cesarstwie. Projekty do praw, opracowane przez Radę Stanu, oraz budżet szły pod zatwierdzenie cesarza, przechodząc jedną jeszcze instancyę: umyślnie ustanowiony departament do spraw Król. Pol. w Radzie Państwa. Statut utrzymywał nadal Rady wojewódzkie przy komisyach, zaprowadzał zgromadzenia powiatowe szlacheckie, zajmował się nawet stanami prowincyonalnemi-, ale wszystkie te in-stytucye nie miały być nawet powołanemi do życia i pozostały uwięzione w martwej literze aktu lutowego. Ogłoszenie statutu odbyło się w sposób uroczysty. Zebranym w zamku członkom Rządu Tymczasowego, wyższym urzędnikom i przedstawicielom szlachty oraz deputowanym wojewódzkim Paskiewicz zakomunikował treść manifestu i statutu, oraz, nie czekając ukazu cesarskiego, ogłosił się namiestnikiem Królestwa; następnie dopiero uzyskał zatwierdzenie swej nominacyi. Europa nie wglądała już w wewnętrzną gospodarkę rządu, który pod pozorem ustawicznych zamieszek w kraju uchylał się wciąż od wykonania statutu, dochowując go tylko w tych punktach, które ukrócały dawne prawa konstytucyjne i zespalały ściślej K. P-ie z Cesarstwem. Tak np. zniesienie osobnego wojska polskiego wykonano ściśle; taksamo zniesienie odrębnej koronacyi na Króla Polskiego i t. p. Pod pozorem niepokojów w kraju wszystkie przeznaczone przez statut swobody w dym się rozwiały. Owe rady i same stany prowincyonalne ani razu zwołane nie były. Wolność osobistą gwałcono na każdym kroku; więzienia były przepełnione, postępowanie z więźniami surowe. Imię Paskiewicza siało postrach dokoła. Nikt nie czuł się pewnym jutra. - Popierane przez namiestnika, rozwijało się szpiegostwo i donosicielstwo. Konfiskaty przeczyły uznanej przez statut nietykalności własności prywatnej. Wbrew art. 12 statutu w czerwcu 1833 r. wyszło rozporządzenie Rady Adm., zarządzające sekwestr i konfiskatę wszelkich majątków emigrantów, którzy po 1 stycznia 1831 kraj opuścili i dotychczas doń nie powrócili, bez względu czy pozostają pod zarzutem zbrodni stanu, czy nie. D. 9 lipca t. r. wydano prawo, obowiązujące wstecz, które unieważniało wszelkie akta i umowy względem majątków skonfiskowanych, zawarte podczas rewolucyi i po niej. Według ukazu z d. 22 (10) kwietnia t. r. wszelkie zbrodnie stanu miały być oddawane pod sądy wojenne. Kwalifikacya przestępstw oraz wyznaczenie składu sądu należały do namiestnika; do niego też należało ostateczne zatwierdzenie wyroku. — W podziękowaniu za statut postanawiono wysłać de-putacyę z kilkudziesięciu osób. Zajął się tą formacyą gubernator wojenny Witt, za pośredników używając ks. Walentego Radziwiłła i adm. dyec. warsz. Chorornańskiego. W skład deputacyi weszli: m. in. prałat Łubieński, Kajetan Sosnowski, hr. Wyszyński, Franciszek Sołtyk, Szpink, Skorupka, Edward Niemojewski, Aleks. Walewski, Tomasz hr. Łubieński, Ignacy Komorowski i Fryd. Dembiński — z województw, a Karol Scholtze i Andrzej Brzeziński z Warszawy. Na uroczystem posłuchaniu w dniu 13 (1) maja 1832 r. w pałacu Zimowym ks. Radziwiłł wygłosił (po polsku) mowę, w której błagał o przebaczenie „za powstanie, przez garstkę burzycieli wzniecone" i dziękował za nadane prawa. Cesarz w odpowiedzi zaznaczył, że kraj rozwijać się będzie „pod ochroną nadanych ustaw" i „w szczerym nierozłącznym związku z jednople-mienną Rossyą" jedynie znaleźć może trwałą zasadę spokoju i szczęścia. ,,Polacy drżeli w całem znaczeniu tego słowa, ale uspokoili się po odpowiedzi”—pisał Mikołaj do Paskiewicza 15 (3) maja t. r. — (3) Wyprawaparty-z an cha Józefa Z aliw skie g o. Emigracya wciąż jeszcze nie mogła ochłonąć z insurrek-cyjnego zapału. Wydawało się jej niemożliwem, aby powstanie tak rzeczywiście bezpowrotnie minęło. Przypomniano dawne rady Mochnackiego, aby walkę przenieść do lasów i toczyć po partyzancku. W Paryżu od 17 marca 1832 r. istniało To w. Demokratyczne, ogniskujące w sobie żywioły ruchu; istniał Komitet Narodowy Lelewela. Zachód Europy wydawał się rozgrzaną powierzchnią mającego wybuchnąć

wulkanu. Siec* związków węglarskich pokrywała kraje zachodnie, a należało do nich wielu Polaków. Na pocz. r. 1833 stanął osobny, polski oddział związku węglarskiego, zwany Namiotem Narodowym, znoszącym się bezpośrednio z Najwyższym Namiotem Świata, który przebywał w Paryżu. Program społeczny węglarzy nie jest dokładnie znany. Węglarze francuscy byli przeważnie wyznawcami zasad Baboeufa; w węglarstwie polskiem tkwił także zapewne pierwiastek komunizmu. Jako postulaty najbliższe, wystawiano równość wszystkich ludzi bez różnicy wyznań i zniesienie przesądów i nienawiści między narodami. Jeden z głównych działaczy w spisku Wysockiego, Józef Zaliw-ski, podjął się zorganizowania wyprawy zbrojnej do Królestwa. Współtowarzyszami jego byli przeważnie członkowie namiotu węglarskiego i Tow. Demokratycznego. Zaliwski liczył na to, że równocześnie rozpocznie się rewolucya w całej Europie, że prowadząc walkę po partyzancku zdoła ją przeciągnąć i znużyć przeciwnika, że wreszcie uda się mu powołać do walki lud wiejski. Organizacya powstańcza zagranicą została dobrze obmyślana i przeprowadzona, ujęta w karby silnej władzy, lecz z krajem stosunki były bardzo wątłe, bo niesłychanie utrudnione. Na razie Zaliwski liczył na wygnańców i rozbitków, którzy w liczbie kilku tysięcy zebrani byli w Galicyi, a tułali się i po Poznańskiem. Stamtąd też miały wkroczyć oddziały powstańcze. Na rozpoczęcie powstania wyznaczono dzień 19 marca 1833 r. Gromady emigrantów pieszo i o głodzie przedzierały się z Francyi, by połączyć się z wyprawą. Powszechne, a choćby tylko częściowe powstanie ludu zawiodło. Hasła równości i zniesienia przywilejów społecznych były zbyt abstrakcyjne, by lud je mógł zrozumieć. Na doraźne przeprowadzenie uwłaszczenia włościan i wyzwolenie ich od pańszczyzny brak było sił powstańcom Szlachta wobec wyprawy zachowywała się biernie, nieraz nawet ze strachu zdradziecko. Ponad Wartą, dokąd weszli Dorn-feld i Bojarski, ruch trwał krótko; w Szadku Bugajski i Racięcki, w Kaliszu Dąbkowski i Winnicki zostali straceni. Dornfeldowi i Bojarskiemu udało się wydostać za granicę. Dzielny Bo-rzewski zdołał również się ocalić. ArturZa-wiszą (ob.), młody, zdolny, rozumny, z początku wyprawy przebywał w Płockiem, w obszernych lasach około Skempego, a następnie przeszedł przez Wisłę w okolice Krośniewic. W pierwszych dniach maja otoczony przez 3 bataliony wojska, po sześciogodzinnej walce, straciwszy prawie wszystkich towarzyszy, ranny dostał się w niewolę. Na mękach u Karmelitów w Warszawie nie wydał nikogo. D. 26 listopada ducha wyzionął na szubienicy przy drodze do Bielan. Od strony Galicyi wkroczyły oddziały Kaspra Dziewickiego, Białkowskiego, Feliksa Łubieńskiego i samego

Zaliwskiego z Henrykiem Dmochowskim. Na Litwę przedostał się Michał Wołłowicz, który niegdyś w Wilnie należał do grona Promienistych; schwytany w puszczy pod Słonimem, powieszony w Grodnie. Z oddziałów działających w K-e P-m, oddział Dziewickiego pod Połańcem odrazu otoczony przez kozaków, zabrany w niewolę. Dziewicki, zdradzony przez właściciela ziemskiego, szlachcica, który we dworze swym go przyjął, zażył truciznę, aby nie oddać się żywcem. Łubieński wpadł do Janowa Lubelskiego, wypłoszył stamtąd kozaków i przez kilka tygodni trzymał się szczęśliwie. Białkowski zdołał się również utrzymać na południu Lubelskiego, pomimo że czyniono na niego obławy chłopskie i uruchomiono znaczne siły. Obaj przedostali się do Galicyi, gdzie ich pochwycili Austryacy dla wysłania' wraz z ks. Żaboklickiin do Kufsteinu. Sam Zaliwski z Dmochowskim z 10-u tylko ludźmi wszedł w południowo-zachodnie Lubelskie, a widząc, że nikt nie czyni przygotowań do ruchu zbrojnego, cofnął się do Galicyi i odwołał powstanie już po niewczasie. Rząd galicyjski, który wobec przygotowań do wyprawy zachowywał się biernie, kazał ich teraz uwięzić. Śledztwo w sprawie, do której wplątano dziesiątki ofiar z pośród Galicyan, trwało 3 lata. Skazano ich wreszcie na śmierć, następnie karę tę zamieniono im na więzienie w Kufsteinie. Zaliwskiego uwolnił dopiero rok 1848. Wogóle do 50 ofiar pociąguął za sobą na terytoryum Królestwa i przyległych części Litwy ruch z nazwiskiem Zaliwskiego związany, zaszczycony poświęceniem kilkuset ludzi, w tej liczbie i ludu wiejskiego, shańbiony zdradą wyżej wspomnianą, a więcej jeszcze nikczemnością Szymańskiego, który wydał wielu obywateli ziemskich w Białostockiem i Grodzieńskiem (ob. Szymański Marceli, emigrant. Zaliwski Józef, wojskowy polski). Do chwytania emisa-ryuszów i przystających do nich osobistości z samego kraju używano obław ze spędzanego ludu, wT obecności wojska gotowego do działania. Wielkiemi nagrodami, w odezwach po całym kraju rozrzucanych, zachęcano do chwytania nieszczęśliwych. Jakkolwiek zachowanie się szlachty było naogół bierne i niechętne dla powstańców, rząd jednak twierdził przeciwnie, usiłując dowieść licznego współudziału jej w powstaniu i szukając w tem pozoru do zawieszenia dodatnich rozporządzeń Sta-tu Organicznego. Aby zabezpieczyć się od podobnych wypraw na przyszłość Rossya Au-strya i Prusy zawarły umowę z d. 8 września 1833 r. w Munchengratz w Czechach, mocą której zobowiązały się urządzić wspólną straż nad Polakami, wydawać sobie wzajemnie oskarżonych o t. zw. zbrodnie stanu i wzajemnie sobie pomagać posiłkami zbrojnemi. y) Ogólna polityka rządu. Przyczynę powstania r. 1830 cesarz Mikołaj widział w roz-

woju instytucyi autonomicznych Królestwa . sza, nie zdoła zapobiedz tajemnym porozumie-i w odrębności narodowej. Jakkolwiek plan j niorn. Waszą jest rzeczą mieć własną policyę całkowitej rusyfikacyi nie dojrzał jeszcze i nie j i odpędzać złe“. W mowie tej był cały duch był wprowadzany w życie, niemniej jednak j rządu. Warunki, pod któremi Polacy mogli rząd czynił systematyczne wysiłki, aby poddać j być dopuszczeni do łaski cesarskiej, pozwalały pod swój wpływ i nadzór dwa czynnniki wy- utrzymać się w łaskach i zajmować stanowi-chowawcze: szkołę i kościół. W kwestyi za- j ska tylko jednostkom zaprzedanym. Statut or-rządu krajem chodziło o ścisłe zespolenie | gauiczny nie stworzył ani jednej instytucyi wszystkich instytucyi z jednej strony, o wyko- niezależnej, któraby mogła oprzeć się rządowi rzenienie dążeń separatystycznych z drugiej.

w jego dążeniach centralizacyjnych, postawić veto przeciw pogwałceniom samego prawa świeżo nadanego. Instytucye administracyjne znajdowały się w połowie w ręku Rossyan w połowie w rękach tych Polaków, którzy potrafili zyskać sobie uznanie rządu. Radę Administracyjną oddano pod kierownictwo Paskiewicza. Zniesiono odrębną komisyę wyznań rei. i oświecenia; sprawy te objęła komisya spraw wewnętrznych i policyi pod kierownictwem naprzód hr. Stroganowa, a potem Gołowjina, Szypowa. Jedynym Polakiem w Radzie był kierownik komisyi sprawiedliwości, gen. Kos-secki, Polak nieosobliwy. Ponieważ kompeten-cya Rady nie była ściśle oznaczoną i niewiadomo było, jakie sprawy rozstrzygać może sama komisya, jakie zaś iść muszą na Radę, przeto namiestnik w razie opozycyi usuwał pewne sprawy z porządku dziennego Rady i decydował je samowolnie. Rada Stauu zamienioną została w instytucyę bez znaczenia. Wszystkie prawa wydawano bez jej udziału, prócz jednego prawa o małżeństwie 28 (16) marca 1836 r. Prawo to uchyliło odpowiednie przepisy Kod. Napoleona i zasadzało się głównie na tern, że małżeństwa prawosławnych z wyznającymi inną religię muszę być zawierane według obrządku prawosławnego, a dzieci muszą być chrzczone i wychowywane w wierzeprawosła-wnej. Rada stanu dotrwała do r. 1841; na jej miejsce w prawodawstwie wszedł Departament do spraw K-a P-go w Radzie Państwa. W celu sprawowania najwyższej magistratury sądowej ustanowiono IX i X depart. senatu w Warszawie, pełniące funkcye sądowe zniesionej Rady Stanu i pozostające pod zwierzchnictwem ministra sprawiedliwości w Cesarstwie. Ten zamach na autonomię Królestwa spotkał się z o-bojętnością społeczeństwa, wywołaną 10-letnią bezczynnością i bezpożytecznością Rady. Pod względem administracyjnym, taksamo jak i pod prawodawczym samorząd Królestwa Polskiego został uszczuplony lub unicestwiony. Już ukaz z d. 7 marca n. st. 1837 zamienił nazwę „województwo" na „gubernia"; „nowy ukaz" z d. 11 paźdz. 1842 r. przemianował obwody na powiaty, a powiaty na okręgi (sądowe); wreszcie trzeci z kolei, z d. 21 sierpnia 1844 r. zamiast 8 gubernii wprowadzał tylko 5. Paskie-wicz utrzymywał w Królestwie stan wojenny, oddając władzę po guberniach naczelnikom wojennym obok statutowych gubernatorów cywilnych, w wielu wypadkach w powiatach obok

W tej myśli wypowiedzianą została słynna mowa ces. Mikołaja w Warszawie w d. 16 października 1835 r. Przed r. 1835 Mikołaj był dwa razy w Królestwie, odbywał przeglądy wojsk, oglądał roboty forteczne, lecz demonstracyjnie omijał Warszawę. Dopiero w r. 1835, kiedy już cytadelę zbudował, zatrzymał się w pałacu Łazienkowskim i przyjął naprzód przez Paskiewicza wybraną deputacyę od m. Warszawy. Nie dając jej przyjść do słowa, powiedział; ,,Panowie! wiem, żeście chcieli innie widzieć. Otóż jestem przed wami, wiem żeście chcieli mieć mowę do mnie, znam nawet treść waszej mowy, i tylko dla oszczędzenia wam kłamstwa, nie chcę, abyście ją wypowiadali.

Jakże-bym mógł wierzyć, kiedyście taksamo do mnie przemawiali w przeddzień rewolucyi,...

Cesarzowi Aleksandrowi, który zrobił dla was więcej niż przystało cesarzowi rossyjskie-mu, który osypał was dobrodziejstwami, dał wam więcej niż własnym swym poddanym i uczynił was narodem jaknajbardziej kwitnącym, najszczęśliwszym, odpłaciliście się jak-najczarniejszą niewdzięcznością... Panowie, trzeba czynów, nie słów; trzeba, żeby skrucha wyszła z serca. Mówię bez uniesienia: widzicie jak jestem spokojny; nie mam urazy i zrobię wam dobrze mimo was samych. Marszałek (Taskie-wicz) spełni moje zamysły, pomaga mi w moich widokach i również myśli o tern, aby wam dobrze było“. A gdy deputaci pokłonili się Paskiewiczowi, cesarz zawołał: „No, co znaczą te pokłony. Przedewszystkiem trzeba pełnić swe obowiązki, trzeba się sprawować jak przystało ludziom uczciwym. Macie do wyboru: albo trwać w złudzeniach jakiejś Polski niepodległej, albo żyć spokojnie jako wierni poddani pod rządem moim. Jeżeli upierać się będziecie przy mrzonkach (reves) odrębnej uarodowości, Polski niepodległej i przy tych wszystkich chimerach, możecie jedynie tyłko na siebie ściągnąć wielkie nieszczęścia. Kazałem tutaj wznieść cytadelę i zapowiadam wam, że za najmniej-szem zaburzeniem puszczę gromy na miasto, zniszczę Warszawę, a zaprawdę nie ja to ją odbuduję. Przykro mi jest bardzo tak do was przemawiać; przykro jest władzcy tak wychodzić z poddanymi, ale mówię tak dla waszego własnego dobra... Wiem, że są tu związki z zagranicą, że nasyłają tu złe pisma i usiłują wpłynąć przewrotnie na umysły. Ale i najlepsza w ś wiecie policya, przy takiej granicy jak wa-

naczelników powiatowych—komendantom wojskowym, dopiero ok. r. 1840 zniesionym, a wraz z osadzoną w każdym powiecie żandarme-ryą jako władzą polityczną zależnym od zarządu wojskowego i od Rossyan rodowitych kancelaryi namiestnikowskiej. Ta kancelarya przyboczna namiestnika, której istnienie nie było objęte żadnem prawem, podzielona na wydziały, utrzymywała w swych rękach wszystkie sprawy administracyjne, znosząc się w nich bezpośrednio z namiestnikiem, który znów, pomijając władze zwierzchnie cesarstwa, znosił się z samym Cesarzem i otrzymywał od niego zezwolenie na wszystkie prawie swe propozycye. Podobnież działo się z komissyami rządowemi w stosunku do Paskiewicza. Po całym kraju była rozsiana policya tajna, szpiegująca każdy krok obywateli; naczelnicy wojenni posiadali nieograniczone prawo aresztowania podejrzanych. Wyodrębniona od nich żandarmerya stanowiła specyalną instytucyę kontroli nad poli-cyą tajną i naczelnikami wojennymi. Na tle takich stosunków wytworzyła się powszechna korrupcya i sprzedajność. Władze wyższe patrzyły na to przez szpary, kierując się głównie względami innej natury. Popierały one i utrzymywały dualizm dwu władz, z których jedna opierała się na prawach i ustanowionej organizacyi, druga działała z pominięciem praw, słuchając tylko rozkazów władzy łamiącej te prawa. Państwa europejskie zadawalały się pozorami, wyrażonemi w nadaniu Królestwu Statutu Organicznego, i zasłaniając się nieznajomością stosunków wewnętrznych, patrzyły przez szpary na rozporządzenia jawnie statutowi przeciwne. W krótkich odstępach czasu przyłączono do odpowiednich władz Cesarstwa: dyrekcyę komunikacyi lądowych i wodnych, pocztę, wychowanie publiczne (utworzenie okręgu nauk. ob. niżej), nakoniec (1850) zniesiono granicę celną między Królest. i Cesarst. Równocześnie język polski w urzędowaniu zastępowano, choć zwolna, rossyjskim, nawet w szkole zwłaszcza na prowincyi, w Warszawie zaś w razie zapowiedzianej wizyty ministra lub jego pomocnika; wogóle jednak admistracya była polską. Ostateczne uzależnienie instytucyi Królestwa od władz centralnych w Cesarstwie napotkało opór we wszechwładnym wielkorządcy Królestwa, Pa-skiewiczu. Był on jedynym w całym kraju człowiekiem korzystającym z wrzekomej autonomii. Uciskając wszelki przejaw niezależności władz Królestwa, rządząc się w niem samowładnie, z niechęcią znosił interwencyę władz Cesarstwa w sprawy powierzonego mu kraju. Staczał też niejednokrotnie walkę o utrzymanie Królestwa na pewnym stopniu odrębności. Tak, naprz., usiłował wciąż powstrzymać przyłączenie instytucyi kościelnych w Królestwie do zarządu metropolitalnego w Petersburgu, czyniąc przedstawienie do Cesarza, iż wywoła to poważne zatargi z Kuryą Rzymską (ob. niżej). W r. 1847 spełnione zostało jeszcze jedno pogwałcenie statutu organicznego, który zapewniał Królestwu odrębne prawodawstwo. D. 24 (12) marca tego roku wyszedł ukaz wprowadzający w celu ujednostajnienia prawa nowy kodeks karny, zwrócony z największą surowością przeciwko szlachcie i stanowiący w stosunku do istniejącego poprzednio wK-e kodeksu z r. 1818 wielki krok wsteczny. Rząd nie ograniczał się na tern: myślał o zniesieniu samego Kod. Napoi. Ale projekt nowych praw cywilnych, wzorowanych na rossyjskich, przysłany do oceny, w Warszawie przetrzymano do chwili, w której zamysły udało się rozwiać. Wydrukowany już cały nakład nowego kodeksu nierozpieczętowany powędrował z powrotem do Petersburga. Tu był już kres dla usiłowań centralizacyjnych i Królestwo pozostało dotychczas przy swym odrębnem prawodawstwie cywilnem. Jaki był w tej sprawie udział Paskiewicza, to pozostaje nie-wyjaśnionem.—Przykład roku 1846 w Ga-licyi, wskazujący jak potężną siłą może być lud wiejski w rękach rządu,jako broń przeciw powstaniu, wydał ukaz z d. 7 czerwca 1846 r. o polepszeniu, losu klasy rolniczej. U-kaz znosił „daremszczyzny", t. j. bezpłatne roboty nieoznaczone w umowie, oraz przymusowy najem do roboty, odebrał dziedzicom możność bezprawną wypędzania chłopów i przyłączania gruntów włościańskich do dworskich. Wznawiając niejako dekret z grud. 1807 r., pozwolono włościanom przenosić się z miejsca na miejsce po uwiadomieniu dziedzica na 3 miesiące naprzód. Rozkazano następnie przedstawić z każdego majątku „tabele prestacyjne“, wykazujące ilość gruntów, znajdującycych się w posiadaniu włościan oraz ich obowiązki i powinności, z wykazaniem, z jakiego tytułu pochodzą. Dane tym sposobem zebrane wykazały, że w 6 640 majątkach nie było wcale da-remszczyzn, w 9 400 zniesiono daremszczyzny na zasadzie ukazu, a w 7 728 wsiach zniesiono najem przymusowy. W majątkach będących w dzierżawie, daremszczyzny miały być zniesione dopiero po upływie terminu dzierżawy. Z rozkazu namiestnika doprowadzono sprawę do ugody pomiędzy dzierżawcami i włościanami, tak, iż w styczniu 1848 r. z 1023 majątków, znajdujących się w dzierżawie, pozostały tylko w 380 daremszczyzny jak dawniej. Ten przewrót w położeniu włościan wywoływał liczne zatargi. W 27 wsiach powstały spory, zakończone interwencyą siły zbrojnej. —W zimie 1847 r. z powodu nieurodzaju ceny zboża podniosły się w górę. Wówczas Paskiewicz wyasygnował fundusze na pomoc dla głodnych, a z wiosną wydał rozporządzenie, aby dwory posiadające zapasy zboża udzielały ich włościanom do zwrotu w jesieni robocizną albo pieniędzmi. Do nieudolnych

przedsięwzięć rządu zaliczyć należy próby ko- I z ludnością polską. Opornymi na wpływy polskie

ekonomiczny K-wa    P - g o po p o -

wstaniu i polityka finansowa, rzą-Powstanie, trwające rok blizko, wywarło wpływ fatalny na stan ekonomiczny kraju. Grasująca w Królestwie epidemia cholery zabrała 2¹/₂ % ogółu ludności czyli przeszło 100 tys. Zapasy żywności były wyczerpane, nastąpił głód, pomór na bydło i drożyzna przedmiotów najpierwszej potrzeby. W r. 1832 śmiertelność wskutek chorób epidemicznych podniosła się o 3^ ponad normę. W niektórych okolicach włościanie nietylko nie mogli dokonać zasiewów, ale nawet nie mieli czem się wyżywić. Ludność rolnicza, licząca 3 300 tysięcy głów na ogólną liczbę 4 202 tysięcy, znalazła się na skraju nędzy. Tylko gospodarstwa kolonistów niemieckich (60 tysięcy głów) znajdowały się w dobrym stanie. Przemysł, słabo rozwinięty przed powstaniem, upadł teraz zupełnie. Wszystkie prawie wytwórnie przerwały swe czynności. Najlepiej rozwinięte fabryki sukna i wyrobów wełnianych, produkujące o-koło 77₂ miliona łokci i zatrudniające 54 tysiące ludzi, stanęły, pozostawiając pracowników bez chleba. Ludność miejska znajdowała się w niemniej ciężkiem położeniu. W Królestwie były podówczas 453 miasta, z których 240 stanowiło własność prywatną. Ludność miast i miasteczek wynosiła: 500 tysięcy clirze-ścian, trudniących się rolnictwem, i około 300 tysięcy żydów, w rękach których ześrodkowy-wał się drobny handel, upadający zupełnie wobec powszechnego głodu i drożyzny na wsi. W wielu miastach domy strawił pożar, a mieszkańcy chronili się w naprędce zbudowanych szałasach. W samej Warszawie podczas szturmu zburzono 175 domów pry watuych, należących do sfer najuboższych. Żwirówki główne: Kowieńska, Brzeska i Kaliska były prawie doszczętnie zniszczone. Na Wiśle był tylko jeden most stały: między Warszawą i Pragą. Szlachta, licząca 200 tysięcy głów, zdołała u-niknąć zupełnej ruiny tylko dzięki pomocy Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, którego listy zastawne utrzymywały się w kursie prawie nominalnym i nawet w czasie powstania spadły bardzo niewiele. W tych warunkach Królestwo musiało znosić ciężar utrzymania stojącej w kraju armii rossyjskiej, budowy fortec oraz dróg i kanałów, mających znaczenie przedewszystkiem strategiczne. Skarb był przygnębiony niemocą. Dla budżetu na r. 1832 szukano ratunku w Banku Polskim, ale wkrótce wyrze-czono się tego zbawienia. Obniżono tedy o 4 $

lonizowania żywiołu rossyjskiego okazali się jedynie starowiercy dzięki swej w K-e, w nadziei, że wpływ rossyjski - zrobi I sekciarskiej wyłączności, lecz ta wyłączność o-wyłomy w nieprzejednanym stosunku szlachty • graniczyła również i styczność ich z ludnością do rządu i pomoże znaleźć drogę do ludu wiej- ’ K-wa. Tym sposobem całe przedsiębiorstwo skiego. Ukaz o utworzeniu majoratów wydany polityczne spełzło na niczern. — §) Stan został 4 (16) października 1835 r. tegosa-mego dnia, kiedy cesarz miał tak pamiętną swą mowę w Łazienkach. Ziemie skon- d u. fiskowane za udział ich właścicieli w powstaniu ukaz ten rozdarował Rossyanom, pochodzenia szlacheckiego, wyznania prawosławnego.

Majoraty (ob.) nie mogły być ani sprzedawane ani dzielone i winny były zawsze pozostawać w posiadaniu najstarszego w rodzie.

W razie wygaśnienia rodu majorat przechodzi na własność skarbu. Jednocześnie z ukazem o majoratach wyszedł drugi, regulujący stosunki włościańskie na ziemiach do majoratów należących. Każda chata włościańska otrzymywała włókę ziemi, jeżeli zaś włościanin uprawiał większy obszar, to pozostawiono mu tę ilość.

Prócz tego wsie otrzymywały pastwiska i lasy w takiej ilości, ażeby starczyło na budowle i opał. Czynsz z gruntu właściańskiego mógł być spłacany zarówno w gotówce, jak i w naturze lub w pańszczyźnie. Te warunki, tak odmienne od tych, w jakich znajdowała się ludność wiejska w Rossyi, dają się wytłómaczyć jedynie tern, że rządowi chodziło o pozyskanie sobie włościan i odciągnięcie ich od szlachty, przez samo wytworzenie rażącej nierówności w położe-uiu włościan, w majątkach szlacheckich a w majoratach. Majoraty otrzymywali generałowie i urzędnicy za zasługi przy tłumieniu powstania, ludzie znajdujący się do społeczeństwa w stosunku wrogim i nie mogący mieć na nie żadnego wpływu. Przez czas namiestnictwa Paskiewi-cza rozdano sto kilkadziesiąt majoratów. Właściciele ich przeważnie nie mieszkali i nie mieszkają w swych majątkach i oczekiwanego wpływu na kraj wcale nie wywarli.—Nie lepiej powiodły się rządowi próby kolonizowania włościan rossyjskich. W okolicy Modlina (Nowogeorgiewska), na gruntach skarbowych między Zakroczymiem a wsią Kossowo osiedlono 95 rodzin sprowadzonych z gub. pskowskiej.

Przesiedleńcy otrzymali gotowe domy, budowo-ne przez rossyjskich cieślów, w czysto rossyj-skim stylu, narzędzia rolnicze, sprzęty domowe i żywność, wystarczającą aż do nowych zbiorów.

Uwolniono również ich samych oraz ich dzieci od służby wojskowej na lat sześć. Okazało się jednak, że prócz wartości ziemi, którą ofiarowywał rząd szczodrą ręką, urządzenie każdej chaty kosztowało 2 000 rubli. Wobec wzrastającej ceny ziemi i rozwoju kolonizacyi koszt ten podniósłby się do 3—4 tysięcy rubli: nie można więc było myśleć o kolonizacyi w wielkich rozmiarach. Te zaś rodziny, które przesiedlono, przyswoiły sobie język poi- pensye urzędnikom w zarządzie cywilnym; lecz ski, obyczaje, zwyczaje miejscowe, i zlały się summa dochodów z tego źródła wyniosła zaledwie 30 tysięcy. Obcięto również pensye biskupów na tej zasadzie, że pensye te były wynagrodzeniem za zabrane im dobra, a ponieważ dochód z majętności ziemskich zmniejszył się, więc i pensye, stanowiące ekwiwalent tych dochodów, powinny być zmniejszone. Po długich wahaniach sprawę budżetu rozstrzygnął ukaz z d. 4 (16) lutego 1832 r., rozkazując zaciągnąć pożyczkę w Tow. Kred. Ziem. na hy-potekę wszystkich dóbr nieruchomych, należących do duchowieństawa i do wydziału górnictwa.

Pożyczki szły w znacznej mierze na cele nieproduk,, tym sposobem K., ponosząc niezmierne ciężary wzamian nie odnosiło odpowiedniej korzyści, a o-siągnięcie owych celów mogło mieć tylko znaczenie strategiczne dla Cesarstwa w razie wojny z Prusami. W r. 1838, wskutek zatargów celnych z tern państwem, które, choć powolne życzeniom Rossyipod względem polityez., usiłowało ją wszakże wyzyskać ekonomicznie, — Paskiewicz powziął myśl .skierowania wywozu z K-wa do Austryi. Przytem, w Austryi rozpoczęto budowę kolei z Tryestu przez Wiedeń do Bochni w Galieyi. Wobec tego Steinkeller podsunął Paskiewiczowi projekt zbudowania kolei żelaznej od Warszawy do granicy austryackiej, przy możliwem skierowaniu jej ku Bochni (ob. rozdział VII Komuuikacye).—s) Opieka nad l u d n o ś c i ą, s zk o l y, o ś iv i at a, cenzura. a) Opieka. Dn. 19 lutego 1832 r. wyszło rozporządzenie cesarskie, ażeby włóczące się chłopcy, sieroty i niemają-cy przytułku byli zebrani w K-e, odesłani do Mińska litewskiego i oddani na ręce dowódcy tamtejszego garnizonu, celem umieszczenia ich w batalionach kantonistów wojsk, i rozesłania następnie po oddziałach, według rozporządzenia szefa głównego sztabu osad wojskowych. Ogłoszono wówczas w Warszawie i na prowincyi, aby potrzebujący wsparcia na utrzymanie dzieci zgłosili się i zapisali. Mając spis dzieci u-bogich, zabierano je. Ojców, którzy opierali się temu, zakuwano w kajdany i oddawano pod sąd za nieposłuszeństwo. W niejednej o-kolicy po wsiach chłopi kryli się z dziećmi po lasach i staczali o nie walki z kozakami. Los tych dzieci był okropny, („Pamiętnik Emi-gracyi“ 1832—3). Za lada oznakę oporu ćwiczono je rózgami. Do granłc K-a dano im wozy, dalej szły już piechotą. Z kilku pierwszych transportów doszło do Bobrujska tylko 115, tj. ¹/₃ część, reszta—355 — wymarła lub leżała po szpitalach. Zdarzało się, że dzieci osłabione, pozostawiano na drodze, kładąc przy nich trzydniową porcyę Chleba. Wracający z dalekich gu-bernii rossyjskich widzieli trupy dziesiątek leżące przy drodze, obok nietkniętego chleba. Ci, co przebyli wychowanie w batalionach kantonistów, zapomnieli z czasem mowy polskiej, ale pamiętali o swem pochodzeniu i przebytych męczarniach.— b) Wiadomo już z rozdziału VIII w jakim stanie znajdowały się szkoły. Tu zaznaczyć potrzeba, że rząd ustanowił w r. 1833 opiekunów nad szkołami pa-rafialnemi i oddał im administracyę funduszów szkolnych; mało jednak troszczył się o samą oświatę i zamiast zebranych funduszów używać na ulepszanie szkół wiejskich, rozporządził, aby oszczędności z nich przelewać do Banku Polskiego, jakoby na „fundusz żelazny szkolny“, z którego jednak nic nie asyguowano na cele

Następnie wycofano kapitały pojezuickie z hypo-tek prywatnych, polecając je spłacić pożyczkami z T-wa Kred. Z. Tym sposobem pokryto niedobór.

Wobec rozpaczliwego położenia ludności wiejskiej konieczną była doraźna pomoc. Paskie-wicz zaproponował Rządowi Tymczasowemu następujące środki pomocy: 1) Wydanie drzewa z lasów skarbowych tym, którym zburzono domy. 2) Wydanie tym, którzy nie mają zboża na wyżywienie się w czasie przednówku, na każdą chatę po 4 ćwierci zboża i pół puda soli. 3) Wydanie pod zasiew wiosenny po ćwierci owsa, pół ćwierci jęczmienia i ćwierci kartofli na każdą chatę. 4) Wydanie tym, którzy utracili inwentarz żywy, po parze wołów,

1 krowie i koniu na każdą chatę. Na przedstawienie Paskiewicza cesarz rozkazał wydawać bezpłatnie budulec z lasów rządowych.

Polecono również, aby najbardziej zrujnowanym przez wojnę włościanom skarb wypożyczył l¹/# miliona rubli na 3 lata. (Ks. Szczer-batow „Rządy Paskiewicza" 2l/g). Na budżetach lat następnych ciążyło tosamo co i w r. 1883: armia i fortece. Armia, dochodząca prawie do 100 tys., pochłaniała dawny budżet Wojska Polskiego, lecz ten, oczy wiście,nie wystarczał. Budowa jednoczesna dwu wielkich twierdz, w Modlinie i Demblinie, prowadzona na koszt K-wa, wzmogła się wielkim wydatkiem na cytadelę, od r. 1832 budowaną. Jednocześnie podjęta energicznie budowa dróg bitych wymagała też wielkich nakładów, a pod względem ekonom. K-o było prawie w zupełnym niedostatku: rolnictwo nie dawało żadnych zysków, a przemysł znajdował się w upadku, z którego dźwignąć się usiłowano produkeyą w nowych kierunkach, z mozołem wielkim a skutkiem małym. Wszystkie te kłopoty i niedole Kom. Skarbu, całe to mocowanie się z siłą wyższą niedostatku, te walące się na głowę ciężary a usuwające się wciąż z pod stóp podstawy niezbędne do jakiej takiej polityki skarbowej, przedstawiono w zarysie zwięzłym z pomocą liczb w rozdz.XlII EX, obejmującym lata 1832 —66. W zupełnym braku, przy nieustającym ani na chwilę militaryzmie politycznym, wymierzonym przeciw Polakom w K-e, musiano ucięć się do pożyczek. Pierwsza z nich z roku 1834, wyniosła 20 milionów rubli i zrealizowaną została w Amsterdamie za pośrednictwem domu bankier- oświaty. Z drugiej strony szlachta, sprawują-skiego Hoppe i S-ka po kursie 87.02 za 100. ca obowiązki opiekunów, nie ulała nauczycie-

Wielka, Encykl. llustr. Ser. I. Tom XL1I Zesz. 3;tb.

lom bez jej wpływu mianowanym, widząc , batowa ogólna liczba kształcących się wynosi-w nich swoich nieprzyjaciół, doradców wło- ła: w tym czasie chłopców i młodzieńców 45 014, ścian, a nieraz i denuucyantów. Zawitała do dziewcząt 19 068, razem 64 082. W tej liczbie: szkół śred. obowiązkowość wykładu języka ros- szlachty 5 531, dzieci urzędników cywilnych syjskiego; zaprowadzono w nich cały system 3 250, wojskowych 354, kupców 54, mieszczan kar cielesnych. Wydalanie praktykowano rząd- 37 542, rolników 17 348. W stosunku do ogól-ko, aby nie pozbawiać się dozoru nad młodzie- nej liczby ludności stanowiło to proporcyę 1 :70. żą. Paskiewicz postawił zasadę i wymagał, Stosunek ten wahał się: w gub. Mazowieckiej „aby uczniów nic wartych oddawać jako sze- , wynosił 1 : 34, a na Podlasiu 1 : 146. W szko-regowców do wojska, bez pozbawiania jednak j łach średnich, utrzymywanych przez rząd, było prawa szlachectwa". Gołowjin, kierownik ko- j 8 tysięcy uczniów, na których skarb wydatko-misyi spraw wewnętrznych, do której przyłą- | wał 219 tysięcy rub. rocznie, czyli po 27 rubli czono oświatę i sprawy duchowne, zwrócił u-wagę na konieczność wprowadzenia wykładu historyi Rossyi. Z powodu jednak braku nauczycieli wykład tej historyi w języku rossyjskim zaprowadzono jedynie w trzech gimnazjach.—

na osobę. Na szkoły elementarne, liczące 56 tysięcy uczniów, wydatki wynosiły zaledwie 3 224 rub. rocznie, czyli 5³/₄ kopiejki na osobę. Szkoły te znajdowały się przeważnie w rękach duchowieństwa i mieszkańców, i ci na nie łożyli. Ogólna liczbatakich szkół dochodziła do 1 004, z tego do duchowień., katolickiego i protestanckiego, należało 862, pozostałe były utrzymywane przez osoby prywatne. — Cały budżet roczny K-a na oświatę wynosił 386 tysięcy rubli zaledwie. W summie tej nadto mieszczą się wydatki na utrzymanie administracyi wyższej ministeryum oświaty, utrzymanie komitetu cenzury, dozoru nad drukarniami i litografiami, wydatki na popieranie handlu książkami rossyj-skiemi i na nowe budowle i reparacye. Wykształć. prywatne było utrudnione przez szeregi ograniczeń (ob. r. VIII). Uczniowie z pry w. edu-kacyi mieli zamknięty dostęp do szkół wyższych i następnie do służby publicznej. Wychowanie kobiet, których powyższe ograniczenia nie dotykały, znajdowało się w rękach prywatnych-, nieliczne tylko wyjątki kształciły się w Instytucie Aleksandryjskim. Wszyscy nauczyciele i nauczycielki, zarówno domowi jak i wykładający w zakładach prywatnych, musieli składać specyalne egzamina i podpisywać dekla-racye, w których zobowiązywali się stosować do przepisów rządowych i donosić władzy o każdem odstąpieniu od tych przepisów przez rodziców lub zwierzchność.— W r. 1846 po odkryciu stowarzyszenia, do którego należeli przeważnie Studenci polscy uniwers. moskiewskiego oraz uczniowie gimnazyów, zamknięto Kursa Prawne i trzy najwyższe klasy we wszystkich gimnazyach. Po spisku Ściegiennego zamknięto gimn. w Kielcach, a po wykryciu związku 1853 r.w Szczebrzeszynie. c) P r a s a i cenzura. Statut Organiczny poręczał wolność druku w granicach poszanowania religii, monarchy i dobrych obyczajów. Wbrew tym zapewnieniom ustanowiona została surowa cenzura, a zawiadywanie nią połączono ze sprawami wychowania publicznego i oddano pod zwierzchnictwo kierownika komisyi spraw wewnętrznych, z chwilą zaś utworzenia Okręgu Naukowe-wego—kuratora. Cała bujnie rozwijająca się literatura etnigracyi była, oczywiście, zakazaną; ale ścigano i książki dawniej drukowane w kraju. Prasę zmuszano do przeżuwania drobnych

W końcu r. 1834 utworzono w Warsz. Instytut Aleksandryjski wychowania panien, otoczony specyalną pieczołowitością rządu, do którego przyjmownno panny tylko z rodzin szlacheckich.

Poddawano je wpływom bezwzględnej rusyfi-kacyi, przekształcając w duchu pożądanym przez rząd pojęcia i wiadomości dotyczące kraju i jego położenia politycznego. W r. 1843 instytut ten przeniesiono do Puław.—W dn. 2 grudnia 1839 r. sprawy szkolne wyjęto z pod kompetencyi władz krajowych i utworzono 0-krąg naukowy warszawski (ob. rozdział VIII).

Zwierzchnictwo ministeryum wyrażało się w jedności kierunku naukowego i programów szkolnych i w systemie dozoru i kar. Cesarz żądał utworzenia internatów i odstąpił od swego zamiaru wówczas dopiero, gdy Paskiewicz wyjaśnił, że internaty usuwałyby uczniów z pod dozoru władz policyjnych i znosiły odpowiedzialność rodziców za postępowanie uczniów. Paskiewicz już około roku 1845 zauważył, że skierowanie umysłów ku zajęciom praktycznym, dobrobyt mającym na celu, będzie dodatnio wpływało na K. P. pod względem politycznym. Zwrócono więc u-silność na otwieranie szkół realnych, które liczyły najwięcej uczniów. Szkoły wyższe były zamknięte. Celem rządu było skierowanie młodzieży do uniwersytetów rossyjskich; lecz i tam ograniczono liczbę Polaków. Aby uniemożliwić wyjazd na studya zagranicę i zetknięcie się z emigracyą, czyniono wielkie trudności paszportowe. Opłatę za paszport podniesiono do rozmiarów uniemożliwiających wyjazd. Osobom niemającym lat 25 nie wydawano wcale paszportów; ustaliła tę zasadę praktyka policyjna. Zakładane od roku 1840 szkoły specyalne, na poziomie niższym od uniwersytetów, szerzyły nieco światła, ale głównem ich przeznaczeniem było dostarczanie urzędników, sądowników i nauczycieli. Czuwała nad niemi surowsza jeszcze niż nad szkołami średniemi policya; ulegały też zamykaniu w miarę objawiania się w kraju prądów narodowych w zbiorowościach młodzieży. Według Szczer-

spraw życia, pozwalając na pewną samodzielność , wieszony i wysłany do Ozieran, a w sprzyjają-tylko w historyi dawniejszej, literaturze, trzymanej wszakże na poziomie życia potocznego, uczuć powszednich, wszystko bowiem co było podnioślejszego, a choćby tylko głębszego w wiypowiadanych myślach, niemiłosiernie tępiono.

cym momencie uzyskano od Kuryi Rzymskiej usunięcie go z biskupstwa. Gdy przyłączenie kościoła w K-e do zarządu metropolitalnego okazało się niemożliwemu cesarz usiłował najmniej wprowadzić delegatów z pojedyńczych dyecezyi do kollegium (utworzonego jeszcze za Pawła I) przy metropolicie Pawłowskim, pokornym słudze rządu. W kolegium tem zasiadał przez czas pewien z K-a administrator Tomaszewski. Rządowi nie udało się jednak dokonać przyłączenia zarządu kościelnego K-a do zarządu metropolitalnego, mimo iż od r. 1838, od śmierci arcy-pa Choromańskiego, nie mianowano już jego następcy przez całe lat 20. Drugą stroną działalności rządu w sprawach religijnych były usiłowania zmierzające do przyłączenia unitów chełmskich do prawosławia. Paskiewicz chciał nakłonić duchowień-

przy-

stwo unickie dc przyjęcia pewnych obrządków prawosławnych. Liczył na to, że lud nie będzie rozpoznawał kwestyi dogmatycznych i skoro powoli i nieznacznie na gruncie obrzędów nastąpi zbliżenie, wówczas łatwem będzie już nawrócenie na religię urzędową. Biskup unicki Szum-borski i jego następca Taraszkiewicz okazywali się zrazu dość uległymi w kwestyi zreformowania obrządków, lecz nadzieje, że zgodzą się przyłączenie do prawosławia, zawiodły Paskiewicza. W czasie tych zabiegów zdarzyło się kilka wypadków przejścia całych wsi na obrz. wschodni; namiestnik jednak nie chciał o-bierać tej drogi, na której skutek był powolny a starcia ustawiczne z Kuryą Rzymską nieuniknione. Unia w K-e ocalała, yj) U uchy rewolucyjne. Pomimo ściśle strzeżonego kordonu emigracya posiadała swe wpływy w K-e, odkrywano raz po raz nowe erganizacye rewolucyjne, które upadały w zawiązku. Przemiana pojęć w duchu demokratycznym, dokonana wśród emigracyi pod wpływem Zachodu oraz krytyki steru politycznego i wojen, w powstaniu, odbiła się i na K-e. Uczucie narodowe, szarpane ciężkie-mi warunkami życia, które wytwarzał systemat Paskiewiczowski, zrywało się do rozpaczliwych czynów, do tajnych związków i porozumień, protestujących przeciwko twardej rzeczywistości, która miażdżyła byt narodowy ze strony nietyl-ko politycznej, ale i społecznej. W wyprawie Zaliwskiego (1833; ob.) część narodu, wciśnięta w K. P., nie wzięła udziału, nawet w najgorętszych, jakie wówczas być mogły, żywiołach młodzieży; wogóle objawiła się obojętność dla ruchu. Ale w wielkiem Stowarzyszeniu Ludu Polskiego (1835—9 ob.) i jego odroślach, w Spisku Konarskiego, już od r. 1836 wiele młodzieży, uczestnictwem swojem poruszając uśpione w powszedniości, w spokoju ugrzęzłe umysły, jednocześnie zapracowywało sobie na katorgę, która też kadry swoje wciąż przestępcami z całego zaboru wypełniała. Sięgnął do K-a i t. zw„ Spisek Dorpatczyków, i propaganda wśród oficerów

Nie tamowano też poruszania spraw ekono-cz nych, rolniczych i handlowych, ale pod warunkiem niedotykania zarówno czynników społecznych jak politycznych, państwowych. W takich więzach piśmiennictwo i dziennikarstwo, rzecz prosta, zmarnieć musiały. Stając w o-bronie religijności, potrzebnej rządowi do panowania nad umysłami, nie pozwalano na żaden śmielszy polot myśli filozoficznej i w obrębie życia umysłowego, którego całkiem zgasić było niepodobna, rząd stawał w obronie tejsamej religii katolickiej, którą przez nacisk na duchowieństwo zamienić chciał w proste tylko narzędzie polityki. Narzucając gazetom artykuły rządowe, zachęcano je też i do pisania w duchu rządu, bacząc jednak pilnie ua szczerość każdego objawu przynoszącego uznanie i pochwałę, i powodując się stale podejrzliwością. Gdy w r.

1836 „Gazeta Powszechna¹⁴ zamieściła art. o samowładztwie, chwalący je w wyrazach szumnych, napuszonych, z wyraźną wobec zdrowego rozsądku przesadą, i gdy Mikołaj I w artykule tym dopatrzył się utajonego na szyderstwa, wtedy Paskiewicz odpisał: .,Gaz. powszechną⁴⁴ zawiesiłem, ale dotąd nie wyśledzono, żeby te artykuły pisane były w złej myśli... Ponieważ jednak z czasem może się okazać że wydawca jest winnym, więc gazetę zawiesiłem". Przy takiej polityce nie mogło być mowy o jakimkolwiek rozwoju. Poważniejszą tylko była praca nad dziejami dawniejszemi, ale ta znowu nie zawsze wytrzymywała sprawdzania naukowy. C) Sprawy duch o inne. Rząd widział w duchowieństwie poważną oporę polskości, pomimo że nie brakło objawów tak uległości duchowieństwa dla rządu jak i przyjaznego rządowi usposobienia w samej Stolicy Apostolskiej. Dzięki swej organizacyi, zależnej wprost od władzy papieskiej, duchowieństwo nie mogło być łatwo opanowanem przez władze administracyjne i względnej niezależności swej broniło wytrwale. Ponieważ zarząd metropolitalny w Petersburgu okazywał się bardziej u-ległym rządowi, przeto dążeniem cesarza Mikołaja było poddanie kościoła katolickiego w K-e pod zwierzchnictwo metropolity w Petersburgu.

Kurya rzymska opierała się temu stanowczo.

Paskiewicz, który niechętnie widział interwen-cyę władz centralnych w sprawy jemu podległe, stale doradzał ostrożność i wstrzymywał cesarza od każdego stanowczego kroku. Sam jednak był w postępowaniu z władzami ducho-wnemj surowym, jak tego dowodzi zatarg z arcybiskupem podlaskim Gutkowskim (1837 —

40), który ostro występował przeciw małżeństwom mieszanym. Gutkowski (ob.) został za-

rossyjskich,a jego już; własnym był ruch znany pod » W.) objął namiestn. ks. Gorczakow, który mało zaj-nazwą Spisku Ściegiennego (ob.), bardziej mował się sprawami cywilnemi Królestwa, pozo-od dawniejszych ludowy i zarazem socyalistycz- stawiając je w ręku Pawła Muchanowa kura-ny, ale równie jak i poprzednie przeważnie tora okr. nauk. i zarazem (po generale Wikyn-siłami, ideami i ofiarnością młodzieży szlache- skjim) dyr. prezyd, w K. Spr. W. i D., stojącego ckiej ku urzeczywistnieniu się w umysłach i w ze- j na straży programatu politycznego utajonego wnętrznym świecie zjawisk życia narodowego pod zewnętrznym mniej lub więcej surowym kierowany, z udziałem wszakże, choć nieznacz- systematem rządzenia Polakami tak w Kró-nym, spiskującego ludu. Tajemny ten związek, lestwie jak na Litwie i Rusi. Gdy na całym obsza-od 1842 szerzony przez Ściegiennego w Lubel- rze państwa powiał duch nowy, bo sam rząd skiem, przeniesiony dla propagandy osobistej uznawał go za konieczność, gdy Rossya przestała pod Kielce, w r. 1844 wykryty, przysporzył Sy- być wobec Europy jakby jednym wielkim obo-beryi wiele ofiar, na ciężkie roboty i osiedlenie zem ufortyfikowanym, w którym nawet idea skazanych. W r. 1845 cesarz Mikołaj przybyw- obywatela nie istniała—musiało i do K-a P-go szy do Warszawy, sprawdzał osobiście akta dostać się trochę powietrza duchowego niezbęd-śledcze sprawy Ściegiennego, która przejęła nego dla umysłów i dusz do jakiego-takiego była rząd poważnym niepokojem. Wkrótce ujawnił ruchu wewnętrznego, poręczającego społeczeń-się ruch powszechny umysłów we wszystkich da- stwu rozwój, choćby ułomny, nie narodowy, ale wnych ziemiach Rzpltej przez Tow. Deinokr. ogólnie cywilizacyjny, jakaś możność zrzeszania wszczęty, rzezią galicyjską z góry powita- sił w celach pracy społecznej, jakieś prawa ny, niepowodzeniem i klęską ostateczną we do wyrabiania w sobie pojęć, podejmowania wszystkich trzech dzielnicach w historyi za- celów, urzeczywistniania zamysłów poza dobro-pisany, w skutki nieszczęśliwe obfity (ob. byt osobisty i obowiązek bezwarunkowej ule-Kraków, Mierosławski, Poznańskie W. głości dla rządu sięgających. Ożywiły się dusze, Ks., Potocki Pantaleon, Proces w zjawiła się i młodzież na widowni życia poza Moabicie, Ruchy polityczne w Polsce czterema ścianami. Pośpieszali do Warszawy

ło, stało się i rozumniejszem i czystszem, uczciwiej poddawało się prawu solidarności narodowej. Po długim mroku wpadło trochę rzeczywistego światła z literatury naukowo-popul arnej Zachodu, z własnej też, z którą cenzura łagodniej obchodzić się zaczęła. Dane przez samego cesarza pozwolenie na dzieła Mickiewicza, na wydrukowanie ich w Warszawie (wyd. 8-tomowe), uprzystępniło twory wielkiego ducha ogółowi, który nawet nazwiskajego w gazetach nie spotykał, bo było wzbronione. Dostawali się za nim Słowacki i Krasiński, a chociaż ostrze cenzuralne wydrapywało z nich to, co było najbardziej narodowego, co najdokładniej charakteryzowało ich samych jako wieszczów a poe-zyę ich jako wielką romantyczną poezyę wieku XIX; niemniej jednak wpływ nowej, jakby nowo odkrytej literatury—do której przybywała historyczna i społeczna—okazał się doniosłym. Rozluźnione wogóle więzy rozbudziły przedsiębiorczość. Nigdy tak jak wówczas nie krążyła po całej Polsce w granicach imperyum książka, zwłaszcza zakazana, nigdy tak nie garniono się do oświaty, do wiedzy i nie zabiegano o szkoły dla ludu i książki dla szkół. Ruch ten ku ludowi rozpoczęty w r. 1856. wzmagając się i uskuteczniając coraz dobitniej, wydał z siebie w latach 1856

1846    r., Towar z. Demokratyczne). W r. \ studenci uniw. rossyjskiego. Zwarło się ramię 1848 powstanie w Poznańskiem nie zdołało j do ramienia. I starsze też pokolenie spoważnia-wywołać ruchów w K-e, strzeżonem przez wojsko, policyę i grozę odpowiedzialności tylko osobistej. Czyn Żochowskiego w archikatedrze warszawskiej (7 maja) stwierdził tlejącą w duszach potrzebę czynu zbiorowego a ochłosta-nie publiczne rzemieślników (22 sierp, na Placu Broni), rzucając postrach na lud, powściągnęło i porywy w młodzieży, i w młodych jeszcze sercem, choć wiekiem od niej starszych.

Przyczynił się do nieczynności i sam plan działania, wymierzonego zrazu przeciw Rossyi, przy spodziewanem uderzeniu całych Niemiec, a więc i Prus. Przed wojną krymską od r.

&) Lata 185 5-186 0. a) Śmierć ces. Mikołaja w marcu 1855 r., a w następnym i Paskiewicza, w związku z Kongresem Paryskim i konieczuemi dla Rossyi latami spokoju, obudziła nadzieję lepszej przyszłości.

Ale ces. Aleksander, przyjechawszy w maju 1856

r. do Warszawy, zmroził te nadzieje swem    szkół przy inicyatywie i nakładzie samego spo-

„PointjdereYeries¹* (Precz z marzeniami). „Wszyst-    łeczeństwa. Wtedy również zaczęły powsta-

ko, co mój ojciec zrobił, dobrze zrobił. Rządy    wać czytelnie, wykłady po domach i dworach,

moje będą dalszym ciągiem jego panowania",    ochronki, żłobki, nawet kassy oszczędności od

Istotnie.systemat rządzenia pozostał tensam, lecz    instytucyi państwowych wyodrębnione — co

złagodniał nieco. PoPaskiewiczu (ob. Krasiń ski    wszystko było 'dotychczas zakazane. To

1847    ponawiały się ciągle sprzysiężenia, a raczej istniało ciągle jedno, które od daty odkrycia (1850) nazywamy Związkiem roku 185 0-go (ob.)-, było to stowarzyszenie liczne, wytrwałe, w dzielnych ludzi zasobne, ale i przyszłego zdrajcę (S Wierzbiński Romuald) w łonie swem kryjące. Podczas samej wojny panowała cisza, przerwana tylko straceniem Olszewskiego, które echem rozległo się po K-e.

62 około 600

rozbudzenie się, ocknienie z drzemki, jak- się dopomina. Z tego tętna wzięły rozpęd by odrodzenie, spotężniało jeszcze w skut- j wypadki w Warszawie i w Królestwie w latach kach, gdy w r. 1857 założono akademię medy- ; 1860—2, poprzedzające Powstanie r. 1863 ko-chirurgiczną w Warszawie (ob.) i upowa- j (ob. pod tym wyrazem poddział H dziejów żniono większych rolników K-a do zawiązania • K-a P-go),—I) Zniesienie odrębności Kró-Towarzystwa Rolniczego, które w styczniu r. lestwa i bezpośredni zarząd władz Cesar-1858 rozpoczęło swą działalność. Instytucya ta miała wielki wpływ na uporządkowanie głów t. zw. szlacheckich, przyczyniła się do rozjaśnienia pojęć ze strony technicznej, ekonomicznej i handlowej gospodarstwa rolnego, wskazała mu podstawy naukowe, a w 3-letniej zaledwie działalności zdołała nietylko szlachtę podnieść jako ziemian i obywateli, ale też i lud, choć słabo, zająć jednorodnością i wspólnością pracy. Nieobojętne są jej zasługi w popieraniu    z powodu położenia geograficznego wydano na

Stwa 1863—1900.—a) Pierwsze lata po powstaniu. Okres tłumienia powst. w r. 1863--67 był nieprzerwanem jednem pasmem gwałtów i samowoli naczelników wojennych. Warszawa znalazła się w położeniu nie lepszem niż prowincya. Już w sierpniu 1863,, wyszedł był rozkaz cesarski, aby w zarządzie K-a P-go trzymać się tychsamych zasad, które Mura-wiew stosował do Litwy. Murawiewowi też

pośredniem oświaty ludowej; w wytworzeniu    pastwę całą gubernię Augustowską (dziś Suwal-

jakby nowego kanonu dla wzajemnych stosun- j ską i część Łomżyńskiej). Misya owego stoso-ków nietylko rzeczowych, ale osobistych, sięga-    wania zasad przypadła w udziale Bergowi, który

jących w zakres uobyczajenia. To jakieś    po wyjeździe w. ks-a (8 wrześ.) począł rządzić sa-

zmięknienie dusz, w którem egoiziny klasowe    mowładnie. Na razie wyraziło się to w szere-

traciły swą twardość ostrość, i zapalczywość,    gu absolutnych a srogich ścieśuień policyjnych,

w ówczesnej szlachcie było i wobec ludu rze-    Wytworzono umyślne ministeryum ścigania czy-

telnem, stałem i ujawniło się w samej działał- i nów powstańczych i za takie uznawanych, wy-ności Towarzystwa, które stało się nietylko    twarzając zarządGen.-policm.w K-e; ministrem zo-

jej organem, ale wręcz jej duchowym przybyt-    stał Trepów. Policya pod tym zarządem otrzymała

ktem. Gdy ostrożny, niedowierzający rząd pozwo-    nad mieszkańcami kraju władzę nieograniczo-

lił Tow-u przystąpić do rozpatrzenia K-yi wło-    ną. W Warszawie oberpolicmajstrem był Lew-

ściańskiej, samo to rozpatrywanie uczyniło z nie-    szyn. Nazajutrz po wyjeździe w. księcia, 9 wrze-

go instytucyę narodową, w interesie narodu dzia-    śnią, ukazał się rozkaz zamykania domów dniem

łającą, a uchwała d. 24 lutego 1861 r. powzię-    i nocą, a niewpuszczania obcych bez opowie-

ta wbrew głównemu twórcy i przewódzcy (ob.    dzenia się; każdy musiał nocować u siebie

Zamoyski Andrzej) pokazała, że interesowi    w domu. Przed godz. 6 r. i po godzinie 9 w.

temu Tow. Roln. się nie sprzeniewierzyło. Sa-    nikogo już nie wpuszczano, a zaskoczonych na

mo istnienie pożytecznej instytucyi już w gru-    ulicy więziono. Od zmroku każdy już mężczy-

dniu 1858 r. wywołało instrukcyę rządową, u-    zna na miasto wychodził z latarką. Nie wolno

łatwiającą polubowne umowy czynszowe, utru-    było wydalać się za rogatki bez umyślnego

dnione przez stosowanie przepisów z r. 1846.    pozwolenia. Schwytanie bez legitymacyi samo

b) W r. 1857 po latach 20-tu nareszcie obsadził    już wystarczało do pociągnięcia przed wojenną

rząd osieroconą katedrą arcybiskupią, pozwolił    komisyę śledczą. Takie komisye rozrzucone by-

też na prekouizacyę biskupów po dyecezyach,    ły wraz z sądami wojennemi po całym kraju,

któremi prawie bez wyjątku zawiadywali tylko    Gdy d. 19 września wykonano zamach na ży-

administratorowie. Jednocześnie i duchowień- cie Berga, z domu Andrzeja Zamoyskiego stwo odetchnęło; nie wywierano już na nie ^bądź uprowadzono, bądź wypędzono wszyst-dawnego mikołajewskiego nacisku, przestano je ich mieszkańców, a z wyrzuconych na ulicę to-znieprawiać, głaskać obietnicą — zastraszać warów w sklepach ułożono stos pod Koperni-grozą, łamać przemocą. Dodatni też był wpływ    kiem i zapalono. Aresztowano ok. 150 osób ze

emigrantów. A gdy tak, choć skąpo wymierzo-    znajdujących się na terytoryum posesyi, lecz

na jednostkom i zbiorowościom swoboda ruchów,    rzeczywistych sprawców nie wykryto. D. 22

musiała wydać zespół w dążeniach, wpuszczo-    września ukazał się t. nazw. przez prassę fran-

ne zaś promienie światła wzmocniły umysły    cusk^. Codę Levchine; stanowił on m. innemi:

i obudziły samopoczucie i samo-wiedzę siebie—    1) Świadkowie zamachu ponoszą takąsamą

to wpadające w przestwór dziejowy K-a od-    karę jak sprawcy; uratować ich może jedynie

głosy rozpraw Sejmu Lwowskiego, walki w Sej-    wykrycie rzeczywistych przestępców. 2) Dom,

mie Pruskim, echa z Litwy i Rusi, zdaleka wre- do którego się schroni przestępca, ulegnie kon-szcie dochodzący szum fali, która Włochom fiskacie, a w razie niewykrycia sprawcy za-przyniosła zmartwychwstanie polityczne, i na- machu mieszkańcy i właściciel idą pod sąd wet odradzający powiew z samej Rossyi— wojenny. 3) Jeżeli przestępca przez sklep u-wszystko, to pobudzając dążności narodowe, nie cieknie na podwórze i policya nie zdoła go w samem tylko K-e, ale na całym obsza- schwytać, towar ulegnie konfiskacie, a kupiec rze wielkiej Rzeczypospolitej, ustaliło jedno pójdzie pod sąd wojenny. 4) Właściciele domów wielkie tętno narodu, który chce żyć i życia mają prawo odbywać rewizye u lokatorów i t.

p. Przepisy te zastosowano zaraz wstecz do domu Zamoyskiego, a wkrótce skonfiskowano Hotel Europejski, zwrócony właścicielom dopiero w końcu r. 1865. Odbywano gromadne rewizye domów. Zakazano noszenia żałoby; rodzinom trzeba było wykupywać bilet. Na śluby, chrzciny, pogrzeby musiał każdy uzyskać pozwolenie ober-policmajstra. Ilość osób w orszaku pogrzebowym uzależniano od zapłaty za miejsce na cmentarzu. Kto zapłacił rubla, miał prawo jedynie do orszaku z 10 osób, za 50 rb. zezwalano na 60 osób itd. Egzekucye śmierci, wykonywano na placach miasta; dla większego wrażenia jednego dnia i godziny na kilku razem. Tak np. wieszano jednocześnie d. 30 września na Placu Bankowym, Grzybowskim i Trzech Krzyży. Dla odstraszenia robotników na samem podwórzu fabryki Evansa przy ulicy S-to Jer-skiej rozstrzelano robotnika Algiera (7 paźdz.). Prowincya znajdowała się pod zarządem naczelników wojennych; było ich 8 większych i 39 mniejszych, pomiędzy nich kraj podzielono. Naczelnik wojenny miał prawo uwięzić każdego bez pytania, zawieszać w czynnościach urzędników, z wyjątkiem gubernatorów, nakładać kary pieniężne, z początku w wysokości nieograniczonej. Dopiero w styczniu 1864 r. Berg uregulował rachunkowość wpływów z kontrybucyi i samo jej nakładanie, dopiero dn. 26 (14) kwietnia 1865 r. kontrybucye dostały się samemu już tylko Bergowi. Ile w ten sposób ściągnięto — niewiadomo. Rząd postawił sobie za zadanie zubożyć szlachtę. W tych warunkach doprowadzono wielu do ruiny tylko ciągłemi karami. W Warszawie d. 2 paźdz. 1863 Berg nałożył koutry-bucyę 8 $ od dochodu podymnego, spóźniający się o miesiąc musieli płacić 12$, a o dwa 15$ oraz ponosić ciężar egzekucyi wojskowej.

D. 5 stycz. 1864 Rada Administracyjna nałożyła kontrybucyę w ilości podymnego i szarwar-ku razem wziętych—na mniejszych właścicieli, a pół pięta raza wyższą—na większych. Miasta prowincyonalne płaciły dwa razy wzięte po-dymne z dodaniem szarwarku, a Warszawa znowu 3 $ od dochodu brutto. Karano jednych za drugich; rodziców skazywano za złe wychowanie dzieci. D. 17 (5) lutego 1864 r. wydał Berg postanowienie nakładające sekwestr na 1660 majątków; w grudniu 1863 r. nałożył stałą przez ciąg stanu wojennego kontrybucyę na duchowieństwo. Proboszczowie i wikaryusze płacili 12$, biskupi i administratorowie 18$, członkowie kapitał 6 $ od dochodu. W nocy z dn. 28 na 29 listopada 1864 r. zamknięto w całym kraju te klasztory, które ukaz umyślny znieść nakazał. Sądy wojenne funkcyonowały na zasadzie rozporządzenia wyd. jeszcze w d. 20 (11) maja 1863 r. Liczba komisyi sądowo-śledczych i sądów dochodziła do 66. Prócz tego każdy naczelnik miał prawo w ważnych wypadkach składać doraźny sąd połowy. Dopiero w r. 1865 zniesiono poszczególne sądy i pozostawiono je-

dną komisyę śledczą i jedną sądową przy cytadeli warszawskiej. Chłosta, a nawet tortury, stosowane do partyzantów, należały do rzędu zwykłych środków badania. Urzędowa statystyka wykazuje za 3 lata od 1863—65 r. 263 wyroki śmierci. Czwarta część tej liczby przypada na Warszawę. W jednym tylko r. 1864 skazano na katorgę 1192 osoby, na roty aresztanc. wojsk. 3 929; na roty cywilne 2 617, na osiedlenie popraw, w Syberyi 916, na mieszkanie w cesar 2 370. W trzecim roku pogromu było jeszcze przeszło 1500 skazanych. Wszystkie te liczby są o wiele niższe od rzeczywistych. Mimo ciężkich strat i grozy i niepokojącego wciąż stanu wo-jenuego, kiedy d. 5 sierpnia 1864 wieszano publicznie Romualda Trauguta, Rafała Krajewskiego, Józefa Toczyskiego, Romana Żulińskie-go i Jana Jeziorańskiego, jako domniemanych członków Rządu Narodowego, 30-tysięczny tłum zapełniał równinę pod cytadelą, śpiewem i modlitwą żegnając patryotów. W miarę dokonywanego niszczenia odkładano na bok jako zbyteczne jego narzędzia; komissye policy.jno-sądowe stopniowo działać przestawały. W d. 21 stycznia 1867 zniesiono sam zarząd gen.-policmajstra. Rozpoczął się słaby powrót emigrantów,z których część jednak dostała się pod sądy wojenne i na Sy-j beryą mimo zapewuienia Berga, że każdy, kto w konsulacie rossyjskim zjawi się dobrowolnie i wyzna swe przestępstwa, zostanie ułaskawionym, jeżeli udzielone mu będzie wyraźne prawo do powrotu. Dopiero ogólna amnestya wydana w WierzbJowie 17/29 maja 1867 zabezpieczyła od kary tych, którzy jej dotychczas uniknąć zdołali. Administracyjnie zesłani otrzymali wówczas prawo powyższe. Majątki w Królestwie, na które nałożono sekwestr, lecz których jeszcze na rząd ich nie przepisano, wróciły do właścicieli. W r. 1868 ustała nareszcie moc przepisów wyjątkowych policyjno-wojennych. Po amne-styi dopiero byłaby ze stanowiska rządowego chwila stosowna do zanoszenia adresów; ale dyktatura Berga pomyślała o nich o półczwar-ta roku zawcześnie, uważając całą funkcyę a-j dresów, za akt nie wdzięczności lub prośby,

I ale upokorzenia i moralnego zgnębienia tego, co urzędownie stanowiło bunt. Już w grudniu 1863 r. zaczęto układać ex officio adresy do tronu. Redagowano je przeważnie w kancela-ryacli naczelników i pociągano osoby wybitniejsze do podpisów obowiązkowych; wzywani nie odważali się odmawiać. Treść tych adresów wskazuje wyraźnie ich pochodzenie. O „Polakach" np. mówi się w trzeciej osobie, pełno rusycyzmów itp. Ogólna ilość adresów wynosiła 589 z 104 726 podpisami. Szlachta podpisała tylko 13 adresów (3 220 podp.), chłopi i koloniści 257 (31 137 podp.), mieszczanie i żydzi 308 (69 645 podp.), duchowieńst. 8 (568 podp.) itd. Większość adresów przypada przeto na klasy mało lub wcale nieoświecone, wśród których łatwiej było przeprowadzi ć agitacyę. (3) Ko mi t et U r z ą dz ający

i He o r gani żacy a Król e s i w a. a) D. 6 marca 1864 r. w niedzielę heroldowie strojnie przybrani ogłosili uroczyście na ulicach Warsza-ukaz o uwłaszczeniu włościan. Od tej chwili rozpoczęła się praca t. zw. Komitetu Urządzającego 'ob.), niweczenia instytucyi samorządnych; usuwanie Polaków z komisyi rządowych (z wyjątkiem Komissyi Sprawiedliwości i z wszelkich nawet niższych u-rzędów, o ile polityka niwelacyjna, zmierzająca do zupełnego zniesienia odrębności K-a, wymagała na nich Rossyan z pochodzenia. Z chwilą, gdy niepodobna było już dłużej ciągnąć represyi i utrzymać pozorów, że wrzenie trwa w kraju, zaczęto działać systematycznie. Pod pozorem urządzenia bytu uwłaszczonego wło-ściaństwa zalewano kraj rossyjskimi urzędnikami, usuwano ze stanowisk rządowych Polaków. Komitet Urządzający, t. j. powołany do urządzenia włościan, a złożony z Mik. Mjilutjina, Czerkasskiego, Sołowiewa, Samarjina i Kuljisza (ob), posiadał nadzwyczajne prerogatywy prawodawcze. Dla formy na czele komitetu postawiono namiestnika, który stał się jednak albo tylko narzędziem w rękach istotnych członków, albo też świadkiem, a nawet statystą na scenie. Czego ze względów formalnych nie mogli przeprowadzić w Petersburgu ministrowie, to wprowadzał bez trudu Kom. Urządzający. Zamierzenia jego w Petersburgu wnoszone były przed umyślny Komitet do spraw K-a K-go przy osobie Cesarza działający już od 8 marca 1864 r., lecz ujawniony urzędo-dopiero prawie w trzy lata później, w grudniu 1866 r. Miljutjin po pierwszej bytności w kraju jeszcze w paźdz. 1863 r. wystosował był me-moryał, w którym dowodził, że niepodobna u-ciekać się do półśrodków: należy dać to, co już dało powstanie, t. j. zupełne uwłaszczenie. „Buntownikom —czytamy tam —udało się nawet spełnić część swych obietnic. Powinności włościan ustały niemal wszędzie i lud, choć nie dowierzał trwałości tak niezwykłego porządku rzeczy, tracił kontenans i nie wiedział co robić, przywykając stopuiowo i bezwiednie do takiego uprzywilejowanego położenia. Było nie-zbędnem, by rząd wyrzekł nareszcie słowo stanowcze." Tak zalecane uwłaszczenie było doskonałą bronią w rękach rządu. Z jednej strony dawało nadzieję pozyskania sobie ludu i znalezienia w nim oporu w walce z dążeniami powstańczemi, o ile-by one kiedyś ożywić się miały, z drugiej było doskonałym środkiem dla ekonomicznego zgnębienia szlachty, przeciw której zwracały się wszystkie u-siłowania rządu. W chwili gorącej same ofiary na powstanie, a po nich już kontrybucye i bezpłatne dostawy dla wojsk zachwiały były równowagę finansową szlachty i utrudniły niezmiernie kredyt- teraz uwłaszczenie pozbawiało ją bezpłatnej robocizny, nie dając nic wzamian, gdyż pieniądze za ziemię miały być wypłacone

dopiero później. W komisarzach uwłaszczających lud znalazł niepowołanych opiekunów, którzy de-magogicznemi środkami starali się podsycić żądze mienia, zwiększyć rozdział między wsią i dworem, jednocześnie lżąc samo pojęcie Polski, jej niepodległości, jej dążenia narodowe. Aby utrudnić porozumienie, Komitet nie zgodził się na projekt zniesienia służebności. Szacunek gruntów podlegających uwłaszczeniu ustanawiano nader niski, a płacono listami likwidacyjnemi, które stały po 70 za sto, na początku r.1865 nawet po 58 i 59.Ludowi na razie nie mówiono, że za o-trzymaną ziemię płacić będzie musiał;jednocześnie jednak z uwłaszczeniem włączono do podatku gruntowego włościańskiego opłaty i należności amortyzacyjne (1867). Włościan zachęcano do podawania skarg na „gwałty" szlacheckie, gdy rzeczywiście były tylko spory i zatargi o służebności, o płace najmu, o defraudacyę leśną, o szkody w polach i łąkach. Naczelnikom powiatowym polecono wszystkie prośby i skargi włościańskie na tle stosunków z dworem uwzględniać. Tak zrozumiano i wykonywano nieodłączną od uwłaszczenia demokratyzacyę. D. 22 (10) lipca 1865 r. wyraźnie już nadano naczelnikom prawo rozstrzygania sporów o szkody w lasach, na pastwiskach i w polach. Lud skwapliwie przyjmował wszystko, co mu rząd dawał, lecz jego sympatye polityczne nie ciążyły wcale ku Rossyi. W Sandomierskiem tylko dzięki pomocy włościan oddziały powstań. Bossaka w r. 1864 wyżywić się zdołały. Tu również i w Krakowskiem utrzymała się wśród ludu organizacya straży narodowych, do których należało ze 3000 ludzi; organizacya zaś straży rossyjskich wcale się nie udała. Bez współdziałania ludu nigdy-by ks. Brzosko nie zdołał trzymać się do wiosny 1865. Wreszcie znaczna liczba skazanych z pomiędzy ludu za dopomaganie powstaniu i za karanie szpiegów stwierdziła słuszność przewidywań gen.-policmajstra Trepowa w r. 1865, że „lud wiejski nie stanowi jeszcze niewzruszonego fundamentu władzy rossyjskiej w Polsce i sam jeszcze potrzebuje troskliwej opieki obrony i podpory ze strony rządu", b) Współcześnie z reformą włościańską Kom. Urządz. zaczynając swą pracę jeszcze przed rozpoczęciem uwłaszczenia (26 marca 1864) przeprowadzał refo rmęadministracyjną K-a.Pierwszą robotą było tu obsadzenie stanowisk naczelnych Rossyanami. Dyrektorem Kom. spraw wewn, na miejsce Aleksandra Ostrowskiego (ob.), został (15 marca 1864 r.) ks. Czerkasskij (ob.). D. 24 czerwca tegoż roku w Kom. wyznań i oświeć, publ. miejsce usuniętego Leon Dembowskiego (ob.), zajął Wit-t e (ob.). Komisya skarbu po Bagniewskim dostała się Koszelewowi (13 grudnia). Główni działacze Komitetu: Milutjin, Sołowiew na mocy rozporządzenia cesarskiego z czerwca r. 1864 weszli do składu Rady Admin. Rada Stanu otrzymała vice-prezesa w osobie Arci-mowicza, nasłanego dla dokonania przewrotu w prawodawstwie i sądownictwie. Kom. U-y w celu jaknajszybszej reorgauizacyi K-a otoczył się własnemi swemi komisyami, które opracowywały projekty zmian w poszczególnych gałęziach. Jednocześnie wprowadzano do urzędowania język rossyjski. D. 11 września 1864 r. wydał cesarz t. z w. Ukazy jugenhei niskie, które przyniosły przedewszystkiem nową organizacyę szkolnictwa (ob. rozdz. VIII), dalej zmiany humanitarne w procedurze karnej, wreszcie dawały dymisyę ostatniemu ministrowi sekretarzowi stanu Polakowi Adamowi Łęskiemu; na miejsce jego wszedł Płatonow (ob.). W sprawie szkolnej nakazy powoływały wszystkich mieszkańców do zakładania szkół przy pomocy rządu. Władze miejscowe jednak, lekceważąc ten ukaz, nietylko zabraniały zakładania nowych szkół, lecz groziły nawet karami administr. każdemu, ktoby do spraw szkolnych zechciał się wtrącać a nie był włościaninem właściwej gminy lub wsi. Cała inieyatywa przeszła do (naczelników dyrekcyi i specyalnych od szkół ludowych inspektorów, wytworzonych w, Jugenheimie. Pozamykano około 500 szkół, zpośród otwartych przez obywatelstwo w okresie rozbudzenia się narodowego. Prawo otwierania nowych szkół pozostawiono tylko zebraniom gminnym, opieszałym, bo w większo-ściach swych ciemnym. Zaczęto drukować elementarze i gramatyki czcionkami rossyjskiemi. Szkoły dla ludności rossyjskiej i litewskiej u-stanowiono wyłącznie rossyjskie i odseparowano! starannie °d wpływów polskich. Dla kształcenia w duchu rossyjskim nauczycieli ludowych dla unitów otwarto seminaryum nauczycielskie w Białej.—D. 31 maja 1866 r. urząd ministra sekretarza stanu do spraw K-go istnieć przestał. Miljutjin otrzymał nominacyę na naczelnika Własnej J. C. Mości kancelaryi do spraw K-a P-go. Gdy w końcu tegoż roku tknięty paraliżem zniknął ze stanowiska, miejsce jego zajął Nabokow. Niekrępowany niczem Kom. U-y szybko dokonywał „zlania" instytucyi K-a P-go z instytucyami Cesarstwa. Pierwszy krok na tej drodze dawał podstawę prawną dalszym. Wobec tego, że ministeryum finansów zawiadywało dochodami akcyzy i cłami z K-a P-go uznano w r. 1866 za „niestosowne" układanie odrębnych budżetów dla K-a (por. w rozdz. XII). Ukaz z d. 10 (22) sierpnia 1866 r. nakazał je układać wraz z budżetami Cesar, i poddał obroty skarbowe w K-e P-m kontroli państwa w Petersburgu. D. 19 (31) grudnia 1866 r. ukaz organiczny nowej administracyi zaprowadził nowy podział terytoryalny Królestwa na 10 gubernii i 85 powiatów. W urzędach gu-bernialnych zniesiono kollegialność w decy-zyach; pod wyłączne zawiadywanie gubernatorów oddano sprawy duchowieństwa katolickiego, ruchu wojsk, paszportów i cudzoziemców. Z dotychczasowego naczelnika wojennego zro-biouo cywilnego. Tejże samej daty ukaz zniósł odrębny zarząd poczt, wprowadzając tymczasowy (do r. 1871) „Okrąg Zachodni". W tym-samym czasie zniesiono Izbę Obrachunkową, Kontrolę stempla, Komisyę umorzeuia długów, wydziały kontroli wKomisyi skarbu i na poczcie; ustanowiono wzamian trzy kontrolne pała-ty: w Warszawie, Lublinie i Łomży (9 stycz. 1867). D. 9 marcal867 r. Kom. Urządz. już sam od siebie oddał komunikacye ministrowi petersburskiemu, a dopiero potem Cesarz zatwierdził to postanowienie. D. 22 marca t. r. zniesiono Radę Stanu, „gdyż nie miała już budżetów do roztrząsania". D. 9 kwietnia zwinięta komisya przychodów skarbu. W tymże czasie na własność cesarską przepisana stadnina w Janowie i Księstwo Łowickie. D. 15 (27) maja ukaz zniósł Kom. wyzn. relig. i oświeć, publ., a na jej miejsce ustanowił napowrót Okrąg Naukowy (ob. rozdz. VIII). D. 15 czerwca Aleksander II zwinął Radę Admin. i funkeye jej podzielił między namiestnika i Kom. U-y. Z kolei K. P. utraciło własną Radę lekarską, Radę bu-downiczą, Inspektorat służby zdrowia, komi-syę dyplomatyczną przy namiestniku—tę o-statnią dlatego, że nie chciano, aby „konsulo-wie zagraniczni przywłaszczali sobie charakter dyplomatyczny". Kom. spraw. wewn. przetrwała jeszcze do d. 11 marca (28 lutego) 1868 r. Dopiero w ukazie znoszącym ją powiedziano urzędownie, że językiem administra-cyi ma być rossyjski; w rzeczywistości od roku już przeszło innego nie używano, choć usuwanie języka polskiego nie było na żadnem zgoła prawie oparte. D. 7 kwietnia 1869 powołano do życia Izby skarbowe (Kazennyja Pała-ty). D. 13 czerwca t, r. 349 miast i miasteczek zostało zamienionych w osady roloe podpadające pod ukaz o uwłaszczeniu; samo uwłaszczenie przeprowadzono później. Błyskawicznym pędem, jak widzimy, szło to burzenie K-a P-go jako odrębnej całości administracyjnej, w której i sam Polak i jego język i istnienie choćby tylko w odrębności zarządu od cesarstwa—przy własnej szkole i urzędzie, miały legalne uznanie i odpowiadające mu urządzenia. Z zaręczeń reskryptu z Liwadyi (31 paźdz. 1863 r.) nie pozostało już absolutnie nic, i żadne z nich wskutek dokonanego przewrotu nie mogłoby już być teraz urzeczywistnionem, gdyby nawet zjawiła się wola do tego potrzebna. Rozwijano instytucye nadane K-u, ale te, których stówa reskryptu najodleglcj nawet domyślać się nie pozwalały. Zapadł nakoniec wyrok i na Szkołę Głów. Uszanowały ją jeszcze były Ukazy Jugen-heimśkie, ale już duch ustawy szkolnej z 7 (19) stycz. 1867 r. wzniecał obawę ojej istnienie: rzeczywiście zniósł ją ukaz 8 (20) czerwca t. r., zaprowadzając uuiwersytet rossyjski. Pola-kożerczość kuratora Wittego ułatwiła szybkie powstanie nowej instytucyi na gruzach dawnej. Cały już wtedy sytemat szkolny bjł z orgaui-

zacyi, programatów, osób nauczających, języka obdarzyć dobrami poduchownemi, oraz temi czę-wykładowego — rossyjskim, chociaż formalne ściami gruntów narodowych, które z położenia wcielenie dokonało się dopiero w r. 1872 i 3 swego lub figury powierzchni były niedogodne dla (ob. rozdz. VIII). W szkolnictwie tak wcięło- praktyki gospodarczej. Jednak i tego zamiaru nem głównemi nie były bynajmniej cele pe- nie urzeczywistniono i w r. 1871 dobra podu-dagogiczne i dydaktyczne, ale polityczne i wy- chowne sprzedawano lub wydzierżawiano, o ile naradawiające. Tak nauczyciele jak zwierzch- przedtem już nie były rozdarowane. Ogólna ność sprawowali policyę umysłów, i to była liczba donacyi w K-e P-m w ciągu lat 5 od ich najważniejsza funkcya. Witte, który głó- 1865—9 wyniosła 172 nadania. Berg otrzy-wuą usilność swoją skierował ku temu, aby inał dla siebie i synowca swego aż 3 nadania, odpowiednią organizacyą i prowadzeniem szkół W r. 1870 uwłaszczenie było już ukończone, na Podlasiu i Chełmszczyźnie rzucić mocne Komisya Likwidacyjna i kom. włościańskie podwaliny pod przygotowywane już wówczas rozwiązane. Od d. 27 marca 1871 pozosta-nawrócenie unitów, na chwilę nie spuszczał wiono w każdej gubernii „prysutstwie** i po z oka dziecka polskiego, a upojony raportami, jednym komisarzu włościańskim na powiat, które ukazywały mu tylko powierzchowne skutki Nareszcie i sam Komitet Urządzający docze-ucisku, jakgdyby już do samej dusz;y polskiej się kał się rozwiązania d. 23 marca (4 kwietnia) dobrał, z tryumfem wołał: — „Utopiłem miecz 1871 r.— przy jednoczesnem wyinownem podzię-w sercu Polski¹*.—Wszystkie powyższe prze- kowaniu cesarskiem za dokonane dzieło. Dla kształcenia jeszcze nie wypełniały należycie programatu przewrotu: rósł on w miarę postępu prac burzących: jedna dokonana zmiana prowadziła do dalszych, coraz-to nowych. D.

utrzymania rossyjskiej administracyi musiano postarać się o rossyjski personel służbowy. W tym celu d. 11 sierpnia u. st. 1867 ustanowiono przepisy zapewniające ogromne prerogatywy Rossyanom służącym w K-e P-m: ulgi emerytalne, 5-letnie podwyżki pensyi, 25 1. służby — wwydz. ośw. 20 —do pełnej emeryt., zapomogi na kształcenie dzieci itd. W tymsamym czasie Polacy „spadli z etatu** za 10 lat służby o-trzymyWali wsparcie jednorazowe, a za 15 dodatki (¹/₅) do emerytury przynależnej z samego prawa. Na 16 tys. etatów utrzymało się (przed reformą sądową) około 2 000 Polaków, na niższych jedynie stanowiskach.—7) Królestwo j aleo g en e r. gubernatorstwo, a) Dokonanie przewrotu. W samym początku r. 1874 zmarł namiestnik hr. Berg. Po jego śmierci d. 23 stycznia zniesiono u-rząd namiestnika i zastąpiono urzędem generał-gubernatora, podległego ministrowi spraw wewnętrznych, jako „Głównego naczelnika Kraju Przywiślińskiego**. Taką nazwę dla K-a obmyślił byłjeszcze w r. 1864 Komitet U-cy. Następcą Berga został Kotzebue, również Niemiec jak i on. Za rządów pierwszego gen.-gub-a dokonał się ostatni przewrót w instytucyach K-a P-go, zacierający wszelkie już ślady odrębności, mianowicie reorganizacya sądownictwa. Oddawna myślano już o niej w Petersburgu, lecz powstrzymały jej wykonanie trudności, jakie nastręczało odrębne prawodawstwo, hypoteka, sądownictwo wiejskie, utworzone po uwłaszczeniu, wreszcie niepewność co do sposobów wyrugowania języka polskiego. Pierwsze pomysły reorganizacyjne Rada Państwa odrzuciła jako zbyt niedojrzałe. Tymczasem sądownictwo polskie, licho płatne, maltretowane przez wizytatorów, przez Kom. U-cy, szykanowane przez władze administracyjne, trwało w niepewności i zawieszeniu. Dn. 8 kwietnia n. st. 1873 Komitet do spr. Kr. P. nakazał IX i X dep. Senatu, istniejącym od r. 1841, poczynając od 1 (13) września

17 (29) września t, r. poddano komitet, cenzury w Warszawie pod władzę ministeryum spraw wewnętrznych. Nastały dla prasy warszawskiej czasy ciężkie, zwłaszcza gdy prezesem komitetu został w r. 1871 Fuchs. Gazety otrzymywały swe cenzury wieczorem następującego dnia po dacie, gdy wyjść były powinny; narzucano im artykuły rossyjskie i wyraźnie w duchu rządowym pisane; publicystyce rzetelnej usta zakneblowano i nadal. W maju 1870 r. wyszło postanowienie nakazujące Bank Polski zamienić na kantor Banku państwa, lecz utrudnione z istoty rzeczy wykonanie tego rozkazu utrzymywało iustytucye krajową jeszcze przęz 15 lat; odjęto jej tylko na razie ! prawo wypuszczania własnych biletów kredytowych. W tymże roku zniesiono Radę główną opiekuńczą zakłactńw dobroczynnych dla całego K-a. W motywach tego postanowienia . powiedziano, iż „trzeba się wystrzegać wszystkiego, coby Warszawę wyróżniało od innych 9 miast gubernialnych i nadawało jej charakter stolicy kraju**. W 2 dni później przekształcono urząd municypalny w Warszawie na modłę rossyjską, wprowadzając do urzędowania rossyjski też język. D. 4 kwietnia 1871 r. zniesiono „Dziennik praw Kr. Pol.“. Dobra narodowe, które w r. 1859 zajmowały ok. 400 mil kw. i przedstawiały wartość 104 mil. rub., z początku przeznaczono na wynagrodzenie dona-taryuszów dawniejszych, na pokrycie kosztów u-właszczenia, na utrzymanie nowej Komisyi Likwidacyjnej oraz uposażenie włościan bezrolnych; później rozmyślono się i poprzestano na wyposażeniu zasłużonych w pracy nad przekształcaniem K-a. Po nagrody i dary zgłosiła się tak wielka ich liczba, że z przeznaczonej na alienacyę przestrzeui nic prawie dla ludu nie zostało. Wtedy bezrolnych postano7;iouo

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. I Tom LXII. Zesz. 332b.

sądzić i wyrokować porossyjsku, przyezem pozwmlił jedynie na odczytywanie dokumentów popolsku. Dn. 19 lutego (3 marca) 1875 r. ukaz cesarski nakazał wprowadzenie do Kr. P. z d. 1 (13) lipca 1876 r. organizacyi sądowej rossyjskiej z dnia 2 listopada st. st. 1864 r., a języka rossyjskiego w urzędowaniu; sądownictwo K-a P-go zostało poddane pod mini-steryum sprawiedliwości. Uroczysty akt instalacyjny odbył się d. 26 maja 1876 r. w Warszawie. Zaprowadzono ustawy sądowe Cesarstwa, nie takie jednak jak w Cesarstwie. Przede-wszystkiem nie dano K-u P-u ani sądów przysięgłych, ani obieralnych sędziów pokoju. Dokonano zmian w prawie z r. 1818; wprowadzając rossyjski kodeks kar, utrzymano z dawnego „Kodeksu kar głównych i poprawczych" m. in. te artykuły, które wymierzają surowsze kary za tajne nauczanie. W ustawie reorganizacyjnej zapomniano o świętach katolików i dopiero późniejszem rozporządzeniem uznano 16 dni świątecznych katolickich; języków „obcych" (a więc i polskiego) pozwolono używać gdy strony wcale nie umieją po rossyjsku, lecz wszelkie dokumenty musiały być odtąd pisane porossyjsku. Zeznania świadków używających języka polskiego nieraz tamowano.

ustanowionych, nie wyprzedzając prawodawstwa. Jedynie rozwój ekonomiczny nie znajdował na razie tamy i Kotzebue popierał nawet projekty różnych instytucyi prywatuych, które przyczynić się mogły do podniesienia kredytu, przemysłu i handlu. Ale i tu niedowierzanie rządu było tak wielkie, że wszelkie spółki i stowarzyszenia ekonomiczne, naukowe, filantropijne lub nawet do zabawy tylko służące musiały u-zyskiwać zezwolenie monarsze na to, aby istnieć mogły. Rozwijający się przemysł K-a P-go napotkał wkrótce przeszkodę w taryfie kolejowej, która podnosiła koszt przewozu z K-a do Rossyi, utrzymując go bez zmiany w kierunku odwrotnym. W r. 1882 podniesiono cło od bawełny sprowadzanej do Łodzi. Po wsiach i miasteczkach ludność sama zaczęła zakładać gospody i czytelnie ludowe. Ponieważ prawo nie wzbraniało ich, liczba tych ognisk powiększała się szybko. Obywatelstwo zaczęło brać udział w życiu wiejskiem na stanowiskach pełnomocników gminnych i sędziów. Kotzebue wyjednał postanowienia o regulacyi serwitutów: przepisy o obowiązkowej soparacyi i zamianie gruntów (szachownic), tudzież o podziale pastwisk (z d. 10 stycznia 1876 r.), oraz przepisy o uregulowaniu służebności leśnych (z d. 12 stycznia u. st. 1876 r.), dające możność porozumienia się dworu ze wsią i przecięcia raz na zawsze ustawicznych zatargów. W społeczeństwie rozwijały się hasła „pracy t. zw. organicznej", połączone z obojętnością dla spraw politycznych, zwłaszcza w obywatelstwie ziemskiem. Wojna turecka 1877 —78 r. nie obudziła żadnych nadziei, nie dała podniety marzeniom. Nicestwo wpełzło do dusz. Młodociane zabiegi konspiracyjne Adama Szymańskiego (ob.), które poruszyły aż w Galicyi i Wiedniu umysły patryotyczne, w otoczeniu najbliższem nie znalazły poważniejszego, choćby w warstwach samej młodzieży, poparcia. Polacy na uniwersytecie mieli się ocknąć dopiero w 50-ą rocznicę listopadową; budzący się jednocześnie ruch socyalistyczny w tej młodzieży, zrazu dążeniom narodowym nie obcy (ob. T. XLI 100) poszedł później własnemi drogami i znalazł wyraz w związku, dla którego Kunicki (ob.) oddał życie. Przed samym wybuchem wojny, po mowie w Moskwie (24 kw. 1878) z inicyatywy Zygmunta Wielopolskiego kilkudziesięciu „obywateli m. War-

o gotowości do wszelkich ofiar dla wielkości i szczęścia Rossyi. W r. 1880, przy udziale tegoż Wielopolskiego, ułożono adres z powodu 25-letniego jubileuszu panowania Aleksandra II, w którym Polacy błagali monarchę „aby raczył puścić w niepamięć przeszłość i wspaniałomyślnym powrotem zaufania dał mieszkańcom Warszawy możność poświęcenia sił swoich spokojnemu rozwojowi narodowemu dla do-

Księżom w sądzie w r. 1886 nakazano odbierać przysięgę porossyjsku. Tylko w sądach gminnych, ustanowionych w ukazie o uwłaszczeniu, przewód ustny odbywać się mógł popolsku. Stanowiska sędziów gminnych obsadzał sam lud z wyboru, Jęcz w wielu wypadkach sędziowie byli wprost bądź narzucani przez rząd, bądź mianowani. W sądownictwie ogólnem wypierano Polaków ze wszystkich stanowisk. Utrzymali się w wydziale liypo-tecznym, w notaryacie i w prokuratoryi: w sądach na niższych tylko urzędach; używano ich też dla samej dogodności postępowania na sędziów śledczych. Za Kotzebuego dokonało się w dziejach powszechnych zapisane nawrócenie Unitów K-a na prawosławie. Pracowali nad niem Popiel z Krynickim i Wójcickim, z kapituły chełmskiej, już od r. 1866. Cały proces tego nawracania, we wzruszające dramaty cierpiącego człowieczeństwa bogaty, wytwarza w dziejach świata całego w XIX w. jakby wydzieloną z ludzkości ponurą otchłań udręczeń, mąk i gwałtów, a widownią swą sięga od Buga i Niemna do Stepów Oreuburskich, Donu i Kaukazu, i wybrzeży pontyjskich. Fakta w art. Uni- j szawy" podało adres do cesarza zapewniający ci (w Kr. K-m), Kaliński, oraz w art. K u z i emski, Łomazy, Mensfield, Pałuk, Pius X,

Podlasie, Podubicze, Popiel, Śluby Krakowskie, Za ha j ki. —b) Życie wnętrzne. Reforma sądowa i ostateczne zniesienie Banku Polskiego w r. 1886 zakończyły wcielanie K-a do Cesarstwa. Rządy Kotzebu’ego były dalszym ciągiem dawnego systematu, który działał już w obrębie praw

Sa-

bra K-a P-go, ku chwale i ku ogólnemu pożytkowi państwa.“ Cesarz kazał podziękować, nie dotykając wcale poruszonej kwestyi. Wkrótce potem ustąpił Kotzebue.—Dn. 30 maja 1880 r. gen.-gubernatorem został gen. A1 b e d y ń s k i (Al-bedjiuskij), przeniesiony z Wilna. Miał on opinię człowieka łagodnego — i takim się też okazał. Za rządów jego nie było rozmyślnego prześladowania — lecz i żadnych też ulg. Działalność jego przypadła na okres względnego liberalizmu w czasie rządów w Petersburgu Loris-Melikowa na stanowisku ministra spr. wewn. Myślano wówczas o konstytucyi dla Rossyi, a pod wpływem tych prądów Albedyń-ski wysłuchywał skarg i życzeń Polaków bywających na zamku i ułożył na ich zasadzie memoryał, który zawierał opinię o potrzebie uwzględnienia praw narodowych w sądownictwie i w szkole. Jedynym rezultatem wszystkich pokładanych na A-m nadziei były ustępstwa, zresztą literalne tylko, w kwestyi wykładu języka i literatury pojskiej w uniwersytecie warszawskim. Na pogrzebie Aleksandra II była prywatna deputacya z Warszawy, głównie ze sfer bliskich T-wu Kredytowemu, z hono-racyorów warszawskich i prowincyonalnych. Lud tylko miał deputacyę od całego kraju, urzędo-wnie wybraną. Aleksander III deputacyi obywatelskiej nie przyjął i przyjęcie zlecił Loris-Melikowowi. Ten w języku rossyjskim — wymawiając się nieznajomością francuskiego — o-świadczył, że cesarz przyjmie deputacyę w Warszawie, dokąd się naówczas nie wybierał. Tak deputacya kondolencyjna zakończyła swą misyę zupełnem niepowodzeniem. W r. 1881 w czasie świąt Bożego Narodzenia wybuchły w Warszawie rozruchy anti-żydowskie. Władze nie znalazły się dość sprężyście, aby wybuch powściągnąć; żołnierze częstokroć objawiali solidarność z tłumem i brali udział w rabunku. Albedyński umarł d. 31 maja 1883 r. W społeczeństwie niewyrobionem, a raczej politycznie odrętwiałem, łatwo dopuszczono się przesady w wyrażeniu uznania dla zmarłego. Z pogrzebu jego uczyniono niemal demonstracyę polską. Młodzież uniwersytecka złożyła wtedy wieniec z napisem: „zacnemu człowiekowi".—c) Po Albe-dyńskim w czerwcu 1883 dostał się na gubernatorstwo gener. gen.Hurko, pochodzenia polskiego z Bielszczyzny, odznaczony za wojnę turecką, b. dyktator petersburski, wsławiony wydaniem niezmiernie surowych przepisów poli-cyjnych. Chciano początkowo pozostawić mu jedynie władzę wojskową, którą od Paskiewi-cza posiadali wszyscy wielkorządcy K-a P-go (ob. Generał-g ubernator): nie przystał — zatrzymał w swych ręku również i cywilną. Zrazu występował dość skromnie, później dopiero wykazał swój właściwy charakter: ukróciciela Polaków. Niewiele już pozostawało do zrobienia. Kraj był zgnębiony, wszelkie ślady polskości w zewnętrznych nawet objawach starannie za-

tarte, ale społeczeństwo polskie można było jeszcze guębió, za to samo, że polskie. Pierwszym krokiem Hurki był zakaz rozdawania przez duchowieństwo książek treści pobożnej. Następnie zamknięto wszystkie gospody i czytelnie, a nawet ochronki wiejskie (1885). Wszelkie inne wysiłki Hurki zwrócone były przeciw księżom, unitom, szkołom, językowi i samej mowie polskiej; zaznaczyły się też surowemi karami w wypadkach domniemania, że narodowości rossyjskiej, choćby w największem rozcieńczeniu tego pojęcia, stała się krzywda, której niepodobna ścigać sądownie dla braku istoty czynu. Słynnym nawet w Europie wypadkiem było skazanie gazet i tygodników polskich .w Warszawie (za skarcenie błazna cyrkowego Tantiego) ua bardzo wysokie grzywny w tak zw. potocznie ukazie Sacharowskim (Hurko datował rozporządzenie swoje z Sacharowa, wsi którą miał w gub. Twerskiej) w r. 1887. W tym wypadku nie chodziło już nawet o narodowość rossyjską, ale wprost tylko o obrazę gustu oficerów, którym, uwłaczające właśnie Polakom błazeństwa wielce się podobały, gdy przeciwnie publiczność polska żywo zamanifestowała doznaną przykrość. Brutalnie z tą publicznością obeszła się policya, dokonała nawet a-resztowań, a dla dopełnienia miary jeszcze i opinię drukowaną obłożono gnębiącemi karami.Wypadek ten daje miarę rozumu i sprawiedliwości rządów huruowskich. Pastwiły się one przede-wszystkiem nad szkołą, językiem, mową polską. Nietylko szyldy, ale i wszelkie napisy w sklepach musiały być w dwu językach. Na kolejach żelaznych język rossyjski obowiązywał całą obsługę, nawet w kasach sprzedających bilety i w bufetach, obowiązywał też i publiczność; żandarmerya czuwała nad nieskazitelnością przepisów. W wagonach ostrzeżenia niezbędne dla podróżnych, na dworcach wszelkie ogłoszenia, czy-to urzędowe, jak rozkłady jazdy, czy prywatne kupieckie i przemysłowe, musiały być w jęz. rossyjskim. Urządzano u-myślne wyprawy i zasadzki na szkoły polskie, na służbę kolejową, na sklepy nawet i kantory, aby chwytać na gorącym uczynku przestępców, którzy śmieli mówić popolsku. ma małżonka gen.-gubern. i dwaj jego synowie odgrywali rolę szpiegów, wypatrujących książki zakazane, towary przemycane, gromiących kupca polskiego za każde słowo polskie w rozmowie użyte. Cała ta rodzina Hurków, srożąc się nad polskością, nie zaniedbywała przytem w wielu wypadkach samej siebie ośmieszać, i dziwić się tylko można, że ministrowie w Petersburgu, dla których ta gospodarka hurkow-ska tajemnicą nie była, pozwalali tak bezkarnie uwłaczać powadze wielkiego państwa i samej idei jego rządu. Jeden z tych gubernatorowi-czów wszechwładnych, już w późniejszym czasie weFrancyi, unikając zetknięcia z się kryminałem, życie sobie odebrał. Sam gen.-guberna-

tor, mając uległego sługę w niejakim Jankulio, prezesie cenzury, gorliwym wypleniaczu myśli polskiej, oczyszczał prassę i literaturę z wszelkich mżonek o „niedorzecznej narodowości polskiej". Gdy jednak doświadczenie przekonało o daremności zabiegów dążących do przerobienia dziecka polskiego w szkole na Rossyanina, tensam Hurko w jednem z ostatnich sprawozdań corocznych i w osobnym też memoryale dla panującego nie wahał się stwierdzić próżnych usiłowali narzucanych przez systemat rządzący K-em, uwikłał się nawet w walkę z kuratorem Apuchtinem, zaciekłym wrogiem polskości, a opiekunem zwierzchnim młodzieży polskiej w szkołach—aby ostatecznie doradzić rozkręcenie śrub uciskających dziecko polskie. ■

ło się seminaryum, które miało wyjątkowo porządną młodzież, zarówno patryotyczną jak i powołanie kapłańskie szczerze w sobie odczuwającą, miało też i zwierzchność siebie godną. Gdy w r. 1892, wskutek zdrady i zepsucia, które wślizgnęły się były w osobie niejakiego Gawrońskiego, żandarmi odbyli rewizyę w instytucie i w jego kościółku, znaleźli dowody sięgające jeszcze przygotowań manifestacyjnych z r. poprzedniego, oraz ślady z lat dawniejszych, naprowadzające na porozumiewanie się zawodowe alumnów kończących nauki. Dwudziestu kilku młodzieży z samego seminaryum oraz młodych księży po parafiach zamknięto wówczas w cytadeli, trzymano bardzo długo i dopiero w r. 1894 roze-gnano po północno-wschodnich guberniach cesarstwa. W 100-letnią rocznicę Kilińskiego manife-stacya ograniczyła się cichem nabożeństwem u Pary i pochodem przed dom patryoty. już odrazu policya wystąpiła nieprzyjaźnie. Zaaresztowano wiele osób dla wykrycia urządzających obchód; część zesłano odrazu do miejsc zamieszkania i oddano pod dozór policyi, część trzymano w cytadeli przez całe dwa lata i porozsyłano po Rossyi. Manifestacye pamiątkowe powtarzały się, choć w skromnym j zakresie, corocznie; pamiątkę listopadową młodzież akademicka stale w kołach swych święciła, urządzając nawet większe wykłady i zebrania. Uczucie narodowe zawitało wcześnie

Tu

Jn U.

Na memoryał Hurki powoływano się w XX w. przy formalnie jakoby nowern upostaciowaniu władzy politycznej w Rossyi,gdy Polacy znaleźli się w Dumie, tj. Izbie deputowanych, czy też sejmie rossyjskim. Rządy Hurki, wypełnione gnębieniem wszystkiego, co polskie, wszech-władztwem policyi i wybrykami urzędników, przyniosły jeszcze obwarowanie Warszawy i zamienienie jej w twierdzę. Hurko grasował po nieszczęśliwym kraju do końca panowania cesarza Aleksandra III (f 1 listop. 1894; dy-missya Hurki w grudniu 1894).

już do szkoły; wygnane dzieje Polski chroniły się do kryjówek w szkołach prywatnych, a najpierwsze siły nie szczędziły swej energii, aby pamięć narodową wszczepiać w młode pokolenie. Książka też polska, zakazana, mimo obsadzenia granicy i surowych rewizyi, krążyć nie przestawała po kraju. Potrzeba światła zorganizowała Uniwersytet lataj ący (ob.) i lekcye zbiorowe po domach, i ten i tamte potajemne, w zakresie gimnazyalnym, prócz przedmiotów polskich uprawiające i społeczne; z tej również potrzeby powstały szkółki potajemne dla ludu warszawskiego. Zaczął się i lud wiejski sam zbierać po chatach i uczyć od wędrownych nauczycieli lub wykształceńszych jednostek z własnego łona. Ze zjawieniem się „Polaka" znalazł się on, zwłaszcza na pograuiczu, w rękach ludu; w Łomżyńskiem stale go odbierano i rozsyłano dalej. „Przegląd Wszechpolski" w Warsz. miał stałych prenumeratorów. 8) Za pan o iv ani a Mikołaja II. a) Skon monarchy, który, zgodnie z dawniejszem już u-rzeczeniem, Rossyę za szóstą część świata u-ważał, a ideę wynarodowienia Polaków odczuwał jako dziejową konieczność, rozbudził w powierzchownych warstwach społeczeństwa narodowego w K-e nietylko samą nadzieję, że pod młodym monarchą niezawodnie lepiej będzie, lepiej być musi, ale i chęć ukształtowania tej nadziei w odpowiednią demonstrancyę. Porozumiało się też między sobą grono obywateli,

d) Surowość rządów hurkowskich nie wstrzymywała objawów uczucia narodowego; zwłaszcza d. 8 maja 1891 r. zgromadził w Warszawie nietylko młodzież uuiw., ale starszych i poważniejszych patryotów z t. zw. intelligen-cyi i z poczciwiej myślącego mieszczaństwa w archikatedrze. Po nabożeństwie pochód studentów uniwersytetu grupami przez Nowy-Świat w Aleje nie obył się bez starć i uwięzień; po południu odwiedzenie ruiny, otoczonej po-licyą z udziałem samego ober-policmajstra, ograniczyło się na milezącem jej obejściu, z rzuca-nemi ukradkiem bukiecikami fiołków. Pochody po alejach snuły się aż do późnego wieczora, bez energiczniejszej reakcyi ze strony policyi. Dopiero wieczorem natarli kozacy na powracających w Ogrodzie Saskim, na ul. Niecałej i na Placu Teatralnym. W rozpraszaniu gromadzących się tłumów nahajka i szabla wielu poraniły; wielu schwytano i wtrącono do więzienia, głównie studentów. Z ciężkiego potłuczenia i ran jeden z nich, Brejski, zmarł. Gdy go d. 7 maja chować miano, a zakaz policyjny uniemożliwił oddanie ostatniej posługi koledze w samem mieście, zebrało się stukilkudziesięciu studentów Da Powązkach, aby obowiązku przynajmniej na cmentarzu dopełnić. Upatrzono w tern manifestacyę, zagnano młodzież do miasta i rozsadzono po cyrkułach. Wielka sprawa oparła się aż o Petersburg; ostatecznie zadowolono się więzieniem policyjnem aż do rocznicy koronacyi. Nad przyaresztowanymi cywilnymi przeprowadzono proces w cytadeli. W Kielcach ogniskiem obchodu stuletniej rocznicy sta- którzy już przedtem i biernym przykładem

i czynnym wpływem usiłowali szczepić patryo-tyzin nowo-polski, na wyzbyciu się ideału hi-storycznie-narodowego polegający, i wysłało do Petersburga jakby deputacyę od kraju dla złożenia zbiorowego wieńca na grobie Aleksandra III w twierdzy petropawłowskiej (listop. 1894).

szcie wyzwolić tak upragnioną wolę nowego ustosunkowania się do rządzonych. Gdy energia prześladowania, wciąż niestrudzona, wytropiła na jesieni 1895 r. młodzież polską w Puławach (nieliczną), rozdającą książki ludowi okolicznemu, znowu kilkanaście ofier pochłonęła Cytadela; jedna z nich (Hryniewiecki) zmarła wskutek udręczeń i gwałtów fizycznych w więzieniu, b) W końcu grudnia 1896 gen. Szuwałow i sam znużył się urzędem swym i w Petersb. pragniono się go już pozbyć: dostał dymissyę. Następca nieodrazu się znalazł; został nim człowiek, jeszcze, jak na dygnitarza, młody, z rodziny dynastów ongi gruzińskich, ruchliwy, żywy, z am-bicyą własnych czynów, usiłujący też myśleć własną głową; prócz innych danych przemawiało za nim i to, że „znał kraja, t. j. zajmował już dawniej w K-e przez czas dłuższy stanowisko wojskowe. Tym wybranym był ks. Imeretinskij (ob.). Przybywał on do K-a w przeświadczeniu własnem jako człowiek nowy, nowego typu gen.-gubernator—nowego z upoważnienia decydujących sfer petersburskich. 0-czekiwano na niego długo w Warszawie: rządy

no dla podniesienia poziomu nauki języka polskiego w szkole średniej; elementarna pozostała na dawnym etacie istnej nędzy. Wielki rozmach umyślnie wydanego w d. 13 (1) września 1897 r. okólnika do dyrektorów szkół w całym kraju o opinię, szczera może wola wprowadzenia polskich wykładów języka polskiego, wyznaczenie komissyi z 6 Rossyan, a 3 Polaków skończyły się prawie na niczem. Właściwie klasy gimna-

Demonstracya nie przemówiła wcale do tych, których miała wzruszyć, przejednać i przyciągnąć: nie słyszeli jej nawet, nie widzieli. Dalsze rządy mianowanego w grudniu 1894 r. Pawła Szuwałowa (ob.); ambasadora w Berlinie, pobiegły koleją, utorowaną przez wszystkie poprzednie, a jeżeli w metodzie stosowania dogmatów politycznych rossyjskich do ludności „Kraju Nadwiślańskiego“ nastało pewne zwolnienie prądu rusyfikacyjnego, przypisać je należy raczej osobistemu usposobieniu nowego gen.-gubernatora aniżeli jakiemukolwiek bądź zgóry na niego, bądź z niego samego wypro-mieniającemu się otrzeźwieniu. Hr. Szuwałow, w wieku już podeszłym, przywykły do spokoju, którego od czasu dymisyi Bismarcka (1890) nie mąciły nawet przelotne podrażnienia, przy historycznej zasadzie jedności, na rozbiorze Polski osnutej, —a zgodnie przez oba mocarstwa od 1 objął dopiero d. 21 lutego 1897 r. Najpierw-wstąpienia Wilhelma II wyznawanej—nie miał j szym punktem jego programatu było zauiecha-do rozwiązywania żadnych zawikłań dyploma- ; nie metody drażnienia, tak kwitnącej za Hur-tycznych i nawyk swój do bezczynności z Berlina ! ków. Miało się to odrazu objawić w złagodze-przeniósł się do Warszawy. Za niego w zakresie cy- ! niu, jeśli nie samej polityki, to przynajmniej wilnym działał głównie jego pomocnik Pe - j procedury policyjnej w szkołach. Dlatego zgó-trow (ob.), a działał na zasadzie praw do- - ry wymówił sobie nowy gen.-gubernator odpę-tychczasowych, ani na jotę niezmienionych: ta- dzenie Apuchtjina i wysunął na jego następcę kisam systemat szkolny pod tymsamym ńpuch- j Ljigjina (ob ), który miał urzędową łagodno-tjinem, takiesamo ściganie każdego drgnienia ścią zacierać ślady po swym poprzedniku i sar-polskości, takiesame ścieśnienia myśli i energii, \ kania na srogość przytłumić. Dopiero teraz o-i bez zmiany też samowola urzędników admi- j padło z młodzieży polskiej jarzmo prześladowa-nistracyjnych i policyjnych a politykowanie j nia za każde wymówione w murach szkolnych sądowych w wydawanych wyrokach* nieco tyl- I słowo polskie; ale los samego języka jako wyko zwoluiała działalność już ponad miarę sa- kładowego i jako przedmiotu wykładów nie u-mych praw ruszcząca, przez całą jakby dyna- legł zmianie; możnaby tylko zaznaczyć zniesie-styę generał-gubernatorską Hurków żarliwie nie zakazu, który nauczycielowi nie pozwalał spełniana; odetchnęli trochę Unici, osłabł prąd przy wykładzie jęz. polskiego dawać objaśnień po przerabiający teraźniejszego włościanina poi- polsku, jakoteż zerwanie z zasadą, że tłó-skiego na przyszłego Rossyanina. Najwibitniej- maczenia, — które były za Apuchtjina jedy-szą funkcyą nowego gen.-gubernatora było ob- nemi ćwiczeniami uczniów—o ile je odrabiano jeżdżanie kraju, z ucztami urzędowemi po w klasie, mogły być tylko z polskiego na rossyjski. większych miastach prowincyonalnych z mowami j Jeżeli do tego dodamy wyrzucenie wypisów i toastami, a równolegle z tem i zwiedzanie J Dubrowskiego i gramatyki Grubeckoja wraz t. zw. Sztabów wojskowych (ob.), wiel- i z dopuszczeniem wypracowali polskich, oraz kich osad koszarowych, na prawym brzegu Wi- 1 zamiar wytworzenia nowych podręczników, w sły i ponad Narwią przez Hurkę powznoszo- j rzeczywistości niespełniony, będziemy mieli już nych. Zasiliła taka funkeya więcej anegdotę wszystko, co za rządów Imeretiuskiego zrobio-polityczną niż historyę, jeżeli zaś było w niej co poważniejszego, to pojedyńcze zdania w przemówieniach, wykazujące stałą dążność polityki rządu, a starorossyjski patryotyzm hrabiego; uderzały teżpojedyńcze toasty na cześć zasłużonych w „tym kraju“ mężów, przed innymi Apuchtjina.

Rządy szły swoim torem i nie zmieniła w nich nic koronacya młodego monarchy (maj 1896), na którą również przedstawiciele t. zw. o p i n i i kraju liczyli jako na wypadek mający nare- zyalne straciły nawet na reformie jedną godzi-

nę polskiego (z 18-u) Ligin bowiem, trzymając się niby postanowienia wydanego za Aleksandra III, w którem liczbę godzin tygodniowych we wszystkich klasach oznaczono na 19, dwie z nich zaliczył na klasę wstępną.—Dopiero d. 25 czerwca (st. st.) 1897 r. rozkaz cesarski zniósł w szkołach modlitwę rossyjską dziecka polskiego i zapewnił mu odrębność swoistego nabożeństwa. Duchowieństwo katolickie źle skorzystało z zostawionej sobie wówczas swobody, gdy na urzędowy tekst modlitwy wybrało lichotę arcyb. mohylewskiego Kozłowskiego.— c) Względem U nitów miał lmeretinskij zamiary rozsądne: zostawić w spokoju tych, którzy nie chcą być prawosławnymi; jeżeli się ich nie uzna urzędownie, patrzeć na ich katolicyzm przez szpary, ale więcej już nie prześladować. Kiedy jednak w umyślnym memo-ryale radę tę wyłożył, spotkał się z zasadniczą odmową. Zapalczywość Synodu petersburskiego była tak wielka, że nietylko faktycznej to-lerancyi dla unitów nie zaprowadzono, ale samo dochodzenie dawnego prawosławia w katolikach podlaskich i chełmskich nadal utrzymano; jedyną zmianą na lepsze było uznawanie dokumentów katolickich za ważne, a dla możności wzruszenia ich konieczność t. zw. zapisania się na fałsz. Prześladowani wyznawcy katolicyzmu, doznawszy surowego wyroku w Białej jeszcze pod Szuwałowem, za opór przeciw samowoli urzędniczej, która nie wahała się pogwałcić wyraźnego brzmienia ukazu o spisie jednodniowym (z d. 9 lipca 1897 r.), teraz, za Imeretinskiego daremnie wołali o swe prawa: ukaz z d. 2 (14) lipca 1898 r. o legitymacyach uprawniających do swobodnego wyznawania katolicyzmu, przy błahości rzeczywistych u-stępstw nie powściągnął samowoli ani duchowieństwa prawosławnego, ani policyi; lud cierpiał podawnemu, ścigano jego chrzty, śluby i pogrzeby, tamowano mu wstęp do katolickiego kościoła. Nowy proces w Białej przyczynił Unitom nowych cierpień. Przygotowywany w zimie 1896 — 7 spis jednodniowy wywołał z pośród unii opornej manifestacyę wspaniałą: spisanie się między sobą wprzód, zanim-by urzędnicy po swojemu spisywać zaczęli. Całe gminy i wioski zarządzały u siebie takie zbiorowe oświadczania się za katolicyzmem; przeszło 20 000 nazwisk spoczęło w archiwach dla przyszłego historyka.—

&) Gdy z nowym rokiem (st. st.) 1897 wprowadzono do K-a monopol na wódkę skarbową, wtargnęły za nim i t. zw. Kuraforya trzeźwości (ob.); tasama władza, w której interesie leżała jaknajwiększa rozprzedaż wyskoku, opiekować się miała wchłaniającym go w siebie ludem, dbać o jego trzeźwość. W K-e atrybucye tych kuratoryów, sam ich skład o-sobisty, znacznie, ze względów polityki, ograniczono; uczyniono z nich instytucyę prawie wyłącznie urzędniczą, a znaczenie dopuszczonego do nich żywiołu obywatelskiege sprowadzono

do zera. Gen.-gubernator mimo to zajął się kuratoryami ze szczególną gorliwością, nie czekając nawet na zatwierdzenia minist., z własnego już popędu uzupełnił gospody anti-alkoholiczne, przez kuratorów zakładane, czytelniami, w któ-rychby lud polski mógł się spotkać z książką poza-szkolną, nietylko cenzuralną, ale i moralną, tj. rządową. W myśl owej zasady niedraźnie-nia dał w tych czytelniach przewagę polskości: na 150 książek polskich 100 rossyjskich (ani jednej historycznej polskiej). Po ogłoszeniu katalogu, jeszcze w r. 1897, nieodrazu nastąpiło o-twieranie czytelni; urządzanie ich szło z oporem, a większy jeszcze napotkało ściąganie do nich ludu. Można powiedzieć, że inicyatywa gubernatorska nie pomknęła tu poza okres próby, choć doznała dzielnej pomocy publicystycznej ze strony petersburskiego „Kraju“. Gdy myśl zasadnicza: zjednanie ludu nowemi środkami wspomagającemi politykę główną, na zupełne przetworzenie zbiorowej istoty jego wymierzoną — w jednej postaci źle się przyjmowała, gen.-gubernator obmyślił dla niej drugą: czasopismo tygodniowe dla ludu, „Oświatę* (1899). Rozsyłano ją z urzędu, nakazano prenumerować gminom, wtykano sołtysom. Nic nie pomogło: lud, o ile czytać umiał, światła z „Oświaty* nie chciał; wolał czytać przemycanego „ Polaka“ lub wydawnictwa socyalistyczne.

e) Wierny zrazu zasadzie niedraźnienia, kiełkującej w inną, wyższą, jakby spokojnego podboju duchowego, lmeretinskij, przy zaufaniu, jakiem jeszcze wówczas się cieszył, zdołał nakłonić panującego do odwiedzenia Warszawy (31 sierpnia 1897). Dla nadania przyjęciu charakteru serdeczności zawczasu poruszona arystokracya wraz z obywatelstwem warszawskiem, jakby pa-trycyatem, wytworzyła komitet z 44 osób, który nietylko zajął się urządzeniem wjazdu wła-snemi środkami i własnemi też siłami wykonawczemu, ale sam sprawował niezbędną poli-cyę porządku i sam urządził odpowiednią manifestacyę powitalną. Przyznanej na tę jeduę chwilę samodzielności nie ograniczał ani u-dział wojska ani powołanie swoiste policyi: przed całym orszakiem jechał stróż odpowiedzialny za porządek, jeden z obywateli (L. Wrotuow-ski), uosabiający wszystkich. Przyjęcie wśród łuków tryumfalnych i masztów, chorągwi, zwieszających się dywanów, ukwieconych balkonów, nagromadzonych tłumów na drodze do Łazienek dało widok wspaniały. Nie poprzestał na nim komitet: zawczasu pomyślawszy o trwalszej pomiątce pobytu cesarskiego, złożył między sobą milion rubli i ofiarował go Mikołajowi II do rozporządzenia na jaką fundacyę publiczną za najpotrzebniejszą uznaną. Taki był początek założenia Instytutu Polit. w Warszawie. Za zebraną summę wzniesiono część murów, resztę, oraz urządzenie i stałe utrzymanie skarb wziął na siebie. Przy niesłychanym pośpiechu już d. 15 września 1898 r. odbyć się

urzędach. Do wymiaru całej tej sprawiedl. administracyjnej służą dawniejsze upoważnienia, od września 1876 r. ciągnące się, za gubernatorstwa Imeretinskiego dla K-a skodyfikowane. Zamierzone przejednanie czy zjednoczenie (ob-ecljinenie) niewiele się różniło w skutkach działania siły rządowej na rnassę społeczną od wręcz prześladowczego systematu Hurki. Wraz ze wzrostem reakcyi przeciwko uciskowi, z samego społeczeństwa wychodzącej w obu kierunkach, narodowym i socyalistycznym, wzmaga się po-licyjuo-karna działalność rządu, mnożą się sprawy polityczne. W zakresie dążeń wyłączcie narodowych najgłośniejszem jest schwytanie „Przeglądu Wszechpolskiego" i „Polaka" w Płockiem (1898; sprawa Grzegorzewskiego; ruch socyalizmu zarysowano, w rozdziale ostatnim art. Królestwo PolskiewT. XLI str. 100). Zajście z nauczycielem Pełtynem w gimna-zyum IV w Warszawie i surowe po niein kary, ściganie uczniów gimnazyum III za niewinną fotografię zbiorową bez pozwolenia władzy, prześladowanie uczniów w Siedlcach, wznawianie dawnego zakazu mówienia popolsku, nowe uciążliwości w szkołach prywatnych i wiele, wiele innych wypadków gwałtownego, surowego postępowania z młodzieżą szkolną—stwierdziło raz jeszcze konieczność zmiany radykalnej systematu, jeżeliby szkoła miała być rzeczywistą instytucyą nauczającą, a nie zakładem sprawującym policyę nad umysłami w celach politycznych.—f) Pomysłowy gen.-gubern. powziął, jednocześnie z raportem swym za r. 1897, dwa pr oj e kty nowych kółek w machinie administracyjnej K-a: komissyę dla skodyfikowania przepisów administracyjnych i praw od r. 1863 wydanych i coś w rodzaju rady przy zarządzie centralnym w Warszawie (sowjessczanie). Pierwszy z tych pomysłów rozwiał się w mgłę,

| drugi zaczął się istotnie urzeczywistniać. D. 15 czerwca 1898 r. książę uroczyście zagaił radę z wyższych urzędników wyłącznie złożoną; zagajenie, kładąc nacisk na owo obedjinenie, jednocześnie zaznaczyło odrębność etnograficzną i kulturalną, wymagającą odrębnej też metody administracyjnej od przyjętej w Rossyi. Zadaniem rady miało być wskazywanie i roztrząsanie zasad każdego nowego projektu, z jakimby wystąpi! geu.-gubernator; miała ona odpowiadać na zapytania, nie głosowała wcale, była ściśle doradczą. Imeretinskij chciał do niej wprowadzić i Polaków „zasługujących na zaufanie", ale mu ich w Petersburgu obcięto. Rada zgromadziła się tylko kilka razy i nie nabrała żadnego zgoła znaczenia w administracyi. Głosząc dla niej zasadę odpowiedzialności moralnej, twórca jej niewątpliwie chciał się okopać od napaści starowierów politycznych, którzy tak w klubie rossyjskim, jak w salonie Lamblowej (ob.) pod przewodem Apuchtjina, dojeżdżającego ze swych Kołaków w Bielszczyźnie, potępiali jego „opoljaczenie", wydrwiwali osobę i po-

mogło poświęcenie jednego z budynków, a dokonał go duchowny prawosławny, instytut ros-syjski bowiem miał być z katedrami i progra-matami rossyjskiemi, i tylko z młodzieżą polską. Jak w r. 1894 tak i teraz nadzieje zawiodły urządzających manifestacyę. Do politechniki przybył posąg Mickiewicza, z niesłychanym również pośpiechem stawiany, trochę ordeiów św. Stanisława kl. III, trochę stopni dworskich—i potem już nic więcej: żadnej ulgi w losie, żadnego polepszenia w prawno-publicznych warunkach bytu narodowego i społecznego. A warunki te były, mimo zamysłów pojednawczych I-meretinskiego, wciąż bardzo ciężkie. Już nie-tylko prawa same, ale ludzie, którym ich wykonywanie oddano, od władz centralnych do powiatowych, przyczyniali się do wzmożenia ogólnej niedoli. Sam Imeretinskij już w parę tygodni po odwiedzinach cesarskich musiał ucierać się z ministrami w Petersburgu o modlitwę polską w szkole, uroczystym ukazem przecież zapewnioną. Wyzwana telegramem pięciu profesorów uniwersyteckich na uroczystość założenia fundamentów pod pomnik Murawiewa w Wilnie, młodzież warszawska objawiła dwóm z nich pogardę, którą od pozostałych odwrócił tylko, na żądanie samego gubernatora, wpływ kilku obywateli. Surowy wyrok sądu uniwersyteckiego, podtrzymywany przez ministrów, zdołał Imeretinskij złagodzić. Sprawa ta ciągnęła się od 5 listop. do Boż. Narodzenia 1898 r. Administracya prowincyonalna posiadała w swem łonie ludzi oddanych bezprawiu, niemających w sobie żadnych hamulców, korzystających ze sianowisk, aby dopuszczać się przestępstw wręcz już kryminalnych. Po głośnej sprawie Kiryczenki, policmajstra w Radomiu, jeszcze za Szuwałowa (1896), za jego następcy dostał się pod wyrok (1897) naczelnik powiatu opoczyńskiego Herman; istną już zbrodniczością rozsławił się osadzony wśród unitów P e r e k r e s t o w. U-wolnienie w dwu pierwszych wypadkach wzmocnić tylko mogło to ustosunkowanie się samowiedzy rządzonych do rządu, które charakteryzuje dzieje K-a od powstania 1863 r. Nie ustawały, mimo nowego napozór kursu, mimo zasady niedra-źnienia, czyny dotkliwe dla uczuć, dla osób, dla całych gromad, stanów i warstw ludności, a co gorsza, sam gen.-gubernator dopuszczał się u-stawicznycli podrażnień. Jakaś, jakgdyby konstytucyjna podejrzliwość rządu względem „szlachcica" i księdza objawia się za czasów Imeretinskiego ustawicznemi a rzadko nawet na literze prawa opartemi, nękaniami, grzywnami i więzieniem. Obmyślone przez gen.-gubernatora, nieużywane przez jego następców, okólniki periodyczne p. t. Rozporządzeń (Iia-sporjaśenija) dostarczają tu świadectw cennych dla historyka. Od sprawy puławskiej (1895 — 6) coraz lepiej uświadamiany lud zaczyna też dawać coraz częściej powód do wymierzania kar doraźnych, na jednostki samodzielniejsze, nawet na

gardliwie nazywali go „podpołkownjik". Takie traktowanie Imeretinskiego dowodziło tylko zaciekłości, nie miało zgoła pod sobą żadnych przedmiotowych podstaw. Jak za jego rządów nic się nie zmieniło w uprawnieniach organów rządzących a ubezprawnieniu massy rządzonej, tak i w jego dążeniach tkwił tensam cel co i za Hurki, tylko inaczej urzeczywistniać się mający. Raport za r. 1897, znany pod imieniem „Memoryału", ogłoszony drukiem, jasno pokazuje odmienność samej tylko metody, ale jedność celu; dokument ten, nader wybititny, jest sam przez się ważnym przyczynkiem do dziejów K-a w końcu w. XIX. Położenie kraju żadnej istotnej za rządów Imeretinskiego nie doznało zmiany; więcej on sam sobie o tem wyobrażał niż przynosiła rzeczywistość. Wcielenie po powstaniu za niego sięgało nawet coraz głębiej; rusyfikacya w zasadzie zyskiwała nowe wspory. Za Imere-tinskiego-to dokonało się m. in.wprowadzenie języka rossyjskiego do Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. Wymownym dowodem nieustającego prądu ku wynarodowieniu są „Przepisy z d. 28 lutego (st. st.) 1898 r. o używaniu języka rossyjskiego w zastosowaniu do towarzystw prywatnych Gubernii Nadwiślańskich". Nacisk ruszczący na seminarya katolickie dokonywał się w ostatnich latach XIX w. tak dobrze pod Szuwałowem jak pod Imeretinskim, za którego nawet posunął się dalej i sięgnął głębiej niż za jego poprzednika: nietylko narzucano assy-sty przy egzaminach rocznych z przedmiotów rossyjskich. domagano się wypracowań piśmiennych, podawano nawet temata do nich (np. „Onegjin" Puszkjina!), ale usiłowano wprowadzić nauczycieli Rossyan a nominacye regensów oddać pod bezpośrednią wolę rządu. U-tarczki z biskupami opóźniły w r. 1898 o cały miesiąc rozpoczęcie roku szkolnego w semi-naryach; kieleckie, zamknięte jeszcze w r. 1892, pozwolono otworzyć dopiero w końcu r. 1897 i odrazu podciągnięto pod normę dla wszystkich.—g) Duchowieństwo wogóle nie stało dość czujnie na straży swych praw wewnętrznych, od władzy świeckiej niezależnych, nie broniło też należycie i praw samych wiernych, choć ono właśnie doznawało krzywd najczęstszych, najpowszechniej odczuwanych i żyło literalnie wśród ścieśnień, niesprawiedliwości i ciosów zadawanych instytucyom i osobom. Nie czekano nawet na wymierauie zakonników w przeznaczonych na zupełne zamknięcie klasztorach, znoszono je i w sposób gwałtowny wywożono księży. Najjaskrawszym takim czynem było porwanie szczątków konwentu dominikańskiego z Lublina w lutym r. 1887. Na żegnające ich tłumy natarła wtedy siła zbrojna a na śmielszych, odruchowo wstrzymujących porwanie, spadły ciężkie wyroki. Ksiądz na probostwie, na kazalnicy był więźniem, w ziemiach unickich — ciągłą ofiarą samowoli policyjnej i nienawiści, duchowieństwa prawosła-

wnego. W takich warunkach duchów, potrzebowało biskupów silnych, a miało tylko prawie bez wyjątku, słabych. Wyjątkowem było zachowanie się b-pa kujawskiego Bereśniewicza na poświęceniu pomnika na Jasnej Górze, mającego -uwiecznić ukaz o uwłaszczeniu (1889). Bierność, uległość, oziębłość nawet wobec celów czysto-kościelnych charakteryzuje prałatów katolickich owej doby. Zrozumie się też łatwo okrzyk młodszych, świeżo namaszczanych na kapłaństwo, a z natury gorętszych i głębszych: „O, gdybyśmy mieli innych biskupów.". Uległość arcybiskupa warsz. Popiela w przyjęciu rossyjskiej roty przysięgi w listopadzie r. 1894 ściągnęła na niego aż powołanie ad limina a' oslolorurn. Tak częste w owych rozporządzeniach Imeretinskiego karanie księży dowodziło w przeważnej liczbie wypadków, nie gorliwości, a jak on ją nazwał w swym memo-ryale „fanatyzmu", duchowieństwa, ale tradycyjnej nienawiści ku organizacyi zespalającej o-grornną większość rządzonego społeczeństwa w massę oporną na zamysły wynarodowienia. Hypokryzya, rozbieżność ideału kapłańskiego z rzeczywistością kapłana, zwłaszcza proboszcza, poziomość dążeń, zmysłowość w obyczajach, chciwe sięganie po grosz ludu i zbijanie go w uciułany majątek, czczość w kazaniach — i cały, raczej eksploatacyjny niż apostolski charakter działalności, przeważnie duchowieństwo charakteryzujący— dały podnietę do powstania nowych dwu sekt już w w. XX. h) Tak z a kończył się wiek ubiegły a z nim i rządy Imeretinskiego. Sprawowanie urzędu gen.-gubernatorskiego przez generałów Maksjimowicza, Czertkowa, Skalona należy już do bieżącego stulecia. Początkowe jego łata wypełniają ruchy socyali-styczne i narodowe, a od r. 1905,—z nadaniem całemu Państwu Rossyjskiemu konstytucyi— wielki ruch, rewolucyjnym zwany, w którym K. P. wytwarzało u siebie bardzo wiele samoistnych iustytucyi społecznych,i to w licznych nader kierunkach, doznawało wstrząśnień od nowych prądów socyalistycznych i czysto-umy-słowych, urabiało sobie nowe formy ekonomiczne, pozyskało nowy dział wiedzy, literatury i sztuki „młodej", próbowało szczepić w lud oświatę, przetwarzało się narodowo i społecznie, wywoływało z duchowieństwa młodszego szlachetniejsze porywy, a zyskawszy szkołę polską jawną, uczciwie podtrzymać ją do tej chwili zdołało (koniec r. 1908); a przy tem wszystkiem żyło wśród' ciągłych strejków, ociekało krwią, cierpiało na zastój w przemyśle i wskutek zwyrodnienia usiłowań politycznych poza obrębem prawa, srogo ściganych, jeduę z kart ówczesnych swych dziejów zapisało rozbojami, łupiestwem i mordami rozbójniczemi.    s-

XIV Bibliografia. Oprócz tytułów wymienionych w T. XLI str. 103—106. A) do rosdz. I— VII: „Atlas geograf, ilustr. K-a P-go“ (Warsz., zeszytami po r. 1900; wyd. Bazewicz). Bobiń-

ski Ant. i Bazewicz J. M. „Przewodnik po K-e * Bieliński Józef „Królewski uniwers. warsz." P-m.... spis alfab. miast, wsi, osad... informu- ; (Kraków 1907 3 t.). Archiwum b. Komisyi jący o podziale administracyjnym, kościelnym rząd. wyznań relig. i oświeć, publicz. od r. i sądowym, o zakładach nauk., przemyśle../ 1816 — 32 i od r. 1861—7. Archiwum Okrę-(Warsz. 1901—2; 2 t., mapa). „Tabella miast, gu nauk. warsz. od 1840 — 61 i 1867 — 1900. wsi i kolonii K-a P-go" (Warszawa 1827; u- „Sborn. postanowień, po mjinjist. narodnago pro-rzędowe). Karaczunskij „Statjistjiczeskija ta- swieszcz." I—XI. „Sbornjik rasporjażenij po mji-blicy" (Petersb. 1878). „Opis ziem zamieszki- njist. nar. prosw.“ I—VI, XIV, XV. „Pain. knjiż-wanych przez Polaków pod względem geogr., ka warsz. uczeb. okruga“ (wydawu. ciągłe), etnogr., przern., handl, i statystycznym" (T. II, „Cjirkular’ po warsz, uczeb. okrugu“ 1867 — Warsz. 1905). Nałkowska Anna „Zarys geo- 1900“. „Otczet po wjedomstwu narodnago grafii K-a P-go“ (Warsz. 1904). Miklaszewski prosw. w Carstwje Polskom" 1866 — 7. „Ucze-Śław. „Gleby ziem polskich ze szczegół, uwzględn, bnyja zawedenija wjedom. mjinjist. narodu. K-a P-go“ (Warsz. 1907). Janowski Al. „Wy- prosw." (1895). „Jizwleczenie jiz wsjepodan-cieczki po kraju" (Warsz.; wyd. ciągłe). „Ilu niejszago otczeta mjinjistra narodnago proswie-mieszkańców ma K. P.?“ („Kur. Warsz." 1890; szczenią" (z kilku lat). ,,Smjeta dochodow powiatami; większe gminy i miasta). „Spis i raschodow mjinjister. narodn. prosw." (toż), alfabet, obywateli zietns. K-a P-go" (Warsz. „Żenskija gjimnaziji i progjimn. mjinjist. narodn. 1905; 274 str.). Wierciński H. „Protestanci prosw." 1858 — 1905 (Petersb. 1905). „Statisti-i Niemcy w K-e P-in“ („Ekon." Warsz. 1908). que de 1'enseignement primaire en Russie" (z kil-Grabski Wład. „Wywłaszczenie folwarków i ku lat). Programata, ustawy szkolne i. t. d. program reform rolnych w K-e P-m“ (Warsz. „Ustawy tyczące się szkół początk. i miejsk.

1907). Jeziorański J. „Potrzeby stanu wło- w K-e P-m“ (cz. I Łódź 1907; wyd. Komissya ściańskiego w K-e P-m“ (Warsz. 1902). Je- szkolna). Poczjitatel (pseud.) „Ko dnju pjatji-ziorański Józ. „O przemyśle domowym wło- djesjatjiljetnej służby A, L. Apuchtjina, pope-ścian" (Warsz. 1902). Bouffał Br. „Samorząd czjitelja warsz. uczę. okruga" (Moskwa 1890). ziemski i towarz-a rolnicze" (Warsz. 1902). „Protokół obrad wiecu w sprawie szkoły polsk. Suligowski Adolf „Notatki o systemie miejskie- w Warsz. d. 19 lutego 1905 r." (Kraków 1905). go zarządu w gub. K-a P-go“ (Petersb. 1905). „Memoryał kuratora warsz. w sprawach szkol-Bouffał Br. „Gospodarka finansowa zarządów nych" (Krak. 1905). „O szkołę polską w K-e miejskich w K-e P-m (z wyj. Warszawy)" P-m; fakty i materyały w chwili obecnej" (Warsz. 1905). Studnicki Wł. „Ziemstwa" (Krak. 1905). Askenazy Sz. „Uniw. warszaw-(Warsz. 1905). Suligowski Ad. „O instytucyach ski" (Warsz. 1905). ziemskich i ich potrzebie u nas" (wyd. 2-e (Warsz. 1905).

„Bezrobocie szkolne" „Głosy w sprawie bezrobocia

Warsz. 1905). Koszutski Stan. „Nasz przemysł szkolnego" (Warsz. 1905). Studnicki Wł. „Po-wielki na pocz. XX wieku" (Warsz. 1905). lityka Rossyi względem szkolnictwa zaboruros-Radziszewski H. „Zarys rozwoju przemysłu w K-e syjskiego" (Krak. 1905; 260 str.). Dmowski P-m" („W naszych sprawach" W’arsz.-Krak. Rom. „Szkoła i społeczeństwo z powodu t. zw. 1899 —1900). Żukowski Wł. „Przesilenie w prze- strajku szkolnego w K-e" (Krak. 1905). Suli-myśle żelaznym" (Warsz. 1903). Żukowski gowski Ad. „Miasto analfabetów [WTarszawa]" Wład. „Bilans handlowy... K-a P-go" (Warsz. (Warsz. 1904; wyd. 2-e Krak. 1905 t. r.).

1902). „Księga adresowa przemysłu fabrycz- C) D o rozdz. XIII. „Dziennik Pr. Kr. Polnego w K-e P-m na r. 1904“ (Warsz. 1904 skiego": T. XVII str. 323 (Ukaz o majoratach); wyd. Jeziorański L., nakład Stowarz. Techni- T. XXXVII 373 (zmiany na korzyść posiadaczy ków). Tjimirjazew „Atłas fabryczno-zawodskoj majoratów); T. XV 313 (ukaz z d. 7 (19) lipca promyszlenuostji" (Petersb.). „Z doby strajków 1833 odsuwający Skórkowskiego od zarządu w K-e P-m" (Krak. 1904—5). Rowiński Wł. dyec. Krak. i powierzający ją prał. Paszkowi-„W Łodzi, szkice i wrażenia" (Warsz. 1905; czowi); T. XV 359 (nowe urządzenie duchów. 426 str.). Majewski Stan. „Długoterminowy prawosł. w K-e); [Dz. Pr. Ks. Warsz. (Organiz. kredyt hypoteczny w świetle cyfr zebranych gmin wiejskich i miejskich z d. 23 lut. 1809 z... K-a P-go" (Warsz. 1904; 4 tabl.). Łagiew- r.)]; „Dz. Pr. K-a P-go: T. LIII 5 (nowe urządz. ski Cezary „Stowarzysz. Kredytowe w K-e gminy wiejskiej, wybór wójta, rady gminne, P-m" (Warsz. 1905). Popiel Ignacy „Tow. z d. 15 marca 1859 r.); T. XII 217—430 (u-Kred. Ziemskie w K-e P-m" (Warsz. 1902 — kazy i postanów, wywołane zdobyciem Warsza-3). Dąbkowski Przemysław „Rys urządzeń wy, ścigające uczestników powstania i wpro-poczt. w dawnej Polsce" (Kraków 1903). wadzające nowe porządki). Morawski Teod. B) do rozdziału VIII Szkoły. „Rocznik „Dz. Narodu Polskiego" (T. VI Poznań 1872). instyt. relig. i eduk. w K-e P-m" r. 1824, „Le portfolio" (Hamburg-Paryż 1835 nast.). 1827, 1830. „Zbiór przepisów administracyj- „Kronika emigracyi polskiej¹' (Paryż 1834— nych K-a P-gó. Wydział oświecenia" (Warsza- 39). Giller Agaton „Historya powstania Nawa 1866- 8. 6 t.). „Pamiętn. fizycz., matem, rodu Polskiego 1861—4" (T. III i IV Paryż i statyst. umiejętności" (Warsz. 1830 kwiecień). 1870 — 1; czasy od 1831—1856). Tenże „Li-

Wtelka Kncykl. Ilustr. Ser. I. Tom XI.1I. Ze*z. 332b

Limanowski

smo

ue staraniem Ludwika K-go (2 t.), prawie całkowicie przez niegosamego wypełniane i stanowiące główne źródło do poznania jego teoryi. K. chciał tu wykazać bezwładność, nicość rozumu ludzkiego i postawić społeczność na gruncie stałym bez wstrząśnień i boleści; twierdził że, jak Polska przez Chrystyanizm dopiero wyszła na świat, tak obrona Chrystyanizmu, rozwijanie wysokich jego dążności, były warunkiem jej istnienia. Nazewnątrz spełnialiśmy

sta wygnańców pols. do r. 1860, spis... na Sy-beryi" („Album Muz. Nar. w Rappersw.", Poznań 1872, str. 384 — 442).

B. Dr. ,,Historya demokracyi polskiej w epoce porozbiorowej“ (Ziirich 1901). Skarbek Fryd. „Dzieje Polski, cz. III, K. P. po rew. listop." (Poznań 1877). Szczerbatow ks. (przekł.) „Rządy ks. Paskiewicza w K-e P-em 1832 — 47“ (Warszawa 1900). Askenazy Sz. „Ces. Mikołaj I w Warszawie" („Bibl. Warsz.“ 1897 IV). „Dwadzieścia pięć lat Rossyi w Polsce (1863— 1888), zarys histor." (Lwów 1892, odb. z „Ekon. polskiego"). Chołoniewski A. „Niedoszłe powstanie polskie w r. 1877“ [usiłowania Ad-a Szymańskiego] („Świat" warsz. 1906 wrzesień). Wielopolski Zygm.: List otwarty do Kat-kowa (po ros., „Gołos" petersb. z d. 12 marca st. st.). [Machczyński Konr.] „Jedna z odpowiedzi margr. Z. Wielopolskiemu na jego list do Katkowa" (Lwów 1881, 8° max.). „Polityka obowiązku, głos z Warszawy" (Lwów 1897; 168 str. 16°; poważna odpowiedź „Publicyście z Warsz."). T(adeusz) R(acławicki) [pseud. zmarł. Ant. Aug. Bema] „Z pod Zaboru Rossyj-skiego" I—III (Poznań 1892, 1893, 1895; 128, 115, 142 str. 8° min.; odbicie z „Dz. Poznańsk."); Anhelli i Jan z Zarzewia „Z pod Z-u R-go“ IV (Poznań 1896, 224 str. 8° min.; odb. z „Dz. Pozn."). Jan z Zarzewia „Z pod Z-u R-go" V (Kraków 1897, Anczyc; 239 str. 8° min.; przedr. z „Dz. Pozn-go“). Narrans „Listy z Zab-u R-go" VI i VII (Kraków 1898, nakł. „N. Reformy", Druk. Związkowa; 153 str. 12°; odb. z „N. R-y“);tożVIlI (Kr. 1898, toż; 182 str. 16°); IX (Kr. 1899, toż; 164 str. 12°); X (Kr. 1900; toż); XI (Kr. 1900); XII (Kr. 1901; toż, 85 str. 8°). „Prawo a bezprawie" (Lwów 1894). „Rządy Czertkowa" (Kr. 1905). „Strejk polityczny w K-e P-m (1905)“ (Krak. 1905). Bonarowicz Stef. Just. „Hist. czterech miesięcy 28 stycz.— 28 maja 1905..." (Krak. 1906). „Listy poświęcone sprawom polit. polskim" (Krak. 1904). Bohuszewicz Józ. „Nowe poglądy na autonomię K-a P-go" (Lwów 1907). Podlasiak P. J. K. „Martyrologium czyli męczeństwo Unii na Podlasiu" (Krak. 1905; 375 str.). „Biskupi nasi uwięzieni lub wygnani od r. 1767“ (Krak. 1903). D) Z czasopism bieżących: „Ekonomista" kwartalnik (Warsz. 1903, następ.). „Kultura polska" (Warsz. 1908, mieś., red. Aleks. Świętochowski; ważne). „Kultura" (Warsz. 1907 — 8, mieś,, red. Zenon Pietkiewicz). „Biblioteka Warszawska". Miesięcznik, dod. do „Ku-ryera Polskiego". „Nowe Tory", „Szkoła", „Przegl. Pedag.", „Przegl. narodowy", „Votuin separatum" dwutyg. petersb.—,,Świt“ kijowski. Do skarbowości K-a P-go z lat 1823—9 i 1831 akta urzędowe w Bibl. Ord. Kras. rkps. nr. 2921—9. Tamże: rkps nr. 3 219 „Akta Jana hr. Jezierskiego tyczące się sejmów 1818—25, 1829 (zamysł), 1830"; nr. 3 220 „Akta tegoż tycz. Rady Stanu 1833—40; nr. 2968 „Postan.

Tymczasowego Rządu i wypisy z protokółu posiedzeń (paźdz., listop., grudzień 1831 r.)“. s-Rrólikowski Ludwik, filozof, socyolog i wierszopis polski (f 1883 r.), łączony zazwyczaj błędnie z Karolem (ob.) opuścił kraj wraz z innymi w r. 1831 i przybył do Prancyi. W ciągu pierwszych lat 10 swego tam pobytu nie brał żywszego udziału w życiu wychodźców, w ich waśniach i sprawach politycznych; zajął się badaniem życia umysłowego i społecznego Prancyi. Zapoznawszy się zCa-betem (ob.), został jego uczniem i gorącym współwyznawcą i był jednym z głównych redaktorów organu Cabetowskiego „Le Populai-re", który wychodził w Paryżu od 1833 do 1851. W r. 1840 wydał pod swem nazwiskiem po polsku i francusku przysłany mu z kraju „Memoire historiąue et politiąue sur 1’etat ac-tuel de la ville librę de Cracovie, a 1’appui de 1’adresse presentee en Oetobre 1839 par les habitans aux gouvernements de Prance et d’Angleterre“ (Paryż, Duphart), napis, właściwie przez Hilarego Meciszewskiego (ob.). Odtąd rozpoczęła się działalność autorska i wydawnicza polska K-go. W tymże roku 1840 wydał on „Westchnienie pobożne za dynastyę Czartokysrick [tak!] w Polsce, przesłane z ziemi ucisku do synów jej w rozproszeniu". Pisane stylem kaznodziejskim, pełnym cytat z Pisma Św., co jest cechą wszystkich utworów K-go, skierowane było przeciwko agitacyi dynastycznej na rzecz ks. Ad. Czartoryskiego wśród konserwatywnej części emigracyi i było uważane za pierwsze przedstawienie teoryi komunistyczno-chrześciańskich K-go, które rozwijał następnie we wszystkich innych swych dziełach. W r. 1841-ym opatrzył przedmową i przypisami, a może i sam też napisał, utwór dramatyczny p. t. „Dziesięć obrazów z wyprawy do Polski 1833 r. 1834 — 1835. Poemat z muzyką do dwóch pieśni i z czterema portretami", przypisywany zazwyczaj Michałowi Chodźce. Ta-kiesamo przypuszczenie autorstwa zrobić może należy i co do innego utworu, wydanego przez K-go p. t. „Zbigniew Czarło, dramat przez Norberta Bred...cza“ (Paryż 1847). W roku 1841-ym założył „Księgarnię Słowiańską", gdzie wydawał oprócz własnych dzieł jeszcze inne, ale wyłącznie w duchu jego zasad, lub przynajmniej im pokrewnych, pisane. Od 1842 wychodziła tam zeszytami „Polska Chrystusowa", pi-poświęcone zasadom społecznym, wydawa-

teu obowiązek, wstrzymując hordy ua zagładę stern jego polega na tern, że pokuta i ofiara europejskiej cywilizacyi czyhające, wuątrz, po połączeniu się z Litwą, zarażeni pogańską zasadą panowania człowieka nad człowiekiem za pomocą sił materyaluych, poszliśmy wbrew temu obowiązkowi, gwałcąc go zwłaszcza na punkcie sprawiedliwości i równowagi społecznej, gdy jedeu stan wyniósł się nad wszystkie inne, a nawet z powszechności narodowej się wyosobnił. W XV w.

czynią człowieka zdolnym począć żywot duchowy, połączyć się z duchem Chrystusa, gdyż jedno jest tylko źródło prawdziwego żywota: z Boga przez Chrystusa Pana. Jak zaś powiedziano w Ewangielii, że gdzie dwu jest razem w Imię Chrystusa, tam Chrystus między nimi, K. zjednoczenie takie bierze za zawiązek przyszłego społeczeństwa i trafia tutaj na główny punkt kwestyi. Kościół tym sposobem założony powinien podług K-go polegać na braterstwie. Jest to znowu myśl zaczerpnięta z pojęć narodowych. Wiadomo, że nigdzie miłość braterska nie rozwinęła się bardziej niż u Polaków. Obywatel obywatela nie inaczej nazywał u nich jak bratem. Zdaniem filozofa, udoskonalenie tego braterstwa obdarzy wszystkich potrzebnemi cnotami, bo człowiek poje-dyńczy sam przez się jest niczem, niezdolny do niczego, może tylko pragnąć i cierpieć... K. dodaje, że myśl naszą powinniśmy zawsze obracać ku rzeczom niewidomym, nie zaś widomym. Pod imieniem rzeczy niewidomych o-bejrauje on wszystkie dążności człowieka, przyszłość, cel rodu ludzkiego, i każe to mieć zawsze na widoku. K. nienawidzi przeszłości, ma ją za dziedzinę śmierci i potępienia, za przeklętą Sodomę, ku której oglądać się nie należy. Zachęca nas iść bez ustanku naprzód .... powiada, że jeżeli przeszłość wydała jakie owoce ku żywotowi wiecznemu, te, jako wieczne, nie mogą się stać doczesnemi i znajdują się w obecności... W tym kościele, w tern zjednoczeniu zachowane będzie veto. K., zgodnie z najśmielej myślącymi filozofami swego narodu, obstaje za tą instytucyą okrzyczaną, widzi w tern najzupełniejszą rękojmię naszych praw moralnych, gdy każdy będzie miał swobodę działać za i przeciw tej społeczności... W takiem społeczeństwie, w takiem zjednoczeniu wszyscy będą sprawowali urząd królewski i kapłański,—co również wziął z narodowej myśli polskiej .. Tymczasem należy wojować ciągle i niezmordowanie z wszelką nieprawością wewnątrz i zewnątrz, w nas samych i poza nami, t. j. zwalczać wszelkiemi siłami stary układ towarzyski, a pragnąć nowego porządku rzeczy. Autor nigdzie nie wytłómaczył się jasno względem głównych dogmatów religii chrześcijańskiej; nie można dostrzedz wyraźnie jak pojmuje sobie żywot pośmiertny, szczęśliwość wieczną... Zdaje się, chciałby ludzkość zamknąć zupełnie w bycie ziemskim i nie lubi odrywać oczu od ziemi; gniewa się nawet, kiedy kto wspomina o zbawieniu duszy, o królestwie niebieskiem, mniemając niejako, że szczęśliwość życia przyszłego przeciwi się szczęśliwości doczesnej. (Mickiewicz „Literatura słowiańska", lekcya XXIV z d. 20 czerwca 1843 tłom. F. Wrotnowskiego). K. należał w tej epoce do grona współpracowników czasopism emigracyjnych „Zjednoczenie" (1841 — 1843), o-

we-

Polska przestała być chrześciańską wewnątrz, w XVII nazewnątrz. Bóg spuścił na nią karę: przestała chwilowo istnieć. Najwyższem jest słowo Chrystusowe, niosące biednym i nieszczęśliwym rozradowanie z żyjącego wśród nich Boga-człowieka. Ewangelia jest wieczystą ży-Q wą doktryną, a nie martwą literą, jaką ją 2 czynią księża,^jest pełną niezwalczoną sofizma-' tami syntezą. ' Prawem życia pod Ewangelią jest miłość braterska; gdyby ona nie była duchową rodzicielką społeczeństw, gdyby przywilej ten posiadł interes bez idei—wtedy Polski niema... — „Zjednoczenie" (Paryż 15 marca 1843 r.) zarzucało słusznie K-u, że bezkształtne uczucie miłości braterskiej, chcąc stać się zasadą życia, w rzeczywistości musi się przyoblec w kształty urządzeń społecznych, musi przemówić praktycznym językiem prawodawstwa: a tego właśnie w „Polsce Chrystusowej" niema.

Adam Mickiewicz tak charakteryzuje to, co K. wyrazić w swej nauce usiłował: „Każdy człowiek ma ua dnie sumienia swego, zaród Boży. r Zaród ten, który on nazywa Duchem Świętym, może się rozwijać, przyjść do uczucia swego bytu i siły, a wtenczas człowiek otrzymuje żywot wieczny... Ten pierwiastek jest dla człowieka ideałem, wzorem, modelem, podług którego ciągle doskonalić się, i który zawsze przed oczyma mieć powinien. Na oddanie tej myśli popularnej szczęśliwie dobrał [K.] starożytny wyraz modła, i z niego pięknie wyprowadził znaczenie modlitwy. Modlić się—mówi—znaczy zupełnie tosamo co się kształcić—wzorować się^nar"obraz i podobieństwo Boże; jest to sięgać duchem^ szczytu doskonałości, której wzór mamy W pojęciu Boga...“ — „Cały system K-go składa się ze środków służących do rozwijania pierwiastku duchowego... Za najpierwszy warunek postępu na drodze duchowej kładzie on ofiarę. Co większa, każe jeszcze pierwej , pokutować... Królikowskiemu idzie najbardziej o czyny: dlatego też wymaga i ofiary czynnej i wzywa do zrzeczenia się wszelkich korzyści społeczeńskich, rodziny, własności, narodowości —słowem, wszystkiego, co stanowi jakąkolwiek osobistość w ścisłem znaczeniu tego wyrazu,— z warunkiem jednak, że to wszystko poświęcone odzyskamy w społeczeństwie nowem, gdzie będziemy już wtedy mieli prawo miłowania i nawet powinność zachowania tego, cośmy pierwej dobrowolnie porzucili.. K. nie pojął osobistości pod względem duchowym... Cały sy-

Krupp Fryderyk.—Kryciński Waleryan.

756

&    l! f

wiedzin niby słowiańskich w Moskwie 1867 r.“ -(ZUr-ich 4-868; na okładce 1868 —1874). Pierwsze miało na celu zaznajomienie nowej emigracyi (z 1863-go) z teoryami społeczno-religij-nemi K-go i zawierało nadto jeszcze ostrą krytykę działalności administratora części dyecezyi krakowskiej Antoniego Junoszy Gałeckiego, biskupa amatejskiego; drugie, w połowie wierszem pisane, było gorącym protestem przeciwko Zjazdowi Słowiańskiemu w Moskwie i krytyką teoryi nihilistów rossyjskich, których K. „nicestniakami" nazywał. Po upadku drugiego Cesarstwa K. wrócił do Paryża; około r. 1880 wyjechał do Ameryki, do rodziny, i tam umarł. Brak dotąd w literaturze monografii o K-im i o jego filozofii, chociaż filozofia ta w zupełności na pracę taką zasługuje. Filozoficzne pojęcia K-go wyłuszcza obszernie Trentowski w swym „Panteonie wiedzy ludzkiej".

raz „Teraźniejszość i przyszłość" (1843—1848). | okładce 1866) i „Do Panslawistów pogłos z od-Znalazłszy zwolenników w Eraigracyi, założył stowarzyszenie Braci Zjednoczonych, o których brak jednak bliższych szczegółów; ich organem było wydawane arkuszami, jako czasopismo „Zbratanie", pismo poświęcone sprawie polskiej (od stycznia 1847 do marca 1848); stanowi ono niejako dalszy ciąg „Polski Chrystusowej", gdyż tesame rozwija zasady. Działalność K-go wśród rodaków przerwał i na szersze tory skierował wybuch rewolucyi lutowej i proces Cabeta (1849). Od wrześ. do czerw.

Wł. Strz.

Krupp Fryderyk Alfred, przemysłowiec niemiecki, f w Essen 22 listop. 1902 r.

1851 wydał K. w języku francuskim sześć małych książeczek pod ogólnym tytułem „Syste-me de fraternite", zawierających przedruki artykułów, głównie jego własnych, z czasopisma „Le Populaire". Przedstawił tam swój, a zarazem Cabetowski, program w następującej formule: „Urzeczywistnienie całkowite prawdziwego Chrystyanizmu ze wszystkiemi jego następstwami, aż do ostatnich granic, położonych przez autora Ewangelii, nie więcej nie raniej".

Przyjmujemy więc i chcemy urzeczywistnić:

Miłość.

Sprawiedliwość.

Pomoc wzajemna. Zabezpieczenie powszechne. Urządzenie pracy. Machiny na korzyść wszystkich. Powiększenie wytwórczości. Podział sprawiedliwy produktów. Usunięcie nędzy. Ulepszenia rosnące. Małżeństwo i rodzina.

Postęp ciągły.

Obfitość.

Sztuki.

Wszeehwładztwo dla wszystkich. Solidarność. Równość—Swoboda. Wybieralność.

Jedność Pokój.

Od każdego według jego sił. Każdy dla wszystkich.

Br aterst w o.

Szczęście powszechne.

Doskonałość we wszystkiem. Wychowanie. Inteligencya—Rozum. Moralność. Porządek. Związek.

Każdemu

według jego potrzeb. Wszyscy dla każdego.

Reakcya i zmiana formy rządu położyły kres agitacyi Cabeta i jego współwyznawców, I którzy musieli Francyę opuścić. K. pojechał, ' zdaje się, wraz z innymi do Ameryki, gdyż i brak o nim wszelkich wiadomości aż do r. I

Krusiński Stanisław (ob. Tom XLI 185 — 186), był synem Hyacynta, wnukiem zaś Jacka (ob. tamże).

pracował pod kierunkiem Kuszczkiewicza i Szy-nalewskiego. W 1874 otrzymał pierwszą nagrodę na konkursie Tow. Przyjaciół szt. p. za rysunek perspektywiczny stall w kościele Bożego Ciała. W 1875 wyjechał K. do Wiednia, gdzie kształcił się najpierw w Akademii, a potem w państwowej szkole przemysłu artystycznego, w której pozostawał pod kierunkiem prof. Sanfbergera, specyałizując się w malarstwie dekoracyjnem. Po odbyciu podróży zagranicą i powrocie do Krakowa dekorował sale Sukiennic na przyjęcie ces. Franciszka Józefa, oraz cerkiew ś. Michała w Koło-

Kryciński Waleryan, malarz (* 1852 w Karolinowie pod Jaworowem), w r. 1872 1862, w którym wydał bezimiennie wierszo- ₍ wstąpił do Krakowskiej Szkoły szt. Pięk., gdzie waną satyrę zarazem i wykład poglądów własnych, jakim powinien być ustrój społeczny, p.

n. „Pochwała rodu gęsiego, wypowiedziana przed obliczem Bożem, ku przestrodze i zbudowaniu braci szukających zbawienia wiecznego swojej ojczyzny" (Paryż 1862). W czasie powstania 1863—4 r. i lat następnych przebywał w Szwajcaryi, gdzie drukował dwa ostatnie swoje pisma bezimiennie: „Zbawienie Ojczyzny hasłem naszem. Słowo z powodu pisma jakiegoś jegomości, niby Anioła Bożego z Amatei a rzeczywiście najemnego służalca ciemięztwa habsburskiego w Polsce" (Bendlikoii' 1865; na potrzebujących w ciepłą żywność bezpłatnie lub za nizką opłatą. Urządzenia te utrzymywane są bądź przez gminy, bądź przez t-wa dobroczynne, lub łącznie przez jedue i drugie razem, wreszcie organizowane na zasadzie samopomocy zbiorowej. Stosownie do spełnianych funkcyi K. te bywają zakładami aibo systematycznego albo czasowego (np. podczas zimy) rozdawnictwa żywności bezpłatnie lub za opłatami niewielkieini w wysokości kosztów. Pierwszego typu są kuchnie przygotowujące zupę rumfordzką, lub herbaciarnie utrzymywane przez t-stwa dobroczynne lub gminy; celem ich jest przedewszystkiem wspieranie ubogich. Korzystanie z nich zazwyczaj bywa regulowane przy pomocy specyalnie wydawanych bonów. Ideę tego rodzaju urządzeń rzucił hr. Rumfbrd w r. 1813. Właściwe kuchnie ludowe, pozwalające Krywult Aleksander (* 1845 w War- na korzystanie z taniego pożywienia (po cenie szawie—f tamże 1903) był założycielem salo- kosztu), są to urządzenia stałe, których nie na-nu sztuki w Warszawie, znanego pod nazwą leży mieszać z poprzedniemi—charakteru jałmu-„Salonu K-a", cieszącego się w swoim czasie żniczego, a są tworzone i prowadzone przez spe-szeroką popularnością. K. umiał w tern przed- cyalne stowarzyszenia, gminy, bądź powstają sięwzięciu połączyć stronę ideową z praktycz- na gruncie samopomocy zbiorowej. Główne za-ną, był zawodowcem z powołania; dzięki temu sady, jakiemi się kierują najhardziej rozwinię-„Salon“ jego odegrał poważną rolę w rozwoju te urządzenia powyższego typu, są: 1) wcią-ruchu artystycznego i wszedł do historyi osta- gnięci są do kierownictwa i współpracy dobro-tnich jego dziesięcioleci. K. w młodości ze- wolni pracownicy ze wszystkich klas społecz-tknął się w Krakowie ze światem sztuki przez uych, a zwłaszcza robotniczej; 2) lokal winien zakład pozłotniczy tamże przez ojca prowadzo- być dostarczany przez gminę; 3) we wszyst-ny, którego klientelę stanowiła cała sfera ar- kich urządzeniach ściśle musi być usuwane tystów ówczesnych, i sam zamierzał kształcić wszystko, co wywoływać-by mogło myśl o jał-się na drodze artystycznej. Choroba jednak ojca mużnie, 4) wydawanie pożywienia winno się zmusiła go do przerwania studyów rozpoczętych odbywać 3 razy dziennie; 5) ceny porcyi obli-w Szkole sztuk pięknych i objęcia kierownictwa i zakładu. Zżycie się atoli ze sztuką spowodowało, że K. zwinął zakład, przeniósł się do Warszawy i tu w r. 1881 otworzył swój „Salon⁻ w Hotelu Europejskim. Prowadząc go ze znawstwem rzeczy, K. zdobył dla niego u-znanie zarówno śród publiczności, którą umiał zachęcać do popierania sztuki, jak również pośród artystów, którzy chętnie zasilali pracami jego wystawę. W r. 1901, pragnąc odpowiedzieć wymaganiom postępu, K. przeniósł „Salon" do lokalu, własnym kosztem i dużym nakładem urządzonego specyalnie na wystawę, w domu przy zbiegu ul. JNowy-Swiat i S-tokrzy-skiej. Pożyteczną i ruchliwą działalność wkrótce jednak przerwała śmierć; podjął ją syn zmarłego Jan K., zrazu z dużem powodzeniem.

myi, klatkę schodową, salę balową i teatralną w gmachu kasy oszczędności w Kołomyi, klatkę schodową teatru nowego we Lwowie według szkiców Tad. Popiela, kościół w Krzywczy nad Sanem i in. W 1. 1885 — 1890 kierował szkolą przemysłu ceramicznego w Kołomyi, skąd przeszedł na stanowisko profesora rysunków i malarstwa zdobniczego w szkole przemysłowej we Lwowie. K. pracował nadto piórem, publikując artykuły swoje w przedmiocie przemysłu artystycznego w sprawozdaniach gimnazyum kołomyjskiego i w „Gazecie Kołomyj skiej".

Kryłów (T. XLI str. — nr. 1). Widok zwalisk zamku w K-e wraz z krótkim opisem Fr. M. Sobieszczańskiego w „Tyg. Illustr." 1863 półr. II nr. 176 T. VII str. 56).

K. B

cza się według kosztów przyrządzenia; 6) nadwyżki przeznaczane są na fundusz emerytalny pracowników zakładowych. Złagodzone termy, jakie przybiera tu filantropia, nie wystarczają, aby instytucye te mogły się cieszyć dostatecznem zaufaniem sfer, dla których są przeznaczone. Powoli więc na widownię wyłaniają się kuchnie stowarzyszeń, współ-dzielcze, zakładane przez samych zaintereso^ wauych pod różnemi postaciami jako stałe urządzenia. Specyalne jeszcze urządzenia stanowią spotykane w Europie Zach. zakłady, mające na celu zaopatrywanie podczas miesięcy zimowych w ciepłą strawę dzieci szkolnych (Kindervolksku-chen). W Szwajcaryi istnieją one od r. 1875 dla wszystkich dzieci szkół ludowych, we wschodnich zaś Prusach, Saksonii, Bawaryi, prow. nad-reńskich dla dzieci zdaleka od szkoły zamieszkałych i zostających na zajęcia popołudniowe. O rozmiarach tej pomocy dają pojęcie następujące liczby: w Dreźnie w r. 1902 — 3 zimą wydano 53 917 porcyi 1700 dzieciom (wartość 5 333 mar.); w Berlinie w tymsamym roku 523 243 poreye, z czego bezpłatnie 450 520 — reszta po 5 fen. poreya. W Król. Polskiem kuchnie ludowe mają jeszcze charakter wyłącznie filantropijny. Istnieją najczęściej jako

V. B

Kuchnie ludowe, istniejące w każdem więk-szem mieście, mają na celu zaopatrywanie

Kryzys atoli ekonomiczny i zastój powszechny, spowodowany ruchami którym podległ cały kraj, odbił się dotkliwie na losach „Salonu", zmuszając właściciela do zwinięcia go. Nie mniej zżyty ze sztuką i nie mniej gorliwie i z upodobaniem służący jej niż ojciec. Jan K. zaproszony przez komitet T-wa Zachęty, zajął stanowisko dyrektora kancelaryi tegoż.

działy pracy t-stw dóbr. Formy tej pomocy są różnorodne, zarówno co do zakresu, jak i charakteru. Za przykład wziąć można urządzenia Warsz. T-stwa Dobr-ści: T-two codziennie w ciągu całego roku wydaje dla uczącej się młodzieży i podupadłych osób, „wykwalifikowanych" przez Rady Opiekuńcze cyrkułowe, bezpłatne t. z. gościnne obiady, złożone z 3-ch dań (dawniej płatne po 2]/a kop.). Tego rodzaju obiadów wydano:

w r. 1903

1905    1906

Na koszt Ł. Kronen-berga

„ Tow. Dóbr.

„    „ Magistr. m.

War. (1906) i ofiar spec. (1903 i 1905)    7 824    14 570    10 958

Razem obiadów 36 750    37 439    34 660

czyli dzień, obiad. 100 koszty ogólne 3141.20 k. 3555.72 k. 3231.50 k.

„    1 obiadu 8.6 k. 9.5

15 800 14 000 13 852 13 126 8 869 9 855

na celu bezpłatne zaopatrywanie ludności w żywność Towarzystwo zorganizowało jeszcze 4 kuchnie tanie, wydające obiady w cenie 20 kop. Kuchnie tanie W. T. D. utrzymają się same. Dają nawet przewyżkę dochodu nad wydatkami. Wydają dziennie około 4 000 porcyi. Dochód dają kuchnie tanie najdawniejsze, obliczone na szerokie sfery spożywców, na ul. Podwalu i Aleksandryi (dawniej Oboźna), dwie pozostałe (na Wspólnej, a zwłaszcza świeżo zorganizowana na Pradze) pozostawiają niedobór. Budżet wszystkich czterech (r. 1906) dał liczby następujące:

103

95

9.3

Następnie T-stwo Dóbr. całorocznie wydaje „dla najbiedniejszych mieszkańców" miasta (również „wykwalifikowanych" przez rady cyrkułowe) zupę rumfordzką (w porcyach):

1903

1905

1906

Na koszt L. Kronen-

berga 23 500    22 500    18 250

„ W. T. D. 42 500    29 979    24 455

„ z proc. od zapisów Razem porcyi Przeciętnie dzień. 180 Wydatki Średn. koszt jednej porcyi

—    15 324    11 775

66 000    67 803    54 480

186

152

2 719 r. 23 k. — 2997r. 30 k.

4.1 k.

5.3 k.

Ponadto, podczas miesięcy zimowych, T-stwo urządza czasowe bezpłatne rozdawnictwo gorącego pożywienia w jadalniach rad opiekuńczych cyrkułowych. Tego rodzaju posiłku wydano:

w r. 1903    1905    1906

Ogółem porcyi dziennie koszt urządzenia 1 500 rb. „ jedn. porc. 3.2 k.

47 000

266

Podwale Aleksandrya Wspólna Praga

34 489.42 26 935.83 22 202.65 9 108.29 32 612.80 26 497.69 22 261.47 10 638.40 -{-1876.12    +438.14    -58.82 +1530.11

409148    338 055    118 534

324.7

926.1

1123.7

522 221

1 430

Tania kuchia: Dochód ze sprz. obiadów rb.

Rozchody rb.

Rezultat rb.

Ilość porcyi wo-góle

Średnio dziennie porcyi

12 465    5 988

103

367

33

3.4 k. 6 k.

T-stwo wreszcie wydawało bony na obiady w tanich kuchniach T-stwa Przeciwżebraczego w r. 1906 ua rb. 4 489 kp. 65, tj. 89 793 bony 5-kopiejkowe, Jeżeli dodać jeszcze okolicznościowe rozdawnictwo żywności świątecznej przed Boż. Narodź, i Wielkanocą, to wyczerpiemy całą działalność T-stwa w dziedzinie pomocy bezpłatnej. Obok urządzeń mających

Pomijając organizacyę tanich kuchni, które znalazły się w obrębie działalności T-twa dóbr, głównie z powodu ograniczeń policyjnych, nie-pozwalających na iuicyatywę prywatną, to całkowity wysiłek T-twa w organizacyi pomocy żywnościowej jest jakgdyhy ześrodkowany na bezpłatnem rozdawnictwie różnych rodzajów żywności. Jest to pomoc tylko dla zamkniętego koła korzystających z niej. Inną próbę dostarczania strawy za groszowemi opłatami podjęło w Warszawie T-two przytułków noclegowych, tanich kuchni, herbaciarni i domów pracy. Posiada ono 8 herbaciarni-kuchni (2 dla Żydów), urządzonych w specyalnych barakach. O rozmiarach działalności dają pojęcie następujące liczby z r. 1900:

Kuczuk-Kainardży.

O-

CO

bułek

chleba

mięsa

herbaty

kawy

Różn. potraw

wydano

Z herbaciarni

53 564

343 230

4 070

150 260

69167

1400 845

porc.

Ilość

146.3

937.7

11.1

410,5

188.9

3827.4

dziennie

Przeciętn.

535

5148

203

2 773

2 640

43 008

03 Cn ^ 05 ifkOiOOWO

*r

Wartości

w H 0< H W 05 W

o b> o b bo ‘o I³

Wart. porc.

Ogółem wydano około 1.6 mil. porcyi wartości 55 tysięcy rubli, z tego bezpłatnie około 98 tysięcy porcyi (wartość 5 tys. rb.). Ilości te w roku następnym wzrastają jeszcze do 1 wrześ.: z 7 herb.-kuchni wydano blizko 1.7 mil. porcyi na summę 46 tys. rb., a od 1 wrześ. do końca roku, gdy zaczęto dostarczać potraw z centralnej kuchni, jeszcze około 400 tys. porcyi wartości 18 tys. rb. Były to początki i okres najżywszej działalności. Wtedy również zrobiono, nieudatną zresztą, próbę rozwożenia po mieście taniej zupy w specyalnie urządzonych kotłach (po 3 kop. porcya). W latach następnych działalność T-stwą kurczy się: w r. 1902 wydano już tylko 1.2 mil. porcyi w cenie 24 tys. rb., w r. 1906 wszystkie wydatki wyniosły 47 tys. rb. Względem wszystkich tych urządzeń szerokie warstwy ludności zachowują się z niedowierzaniem i tem się tłómaczy małe ich powodzenie. Złą pamięć zwłaszcza zostawiła po sobie wyśmiana „trą-bizupka", bo, jak mówi piosnka uliczna, „strawić było ją trudno". Poza Warszawą rozwinięte kuchnie spotykamy jeszcze w Łodzi. Istnieją tam 4 tanie kuchnie-herbaciarnie, założone przez miejscowe kuratoryum trzeźwości. Żydowskie t-two dobroczynności zaopatruje ludność ubogą w bony na bezpłatne lub tanie obiady. Czyniono również próby zapoczątkowania tanich kuchni opartych na samopomocy w fabr. Geyera i w łódzkim monopolu (lata 1903 —5). Na właściwą drogę w Królestwie dotąd

nie wkroczono — wszelką pobudkę paraliżują warunki polityczne. Jaskrawy to objaw, że w 1. 1905 — 1906, podczas wielkich strajków politycznych i lokautów, kiedy zastraszająco szerzyła się nędza, instytucye powyższe nić tylko że nie rozszerzyły swej działalności, lecz, przeciwnie, podupadły. W niezwykłe te lata, kiedy tworzono specyalne komitety obywatelskie, organizowano doraźną pomoc potrzebującym — na instytucyach dobroczyn. publicznej ruch ten wcale się nie odbił. —W innych prowin-cyach polskich instytucye K-ni 1-wej potworzono bardziej na wzór zachodn.-europejski, aczkolwiek bardzo wiele zostawiają one do życzenia wskutek przeważającego pierwiastku filantropii. W Krakowie ńp. istnieją 4 tauie kuchnie, zorganizowane przez specyalne t-two, wydające obiady po 10 cent. Pozatem w miesiącach zimowych delegacya sekcyi dobroczynnej rady miejskiej utrzymuje herbaciarnię ludową. K-nie 1-we spełniać mają ważne zadanie społeczne. Dzisiaj są jednak półśrodkiem, niezdolnym do zaspokojenia potrzeb ludu. Prze-dewszystkiem, jako instytucye oparte głównie na filantropii, nie mogą mieć i nie mają w sobie pierwiastków demokratycznych. Odstręczają własną klientelę, przy najlepszych niekiedy chęciach. Nieufność rodzi się przez brak udziału osób zainteresowanych w kierownictwie, budzi się wobec koniecznego przy bezpłatnej pomocy systemu protekcyjnego. Wszystkie bezpłatne i groszowe zakłady demo-kracya uznaje wprost za szkodliwe i demoralizujące; nie jest to walka z nędzą, jeno podtrzymywanie jej. W całej dziedzinie niezbędne są zasaduicze reformy, z których najelemen-tarniejszemi byłyby: 1) przejście wszystkich or-ganizacyi bezpłatnej pomocy na gminy i odpowiednie opodatkowanie obywateli i 2) przetworzenie tanich kuchni na instytucye stowarzyszeń, wspóldzielcze (co najwyżej korzystające z zasiłków gmin), kierowane przez samych zainteresowanych.

Kuczuk-Kainardży (T. XLI str. 412). W traktacie pokoju, zawartego w ciągu kilku godzin przez Rumiancewa, z d. 21 lipca 1771 r. Rossya zyskiwała obie Kabardy przed Kaukazem, zatrzymywała Azów, Kercz, Jenikale, Kin-burn na Krymie, zdobywała prawa do wolnej żeglugi na m. Czarnem, stawała się uznaną, jawną protektorką Księstw Naddunajskich, gwa-rantką niepodległości wielkiej Ordy Krymskiej, wreszcie opiekunką kościoła greckiego, a w szczególności w samym Konstantynopolu. Wyższem nad nabytki terytoryalue było przyznane jej w traktacie prawo do interwencyi w sprawy wewnętrzne Turcyi. Gwarancya niepodległości Tatarów już w 10 lat zamieniła się w ujarzmienie ich a przyłączenie Krymu do Rossyi. Wzrost potęgi rossyjskiej i uspokojenie się od strony Turcyi pozwoliły Katarzynie II na sprawowanie za pośrednictwem Sta-

K. Krz

ckelberga, długiej, niczem uiezamąconej dykta- dziesiąt wcześniejsza, a olśniewająca swoim

Red.

tury w Polsce.

ta serbski, f 1893 r.

Kultura (łac. cultura), właściwie uprawa

sprawy życia codziennego, lekceważąc zagadnienia dawniej wysuwane przez historyków. 0-bejmując swojemi dociekaniami każdy zakres życia i spraw ludzkich, bada ona objawy rozwoju materyalnego (a więc źródeł utrzymania i zarobkowania, umiejętności technicznych, narzędzi i sprzętów, odzieży, domostw, mebli itd.),

ciekań, bo darzy jednakowo uwagą swoją narody cywilizowane, jak również ludy pierwotne, innemi słowy, ogarnia dzieje ludzkości od szczebli najniższych aż do najwyższych, i to we wszystkich sferach działalności. Takie postawienie sprawy odbić się musiało na traktowaniu samego przedmiotu: pojedyńczy osobnik zaciera się w tym obrazie rzeczy i instytucyi, które to mają do siebie, iż w porównaniu ze zmiennością politycznego wątku dziejów odzna-

bądź pojedyńczych jego pasem, bez poszukiwania głębszego związku pomiędzy oddzielnemi urządzeniami; ale inni idą dalej, bo właśnie przenoszą punkt ciężkości w kierunku tej zależności, a w dalszym ciągu usiłują znaleźć zależność pomiędzy całokształtem tych urządzeń a zdarzeniami, które dotychczas stanowiły i stanowią treść pospolitej historyi,

polotem, pozostała nieznaną). 2) Zadania hi-Kujundzić Milan, poeta filozof i dyploma- storyi K-y. Historycy starej daty uwzględniali w swoich pracach nadewszystko osobistości pojedyńcze i widzieli w „wielkich mężach" czegoś, a w znaczeniu rozleglejszem ogół wy- jedyną sprężynę dziejów. Tymczasem historya tworów ducha ludzkiego i przeobrażeń w ota- i K-ry przeniosła odrazu punkt ciężkości na czającej przyrodzie, usiłowaniami człowieka osiągniętych. W tern znaczeniu używa się terminu K. w wyrażeniu d z i e j e K-ry, historya K-ry. 1) Definicya. Wielu nieodró-żnia historyi kultury od historyi cywilizacyi, jednak w nauce istnieje wyraźna dążność do nadania tym terminom innej treści. Cywili-zacyą nazywają zwykle okres rozwoju, kiedy i zwyczaje, normy etyczne i prawne, przesądy człowiek posiadł pismo, utworzył ustroje tery- | i wierzenia, wreszcie urządzenia społeczne, toryalne, czyli państwowe, a spotężnienie do- j A nadto rozszerzyła ona przedmiot swoich zarobku materyalnego dało początek różnicom majątkowym i wywołało w społeczeństwie antagonizmy. Bodaj K. Fourier, jeden z pierwszymi, użył wyrazu „Cywilizacya" w takiem dokładnie oznaczonem pojęciu, Morgan zaś utrwalił tę definicyę, przeciwstawiając cywili-zacyę okresowi dzikości i barbarzyństwa. Historya cywilizacyi jest więc tylko pewną częścią historyi kultury, która obejmuje cały przeciąg istnienia rodzaju ludzkiego, odkiedy człowiek zaczął posługiwać się prostym kamieniem i czają się niezmierną statecznością, a właściwie i kijem, tj. oddziaływać na przyrodę za pośre- i powolnością rozwoju. W takiem oświetleniu od-dnictwem narzędzi. W tym rozwoju, idącym od I dzielna, nawet najwpływowsza osobistość, ze przeszłości zamierzchłej aż do chwili obecnej, sprężyny zdarzeń dziejowych schodzi na ich istnieją rozmaite szczeble. Morgan pierwszy narzędzie raczej. Rodzi się zgoła inne pojmo-usiłował oprzeć klasyfikacyę tych szczebli na wanie przebiegu dziejowego. Wprawdzie więk-zasadach poważniejszych. Wybitny ten badacz szość badaczy na polu dziejów kultury powychodzi z założenia, że pomiędzy zasobem { przestaje na skromniejszem zadaniu, a miano-umiejętności technicznych i źródłami utrzyma- | wicie na opowiadaniu o kolejnych fazach różnią z jednej strony, a innemi objawami rozwo- i woju bądź-to całokształtu życia społecznego^ ju społecznego z drugiej, istnieje ścisła zależność. Dzieli on historyę K-y na 3 okresy: dzikości, trwającej aż do wynalezienia garncarstwa, kiedy człowiek trudnił się polowaniem i zbieraniem dziko rosnących płodów roślinnych; barbarzyństwa, ciągnący się do wynalazku pisma, wreszcie cywilizacyi. Każdy z pierwszych dwóch okresów dzieli on jeszcze na podokresy: niższy, średni i wyż- j mniejsza czy powszechnej, czy też poszczegól-szy. SredDi okres dzikości rozpoczyna się J nego narodu. Biorąc do ręki dzieła historyczne z wynalazkiem ognia, a kończy z dojściem do ostatniej doby, poświęcone zdarzeniom poli-wyrabiania łuku, wyższy ciągnie się od wyna- tycznym, niepodobna nie dostrzedz, że rozwój lazku łuku do wynalazku garncarstwa. Niższe badań nad dziejami kultury oddziałał na nie — barbarzyństwo kończy się’ w Starym Swiecie coraz bardziej, jako tło tych zdarzeń, wystę-na przejściu do hodowli bydła, w Nowym na puje obraz kultury współczesnej, a nadewszyst-zastosowaniu irygacyi do rolnictwa; średnie za- ko ujawnia się dążność tłómaczenia różnych myka się odkryciem umiejętności metalurgicz- j przebiegów tak zwanych historycznych, jako nej i przejściem w Starym Swiecie do rolnic- j sprawy, która czerpie moc swoją i charakter twa, a kończy na wynalazku alfabetu. Podział właśnie z tych źródeł życia codziennego. 3) Morgana grzeszy zbytnim schematyzmem: stosunki Dzieje rozwoju. Niepodobna tutaj wy-śą w rzeczywistości bardziej złożone i różnorodne szczególniać wszystkich bodźców, które przy-niż to przypuszczał badacz amerykański. Ale bądź czyniły się do powstania studyów nad historyą co bądź klasyfikacya Morgana jest dotychczas K-ry. Zaznaczyć warto jedno, a mianowicie, jedyną, która głębiej ujęła kolejne następstwo że to rozszerzone pojmowanie dziejów ludzkich ogniw dziejowych (Klasyf. Fouriera, o lat kilka- i uwzględnianie całokształtu stosunków pozo-

Kultura.

761

staje w związku ze wzrostem demokracyi no- tera), zwłaszcza prace antropo-geograficzne wnczesnej, a właściwie zwyczajów i urządzeń Ratzela (ob.) przyczyniły się sporo do utrwa-właściwych wiekowi XIX. Zwyczaje, uprze- lenia związku pomiędzy otoczeniem geograficz-

dzenia, wykształcenie itd. tłumów występują coraz wyraźniej jako wielkie sprężyny dramatu historycznego,—-okoliczność, która niezmiernie wiele przyczyniła się do zwrócenia uwagi na drobne i niepokaźne na pozór, a jednak tak wpływowe czynniki, jak sfera życia materyal-nego, jak zwyczaje i urządzenia. Nadto stykanie się ciągłe z ludami innych kultur, zwłaszcza niższych, których nie uwzględniano dotychczas w historyi powszechnej i dla których nawet niema miejsca niekiedy w tej historyi, bo nie dostarczają one odpowiednich pierwiastków, musiało wywołać poczucie, iż jedynie o tyle mogą one stać się przedmiotem badań, o ile uwaga będzie zwróconą na ich urządzenia W każdym razie historya kultury jest dziełem dopiero w. XIX. Wprawdzie, gdy chodzi o dokładność chronologiczną, możnaby cofnąć się wcześniej i wymienić Herdera (ob.) „Ideen zur Geschichte d. Menscliheit" 1784, że pomijamy drobniejsze przyczynki. Ale wpływ stanowczy wywarło dopiero dzieło Kle mm a (ob.) „Allgemeine Kulturgeschichte“ (Lipsk 1842 — 1853, 10 t.), oraz, chociaż innej treści, Buckle’a (ob.) ,,History ot civilization in England" (1857). Teorya Darwina pośrednio udziela silnej pobudki do zajęcia się stanem umysłowym i społecznym człowieka pierwotnego. Prawie jednocześnie ukazują się dwa dzieła, które ideę studyów nad kulturą spopularyzowały wśród kół szerokich: Lubbocka (ob.) ,,The Origin of civilization, a. the primitive condition of man“ (1870), oraz E. B. Tylor’a (ob.) ,,Early History of mankind" (1870), a do nich można jeszcze dodać „Zasady Socyologii" Herberta Spencera (ob.). Ale przedmiot, z natury swojej niezmiernie rozległy, stworzył rosnącą konieczność specyalizacyi: rozpoczynają się odrębne poszukiwania nad rozwojem kultury materyalnej, umysłowej i moralnej, rodziny, własności, urządzeń społecznych, religii itd., a w każdej z tych dziedzin specyalizacya stwarza wciąż nowe wątki studyów. Niepodobna śledzić tych dróg wszystkich, ani wyszczególniać chociażby najdonioślejszych przyczynków] przedmiot ten znajdzie swoje uwzględnienie pod odpowiedniemi artykułami (małżeństwo, mitologia, moralność, państwo, prawo, przesąd, re-ligia, ród, rodzina, społeczeństwo, własność, zwyczaj itd.). Tutaj tylko zaznaczymy najważniejsze punkty zwrotne w ciągu ostatnich paru dziesiątków lat: a) co do pojmowania związku pomiędzy otoczeniem a trybem życia danego ludu oraz jego charaktere m—okoliczność, która wywiera wpływ zwłaszcza doniosły na niższych szczeblach K-ry. Pobudkę ku tego rodzaju studyom dali geografowie (szkoła Rit-

Wieika Eacykl. Ilustr Ser. I. Tem XŁIl- Zesz. 332b.

nem a przejściami nawet dziejowemi. Z drugiej strony wiele zasług położyła szkoła le Playa (dość wskazać na pracę Preville’a ,,Les societes africaines“ Paryż 1894). Studya te doprowadziły do odróżnienia na globie ziemskim pewnych liczby obszarów mezo logicznych (ob.) (lub, jak Bastian wyraża się, prowincyi geograficznych) i odpowiadających im ras psychicznych (por. L. Krzywicki ,,Rasy psychiczne" Warszawa 1902), a w dalszym ciągu wydały próbę oparcia dziejów ludzkości na takiej podstawie [por. L. Metchnikoff ,,La Civilisation et les grauds fleuves historiąues" (Paryż 1889); E. Desmolins ,,Szlaki dziejowe a typy społeczne¹¹ (Warszawa 1903)] Ale te czynniki, tkwiące w otoczeniu zewnętrznem, a wywierające wpływ przemożny podczas wcześniejszych okresów rozwoju, tracą swoje znaczenie, gdy człowiek pomiędzy sobą a przyrodą stworzy sztuczne środowisko: dorobku mate-ryalnego (chata, ubiór, hodowla bydła, rolnic-G. F. two, przemysł i t. d.). Natomiast to środowisko, „bogactwo narodowe⁴¹, wyrastać zaczyna na pierwszorzędnej mocy czynnik, kształtujący drogi dalszego rozwoju. Materyalistyczne pojmowanie dziejów (ob.j, właśnie kładące taki nacisk na rolę kształtującą podłoża ekonomicznego, wywarło wpływ wielki na twierdzenia historyi kultury, która już od początków swoich . skłaniała się do podkreślenia doniosłości czynników rzeczowych. Dał temu wyraz jaskrawy Morgan w swem „Społeczeństwie pierwotnem“ (Warszawa 1887), później zaś Lippert w „Kulturgeschichte der Mensch-heit“, choć wysnuwali swoje twierdzenia w zupełnej niezależności od teoretyków inateryałi-stycznego pojmowania dziejów, b) Co do metody badań nad zależnością i współrzędnością różnych objawów społecznych. Prace z zakresu historyi kultury nosiły początkowo na sobie piętno gawędziarskie, anegdotyczne. Grupowano fakty i opowiadano o nich w pewnym porządku, tak jak postępuje każdy historyk. Naturalnie, niepodobna było uniknąć dowolności: opuszczano te fakty, które nie dostrajały się do założeń autora, lub osłabiano ich doniosłość. Ale ten sub-jektywizm, tak nieodłączny od historyków, spotkał się niebawem z zarzutami. Zaczęto robić próby usunięcia gawędziarstwa i oparcia wywodów na metodach mniej dowolnych. Wpadnięto wreszcie na myśl t. zw. metody statystycznej. Pojęcie o niej daje przełożona na polski praca E. B. Tylora „O metodzie badań rozwoju instytucyi" (Warszawa 1897). Steinmetz (ob.) i Nieboer (w swem dziele o niewolnictwie) spopularyzowali jeszcze bardziej tę metodę, c) Co do metody badania szlaków, którędy krzewiły się

odkrycia i wynalazki. Historyk kultury, | L. Krzywicki „Historya rozwoju społecznego" badając rozmieszczenie pewnego narzędzia, („Poradnik dla samouków", Część II, Warsz. kształtów chaty, zwyczaju itd., spostrzega ze 1899), oraz artykuły w naszej Enc. poświęcone zdziwieniem, jak tosamo narzędzie, np. łuk, pojedynczym instytucyom i zwyczajom, b) 7i dzieł w okolicach pobliskich ma kształty lub szczegóły traktujących K-ę okresów pojedynczych: O. odmienne, w odleglejszych pokrewne. Nasuwa Henne am Rhyn „Kulturgeschichte d. deutsch.

się pytanie o stosunku wzajemnym takich o-gnisk: czy to podobieństwo jest dziełem wspólnego pochodzenia, zapożyczenia lub przypadku. Sprawa nabiera tern większej doniosłości, gdy takie ogniska posiadają zwykle więcej punktów styczności. W poczuciu tego, iż w stu-dyach nad takiem rozmieszczeniem pewnego sprzętu lub zwyczaju należy oprzeć się na metodach przedmiotowych, zaczęto układać drobiazgowe mapy, okolica za okolicą, tych dzielnic, gdzie danej budowy sprzęt (np. okrągła chata) się spotyka. Otrzymano w ten sposób wyniki, jakich na razie nawet nie oczekiwano, a w dalszym ciągu położono podwalinę trwałą pod studya nad zasadniczemi ogniskami wpływów kulturalnych, oraz szlakami ich krzewienia się. Za pierwszy krok na tej drodze można uważać pracę Ratzela, poświęconą łukowi afrykańskiemu; dzisiaj przyczynków jest już wiele, z nich zwłaszcza zasługują na wzmiankę prace F. Grabnera „Kulturkreise u. Kultur-schiehten in Ozeanien" i Ankermana „Kulturkreise u. Kulturschichten in Africa" (obie w „Zeits. f. Ethnologie" 1905), oraz L. Frobeniusa „Der Ursprung der afrikan. Kulturen" (Berlin 1898). Prace tego rodzaju zawdzięczają możliwość swoją powstaniu wielkich muzeów etnograficznych, prowadzonych ręką umiejętną: ze zbioru ciekawostek, jakiemi były te muzea jeszcze przed laty kilkunastu, przekształciły się dzisiaj w systematyczne obrazy kultury ludów niższych. 4) Bibliografia. Przyczynki do historyi kultury można podzielić na przyczynki do historyi kultury powszechnej, ogarniające możliwie cały rodzaj ludzki, oraz na przyczynki, obejmujące jedną jakąś epokę lub jeden lud. a) Z dzieł traktujących o całokształcie historyi kultury warto wymienić: Kolb „Kulturgeschichte der Menschheit" (wyd. 3-e 1884, przestarzałe); J. Lippert „Kulturgeschichte der Menschheit in ihrem organischen Aufbau" (2 t, 1886 — 87); Hellwald F. „Kulturgeschichte in ihrer naturliclien Entwickelung bis zur Gegen-wart" (1883; wyd. 4-e, 1890, rzecz mniejszej wartości); Schurtz „Urgeschichte der Kultur" (1900). W języku polskim Tylor E. B. „Antropologia" (wyd. 2-e Warszawa 1902). Są to rzeczy przedstawiające całokształt stosunków kulturalnych (z upośledzeniem zresztą strony ekonomicznej). Z zakresu rozwoju materyalnego: Mason J. O. „The Origins of Inyention" (Lon-

Volkes“ (wyd. 2-e Berlin 1893, 2 t.); J. Scherr „Deutsche Kultur-u. Sittengeschichte" (wyd. 9-e Lipsk 1887); Łecky „History of the rise a. influence of the spirit of rationalism in Europę" (Londyn 1865, liczne późniejsze wydania), oraz ,,History of European morals" (t-że 1869); J. J. Honegger „Grundsteine einer allg. Kulturgeschichte der neuesten Zeit" (Lipsk 1868 — 74, 5 t ). Specyalnie co do Wieków Średnich A. Schultz „Des hófische Leben" (wyd. 2-e 1889); Henne am Rhyn „Die Kreuz-ziige" (Lipsk 1894). Bliższe szczegóły pod od-dzielnemi krajami i epokami.    L- K-

•T. F. G.

Kumicić Eugeniusz, pseudon. J e n i o S i-solski (* 1850 —f 18 maja 1904), rodem z Ist-ryi, beletrysta chorwacki w duchu realistycznym. Utwory jego: „Gospoda Sabina" (Pani Sabina) i „Preko mora" (Na drugiem brzegu morskiem). Obie prace przełożone na język czeski. „Jelkin bosiljak" (Bazylika Heleny), „Zaćudieni svatovi“ (skwapliwi swatowie), „Sirota", „Urota (sprzy-siężenie) Zrinjsko-Frankopanska" (wyd. 2-e, przełożone na język czeski), „Teodora". Dramaty: „Sestre" i „Obiteljska tajna" (Tajemnica rodziny). Tłómaczył z francusk., włosk. i liiszp.—„Naućny Slovn.“ XIII str. 486.

Kunica. Z wyrazem tym, oznaczającym o-płatę, łączą się pojęcia kilku przeżytków obyczajowych feudalnych na Zachodzie, na Litwie i Rusi waregskiej, a może nawet jeszcze i od samego feudalizmu dawniejszych; łączy się też i pojęcie dawnej opłaty, pobieranej na mocy zwyczajów życia ekonomicznego w Polsce piastowskiej. —A) Na Zachodzie. 1) Zwyczaj opłat od małżeństwa wyszedł z najazdu ludów germańskich na Europę i po zagarnięciu ziemi przez feudalizm coraz bardziej się upowszechniał. Znają go już Kapitularze VIII i IX w. np. (u Ducange’a) kap. Sicarda, ks. Benewentu pod r. 836). Charakter specyal-ny jakby opłaty od samego dziewictwa występuje dopiero później. Ślady pobierania na skarb pana terytoryalnego, a jeżeli nim był bezpośrednio król, to króla, opłaty bądź za straż nad dziewictwem, bądź, co było o wiele częstszem, za wyrzeczenie się użycia dziewicy, widać w X w, w. W a 1 i i zaludnionej przez iminigracyę armorykańską z Bretonii francuskiej. W tej drugiej, pospolitszej odmianie była ona zrównoważeniem prawa, które rościł sobie pan ziemi do spędzenia, bądź z samą dyn 1895); Noire „Das Werkzeug" (Moguncya nowopoślubioną, bądź z wybraną jedną z jej

1880); Tylor „Antropologia"; gospodarczego—Zi- towarzyszek, nocy poślubnej (jus primae noc-ber „Oczerkji pierwobytnoj kultury" (rzecz pod tis) „Dobry król Walii", Hoela obwarował prawieki względami przestarzała, ale jeszcze sto- wo do okupu tak mocno, że narzeczony dopóty sunkowo najlepsza). Szczegółowsze wskazówki: ⁴ nie otrzymywał pozwolenia na ślub, dopóki—

K u n i c a.

763

w razie niezłożenia monety — nie postawił zaprzysiężonego poręczyciela {nenio feminam det viro antę ąuam de mercede domino reddenda fidejussorem accipiat). Panowała tu zasada, że dziewczyna każda pozostawiona jest dla króla (puella dicitur esse desertum regis) i stąd król ma prawo mieć z niej amachyr (nazwa swoista gaelicka na okup dziewictwa, pretium puellae, pr. rirginitatis). Obyczaj sam musiał rosnąć nie w wierzchniej tylko warstwie życia, skoro prawo równoważące go przemawiało tak stanowczo, i nie bez powodu też przypomina Ducange Maximina Galeryusza, który wprowadził był ten zwyczaj, że nikt bez jego pozwolenia ożenić się nie mógł, aby on sam na wszystkich weselach pierwszy miał kąsek (u Laktancyusza). Z Walii obyczaj ten przedostał się do Anglosasów, ale zwolna ustawał po najeździe normandzkim. ostatecznie zostawiając tylko ślady po sobie w opłacie, przez Du-cunge’a nazwanej marcheta (od szkockiego march=koń, skąd według Skenaeusa [ob.], marcheta, obrazowo jazda konna, marchetum, marąueta, murketta {eta), we Francyi; także merchet, mercheta, m-tum). Niezawodnem jest współistnienie gasnącego już obyczaju i opłaty, która mogła być poważnem źródłem dochodu. Spelman oznacza ją na 5 soldów 4 denary. Była ona wtedy jaknajwyraźniejszym okupem. Za Henryka III ojciec dawał 32 denary {or, hora). Dopiero za Edwarda III znika okup, forma szczątkowa, pozostaje podatek. Każdy osadnik wydający córkę za wolnego człowieka z innej wsi lub z miasta pokrywa straty i ekonomiczne i militarne za przychówek, który zasiliłby wojsko; dlategoż ojciec pozostający na miejscu nie płaci nic za małżeńswo {maritagium), ale musi złożyć podwójne heriotum, har-tum, hereo-Jieregel-dum na wojnę, za siebie i za zięcia.—W S z k o-cyi panowanie obyczaju tego sięga króla Eve-na, który pierwszy miał go uprawnić na rzecz przodujących klanom. Sami królowie szkoccy przyznawali sobie prawo wzywania przed siebie raz w rok którejkolwiek kobiety wychodzącej zamąż wraz z jej rówieśnicami i uczynienia wyboru według upodobania. Obyczaj, którego uporczywości sprzyjała nieraz vis grata, utrzymał się do Malcolma III. Ten dopiero (ok. 1090), jakoby na prośby żony, zastąpił uczynek opłatą, którą według B o e t h i u s a, autora „Hist. Scotorum", Malcolm obciążał nowożeńca; składano ją też i żonom panów tery tory alnych, przyczem możnaby się domniemywać odrębnego instytutu prawa zwyczajowego, mianowicie zezwalania na nałożnictwo mężowskie. Taką opłatę nazywano march. mulierum.— Trzecią krainą celtycką, w której kwitnęły zrazu powyższe obyczaje panów terytoryalnych, z nieodstępnym okupem złączone, była gallo-romań-ska Francy a, w wiele wieków jeszcze po najeździe Franków. Tam jus primae noctis, jeśli nie królów, to arystokracyi feudalnej,

trwało długo, nie ominęło i dostojników kościoła, utrzymało się w opłatach. Podług assizów różnych ziem każda kobieta, czy-to wolna, czy z kupiectwa miała dawać jałoszkę, albo 3 soldy; niewolna zaś na roli {rectum serviens= wysługująca swój obowiązek z prawa) 3 denary jako marchetum• wolna, byle nie córka samego pana, dawała krowę=6 soldom, a rectum serm-ens 6 sol.; córka pańska wreszcie składała 12 krów. Opłata nałożona na kobiety pierwotnie utrzymywała się równolegle z obyczajem, który się wyczuwa z samej nazwy droit de cul-lage, bliźniaczej prawie z ogólną cunnagium (od łac. cunnus), która obejmowała wszystkie już zjawiska około nocy przedślubnej i nowożeń-stwa zgrupowane, a w szczątkowej postaci o-płat występujące. Nie brakło i innych, wymowniejszych form jeszcze w Xin i XIV w. Tak np., proboszcz czy wikary w Bourges (w Ber-ry) rościł sobie prawo do „poznania (!) cielesnego narzeczonej “ jeszcze przed samym narzeczonym (habere carnalem sponsae cognitio-nem); w sądzie metropolitalnym sprawę wszakże przegrał. Boerius (Ducange T. IV s. v. Marchetta) pisze, że słyszał, iż niektórzy panowie w Gaskonii mają prawo na pierwszą noc poślubną poddanki kłaść w łóżko jej odartą z liści łodygę; utrzymał się też symbol łydki dotykającej pościeli. Rozpowszechnienia obyczaju dowodzi fakt podobnego symbolizowania prawa w Piemoncie, gdzie cazzagio odpowiada zupełnie owemu cunnagium. 2) Późniejsze rozpowszechnienie się we Francyi opłat od kobiet, kiedy cywilizacya już stłumiła obyczaj, pozwala uważać je jako podatek wojenny za nieuży-teczność w wojnie, a obowiązek przyczyniania się do jej ciężarów. Opłata jako szczątek o-byczaju istniała nietylko w krajach powyższych, w Niderlandach połudn., we Fryzy i, ale i w niektórych okolicach Niemiec, gdzie jednak cunnagium w życiu, w obyczajach nie grasowało tak jak na celtyckim Zachodzie i mogło być tylko wyjątkowem; stąd pojmuje się w autorach niemieckich stanowisko przeczenia temu jakoby jus primae noctis kaziło obyczaje niemieckie. Przy niesłychanem natężeniu niewolnictwa w Niemczech jeszcze XIV w., gdy pan ziemi posiadał prawo sądowego ścigania swego poddanego, gdy zrazu zabierał całą po nim puściznę, a potem dopiero „rzecz najlepszą¹¹ np., najlepsze bydlę {Besthaupt,-theil, mortuarium), musieli zarówno chłopak poddany jak dziewczyna prosić tego pana o pozwolenie na małżeństwo, maritagium, a za u-dzielone narzeczona składała opłatę Bumede, maritagium, fartuszkowe, paznogciowe (Schiir-zenzins, Nagelgeld). Charakter prawa zatem wypływał tu z ustroju ekonomiczno-społecznego i politycznego. Mogło tak być i w Skandynawii, z mocniejszym jednak podkładem żywego obyczaju. — 3) Był jeszcze trzeci rodzaj opłat, jedynie od samego Kościoła zależnych

i dochód duchowieństwa parafialnego stanowią- jeżeli panna młoda wychodziła ze wsi lub pan cych, który nazwą swą jus pr. noctis wiąże młody brał żonę ze wsi obcej: było to więc się ze ścisłą instytucyą średniowieczną, w pra- powtórzenie zwyczaju angielskiego—w każdym wo zwyczajowe Celtów w Szkocyi i Walii razie opłata od kobiety nowopoślubionej z in-i w prawo feudalne pańskie we Francyi wro- nej wsi. K-ę rozróżniano na dziewicze słą. Pobór tej opłaty stanowił niejako równo- i wdowie (virginalu i ińduale) i prócz głó-ważnik dyspensy dawanej przez proboszcza, wnej nazwy miano dla niej w różnych zie-a nawet samego biskupa, od zakazu opartego miąch różne: w Gostyńskiem—s wad ebnica, na fikcyi, uchwalonej jeszcze przez Sobór Kar- na Śląsku—za w y w ó d i t. d. Zniósł K-ę Henryk tagiński, że dla doskonałości życia chrze- Brodaty podczas opieki nad Bolesław. Wstydli-ściańskiego małżonków potrzebne jest powstrzy- wym (1237), ale ją sam król, gdy dorósł, przy-manie się od spełnienia t. zw. u nas powinno- wrócił, zwalniając tylko szlachtę. W Gostyń-ści małżeńskiej w pierwszą noc po ślubie. Pra- skiem ciężar był ogólnym i dopiero w r. 1462, gnący bez grzechu uwolnić się od takiej aske- po wcieleniu ziemi tej do Korony, szlachta prze-zy w miłości składał, rdzenne już w tym wy- stała płacić K-ę. Ostatecznie i lud w całej Koronie padku, maritagium i nabywał dla siebie jus ówczesnej (bez Mazowsza) doczekał się wyzwo-primae noctis. Gdy przemoc kościoła nad spo- lenia statutem Zygmunta I (Vol. leg. I 379, r. łeczeństwem świeckiem wzrosła i zamieniła się 1511). K. obowiązywała zarówno we wsiach w zupełną już dyktaturę nad rozumem czło- świeckich jak w duchownych i królewskich. Du-wieka i człowiekiem uspołecznionym, w nie- chowieństwo upierało się przy niejJ na syno-których głębiej shołdowauych dyecezyach, zie- dzie w Sieradzu J262 r. Janusz, arcybp gnie-miach feudalnych i okolicach Francyi do je- j żnieński, ostro się jej dopominał. Zbliżone do K-y dnej nocy zakazanej przybywała druga, a do ! drugiej trzecia, dopóki opłata za dyspensę nie przedzierzgnęła się niejako w podatek przez parafiałów i prawa ich wykonywających ściągany od każdego ślubu, niezależnie od jura stolae, które dopiero Sob. Trydencki uregulował. Taki np. Episcopus Ambianensis (Amiens) arrogował sobie ze zwyczaju dawniejszego prawo nakładania opłaty, która trwała mimo zakazu Filipa VI, a wpół wieku później Karola IV, i dopiero postanowieniami parlamentu paryskiego z lat 1401 i 9 uchyloną została (na pocz. w XV pobór dochodził do wysokiej bardzo na swe czasy kwoty 30 liwrów). Zniesiona i w innych dyecezyach opłata powyższa, z innej już racyi, pod inną postacią i w zna- I zwyczaje Rusi, Według Czackiego murzowie cznie mniejszej wysokości, utrzymała się nadal.

miało być pasterne lub basterne od kobiety z dzieckiem nieślubnem lub brzemiennej bez ślubu, głównie, a może i wyłącznie, w dobrach duchownych; tu dominium pobierało od pana wsi, do której się taka kobieta przeniosła, bękartne lub bykowe, tak jakby je było otrzymało na miejscu od gospodarza domu, w którym mieszkała. Lelewel łagodnie uważa to pasterne za dar pasterzowi składany przez owieczki. Laguna, czytając w dokumentach „pusteine“ zamiast pasterne, wywraca rzeczywistość tego rodzaju opłaty. Nazwą tylko wiąże się z K-ą właściwą, inna, płacona przez właściciela wsi za przyjętą poddankę z wsi innej. Na Litwie rusińskiej panowały

tatarscy, jako szlachta, wolni byli od K-y. — C) W Sl o w i a ós zezy k n i e. K. była pobierana, ale nie zawsze pod tą nazwą (była i „kopa licerska = rycerska), a o ile samo prawo pobierania jej odpowiadało owemu jus pr. noctis i jak się kształtowało w różnych narodach i dzielnicach i w różnych czasach—nie wiadomo. Zdaje się, że w pewnej części Rusi Zachodniej, na północy, około Pskowa i na południu ponad Dnieprem jakoteż w Serbii istnieć musiało w ostrej swej formie. Wogóle było stwierdzeniem zwierzchnictwa pana lub księcia i odszkodowaniem go za stratę siły roboczej i przychówku człowieczego. Na Rusi, zarówno litewskiej jak dalszej, taki prawno-ekonomiczny charakter w czasach posiadających już dyplomata jest jedynym historycznie stwierdzonym. Na Litwie i wogóle na Rusi instytut nie wykształcił się w porządek powszechny, ale w W. Ks. Moskiew^kiem wytworzył ściśle rozczłonkowany ogólnie obowiązujący systemat powinności, przetrwał wieki i utrzymał się aż do u-kazu z d. 19 lutego (3 marca) 1861 r., znoszącego niewolnictwo ludu wiejskiego. Na Ru-

Tak np. kantor kość. w Matisco Aeduorum (Macon) w XV w. sprzedawał idącym do ślubu chartam sigillatam (karta z pieczęcią), bez której nikt nie mógł otrzymać sakramentu; nadużycie to zniósł arcbp lugduński Wilhelm, nakazując tylko przy wejściu do kościoła płacić księdzu 6 denarów paryzkicli ze słowami:

,, Vees ci six deniers Parisis pour lo droit dou chantre de Veglise de Masconil. I tu jeszcze nadużycie nosi nazwę prawa.- B) W Polsce istnienie opłaty K-ey sięga pierwszych wieków historycznych. Przedmiot mało zbadany,, Naruszewicz utrzymuje, że K. przyszła do nas ze Skandynawii i wywodzi ją od wyrazu cunnus, odpowiednio do europejskiej nazwy cunnagium, jus c-ii. Czacki popiera Naruszewicza; obaj zostawiają miejsce na domniemanie, że również i Polska miała u siebie o-byezaj zachodni w całej jego brutalności. Domniemanie takie wszakże nie znajduje paparcia w przekazach kronikarskich, zapiskach sądowych i nadaniach. Istniała tylko opłata nazwana K-ą od skórki kuny, którą składali nowo poślubieni,

S.

si za czasów książąt udzielnych od dziewczy- ( ny wychodzącej z jednej wsi do drugiej pobierał dwór skórkę kuny, jako monetę, od wychodzącej z jednego księstwa do drugiego skarb książęcia lub kniazia dwie, zamienione następnie na 1 i 2 ałtyny. Później, już w carstwie, gdy się ustaliło przytwierdzenie do ziemi, t. z w. krjepostnoe prawo, wysokość opłaty zależała od porozumienia się; wszakże od ciężarnej i od wdowy była zawsze wyższą, a wymagania pobierających musiały być uciążliwe, gdyż ostatecznie rząd wielkoksiążęcy wprowadził taryfę: 50 rubli w dobrach skarbowych, 10 w prywatnych. Katarzyna II zrzekła się w r. 1775 poboru do skarbu, ale dwory ściągały opłatę podawnemu. Nazwy K. i „Za wywód" jednocześnie zlały się też we wspólną: „wywodnaja K“.—Bibl ioy r a fi a. Ducange ,,Glossarium mediae et infimae latinitatis“(wyd. z r. 1845 T. IV i V, s. v. Marcheta, Mari-tagium, JSuptiaticwm, Puella)\ Encykl. Erscha i Grubera s. v. Leibeigenschaft; Gierke „Humor in deutscli. Recht“ (wyd. 2-e Berlin 1884); Schmidt ,,Jus primae noctis“ (Freiburg w Br.

1881); Seignobos K. ,,Le regime feodal en Bourgogne jusqu’a 1360“ (Paryż 1882); Daniol K. ,,La Revolution franęaise et la feodalite" (t-że 1883); Flach J. „Les origines de l’an-cienne France. Les droits seigneuriaux“ (t-że

1887); Naruszewicz ,,Hist. Nar. Polskiego"; Czacki „O lit. i pols. pr.“ i „O Tatarach" (w „Pomnikach" Wiszn.); Schmoller,,Deutsche For-schungen“ (Lipsk 1878 nstp.); Lelewel J. ,,List z r. 1859 w „Słowie" petersburskiem 1859 r. nr. 15, przypisek; Maciejowski W. Al. ,.Bibl. Warsz.*¹ 1864 (najwięcej wiadomości, ale bez porządku i krytyki); Laguna St. ,.Kilka uwag nad wywodem hist. niektór. artyk. Statutu Wi-ślickiego“ („Bibliot. Warszaw.“ 1859 III, 161 nast).

Kuprjin Aleksander, utalentowany bele-trysta rossyjski (* w 1870 r.). K. kształcił się w Moskwie, w drugim korpusie kadetów, i w Aleksandryjskiej szkole wojskowej. Zaczął pisać będąc junkrem; pierwszy utwór jego („Po-slednij debjut") drukowany był w moskiewskiem piśmie humorystycznem „Rus. Satjirjicz. Ljistok" (1889). Następnie pisywał do „Russk. Bogat-stwa". Zdawał do Akad. sztabu gener., ale nie pozwolono mu ukończyć egzaminów wskutek rozporządzenia gen. Dragomirowa, wówczas Komendanta okręgu kijowskiego. W 1894 r. K. porzucił służbę wojskową i zaczął stale pisywać w różnych czasopismach. W przerwach pracy dziennikarskiej był aktorem, u-ezył się dentystyki, pracował w biurach technicznych, trudnił się miernictwem. Wydał oddzielnie zbiory: „Kijewskije tjipy" (Kijów 1896) i „Mjiujatury" (Kijów 1897). Widać w nich przebłyski talentu, ale samo traktowanie było zbyt pobieżne i powierzchowne. W 1901 roku K. osiedlił się w Petersburgu w charakterze współpracownika „Mjira Bożjago" i wydawnictw firmy „Znanje", która wypuściła w świat 2 tomy jega „Razskazow" (Petersburg, 1903 i 1906). Pierwszy tom, w którym autor, o wiele bardziej wymagający względem siebie samego, umieścił był tylko kilka z licznych opowiadań swoich, zdobył powodzenie wśród publiczności i krytyki. Czuć w nim jeszcze wpływ innych pisarzy, rossyjskich i obcych, zwłaszcza K. Czechowa. Twórczość K-a, która rozwinęła się w tejsatnej ponurej epoce zastoju politycznego, wchłonęła w siebie tęsknotę Czechowską i przeświadczenie o niemocy warstw inteligentnych. Bohaterami są nerwowe, uczciwe, ale słabe natury, a szlachetne porywy prowadzą ich jedynie do zupełnego bankructwa moralnego. Ze świata wojskowego, który zna znakomicie, K. wybiera zwykle ze szczególnem upodobaniem mizernych żołnierzyków, niezdolnych zupełnie do obrony własnej godności, tępych i niezdarnych. Jednak poprzez ogólny, rozpaczliwie - neurasteniczny ton szkoły Czechowskiej przebijało bardzo wyraźnie jeszcze coś innego: prace K-a pozostawiały wrażenie ostrego protestu. Opowiadania wojskowe („Nocznaja smjena", „Pochod", a szczegóhliej „Doznanie") są wprost w ner-wowem wzburzenia pisanem oskarżeniem przeciw organizacyi życia wojskowego. Reszta o-powiadań wykazuje również określony kieru nek, szczególnie obrazek z życia fabrycznego „Moloch", w którym pisarz ten maluje bezduszny kapitalizm, jak również najlepsze w całym tomie opowiadanie: „Bołoto". K., który po wyjściu w świat T. I Opowiadań cieszył się dość dużem powodzeniem, stał się odrazu głośnym, gdy na początku 1905 r. w szóstym zeszycie „Znanija" ukazała się jego niewielka powieść z życia wojskowego p. t. Pojedynek (tłom. na fran., niem., polski i włoski jęz.), napisany żywo. Zasługuje tu szczególniej na uwagę ewolućya psychologii społecznej, wyrażona teoretycznie przez usta samorodnego nietscheanisty Niżańskiego, artystycznie zaś — w przedstawieniu pojedyńczych momentów duchowego życia głównego bohatera powieści, porucznika Romaszowa. Społeczeństwo, oszołomione szeregiem porażek armii w Mandżuryi, gorączkowo szukało wyjaśnienia przyczyn. Powieść K-a dawała w tym względzie klucz, tern pewniejszy, że napisana była przed wojną i bez wszelkich wniosków malowała prawdziwy obraz życia w armii. Powstawało wrażenie w uajwyższym stopniu przygniatające. Jasnem było, że tacy oficerowie, jakich przedstawiał Pojedynek, nie mogli poprowadzić armii do zwycięstwa. Do r. 1908 wyszło 5 tomów Opowiadań K-a, a także „Djetskije Razskazy" — zbiór opowiadań przeważnie ze świata dziecięcego, pełnych tkliwości i delikatnego wdzięku, utrzymanych na wysokości artystycznej, dalekiej o całe niebo od zwykłych utworów „dla

dzieci", oraz powieść „Swad’ba“ — znowu z życia j w „Bibl. warsz." wielki'udział; pisywał brat wojskowego, za którą pociągnięto K, do odpo- Aleksandra Adolf, nadto jeszcze Julian K. („O wiedzialności karnej, oskarżając go o obrazę Platonie" 1849). K. wszedł w r. 1862 także

armii.

J. Wr.

Kuranda Kamil, polityk austryacki, poseł do parlamentu (od r. 1907), emerytowany radca ministeryalny, z wykształcenia prawnik, publicysta niemiecki postępowy (należy do niemieckiej paityi postępowej — „Deutsch-fortschritt-lich), * 7 lutego 1851 w Wiedniu.

Kurońska mierzeja składa się z szeregu diun, najwspanialszych w całej Europie, a zarazem najwyższych (do 62 m.). Diuny te stopniowo (mniej więcej do 5 m. rocznie) posuwają się ku zatoce Kurońskiej i za kilkaset lat wypełnią całą zatokę, o ile nie będą przedsięwzięte odpowiednie środki zaradcze; by za-pobiedz temu, sieją na piaskach specyalny gatunek owsa, to znów trawę, a gdy grunt cokolwiek się wzmocni, sadzą pewien gatunek sosny; tym sposobem zapobieżono już w znacznej mierze posuwaniu się diun, pozatem pod surową karą wzbroniono chodzenia po nich, gdyż z chwilą, gdy murawa zostanie w pe-wnem miejscu uszkodzona, w tej chwili zaczyna się przesypywanie piasku.

Kurtz Aleksander, działacz na polu spo-łecznem (* 1 stycz. 1814 w Warsz.—f 18 marca 1876 w Krakowie). Uczył się w szkołach pijarów, ale wypadki 1830—1831 porwały go i postawiły w zastępach walczących; potem u-dał się na. studya do Berlina, gdzie oddawał się z zapałem filozofii i zbliżył się z Augustem Cieszkowskim; zwłaszcza wpływ silny na niego wywarł liegelianizm. Później studyował prawo w Paryżu, wreszcie agronomię w Niemczech (w Móglinie w Saksonii), gdzie słuchał sławnego naówczas Thaera. Z bogatym zasobem wiedzy wrócił do kraju, w r. 1848 jął się gospodarowania na roli. Ale nie poprzestając na tern, krzątał się około ożywienia życia u-mysłowego w kraju, które tak podupadło naówczas pod ciężką ręką Paskiewicza. z bratem A doi fem. z którym będzie i w przyszłości rozwijał działalność w T-stwie rolniczem, należy do liczby założycieli ,,Bibl. Warszawskiej" (1841). która niebawem wywierać zaczęła wpływ niezmiernie dodatni tygodniowemi zebraniami swoich współpracowników: „był to rodzaj akademii dla młodych i starych, a razem rodzaj Izby radnej... agitowały się poważne kwestye naukowe, potrącano coraz śmielej o kwestye administracyjne, społeczne, prawne".

W czasopiśmie tern K. drukował parę rozpraw (o statystyce pruskiej i o przemyśle, jego historycznym postępie i wpływie na bieg cywili- j z dzielnic miała swój własny K. aż do czasów zacyi, o wyścigach konnych, wystawach bydła j upadku swej samodzielności.

Kuruta Dymitr, syn Dymitra, wojskowy ros.

s. p.

H. G. K.

Red.

Wraz

do delegacyi, którą czasopismo to wtedy wyłoniło pod przewodnictwem gen. Lewińskiego dla wydawania książeczek ludowych. K. był stanowczym przeciwnikiem ruchów spiskowych i jednym z głównych przedstawicieli ówczesnego prądu pracy organicznej. Należał do liczby założycieli „Roczników gospod. krajowego". Wprawdzie nie znajdujemy podpisu Aleksandra pod projektem T-stwa rolniczego, przedstawionym władzom d. 13 stycz. 1857, choć figuruje tam Adolf K., który należy także do Komitetu nieustającego, przygotowującego prace przyszłe T-stwa. Jednak obaj bracia na organizacyjnem zebraniu d. 16 stycz. 1858 wchodzą do komitetu kierowniczego i odtąd biorą czynny udział w pracach T-stwa. (Aleksander wchodzi w skład delegacyi, która zajęła się urządzeniem folwarku doświadczalnego, oraz innej—mającej wytknąć kierunek hodowli koni), przedstawiają referaty (Aleksander o drogach w kraju, Adolf zaś w sprawie oczynszowania włościan i około jego wywodów długo obracały się dyskusye—Patrz „Roczniki gospod. kraj.“). Wreszció Aleksander należy do grona osób, które w mieszkaniu Zamoyskiego w lutym 1861 układa adres do tronu.. W r. 1862 wszedł do Rady Stanu (ob.), ale tam niedługo pozostawał, wystąpił z niej jeszcze przed Prane. Węgleńskim i arcyb-em Felińskim. Wyjechał wtedy z kraju, ażeby już więcej do niego nie powrócić. Po pobycie w Brukselli, gdzie pracował nad kwe-styami ekonomicznemi i finansowemi, w r. 1868 o-siadł w Krakowie, tam należał do organizatorów krakowskiego Banku dla Handlu i Przemysłu oraz był jednym z jego dyrektorów.—Por. ks, Z. Golian „Mowa o patryotyzmie chrześciań-skiin miana na pogrzebie A. K-a d. 20 marca 1876" Krak. 1876 (K. przed śmiercią przeszedł na katolicyzm); Grabski „Hist. T-stwa rolniczego" (tom II); „Bibl. Warsz." 1876 II 846-848.

Kurułtaj —sejm u ludów mongolskich i tatarskich, składający się z przedstawicieli ary-stokracyi rodowej, a zwoływany w sprawach wagi politycznej. Jasa, tj. zbiór praw, wydanych przez Dżyngischana, wyznacza K-owi zadania rozległe. Sam Dżyngischan, gdy miał objąć godność wielkiego chana, zwołał w r. 1205 taki sejm, zresztą do tej instytueyi odwoływał się często. Carpini pozostawił opis K-a w r. 1246, który zebrał się dla zatwierdzenia Kujuka w godności panującego. Kiedy państwo Dżyngischana rozpadło się, każda

Red

i kwiatów—w 1841; o kasach oszczędności, o stanie szkół elementarnych w Belgii 1842; o j (f 1833). Pochodzenia greckiego, robił szybką domach ochrony w Stanach Zjedn. 1843; pisy- . karyerę wojskową: został generałem piechoty, wał także o filozofii, np. recenzyę pracy A. ) dyrektorem drugiego korpusu kadeckiego, a w Cieszkowskiego)—wogóle rodzina K-ów brała r. 1826 otrzymał tytuł hrabiowski. Pełnił przy

Kurzyna Jan.

767

spiracyjnego, rewolucyjnego, coraz otwarciej zmierzało do powstania. Zaniepokoiło to Jur-giensa i jego stronników, wzbudziło podejrzenie co do charakteru K-y, którego nikt bliżej nie znał i o przeszłości jego nic nie wiedział. Dowiedziawszy się o uwłaczających dla siebie pogłoskach, K. zażądał sądu koleżeńskiego i rzutów lekkomyślnych się oczyścił. Zabolało go to jednak, rozgoryczyło, i ślad tego już pozostał. K. chciał wciągnąć do kouspira-cyi bohatera nocy listopadowej, Piotra W y-c ki ego (ob.), który powrócił był niedawno z Syberyi i mieszkał w Warce; poszedł też do niego z kilku towarzyszami, jak na pielgrzymkę, po błogosławieństwo; Wysocki, wyczerpany mękami i wygnaniem, przyjął ich chłodno, u-działu wszelkiego odmówił i do rozwagi ływał. Nie wpłynęło to na K-ę, który silniej parł do czynnych wystąpień, był między innymi organizatorem spełzłego obchodu żałobnego na cześć trzech wieszczów w d. 18 mar-1859 r. Rząd zwrócił uwagę na wrzenie wśród akademików, i Muchauow (ob.) rozkazał rektorowi akademii, Cycurynowi, przyśpieszyć e-gzaminy półlekarskie, podejrzanych o agitacyę nie przepuścić i w ten sposób akademię oczyścić. Akademicy zebrali się (w czerwcu) w mieszkaniu K-y, za jego inicyatywą postanowili wysłać do rektora deputacyę z żądaniem odłoże-Kurzyna Jan, z przydomkiem Pelszewski, nia egzaminów do właściwej pory, gdyby zaś z drobnej szlachty podlaskiej (* 1835 r. w War- tego nie uzyskali, wystąpić gremialnie z aka-szawie f 2 lipca 186p. w Zurychu), syn u- demii. Tak się też stało: znaczna większość mło-rzędnika administracyjnego (podobno policyanta). dzieży poszła za głosem K-y. Władza uznała to za Matka, akuszerka z zawodu, przeznaczając go bunt; najczynniejszych zaaresztowano i uwię-do stanu duchownego, z wielkim trudem łożyła ziono, a w ich liczbie Kurzynę, którego wysłana jego wychowanie, najpierw w szkole ele- no następnie do Opola. K. wrócił zaraz do mentarnej, później w seminaryum u Pijarów Warszawy i, ukrywając się w mieszkaniu A-w Opolu, które on, z natury bardzo zdolny, wie- snyka (poety), brał dalej czynny udział w ru-dzy chciwy i pamięcią wielką obdarzony, chlub- chu. Gdy policya wpadła na jego ślady, kolenie ukończył, wyuczywszy się przytem obcych dzy zebrali pieniądze i wyprawili go do Pa-języków. Nie czując w sobie powołania, świę- ryża dla nawiązania stosunków z emigracyą, głó-ceń kapłańskich nie przyjął i wrócił do War- wnie z Mierosławskim. Po przybyciu do Paryża K. szawy. Zamieszkał na ulicy Niecałej, pod stry- ogłosił w „Przeglądzie rzeczy polskich" Elża-chem, w wielkim niedostatku, z trudem na ży- nowskiego w zeszycie z października 1859 ar-cie lekcyami zarabiając. Kształcił się dalej, tykuł bez tytułu, opisujący całe zajście w aka-czytał wiele i książki skupywał od ust sobie demii. Artykuł ten wywołał odpowiedzi i pole-odejmując. Dowiedziawszy się, że na przeciw- mikę w kraju. K. zdobył sobie zupełne zaufa-ko mieszkał mułła pułku czerkiesów, zapoznał j nie Mierosławskiego, został jego sekretarzem się z nim, by brać lekcye języka tureckiego, i i pełnomocnikiem i w jego imieniu zbierał Wszedł powoli w stosunki z młodzieżą war- składki po kraju, dokąd jeździł kilkakrotnie szawską, należał do kółek literacko- i histo- z niebezpieczeństwem życia. Kiedy Komitet ryczno-polit., zdobywał sobie zwolenników. Gdy Centralny w lipcu 1862 odrzucił propozycyę w 1858 otwarto w Warszawie Akademię me- Mierosławskiego, K. utworzył tak zwany Komi-dyczną, K. był jednym z pierwszych, co się zapi- tet Rewolucyjny, który jednak prędko, nie zna-sali, a wkrótce też jednym z założycieli „Towa- lazłszy poparcia, upadł. Poza agitacyą K. rzystwa bratniej pomocy", pospolicie Kółkiem znajdował czas na pracę naukową, do. której Akademickiem zwanego. Towarzystwo to miało wracał za każdym pobytem w Paryżu, studyo-własną kasę, bibliotekę zasobną w druki emi- wał, jak o tem świadczyły pozostałe po nim gracyjne, między któremi pisma Mi e r o s ł a w- książki, etnografię, starożytności i języki wscho-skiego (ob.) szczególniej były czytane i wpływ dnie, pismo runiczne, hieroglify. W swych poję-silny wywierały. Kółko akademickie, którego ciach religijnych K. był wyznawcą Patrycego duszą był K., nabrało prędko charakteru kon- Larroque’a (ob.), w teoiyach politycznych

w. ks. Konstantym Pawłowiczu obowiązki nauczyciela języka nowogreckiego, a kiedy wielki książę objął stanowisko w Królestwie, K. był przy nim naczelnikiem sztabu głównego, w którym tonął, tracąc własną ssmoistnośó, sztab główny armii polskiej. W r. 1831 K. dowodził częścią korpusu gwardyi rossyjskiej z wojsk jeszcze warszawskich, a po bitwie ostrołęckiej Dybicz powołał go nadowódzcę oddzielnego (z dołączeniem wojsk Knorringa i Sackena) korpusu i kazał mu bronić przeprawy Giełgudowi przez Niemen i osłonić Grodno, gdzie armia rossyj-ska miała wielkie magazyny. Gdy Polacy przeszli Niemen nie tam, gdzie sztab ros. słusznie się ich obawiał, ale daleko na północy, i Grodno tym sposobem obrony nie potrzebowało, K. wezwany pod Wilno, szedł bardzo wolno, i dopiero d. 16 czerwca stanął u celu. Nieudolność Giełguda zniosła jednak złe skutki tej opieszałości: mogąc uderzyć na Wilno już 14 — 15 cz., uczynił to dopiero dn. 19 cz., kiedy Rossyanie zdążyli już byli zgromadzić 24 tys. ludzi na Górach Ponarskich i ponad Wilią. W bitwie sam uczestniczył jako podwładny Sackena, odstąpiwszy mu pierwszeństwa w dowództwie. Zaraz potem, po zgonie w. księcia w Witebsku (15 cz.) wezwano go do Petersburga, do orszaku pogrzebowego. Odtąd K. znika z widowni.

Red.

z za-

nazawsze

nawo-

coraz

ca

10 lipca).

opierał się na Manifeście Towarzystwa Demokratycznego (ob.), na Kontrakcie Społecznym

J. J. RousseaiTa (ob.); chciał naśladować Saint-Just’a i Robespierre’a, którego zdanie, że ,,podejrzliwość jest rękojmią i podnietą prawdziwego patryotyzmu, a prawdę winniśmy tylko tym, których głęboko szanujemy'1 wziął za zasadę. K. zrażał do siebie większość rodaków, którzy widzieli w nim typ obcy, nic wspólnego uiemający z duchem i tradycyami narodo-wemi. Gdy wybuchło powstanie, K. należał do nieszczęsnej wyprawy Mierosławskiego, bił się dzielnie pod Krzywosądzem i po potyczce pod No-wą-Wsią wrócił na razie do Paryża, ale wkrótce wyruszył da Królestwa i do Galieyi. We Lwowie go zaaresztowano, zabierając mu wszystkie papiery i pieuiądze, poczem przez kilka miesięcy trzymano w więzieniu. Uwolniony za staraniem przyjaciół przedostał się w grudniu 1863 do Warszawy, gdzie za jego inicya-tywą urzędnik Kom. Skarbu Bronisław Brzeziński z wielkim znojem i odwagą, usiłował wytworzyć ,,Koło rewolucyjne", które po 4 miesiącach w zaczątkowej dopiero formie, zupełnie się rozpadło. K. miał nadzieję, że go Traugut, posiadający podówczas całkowitą władzę Rządu Narodowego, powoła do działania, ale się zawiódł i wyjechał w lutym 1864 r. do Paryża przez Drezno, gdzie się czas jakiś zatrzymał i należał do założenia „Związku patryotów polskich" o rozległych zamiarach poruszenia wszystkich ludów Europy (ob. Kraszewski J. J.). W Paryżu K. stosunków z Mierosławskim już nie utrzymywał: dla siebie osobiście władzy pragnął. Gdy po uwięzieniu Trauguta (ob.), powstał nowy rząd zbiorowy bezimienny, z osobistego składu do dziś dnia nieoznaczony, ten po długich wahaniach się między ks. Adamem Sapiehą (ob.), Aleksandrem Gutt rym (ob.) i Kurzyną, mianował ostatniego z nich „Pełnomocnikiem i Reprezentantem Rządu Narodowego po za granicami Zaboru Rossyjskiego“ (5 lipca 1864). K. objął władzę i wykonywał ją jak dyktator, niezależny od nikogo, choć powstanie w kraju już było wygasło; mianował komisarzami: A. Guttrego na Prancyę i Anglię, J. Ordęgę (ob.) na Włochy i W. Platera(ob.) na Szwajcaryę; opracował projekt formacyi polskiej w Turcył, starał się o pożyczkę w Szwecyi; wydał manifest do kraju, którego jednak drukiem nie ogłoszono; w Brukselli założył czasopismo „Wytrwałość" (od paźdz. 1864 do maja 1865), które miało być niejako organem urzędowym. W końcu marca 1865 r. z Paryża, za inicyatywą Guttrego, wysłano do kraju emisaryuszów dla wywołania nowego ruchu. Wysłańców aresztowano w Warszawie i wraz z kilkudziesięciu innymi zesłano na Syberyę (ob. Rudnicki Władysław). Opinia oskarżyła K-ę, który nie miał miru w emigracyi, że śle ludzi na stracenie, a sam bezpieczny we Prancyi pozostaje. Zarzut ten rozdrażnił K-ę, któremu już

poprzednio zarzucano, że nieprawnie doszedł do władzy, że nawet przywłaszczył sobie wprost pieczęcie, symbol i oznakę tejże władzy. Urosła stąd niechęć do głównego współzawodnika, Guttrego, zakończona pojedynkiem w Szwajca-ryi w Neuhausen pod Bazyleją d. 10 maja ł865. K., ciężko raniony w bok, przewieziony został do szpitala w Zurychu, gdzie umarł. Pochowano go 4 lipca tamże na cmentarzu katolickim. Funduszów żadnych po nim nie zostało, choć pieniądze znaczne przez jego ręce przechodziły. Znaleziono tylko grudkę ziemi ojczystej w woreczku, którą mu też oczy przysypano.—Por. „Rocznik Towarzystwa Histor. Literackiego w Paryżu", rok 1866 Paryż 1867 str. 341 nstp.; „Pamiątka dla rodzin polskich, zebrał kolumna [A. Nowolecki]," (Kraków 1867 — 68. Część 2-gas, dod. str. 26 nstp.); Z. L. S. [Przyborowski] „Historya dwóeh lat“ (4 t. Kraków 1892—6); tenże „Dzieje roku 1863“ (Kraków 1897 nstp. T. I—IV); tenże „Ostatnie chwile Powstania Styczniowego" (Poznań 1885 — 6, 5 t.); „Głos wolny" (Londyn 1865, nr z dn.

Wł, Strz^-'

Kusztelan Józef, jeden z wybitniejszych działaczy na polu kooperatywy (*    1843 r.

w Strzeszkach [pow. Szredzkim],—+ 4 stycz. 1907 w Poznaniu). Kształcił się w giranazyach trzemeszeńskiem i w Poznaniu, następnie u-częszczał do uniwersytetu w Berlinie, który ukończył w r. 1872, pisząc rozprawę doktorską z dziedziny matematyki i składając egzamin państwowy na kandydata wyższego szkolnictwa. Przez rok jeden był nauczycielem w wyższej szkole realnej w Poznaniu. Usunięty z tego stanowiska przez władzę za to, że nie podjął się wykładu religii w języku niemieckim, poświęcił się kupiectwu. Idąc za wskazówkami Karola Marcinkowskiego, z którym w blizkich pozostawał stosunkach, w 1876 r. założył handel szkła w Bazarze, ale już we dwa lata później porzucił to zajęcie i objął posadę członka zarządu w T-stwie Pożyczko-wem Przemysłowców Poznańskich. D. 3 czerw. 1881 został prezesem rady nadzorczej Spółki Poznańskiej, a w rok potem — członkiem Komitetu Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych. Stanowisko to pozwoliło mu pracować nad urzeczywistnieniem projektu utworzenia Banku centralnego — poruszonego na sejmiku spółek jeszcze w 1872 r. Niezwykłe zdolności organizacyjne pozwoliły K-wi bank ten ostatecznie do życia powołać (1885 r.). Po ukonstytuowaniu się banku zajął stanowisko dyrektora instytucyi, na którem pozostawał przez lat 27. Pod jego to kierunkiem bank ten, zbliżony do typu medyolańskiego, rozwinął się znakomicie (ob. Kredytowe stowarzyszenia współdzielcze, polskie). Poza pracą w Banku K. był przez długie lata członkiem dyrekcyi T-stwa ubez. ,,Vesta", zasiadał w radach nadzorczych „Spółki melioracyjnej",

„Banku Parcełacyjnego", „Dziennika Poznańskiego", fabryki H. Cegielskiego i spółki budowlanej ,,Pomoc". Wszystkie te czynności pozwalały mu jeszcze pracować na polu nauko-wem i piśmienniczem. Miewał odczyty, redagował „Poradnik dla spółek" i statystyczne „Sprawozdania Związku", był przez czas jakiś sekretarzem wydziału przyrodniczego w T-stwie Przyjaciół Nauk, wreszcie pisywał artykuły e-konomiczne w „Dzień. Poznańskim" oraz broszury i dzieła. Z tych najważniejsze: ,,0 wartości pieniężnej człowieka", „Kilka uwag o or-gauizacyi i rozwoju spółek polskich pod panowaniem pruskiem“, „Z przeszłości i teraźniejszości niemieckich stowarzyszeń spółkowych"

wego we Lwowie, oraz w ruskiej Macierzy. Gdy w r. 1859 minister Thun i namiestnik Galicyi Gołuchowski usiłowali narzucić Rusinom alfabet

łaciński, K., łącznie z uczonymi ruskimi, oparł się skutecznie temu zamiarowi. Troskliwość, jaką otaczał wyznanie grecko-unickie, szkoły i duchowieństwo, zjednała mu nieprzyjaciół w Galicyi: to też, kiedy, po wywiezieniu (1866) biskupa Kalińskiego (ob.), zawakowało biskupstwo w Chełmie, K. na propozycyę rządu rossyjskie-go objęcia wakansu chętnie się zgodził i objął swe obowiązki (wrzesień 1868). Ufając rządowi rossyjskiemu, o którym go zapewniano, że w dokonywanych wówczas robotach około zniesienia Unii chodzi tylko o jej „oczyszczenie", biskupstwo swe obejmował z wiarą w takie zapewnienia i nie wahał się obowiązków swych sprawować; ale rzeczywistość rychło go rozczarowała. D. 26 lut. 1869 r. ster „nawracania" objął Tołstoj, i zaraz na miejsce zarządu spraw unickich w Warszawie wytworzył przy sobie umyślną kancelaryę. Zakazywanie kazań polskich i uczestnictwa w odpustach i innych nabożeństwach katolickich, karcenie, na początek tylko moralne, później i policyjne, u-częszczających do kościołów katolickich, zmiany w urządzeniu świątyni wewnątrz, w porządku odprawiania liturgii, wyrzucanie organów, zwijanie bractw i prześladowanie szka-plerzy i chorągwi—wypełniły lata 1869 i 1870; a dokonywały się z wiedzą i wolą K-go. Dopiero narzucenie książek liturgicznych rossyj-skich, nasyłanie popów prawosławnych, okładanie grzywnami, więzienie i prześladowanie ludu opierającego się nowościom, zuchwalstwo kreatur rządowych w konsystorzu chełmskim, wreszcie nacisk, wywierany przez władze administracyjne i policyjne—otworzyły K-mu oczy na całą okropną prawdę: oto dał się użyć za narzędzie do wywrócenia Unii. Przeraził się sam tego, co robił, zadrżał przed zamiarami i zażądał dymisyi z Petersburga. Wrócił z nią do Galicyi d. 15 marca 1871. Dla Rossyi uczynił już tyle, że mogła się obyć bez jego następcy. Charakter i działalność K-go bardzo jasno a wiarogodnie przedstawił ks. Emil Bańkowski, członek konsystorza a świadek czynów biskupa, w dziełku: „Ruś chełmska od czasu

(tłom. z niemiec.), „Raiffeisen i jego spółki włościańskie", „Zarys o wekslach", „O czekach". Zaznaczyć jeszcze wypada, że zarówno działalność ekonomiczno-społeczna jak i literacka K-na zyskały uznanie nietylko wśród swoich, ale i u obcych. Wyrazem tego uznania było powołanie K-a na reprezentanta dla państwa niemieckiego przez wydział centralny Międzynarodowego Związku Spółek w Londynie. Było to po kongresie współdzielczym międzynarodowym w Budapeszcie 1904 r., w którym twórca największej instytucyi finansowej w Wiel-kopolsce brał udział osobisty. Obszerny życiorys podał Wł. Tomaszewski „Ekonomista" T.

C Ł.

I, zesz. I, 1907 r.

Kutowskie s-stwo niegrod. (Kuty) w województwie Ruskiem, Ziemi Halickiej. W 1765 r. czynsze z m-ta Kuty (ob.), rogowszczyzna, gostyna od owiec, dziesięcina pszczelna, Oczkowe, ‘ żołnierszczyzna, arenda i in. — czyniły złp.

co o

24 60 gr. 4 den. 6. W 1770 r. składało się s-stw z: m-ta Kuty i 22 wsi; posiadała je Ludwika z Mniszchów Potocka, kasztelanowa krak., opłacając kwarty złp. 19104 gr. 11.

Po zajęciu przez rząd austryacki 1 maja 1782 r. przyłączono st. K. do dóbr Kosowa i Pisty-nia.—Baliński i Lipiński „Staroż. Polska" (II,

906—08); El. Piotrowski „Summaryusz królew-szczyzn" (Żytom. 1861).

Kuziemski Michał, bp. chełmski unicki 1868 — 70 r„ wybitny patryota rusiński w Gali-cyi (* 1809 w Szybalinie w Galicyi, w pow.

Brzeżańskim—f 1879 w Laszkach, t-żę, w pow.

Hr.

Kwaczała, wioska w Galicyi zachodniej, w pobliżu Alwernii, pow. chrzanowski, w okolicy, obficie uposażonej w zabytki wieków u-

Bobreekim). Był synem duchownego. W r. 1833 rozbioru Polski" (Lwów 1887). został parochem w Załoźcach, skąd, owdowiawszy, przeniósł się do Lwowa, gdzie został kanclerzem konsystorza. Mianowany następnie

cem do K-y a noszącem nazwę Jeziorzy ska, znaleziono w r. 1873 ślady osady nawodnej. Przestrzeń, zajęta przez tę osadę, wynosiła w przybliżeniu 2356 intr. Q (62.8 m. długości z zachodu na wschód, 38 ra, szer. z południa na północ). Osada nawodna K-ska była budowy odmiennej od wzorów szwajcarskich i zbliżała się raczej do wysp sztucznych Szkocyi i Irlan-dyi. Od dołu jeziora dawnego szły poziomo po-

przez ces. Ferdynanda głów. inspektorem szkół biegłych. Między innemi w torfowisku należą-ludowych we wschód. Galicyi, K. zajął się podniesieniem oświaty ludowej. Jego-to staraniem powstało 1000 nowych szkół ludowych, w których zaprowadzono nauczanie w języku ojczystym. W latach 1848—68 imię K-go dodawało powagi i znaczenia wszystkim ważniejszym in-stytucyom i stowarzyszeniom ruskim; wybitny zwłaszcza udział brał K. w Głównej Radzie Ruskiej, przy budowie ruskiego Domu Ludo-

97

Wielka Encykl. Iluetr. Ser. I. Tom XI.1I. Zesz. 38 3.1

1874.

łożone pale, jedne na drugich, powiązane umię-jętnie, niekiedy spoczywając na niewielkich podpórkach. Naliczono 4—5, pokładów dębowych od dołu, i kilka górnych, zwykle z drzewa modrzewiowego, świerku, olszyny, sosny, brzozy. Pomost byt ziemią i gliną wyłożony i na nim, ponad wodami jeziora, wznosiły się niewielkie chaty. Znaleziono moc czerepków garncarskich (447), krzemyków (około 300), sporo orzechów leśnych, ziarnka rośliny groszkowatej, pestkę

dzikiej śliwy, żołędzie, kości konia—ogół wykopalisk, który nie daje dość dokładnego obrazu o zwyczajach i poziomie kultury ówczesnej.— Por. sprawozdanie Kirkora w ,,Rozpraw, wydz. histor.-filozoficznego Akad. Umiej.T. I

L. K.

Kwang (Kuang)-Su (Siu), cesarz chiński (T. XLII str. 621) f w Pekinie, w nocy z d. 13 na 14 listopada 1908 r. Regentem państwa został brat jego ks. Czuan.

mieślniczych, ponieważ instytucya ta, jak wyjawia w ostatniej swej woli, „mając na celu dobro przyszłości, najwięcej nateraz podobną być może naturą swego utworu do podążania ku bezwzględnemu dobru, do którego-to celu skutecznie przyczynić się pragnę, tak przykładem, jak również i czynem". Majątek objęty zapisem K-go składał się z dóbr ziemskich: Orłowa Murowanego i Orłowa Drewnianego w pow. Krasnystawskim (włók 175), wsi Rzyczki w pow. Rawa Ruska w Galicyi (włók 67), Sobieszyna z folwarkiem Blizocinem w gub. Siedleckiej (włók 124); kolonii we wsi Szamocinie i Józefinie w gub. Warszawskiej; domów przy ul. Królewskiej i na przedmieściu Praga oraz kapitałów w papierach wartościowych krajowych i galicyjskich. Ogółem, według inwentarzy urzędowych, cała masa czysta spadku po K-im pozostała wynosiła rb. 344 511 rb. kop 79 i flor. austr 65 544 cent. 67. Z powyższego majątku: dobra Sobieszyn i Blizo-cin, kolonie w Szamocinie i Józefinie, dom w Warszawie i % od kapitałów przeznaczył za-pisodawca na dożywocie dla żony swej Maryi. Podniosłą myślą K-go było: przez fundacyę i rozwój instytucyi szczegółowo w ostatniej jego woli opisanych osiągnąć wyższy ^poziom cywilizacyjny w obrębie własnych jego majętności, a później i w promieniach tych środowisk. Spodziewał się, że szlachetne naśladownictwo idee jego rozpowszechni i w dalszych okolicach kraju. W dodatku do testamentu zaznacza wyraźnie, że dąży do tego, „aby wzorem i dobrym przykładem oddziaływać szczególniej na prostaczków i maluczkich, aby w nich uszlachetniać myśli i pojęcia, aby ich nietylko podnosić materyalnie i oświecać umysłowo, ale przez kształcenie estetycznych ich pojęć uszlachetniać ich uczucia, a przez to ‘ zaszczepiać i rozpowszechniać ciągle i stopniowo prawdziwą chrześciańską cywilizaeyę." Zaklina przy-

M. D

Kędrzycki Julian Belina, poeta (* na Podolu, około r. 1830); w r. 1848 widzimy go na wydz. filozof, w uniw. kijów., gdzie daje się poznać ze swych uzdolnień poetyczuych.

Liryka K- go lekka, pełna werwy, szybko rozbiegała się wśród kół koleżeńskich i za ich pośrednictwem przechodziła pod dachy szlacheckie jego okolic rodzinnych. Piosenki K-go stały się popularnemi nietylko wśród młodzieży akademickiej, polskiej, w Kijowie; śpiewano je i powtarzano: do druku przeszło bardzo mało, pod nazwą Juliana Beliny lub Podolanina.

W chwili gdy rząd wprowadzał wykłady języka polskiego do szkół na Rusi (r. 1860), K. został naucz. jęz. poi. w gimn. kijowskiem.

Trwało to krótko. Wypadki 1863 r. poprowadziły K-go na pole walki. Ujęty, skazany na Sybir, przebywa w Usolu, potem w Rossyi. Po powrocie do kraju nie zaznał spokoju, ani dla swej lutni, której nie strzaskały wypadki życia, ani dla swego istnienia tułaczego. Umarł o-saraotniony w szpitalu, w Petersburgu, gdzie szukał chleba, około r. 1895. Muza K-go prze-dewszystkiem opiewała przygody życia codziennego z wielką trafnością, dowcipem, lekką i-ronią. Zebrane przez D-ra Wacł. Lasockiego utwory K-go nie należą do rzędu najlepszych; wyżej stoją rzeczy dawniejsze, z r. 1850, piosenki o-piewające życie wiejskie. Te ostatnie w odpisach rozproszone. Zbiorek D-ra Wac. Lasockiego umieszczony przy jego „Pamiętnikach" złożonych w Muzeum Nar. w Krakowie. — • O K-im pisał w „Kraju" wnet po jego zgonie Tom. Za-wadyński.

Kicki hr. Kajetan Jan Kanty Konstanty, syn Augusta, starosty krasnostawskiego, senatora i kasztelana Król. Polskiego (* 19 październ. 1803 we Lwowie—f w Warszawie 22 czerwca 1878). O życiu jego nie mamy bliższych wiadomości. D. 20 maja 1878 r., a więc na miesiąc przed śmiercią, pojął za żonę włościankę, Maryannę Franciszkę Moszkow- tern tych wszystkich, którzy przyczynią się do ską, lat 56 liczącą. Wdzięczną pamięć w spo- urzeczywistnienia jego zamiarów, aby wniknęli łeczeństwie polskiem pozostawił po sobie K. jaknajgłębiej w tę myśl jego przewodnią, gdyż zapisem całego ogromnego majątku na rzecz    za największe nieszczęście uważałby spaczenie

Towarzystwa Osad Rolnych i Przytułków Rze-    swoich dążeń, w najszczytniejszych celach ob-

myślanych. Wszystkie dalsze zastrzeżenia zmierzają tylko do bliższego określenia tej zasadniczej myśli, do doskonalszego jej uwydatnienia. Nadzwyczajna drobiazgowość i staranność w o-pracowaniu szczegółów dowodzi, że szlachetna idea K-go rosła w nim głęboko, że była wynikiem pracy całego jego życia, do której z wiel-kiem umiłowaniem powracał wielokrotnie, byleby tylko osiągnąć jaknajwiększą jasność dla zamierzeń swych w przyszłości. Zamiarom tym zakreśla K. bardzo szerokie pole działania, opierając się wszakże na tern najglębszem przeświadczeniu, że cywilizacyę należy prowadzić od podstaw społeczeństwa, zaczyna więc od zakładów elementarnego kształcenia. Życzeniem testatora jest, aby w majątku głównym Orłowie Murowanym wznieść i urządzić: 1) 0-chronkę dla dzieci z nader starannym doborem ochmistrzyni, mającej zastąpić dzieciom brak rozumnej matki; 2) szkółkę, w której szczególną uwagę poza nauką zwrócić należy na wychowanie dzieci, rozwijanie w nich zamiłowania do jaknajwiększej czystości, a nawet upodobań estetycznych; 3) t, zw. Drugą kla-s ę, gdzie pojętniejsi i chętniejsi uczniowie spo sobić się będą do zakładu agronomicznego, ob-znajamiając się z czynnościami gospodarczemu przyczem zwracać należy baczną uwagę na zamiłowanie uczniów do jednego z trzech działów gospodarstwa: rolnictwa, ogrodnictwa lub leśnictwa; 4) zakład agronomiczny z biblioteczką podręczną, owczarnią i oborą wzorową, z odpowiednio urządzonym folwarkiem i ogrodem, mający za zadanie kształcić wychowań-ców początkowo na praktycznych oficyalistów i techników rolnych. W miarę rozwoju tego zakładu mógłby on w przyszłości przekształcić się na: 5) prawdziwie naukowy Instytut agronomiczny, prowadzon\ wzorowo, z uwzględnieniem ostatnich zdobyczy wiedzy w tym kierunku osiągniętych. Troszcząc się tyle o kształcenie młodzieży, nie zapomina testator i o dorosłych, umysłowo jeszcze niedojrzałych. W tym celu poleca wznieść budowlę murowaną, wytwornej architektury, z góry oświetloną, gdzie w dni świąteczne gromadzić się będzie ludność miejscowa dla usłyszenia odczytów z doskonalszych książek ludowych, pokazów popularnonaukowych i ważniejszych gospodarczych. Po-połuduiu odbywać się tu mają zabawy przy dźwiękach muzyki, z przestrzeganiem przede-wszystkiem przyzwoitego zachowania się, a z zu-pełnem wyłączeniem mocnych trunków. W dni powszednie chętni nauczenia się robót domowych, a więc kobiety: wyrobu płótna i innych zajęć domowych, mężczyźni—przyrządzania narzędzi gospodarczych—zgromadzać się będą; przyczem zwrócić należy uwagę na zdolności indywidualne uczących się, mogące stanowić o przyszłym ich zawodzie. Dalej dzieci pobierać tu mają nauki umoraluiające; wreszcie matki, które w początkach nawet drobnemi u-; pominkami do uczęszczania zachęcać trzeba, I pouczane być powinny o nader ważnych obowiązkach względem własnych dzieci. Rozwój takiej instytucyi kulturalnej powierzyć światłemu, wszechstronnie wykształconemu kierownikowi, którego wybór szczególnej pieczy poleca zapiso-dawca. Dla wykazania korzyści pracy, w tym kierunku dokonanej, przynajmniej raz do roku urządzać trzeba publiczny popis przy jakuaj-liczniejszym udziale osób w tern zainteresowanych dla udowodnienia, że postęp rzeczywiście jest pożądanym i osiągniętym być może.—Prócz tych fundacyi nakazuje K. w testamencie prze-dewszystkiem dokończenie budowy pałacu w Orłowie Murowanym z pomocą ukształconego znawcy, z ogólną dążnością doprowadzenia poczucia piękna do możliwej doskonałości. W pałacu zgromadzone być mają dzieła sztuki, prawdziwą wartość artystyczną posiadające, oraz wszelkie ciekawe osobliwości, aby osoby zwiedzające ze stery zamożniejszego obywatelstwa do naśladownictwa w tym kierunku zachęcić. Gdy bezwzględna tolerancya krajowi przyznaną zostanie, wzniesiony być ma w Orłowie Murowanym kościół rzymsko-katolicki murowany, obszerny, z zachowaniem niezaprzeczonem czystości stylu architektonicznego tak, aby najbardziej wykształcony smak przyszłości mógł być z niego zadowolonym. Przypisując wielkie znaczenie umoralniające kapelanowi, oświadcza K., że na tę godność powoływanym być winien człowiek od wszelkich samolubnych wpływów wolny, który za jedyny cel życia wytknie sobie ratowanie błądzących, okaże przytem gorliwość, wytrwałość i poświęcenie prawdziwie chrześciańskie; każdy, „bez względu na to pod jaką formą Boga wyznaje", powinien być otoczony jego obowiązkową opieką i objęty ogólną dążnością ku uszlachetnieniu duszy. Zakreślając legatowi swemu jaknajrozle-glejsze zadanie, poddaje K. myśl utworzenia w przyszłości instytucyi zbiorowej, mającej na celu: ratowanie jednostek, do ostatecznych granic nieszczęśliwego położenia zepchniętych, a choćby wskutek własnej winy w nieszczęście popadłych; wspieranie ich pomocą materyalną, udzielanie im rad i wskazówek dla podtrzymania ich w sferze poprawy, póki zupełny skutek osiągniętym nie zostanie. Pojmując, że trudne zadanie wkłada na barki obdarowanych, jaknajstarauniejszej ich uwadze poleca K. wybór opiekuna majątków ziemskich: ma to być przedewszystkiem gorący filantrop, człowiek prawy, energiczny, zamiłowany w życiu wiejskiem, wysoko ukształcony, zdolny pojąć w całej rozciągłości myśl testatora, przyjmujący na siebie obowiązek raczej dla idei aniżeli dla korzyści. Towarzystwo ma czuwać najusilniej nad tem, aby posada opiekuna nie stała się zczasein szkodliwą synekurą: raczej zmieniać często kierownika, dopóki nie znajdzie się człowiek w zupełności od-

powiadający wymaganiom. Obowiązkiem opiekuna przy pomocy specyalisty rolnego, t. zw. amelioratora, winno być zaprowadzenie ładu i porządku w zarządzie majątkami ziemskiemi, utrzymanie ich w wysokiej kulturze, z podążaniem do coraz nowych ulepszeń w miarę postępu w gospodarstwie, nie szczędząc sił i kosztów, byleby osiągnąć wzorowość, do doskonałości jaknajbardziej zbliżoną. Nadwyżki dochodów z majątków służyć mają na zakładanie instytucyi, powyżej wymienionych. W końcu testamentu K. zastrzega, że gdyby z biegiem czasu zaszła niemożność wykonania zamierzonych przez niego fundacyi lub rozwiązania Towarzystwa, obowiązkiem sumienia i zarazem obowiązkiem prawnym winno być powierzenie legatu w ręce najzupełniej odpowiednie, osobie moralnej, trwałe istnienie poza kres życia indywidualnego posiadającej, aby zapewnić skutek legatowi w czasy najpóźniejsze, a raczej w nieskończoność. Towarzystwo Osad Rolnych objęło w posiadanie legat K-go w kwietniu 1881 r., po śmierci zaś żony 24 wrześn. 1885 r. i pozostałą część spadku. Zapisem zarządza Rada z łona Komitetu Osad Rolnych pod przewodnictwem hr. Stanisława Łubieńskiego. Dotychczas (1908 r.) założono: w Sobieszynie szkołę rolniczą i stacyę doświadczalną rolną, a w majątkach innych zbudowano dwa kościoły i przystąpiono do budowy trzeciego.

Red.

pełny.

Z. Gr.

Kieszkowski Jakób Filip (T. XXXV str. 456). Pamiętniki K-go wyszły dwukrotnie (Poznań 1866, Warszawa 1904) pod nazwiskiem Kier^kowskiego; dlatego pod tem nazwiskiem umieszczono go w„Eucyklop.“; rzeczywiście wszakże nazywał się on Kies^kowskim. Ożeniony był z włoszką. Obaj synowie jego, Aleksander i Leon, walczyli w r. 1831. Aleks., ożeniwszy się z angielką, do nazwiska swego dołączył „Stuart**; jeden z jego synów, Ferdynand, był pułkownikiem ang. w Kanadzie (Boniecki J^Ad. „Herb. Polski X 60). Potomstwo zatem wynarodowiło się.

Kiliński Jan (dopełń.) Bibl. Ord. Kras. posiada rękopisy: nr. 3 149 „Szczegóły rewolu-cyi 1794. Pobyt w niewoli pruskiej K-go“ i nr. 3150 „Odpowiedź K-go na badania czynione w więzieniu petersb. 1795 r.“. Pamiętnik pierwszy, prócz wskazanych już wydań miał jeszcze jedno: Warszawa 1907, Arct „książki dla wszyst-kich“. Rps Bibl. Jag. nr 6 209 mieści ,,K., o-braz hist. w 5 akt., Michała Bałuckiego**, odpis przeznacz, dla sceny krakowskiej, z pieczątką dyrekcyi teatru.

Kindelski Jan (* 1869 w Królestwie Pol-skiem guh. Łomżyńskiej). Po skończeniu szkoły wojskowej służył do r. 1905 w szeregach armii rossyjskiej. Po wojnie Ros.-Jap. podał się do dymisyi wyjechał do Paryża, gdzie w r. 1907 ukończył sekcyę dyplomatyczną Szkoły Nauk Politycznych. Większą pracę jego w monografię o Steinkellerze ,,Piotr Antoni Steinkel-ler“ nagrodzono na konkursie „Gazety Handlowej “. Nadto jest współpracownikiem: ,,Wielkiej Encyklopedyi Illustrowanej“, „Kwartalnika Hi-storycznego*‘, ,,Przeglądu polskiego*', ,,Ekono-misty“, „Ogniwa⁴*, „Gazety Handlowej¹* i „Nowej Gazety**.

Komar Tadeusz, poeta (* około r. 1838 w Suwalskiem), studyował medycynę w uniw. kijowskim lat kilka, ale jej nie ukończył; później przeszedł na wydz. hist.-filolog., ale stu-dya przerwał i opuścił Kijów w r. 1859. Później przebywa w Warszawie, a od r. 1863 zagranicą, w Szwajcaryi, Rumunii, Galicyi, gdzie umiera około r. 1874. Cała jego działalność poetyczna przypada na lata pierwszej młodości, na czas pobytu w uniw. kij., gdzie prowadził życie przypominające cyganeryę warszawskich literatów, z r. 1845—50. Poezye jego drobniejsze tylko, piosenki (jak „Noście świty i sukmany a zrzucajcie szaty pychy“.,.) były drukowane w antologiach; inne, szerszego zakresu, „Wczoraj i dziś“, poemat nieukończony „Brynkenia-da“—rzecz prozą, językiem biblijaym skreślona, w odpisach tylko rozbiegały się po Zabu-żu, pomnażając naszą literaturę rękopiśmienną patryotyczną. Erotyzm był obcym jego pióru. Uczucie głębokie patryotyczne, później nieco z pewną domieszką rojeń ultra-ludowych, stauo-wiło podścielisko główne utworów K-a. Rok 1863 wywołał kilka jego piosenek bojowych. Talent rokujący niezaprzeczenie słuszne nadzieje szybko się wyczerpał i, nim zgasł, już dla literatury był umarły. Dr Wacł. Lasocki przy „ pamiętnikach “ swych umieścił zbiór odpisów poezyi K-a; nie jest to jednak zbiór zu-

M. D.

Konarski Szymon (dopełń.). Omyłkę druku „1840‘‘, jako datę zwinięcia Akad. Med. Chir. w Wilnie, poprawić na ,,1842“; zwinął ją ukaz z t. r. zd. 1 sierpnia. Chociaż uczestnictwo akademików w spisku K-go nie było bezpośrednią przyczyną, stało się jednak silnym współczynnikiem przy stanowieniu o ostatecznym losie instytucyi. Może być, że K. poznał się z Fryderykiem Michalskim, ojcem Leona, w Wierzchowce, którą Michalscy posiadali już ok. r. 1820.

Konfederacja Barska (dopełń.). W Bibliografii pod Aa dodać: „Akta do K-yi r. 1768 wojew. krakowskiego, a zwłaszcza księstw Oświecińskiego i Zatorskiego*¹ (Wadowice 1903; odb. ze Sprawozdania gimuaz. wadow.; wydawca Klima).

Kraszewskf J. 1. (T. XL str. 779 — 96). W rkpsie nr. 6029 Bibl. Jag. „Korresp, F. Wesołowskiego z J. I. K-m z r. 1881—2“ stwierdzony jest fakt pozwolenia cesarskiego na powrót wielkiego pisarza do kraju; otrzymał je w roku 1882 wskutek starań podjętych przez pomienio-nego Wesołowskiego. Z pozwolenia tego K. nie skorzystał odrazu, ociągał się, niedowierzał, aż

K-go nr. 1

00 00

-o r-

wreszcie wpadł w moc policyi pruskiej. Do faktów w okresie jubileuszowym dodać potrzeba przemówienie K-go do ks. Jastrzębskiego na przyjęciu w Dreźnie d. 18 marca 1879 r.: głośno wtedy nazwał się wiernym synem Kościoła, tem jednak nie okupił sobie względów duchowieństwa, sięgającego po średniowieczne panowanie nad umysłami. Przemówienie ogólne do deputacyi i jednostek zebranych w Dreźnie nosi znamiona szczerej skromności wraz z serdecznem pogłębieniem tego przeświadczenia, że jakość pracy twórczej i słownie-arty-stycznej niezawsze odpowiadała zdumiewającej ilości. Przyjacielem, do którego wywnętrzał się podobnie przed samym jubileuszem krakowskim, był Pług (Pietkiewicz, ob). Do złożenia kaucyi żądanej przez Prusaków za wypuszczenie z Magdeburga przyczynił się wielce zmarły w r. 1908 Aleksander Brochocki, wpływowy w sferach włoskich wychodźca po r. 1863; zasłużony względem wychodźtwa naszego we Włoszech, znany ze czci i energii, jakie okazał w wydostaniu z Como, od wnuczki Zeltne-ra, drogiego nam szczątku Kościuszki, jego serca, i sprowadzenia go do Rapperswylu. W samej działalności powieściopisarskiej pierwszy utwór z wybitną dążnością społeczną, „Latarnia czarnoksięska" oddz. I, powstał niewątpliwie pod wpływem idei demokratycznych, szerzonych przez Konarskiego (ob.). — Bibliografia. Działalność K-go była tak ogromna, przy niesłychanym temperamencie pisarskim i zapalności wyobraźni tak rozgałęziona, a współczesna mu, zwłaszcza w okresie litewskim, bibliografia tak wątłe miała siły, że zebranie wszystkich druków po czasopismach, które głównie prace młodociane w siebie przyjmowały, szło z wielką trudnością nawet takiej dzielnej sile, jaką był Chmielowski, a wskut-ku nie okazało się doskonałem, wszystko ogar-niającem; tej jednak pracy zawdzięczamy nie-tylko pewne wyjaśnienie życia w dziesięcioleciu 1830—40, ale i naogół zupełnie wyczerpujący obraz działalności piśmienniczej. Zbiorowe tytuły, któremi sam K. obejmował drobne swe rzuty myśli, tak mocno psychiką i jej chwiloweini nastrojami przejęte, nie dają całej ilości momentów twórczych tego okresu; trzeba je powyłuszczać z formalnych całości jak „Improwizacye", „Wędrówki", „Obrazy", „Powiastki i obrazki", „Pomniki", „Studya", „Nowe St.“, „Okruszyny", „Typy i charaktery". Gdyby zsummować wszystkie manifestacye przekonań, recenzye, wzmianki, opracowania materya-łów w „Athenaeum", wszystkie artykuły wstępne i „Listy z ulicy Mokotowskiej" z „Gaz. Polskiej", wszystkie korrespondencye do czasopism polskich przed r. 1859 i po * 63-m—wytworzyłaby się massa wzbudzająca podziw nad fenomenalną naturą człowieka zarazem i pisarza, obu odedrzeć się od siebie niedających. Najpilniej śledził druki książkowe Estreicher. W

r. 1871 dał w „Kraju" krakowskim pierwsze ich zestawienie (,,Przypomnienie 40-lecia.... pracy" os. Kraków t. r.). Na jubileusz przygotował „Pięćdziesiąt lat pracy... abecadłowe i chronologiczne zestawienie... z wymienieniem wszystkich wydań... i przekł. na obce języki" (Krak. 1879;    58 str. 8-o, portret i wiersz; nakład

i praca składających w druk. „Czasu"). Wstęga z tej broszury zrobiona, w Sali Obiedziń-skiego w Bibl. Jagiell., ma 9 metrów 25 cent. dług. Po skonie dał Estr. nową summę: „Sześćdziesiąt lat pracy K-go 1828—87“ (ob. niżej „Pamiątka pogrzebu"), W jego „Bibliografii XIX stul." w T. II K. zajmuje stronic dwukolumnowych prawie 12    (475 — 86), a w VI

(Dopełń.) 20, w czem mieści się „Zestawienie chronologiczne z r. 1830 — 81“. W dopełnieniu „Bibliografii", wyd. pod imieniem Estreichera, za lata 1881 —1900 (Kraków 1906—7; nakład 10 firm księgarskich) K. zajmuje str. 351 — 8. Do wszystkiego tego przybywają jeszcze tysiące listów, które, zwłaszcza w okresie drezdeńskim, wiele czasu odejmowały pracy literackiej. W „Wyborze pism" w „Bibl. naje. utworów liter, europejskiej" Chmielowski w T. X (r. 1895) dał chronologiczne zestawienie od początku twórczości, i tu już znajduje się wszystko prawie z literatury i ważniejszej publicystyki, co tylko wyszło z pod pióra urodzonego pisarza. Pomijając rzeczy rękopiśmienne, a odwołując się do tych drukowanych, w których znaczenie autobiograficzne w tekście wskazano, daje się tu niektóre uzupełniające świadectwa o życiu i działalności piśmienniczej, o jubileuszu, śmierci i pogrzebie, a po tytuły samych dzieł K-go przed r. 1887 odsyła się do Estr. i Chmielowskiego. Pozostałość pośmiertna wraz z przedrukami i przekładami występuje w pojedyń-czych kategoryach, ułatwiających pochwycenie całego ruchu książkowego i odpowiadającej mu też poczytności pisarza po skonie, u swoich i u obcych. Oczywiście, wykaz ten nie może być zupełnym.—I) Do życia — a) Sam K. o sobie: ,,Ze wspomnień: I książka praprababki; II Dołhe: III Romanów; IV Ifiter-mezzo; V Przygoda w podróży" (,,Nowiny“ warsz. 1877 nr. 23, 27, 28, 31, 32). „Dwa listy J. I. K-go“ wyd. Witte Kaz. (,,Kur. Warsz." 1908 nr. 79; z r. 1841—2). „Dzien-0 - 3“ („Kur. Warsz.“ , 83, 93, 99, 100; r. 1889 nr. z d. 19 marca). Odpowiedź drezdeńska Polakom na uczczenie z powodu 50-letniego jubileuszu (Drezno 18 marca 1879; Poznań

1879). Przemówienie K-go do ks. B. Jastrzębskiego na biesiadzie d. 18 marca 1879 w Dreźnie („Przegl. katolicki⁴' warsz. 1879 nr. 14). Odezwa w „Dzień. Poznańskim'⁴ nr. 14 z d. 18 stycz. 1880 r. w sprawie szkółki polskiej w Jassach" (Drezno 1880). „Noce bezsenne" (ob. niżej poddział IV). — b) Inni o K-m: ,, K, we Lwowie 1867" (, Dz. lit." 1867 nr.

russa

20—1). „Uczta i wieczór na cześć K-go (Lwów 1867).    „D. Landesverrathsprocess gegen d.

Schriftsteller Dr. phil. J. I. K. u d. Hauptmann auss. D. Hentsch, nebst d. Portrats der Ange-klagten u d. Vertheidigers... Saul u. einer Le-bensskizze K- s. (Lipsk 1884; odbitka z Leip-ziger Gerichts-Ztg"; 73 str. 16-o). Obszerne sprawozdania z procesu lipskiego (maj 1884) we wszystkich większych gazetach polskich; nieustające w „Kur. Warsz.". Bogdanowicz S. „J. I. v. K. in seinem Wirken u. seinem Leben" (Lipsk 1884). „La presse italienne ń propos de la misę en liberte provisoire de J. I. Kraszewski et de son arrivóe a Milan (wyjątki z gazet włoskich; Rzym 1885 folio). List W. Pola do K-go o katedrze w Krakowie (Księga Pamiątkowa na uczcz. setnej roczn. urodź. Ad. Mick a. Warsz. 1898; T. I 242). „Z księgi wspomnień, luźne kartki" („Kur. Warsz." 1887; Lenartowicz, Karassowski, Bykowski P.

J. i in.). Kraushar Aleks.: Listy do „Kłosów" z r. 1883 zaraz po uwięzieniu, zdające sprawę z osobistego zajęcia się nieszczęściem K-go i środkami złagodzenia jego następstw po umyślnym wyjeździe do Berlina). Kraushar Aleks. „Z pamiętnika" („Lechita" [Bies. liter.] 1907; piękna podob. z ostatn. r. ż.). Jeż „Ze wspomnień o K-m“ (Warsz. 1888). Brzostowski Al. B. „J. I. K.; nowa jego willa i życie domowe w Dreźnie („Kur. Warsz." 1881). Tenże „Ze wspomnień o K-m“ (Lwów i Sambor 1897). ,,K. w Pińczycach" („Gazeta Warszawska" rok ?). — II) Jubileusz 1879. Programat jubileuszu (Kraków 1879 dnia 25 sierp., podpisy: „Zyblikiewicz Mik., przewodniczący, Dr Adam Asnyk, sekretarz Komitetu jubil.). „Przemów, w Krakowie d. 30 września 1879 r.“ (Lipsk 1879; 11 str. 8-o maj). Asnyk Ad. „Kantata ofiar K-u“ (w „Po-ezyach"). „Przemówienie w Krakowie d. 3 paźdz. 1879 r.‘‘ (Krak. 1879; 11 str. 8-o). Żaba N. „Wiązanka Polaka w zamieszk. w Australii" (Krak. 1879), „Dary pań z Wielkopolski" —v czasopisma współczesne jubileuszowi wrzesień — paźdz. 1879 r. „Pamiątka obchodu jubileuszu" (Stanisławów 1879; nakł. Bursy im. Kraszewskiego). „Uroczystość K-go obchodzona w Pradze, 11 grud. 1878“ (Poznań 1879; Chociszewski). Cichalik Ant. „Upominka na jubileum J. I. K-go w Kra-kove 1889 r.“ (Praga 1899). „Księga pamiątkowa jub. J. I. K-go 1879" (Kraków 1881,komit. wyd.; 2, 342 str. 8-o maj. portret, ryciny; bardzo szczegółowo o obchodzie krakowskim). „Książka jubil. dla uczcz. 50-letniej działał. J.I. K-go" (Warsz, 1880;    2 knlb. CCIV, 527 str.; 8

str. spisu prenum., 6 knlb., spis 2 k. omyłek,

8-o max. Książka składa się z ocen krytycznych i recenzyjnych, najznakomitszych piór i umysłów wyspecyalizowauyeh. Poprzedza je ważny, źródłowy, pracowicie skreślony przez Pietkiewicza (Pługa) życiorys. Zdobi książkę ok.

30-u drzewor., w tej liczbie i podobizny K-go’ O „Książce" ob. „Bluszcz" 1878 nr. J2 i 18, 1879 nr. 50). Wojewódzki Just. „J. I. K., dziecię Warszawy'' —Tyg. illustr.“ 1879 nr. 197 „Kłosy" 1879 nr. jubil. 744. Plewako G. ,,K. w społeczeństwie rolniczem“ (,,Gaz. roln." warsz. 1879 nr. 43). Młodzież polska „Album" (Lwów 1880). Wegner St. „Złote myśli zjdzieł

J.    I. K-go" (Poznań 1879). „Pjis’mo Jużno-po powodu jubileja K-go" (Kijów 1879;

wyd. „Kiewljanjina"). Wisłocki Wł. „Bibiiogr. obchodu urocz, jubil. J. I. K-go“ (Kraków 1881; 40 str, 8-o maj.). „Macierz Polska" (Lwów 1884). Spaś. Włodz. „ Pjis’mo jiz Krakowa; juwjilej K-go“ (Petersb. 1879; z „Wjest-njik Ewropy" T. VI). Na jubileusz szczególniej pisma warszawskie wystąpiły już w początkach roku z obszerniejszemi opracowaniami, m. in. ,,Bluszcz", „Tygodn. Powsz.", „Tyg. mód i po-wieści‘‘. Wiele wyrazów hołdu wierszem (m. in. Unickiej). III. Śmierć i pogrzeb: Konopnicka M. „Nad mogiłą'¹ (Krak. 1887; 8 str. 8-o. Dochód na fundusz stypend. im. J. I. K-go dla Polek... w wyższych zakł. naukowych). Nie-Maryan „Naczelnik pracy, wiersz..." (Krak.

1887    2 kulb, Dochód na pomnik,, na Wawelu). ,,Wiersz ku uczczeniu pamięci J. I. K-go" (Wadowice 1898). Nekrologi, m. in.: „Prawda"

1888    nr. 13 (rzut myśli pióra Świętochowskiego); „Bluszcz" 1887 nr. 12. Goldbaum Wilh. „J. I. K." („Neue freie Presse" 1887 marzec). „Pamiątka pogrzebu K-go" (Krak. 1887; 47 i 83 str. 8-o: Dębicki L. „J. I. K.“; Estreicher

K.    „Sześćdziesiąt lat"). „Pozostałość po K-m“ („Bluszcz" 1888 nr. 25). „Bluszcz" 1888 nr. 26. „Pamiątka uroczystego obchodu 2-ej rocznicy śmierci... staraniem Towarz. bursy im. K-go w Stanisławowie d. 19 marca 1889" (Stanisławów t. r. Parylaka opis pogrzebu). Przez cały czas pobytu K-go we Włoszech, na Umerze, dzienniki polskie, wyprzedzając opinię publiczną, mocno zajmowały się nim; we wszystkich czasopismach wiele wiadomości, najwięcej w „Kłosach", „Kuryerze Warszawskim" Tam również opisy śmierci i pogrzebu. IV) Pisma K-go drukowane, z okresu śmierci i dawniejsze p o śmi e rt n e (niektóre). ,,Błogosławieni", San Remo (Lwów

1886). „Disce", S. Remo 1886; (przyczynek do „Banity"; „Wyb. pism" wyd. Chmiel. VI 633). „Trzej królowie, ze wspomnień akademickich" z r. 1885 („Bies. liter." 1888 nr. 1; przedr. „Wybór pism" wyd. Chmiel, t. VI 620). „Nad przepaścią" powieść (Lwów 1887). „Nera, powieść z życia współczesnego" — „Gaz. polska"; Tamże r. 1887 „Trójlistek, studyum charakterów" z ostatniego roku życia—obie osob. nie-wydane. „Czarna godzina" (Warsz. 1888; z „Kłosów"). ,,0 panslawiźmie, z pap. pośmiertnych" (Krak. 1889; „Czas"). „Przygody Stacha" i „Z depeszą, opowiad. starego kapitana" („Bibl. warsz." 1888, 1890). Przyczynek do twórczo-

ści K-go (jegonotaty, pierwsze rzuty utworów)—„Przegl. liter.** krak. 1897 nr. 17—8.

„Powrót do gniazda" Złoczów 1895 („Bibl. powsz.“ Zuckerkandla). „Kordecki" Kraków 1896 (Tow. Oświaty), Warsz. 1897, Kraków 1908 2 t.; rys. Stachiewicza). ,,Barani kożuszek'1 Warsz. 1898 (,,Bibl. dz. wyb. nr. 60 — 1). „Miód ka-wyd. 2-e Kijów 1899. „Kunigas" „Dyabeł" Warsz. 1901 („Kur. Codz."). „Ostatnie chwile ks. wojewody" Warsz. 1902 (tenże). „Morituri" Warsz. 1902 (tenże) ,,Budnik‘‘ dla szkół Brody 1902 (West.; wyd. 2-e tże 1908; opracow. Chmielowski). „Żygmuntowskie czasy", wyd. nowe, Kraków 1903 (nakł. Tow. Oświaty ludowej). „Polska w czasie trzech rozbiorów, studya do historyi ducha i obyczaju*¹ wyd. 2-e Warsz. 1902 (suto ilustrow., ozdobne). ,,0 pracy" dla ludu wyd. 3-e Lwów 1902. „Świat i Ziemia" (lud.) Warsz. 1903, („Przegl. tygodn."). Przy niedostateczności regestru prowadzonego przez naszą bibliografię, a na bardzo nizkim poziomie stojącej wiedzy jej o drukach polskich w Ameryce i wogóle poza granicami terrytoryum narodowego, niejedna zapewne jeszcze pozycya przybędzie z czasem do powyższych. VII) Przeróbki z powieści. Jest ich więcej po śmierci niż było za życia. Lud w czytelniach bezpłatnych Warszawy przed okresem t. zw. rewolucyjnym lubił czytać K-go: dla niego też i dla młodzieży streszczano, skracano, nawet—dopełniano (!) utwory wielkiego pisarza. Przeróbki są: „Stara baśń** (Warszawa 1889; wyd. 3-e t-że 1903). „Chata za wsią" skrót p. t. „Cygańskie dziecko" (Warsz. 1890; wyd. 2-e tże 1899). Toż w innem obrobieniu (tże 1904). „Król chłopów** p. t. „Kazimierz Wielki... dla młodzieży" (Warsz. 1898). Toż w wyd. poznańskiem. „Krzyżacy... dla młodzieży" pt. ,,Pod Grunwaldem" (Warsz. 1898). dzieży p.

„Semko"

wa‘* (Pozu. 1899). „Zygmuntowskie czasy" skrócone p. t. „Pan Czńrzyłło** (Poznań 1899). „Hist. praw. o Grzesiu z Sanoka" (Warsz. 1899). „Re-surrecturi... dla młodz." (Warsz. 1902; 2 t.). „Kordecki** (streścił Or.-Ot.; Warsz. 1904). „Mistrz Twardowski** (streścił i „uzupełnił** Or.-Ot.; Warszawa-Kraków 1905). „Sierota książęcy, pow. hist. z czas. Zyg. Augusta dla młodzieży“ (oprać. Brzozowski St.; Warsz. 1905). „Z dziennika starego dziada" (Warsz. 1907). „Upiór" (Warsz. 1907). „Łokietek na łożu śmierci. Tatarzy na weselu** (Warsz. 1907). „Synowie królewscy** p. t. „Królewicz Bolko" (Warsz. 1908). „Żywot i przygody lir. Gozdz-kiego; Pan Starosta Kaniowski" (Warsz.-Kra-ków 1908; „Bibl. ludowa"). „Psiarek" (Krak. „Męczennica 1908; „Bibl. uniw. ludowych**). „Jak^się da-„Boża opieka" Chi-    wniej listy pisały(!)“ (Warsz.-Krak. 1908; „Bibl.

„Cześnikówny** Chicago 1888    uniw. lud.").—VIII) Pr zekl ady \na obce

„Noce bezsenne" z ostatnich lat życia („Tyg. illustr." 1889) i „Jeden z tysiąca" („Ziarno**

Warsz. t. r.) nie wyszły dotychczas osobno, również jak i drobne: „Stara panna" („Kur. sztelański",

Warsz." 1887), „Bajka o gacku" („Kur. Codz." Warsz. 1901. t. r.) „W oknie, poemat żałobny**, „Świetna partya" („Bies. liter." 1894). Z dawniejszych przypomnieć wypada „Mój śmiech** („Bibl. warsz." 1850 II 289). V) W y d ani a zbiorów e powieści za życia i po śmierci.

Zbiór Natansona, z rys. Pillatiego, 4-to Warsz.

1857—8 (Hist. o bladej dziew., Dziwadła, Kordecki, Pod włoskiem niebem, Ostrożnie z o-gniem, Tomko Prawdzie). „Zbiór powieści" wyd. nowe, przejrzane i popr. przez autora (Lwów, 1871—6,    102 t. 8° min.; Gubryn. i

Schmidt). „Wybór pism serya 11“ (Warsz. 1883 — 6; 80 t. 8° min.; Gliicksberg; wyd. tanie).

„Wybór pism, wyd. jubil. na korzyść Jubilata**

(Warsz. 1878—9; 15 t. 8° min.; Unger). „Bibl. powieści** Schmidta i Gubrynowicza we Lwowie, „Bibl. mrówki" i „Bibl. powsz."

Zuckerkandla w Złoczowie. „Powieści histo-ryczne'* (29) 1-a do 24-ej Kraków 1876 —1886; od 25-ej—29-ej Warsz. 1886—9; całość z 78 tomów 8° min.; spółka księgarzy warsz.). „Powieści historyczne" wyd. tanie Warsz. 1888 —

91; 29 powieści: 78 tomów 8° min.; Gliicksberg).

W latach 1896—8 wznowione wyd. tanie powieści historycznych (Warsz., Gliicksberg). „Wybór pism, pod redakcyą P. Chmielowskiego"

(„Bibl. naje. utw. lit. europ." Warszawa 1884—

„Bracia Zmartwychwstańcy... dla mło-t. „Jaksowie" (Warsz. 1898) skrócony p. t. „Jadwiga królo

95; 10 tom. 8°, tom od 442 — 901 str. Wybór sięgający do pierwocin twórczości, ogarniający i czasopisma i druki osobne. Wydanie to wzorowe, w t. X wzbogacone wykazem chronolog. do ostatnich czasów, pozwala odtworzyć poetycką i literacką postać K-ego). VI) Wydania pojedynczych utworów i „Polski*, a)

Powieści pod im. Bolesławity: „Dziecię Starego Miasta": Lwów 1893, Kraków 1898 (nakł. Szczepanowskiego i Potockiego An.), Złoczów 1904 („Bibl. powsz."). „Tułacze" Warsz.

1897 („Bibl. dz. wybór." nr. 2—4; przedmowa Pługa). „Czarna perełka" Warsz. 1898 (taż nr. 14—5). „Szpieg..." Krak. 1904 („N. Ret.").

„My i oni" Krak. 1904 (,,N. Reforma"). „Bezimienna, pow. z końca XVIII w." Kraków 1904 (taż). „Przed burzą, sceny z r. 1830"

Krak. 1905 (taż). „Emisaryusz, wspomu. z r. 1838 [Sz. Konarski]" Krak. 1906 (taż). „Para czerwona**

Krak. 1906 (taż). „Nad Spreą" Krak. 1906 (taż). „Nad modrym Dunajem" Krak. 1906 (taż), b) Inne: „Dziad i baba"Krak. — Warsz.

1886 — 7 (illustr. Stachiewicz). na tronie" Warsz. 1887. cago 1887.

(„Gaz. Polska"). „Poezye" wyd. 3-e Lwów języki na schyłku życia i po śmier-1888 („Bibl. polska"). „Wizerunki książąt i kró- ciwyszle. Najwięcej i dawniej i obecnie jest lów polskich" Warsz. 1888 (rys. Pillatiego). ' tłómaczeń Czeskich. Uderza powodzenie „Ulany

sześćdziesięciu kilku latach, jak również zwrot do Typów i Charakterów" lub do ,,Sfinxa". Niemcy już w r. 1881 mieli „Ausgewahlte Werke" (Wiedeń 1881; 12 t. 8-o: Hrab. Kosel, Ulana, Sfinx, Trzeci Maj (dramat), Kosa i kamień (dram.), Jak się Pan Paweł żenił i jak się ożenił, Syn Marnotrawny, Capreae

1    Roma); w 17 lat później Rossyanie wydali

mniejszy zbiór ,,Sobranie soczynenij“ (Petersb. 1899; 3 t.), a już od r. 1881 posiadali ,,Starą baśń z rys. Andriollego. Od r. 1882, kiedy Czesi przyswoili sobie ,,Braci Zmartwychwstań-ców“, pojedyńcze przekłady idą następującą koleją: ,,Grzechy hetmańskie" niem. 1883. »Typy i charaktery" czes. 1883.    ,,Z dziennika

starego dziada" czes. 1883.    ,,Lubiana" czes.

1884. Krwawe znamię" czes. 1884.    ,,Bajecz

ki" czeski 1884. ,,Bez serca" niem. 1887, franc. 1886, czes. 1889.    ,,Ulana" hiszp. 1865,

węgierski 1898 (przedtem: czeski 1870, niem. 1881).    ,,Pamiętniki nieznajomego" czes. 1881.

„Żyd (Bolesławita) franc. 1886, niem. 1890. „Nad Spreą" (Bolesł.) niem. 1869, franc. 1884. „Jak się Pan Paweł żenił" węg. 1886 (przedtem niem. 1881). „Morituri" ang. 1886 (sfałszow. i przywłaszcz.). „Poeta i Świat" serbski 1887. „Chata za wsią" niem. 1887. „Kunigas" czes. 1887, ros. 1904. „Dwa światy" czes. 1888. „Czarna godzina" ros. 1891, czes. 1893. „Sieroce dole" ross. 1892. „Szalona" ross. (1881) 1892. „Hrabina Cosel" niem. (1881) 1893, szwedz. 1884, czes. 1900, franc. Mien’a (Warsz. 1879). „Sfinks" niem. (1881), 1895. „Lubonie" ross. 1899. „Masław" ross. 1899. Mistrz Twardowski" przekł. ross. 1901. „Rzym za Nerona" p. t. „Chretienne" (przerobili L. de Brockere i le comte Fleury; Paryż 1902, ilustr.). Stara baje. Z polśtiny pfelozil Jos. Konera. „Ilustr. E. Andriolli" (Praga 1903). „Boży Gniew" ros. 1904. „Król i Bondarywna" (Boi.) niem. Tu możnaby dołączyć i litewski przekład „Witoloraudy" skróconej (Poznań 1881 — 84 str. 8-o). IX) Sądy o K-m jako poecie i lit er a cie. Niektóre dawniejsze w tekście życiorysu; późniejsze i współczesne w licznie przybyłych „Historyach literatury". Stałą księgą wiedzy i sądów o K-m pozostanie monografia Chmielowskiego. Oto niektóre tytuły: ,,K." („Orędownik" pozn. 1841 nr. 15—6). „Uwagi nad powieścią Latarnia Czarnoksięska" (tenże 1844 nr. 11—4). „Sprawozd z odczyt, w Dreźnie" („Dz. lit." lwów. 1867 nr. 1, 5- 6). „Odczyty o Dancie we Lwowie [i w Krakowie]" (tenże t. r. nr. 20—1). Świe-żawski Ern. „Pięć ustępów z cylu pow. histor." (Warsz. 1878; z „Bibl. Warsz."). Gre-gorowicz Kaz. „Pogląd krytyczny na wypadki z r. 1861—3 i zaczerpn. z nich wskazówki polit., z powodu prac Bolesławity" (Lwów 1880,

2    t.). Chmielowski P. „J. I. Kraszewski, zarys biograf." (Warsz. 1888). Kozłowski Stan. „K. jako estetyk" („Bibl. War.“ 1895 II 499).

Mazanowski Ant. „K." (Lwów-Złoczów 1905; ,Charakterystyki znakomitych pisarzów pols.", XV w „Bibl. powsz." Zuckerk.). Nitowski Jan „J. Ign. Kr. i jego dzieła" (Warsz. 1905 Arct). —X) Varia. Niemało zasług położył K. jako wydawca i zbieracz pilny śladów historycznych w słowie, rysunku i materyi już od najpierwszej młodości. Ogłoszonych przez niego rękopisów pamiętnikarskich, zacząwszy od „Athe-naeum" do wydań książkowych w okresie drezdeńskim spis byłby wcale pokaźnym; dość przypomnieć Stanisława Augusta, Chrząszczew-skiego, Józefa Drzewieckiego, Ochockiego, Bukara, „Pamiętniki wojenne", Schweinichena, Schulza. Liczne korespondencye literatów, ważne świadectwa o życiu społecznem w „Athe-naeum, „Przeglądzie Europejskim", nadewszystko w „Rachunkach" pozostaną niezatartą jego zasługą: nie mówiąc już o takich pracach jak „Wilno" większe, jak „Polska", jak pełne ducha a trzeźwe przedm. do wydaw. dzieł cudzych. Do pamięci szczególnej ma prawo wydanie „Sądu sejmowego 1827—9 r.“, akt uwiezionych z Warszawy przez sekretarza prezydyal-nego Baczyńskiego (Poznań 1873), jakoteź „Rękopisu nadesłanego z Syberyi" (Drezno 1873), a w Warszawie jeszcze, w „Prz. Europ.’" doskonałego opisu Eundacyi Sztabińskiej Brzostowskiego. Dobrze scharakteryzował K. Rzewuskiego i wyspowiadał się ze swoich z nim stosunków w „Athenaeum" w obszernym wstępie do „Próbek histor." (Paryż 1868). Do „Album Muz. Naród, w Rappers." (Poznań 1872) do „Pamiątki dla rodzin polskich" (Kraków 1886) i „Pamięt." Jasieńczyka(Jabłoński) (Lipsk 1867) napisał piękne przedmowy; wydobył i wydał „Pamiętniki" Niemcewicza większe (wszakże nie dość starannie, zwłaszcze bez wskaźnika, tak potrzebnego dla tylu poważnych świadecw ursynowych). Pracę nad literaturą polską wspomógł wydaniem 8-tom. Brodzińskiego, a prawdziwie przysłużył się wyczerpującem a bystrem studyum nad Krasickim (Warsz. 1879). I o przedmowie też do rysu historycznego poezyi polskiej W. Cybulskiego w przekł. polskim przypomnieć warto. W „Na dziś" (Krak. 1872, T III) dał K. ważne dla życia umysłowego Wołynia „Listy Aloizego Felińskiego". Gdyby nie zachwianie się równowagi majątkowej, sprzedaż drukarni, potem wyprzedanie zbiorów muzealnych, działalność wydawnicza na polu materyałów byłaby wzbogaciła istotnie lit. historyczną, do której od młodości K. miał uieprzeparty pociąg. O zasobności zbiorów, gorączkowo gromadzonych, z wielkim nakładem pieniężnym, świadczy „Katalog księgozbioru, rękopisów, dyplomatów, rycin, map, atlasów, fotografii, jako też osobistych dyplomów, adresów i t. p. pozostałych po ś. p. K-m" (Lwów 1888; 650 str. 8-o maj. Spisał Pawlik M.). Co się z tem bogactwem stało?— nie wiemy. Człowiek od pióra chwytał i za

pędzel, za ołówek. O rysowniku: Olszewski Marciu ,,K. jako rysownik*' (,,Tydz.“ lwów. 1906 nr. 2). O numizmatyku i zbieraczu Kurnatowski Wit. ,,J. 1. K.; działalność jego na polu numizmatyki polskiej oraz opis medali i medalików wybitych na cześć jego" (Krak. 1888).

Ciekawym genealogii K-go dał brat jego,

Kajetan, „Monografią domu K-ch vel Kraszow-skich Jastrzębczyków" (Poznań 1861). s-

Królestwo Polskie (dopełń, rozdz. XIII, str.

748 kolumna 1-a wiersz 50-yod góry w niniejszym tomie). Zamiast „Brejski" czytać należy ,,B r u 1 i ń s k i“. Pochodził z Łowicza; był studentem IV kursu prawa.

Krupka, oplata od mięsa koszernego, pobierana przez kahały w Rzeczypospolitej i przeznaczona na spłatę długów zaciąganych przez nie, a opieranych na majątkach bądź pojedynczych kahałów, bądź kilku lub nawet wszystkich w całym powiecie (ziemi), województwie, a nawet w całości wziętej prowincyi, pod odpowiedzialnością ogółu ludności żydowskiej. K. szła na zaspokojenie procentów i amortyzacyę kapitału i wogóle wzięta wytwarzała milionowe summy. Rząd Austryacki posiadłszy w latach 1778 i 1794 ziemie małopolskie, pod pozorem złego zarządzania funduszami przez kahały, zajął K-ę na swój skarb, sam opłatę ściągał i sam z niej wydatki czynił. Po traktacie w Schónbruun Księstwo Warszawskie weszło 9 squ. w jego prawa, a w spadku po Księstwie posiadło je K. P. Przy ustanawianiu wzajemnych należności okazało się, że rząd austryacki wbrew patentowi z d. 18 lutego 1797 r.

z pobieranych opłat i zagarniętego kapitału j 640-stu firm polskich, spłacił tylko część długów kahalnych, reszty zaś użył na własne potrzeby. Reklamowali o zaległości umyślni komisarze Królestwa w r.

1817. D. 22 sierpnia 1818 r. według rachun

ków polskich w 4 województwach przybyłych w r. 1809 do ks. było długów tylko 877 303 złot. reńskie i 7 krajearów, a pobranych przez Skarb austryacki funduszów aż 5 058139 zł. r. 6 kr. Rząd austryacki, przyznawszy sam z powyższej summy długów 522 859 zł. r. 87₂ kr., u-płacił na nią tylko 13 643 zł. r. 3 kr. Dowody oczywiste przekonywały, że w r. 1807 z fund. K-wych poszło na potrzeby skarbu austr. 2 863 122 złr., a nadto rząd zatrzymał cały dochód z dzierżawy koszernego w r. 1808 — 326 000 zł. r.—razem 3 189122 zł. r. Gdy komisarze polscy postawili kategoryczne żądanie zwrotu, pełnomocnicy austryaccy we Lwowie wystąpili z twierdzeniem, że K. jest podatkiem skarbowym, że przeznaczeniem jej było stosowniejsze urządzenie podatku od Żydów, że wreszcie

Argumenta

długi kahalne są bezterminowe, takie raiaiy charakter jawnie wykrętny. Komitet Extradycyjny polski w d. 25 sierpnia 1818 r. poda! ostateczny memoryał, w którym wysokość funduszu należnego K-u P-u respect. kabałom, obliczył jeszcze o cały milion wyżej, do 4 180 835 zł. reń. i 49 kr. Spór rozstrzygnęły dopiero konwencye: z d. 21 czerw. 1821, przygotowana przez Lubeckiego, i nowa, z d. 4 mar. 1825 r.} ale ze znacznem pokrzywdzeniem praw kahałów jako wierzycieli rządu austryackiego.—Por. Rkps. nr. 149 Ak. Um., fol.

Księgarstwo Polskie (T. XLI str. 359— 64). Dodać: Ręczyński S. F. ,, K. polskie" („Rocznik naukowo-liter.-artystyczny 1905*', wyd. Okręt Wład.), zestawienie ok.

na r.

Kvicala J a n, profesor filologii klasycznej w uniwers. praskim, f w Pradze dn. 10 czerwca 1908 r.

SPROSTOWANIE: Kalinowski] Baltazar, Enc, Wielka 111. t. XXXIII str. 435. Powinno być Kalinowski Baltazar, polak.

Wielka Encyki. Uustr Ser. I. Tein XLIT. Ze*z. 333a.

98

(L)

L, litera abecadła łacińskiego, 12 z rzędu, | kulacyi spółgł. I, bywa ono bardzo różne, stąd

cały szereg odcieni dźwięku l w różnych językach. Oto główne typy. Koniec języka podnosi się ku górnym zębom lub dziąsłom, podobnie jak przy „zębowych" d, t, n i opiera się o nie, zagradzając pośrodku przejście prądowi powietrza. Tu należy francuskie l z nie-znacznem opuszczeniem końca języka ku dolnym zębom (belie, teł itp.) i niemieckie l (pół-nocno-niem.) z niezuacznem cofnięciem języka ku wyrostom zębo-dołowym (ob.) /assen, steZ^e. Rezonans w przedniej części jamy ustnej, barwa dźwięku—jasna. Przeciwnie angielskie Z, zwłaszcza po samogł. na końcu wyrazów i przed spółgł. (np. well, hołd, taił, children), ma barwę głuchą (ton znacznie niższy), co zależy od wytworzenia się rezonatora w tylnej części jamy ustnej przez odchylenie końca jęz. w kształcie łyżki ku podniebieniu i cofnięcia podstawy języka ku tyłowi. Częstokroć takie Z zbliża się nieco do polskiego Z. Polskie /, zwłaszcza po spółgł. „gardłowych" i wpołączeniu z tylno-podniebiennemi samogł. o, u (np. gZos, k/os, t/uc) wymawia się tylną częścią języka w głębi jamy ustnej i pod względem barwy dźwięku (timbre) zbliża się do samogł. u. Przyczynia się do tego silne zaokrąglenie warg (z nie-znacznem wszakże ściągnięciem ich ku wewnątrz). Przy tymsamym prawie układzie narządów mównych, jeżeli tok nie jest boczny, lecz środkowy, otrzymamy dźwięk pośredni między Z i u, półsamogł. ił, jak to można słyszeć u osobników wadliwie wymawiających Z (zwłaszcza u dzieci). W wielu gwarach ludowych polskich zam, / po samogł.przed spółgł.i na końcu wyrazów słychać półsamogł. u: miau,puu (pół). W zachodniej Galicyi wykształceni Polacy wymawiają w tym razie dźwięk pośredni między tern ludowem u i ogóluo-polskim Z. Stopniowe przejście w wymawianiu od tylno-jęz. / lub Z do półsamogł. u daje się zauważyć w bardzo wielu językach,

w polskim 23; pierwotnie u Rzymian miała kształt Y, zapożyczony z zach.-greckiego alfabetu kolonii płd-wo-italskich; odpowiada grec. lambdzie, X, sernic, lamed („kij [bodziec] do poganiania wołów"). Używany w łacinie znak L dla oznaczenia liczby 50 przypadkowe tylko przedstawia podobieństwo do litery L i pochodzi od znaku którego w alfabecie Chal-kidzkim używano zamiast X i przekształcono następnie na J,, wreszcie na J_ i j_ — 50. z kreską u góry oznaczało 50 tysięcy. U Greków X’ z kreską u góry oznaczało 30, bez kreski X 30 tysięcy. Dźwięk 1 należy do spółgłosek płynnych (ob.); już w Starożytności (u Greków) uchodził za dźwięk piękny i łatwy do wymówienia. Mechanizm jego wymawiania polega na tein, że prąd wydychanego powietrza przepływa nazewnątrz przez szczelinę, wytworzoną podniesieniem języka, nie pośrodku, jak przy innych spółgłoskach, lecz boczną, z jednej strony, prawej lub lewej, albo z obu stron.

Jest to więc spółgłoska boczna (laterałis).

Można ją wymawiać gło ś no, dźwięcznie, z u-działem strun głosowych krtani (jest to wymawianie zwykłe), lub cicho, głucho, jak to ma miejsce po spółgł. mocnych w polszczyźnie (trefl), we francuskiem: peupl(e), oracl(e) itp.

Głuche ł w położeniu niezależnem, przed samogłoską, mamy np w jęz. celtyckim w Walii, gdzie piszą je przez podwójne U: Lloyd.

Przy wymawianiu takiego głuchego l najlepiej przekonać się można, jak tok powietrza przechodzi dwoma bocznemi kanałami, między brzegami języka i trzonowemi zębami. Przykładając ręce do policzków można doskonale odczuć ich drganie. Jeżeli przyłożymy dłoń do ust, możemy także stwierdzić ujście powietrza dwoma tokami (w przeciwstawieniu np. do s, sz itp.). Wiele ludów i pojedyńczych osobników wymawia wszakże spółgł. ł jednostronnie, przeważnie tokiem z prawej strony, bez różnicy    np. na pograniczu Polski w licznych gwarach

zresztą dla ucha. Co do umiejscowienia arty- biało- i mało - ruskich; z romańskich jęz.

w mowie spółczesnych Portugalczyków, gdzie miejscu. L. L. w Anglii=limited liability (ob. mai np. brzmi prawie jak mau, lub mai, z l j Limited); w handlu=Lord Lieutenanfs, sła-nieco odmieuuem od polskiego l. W historyi J wny jarmark na whisky w Dublinie. LL. B. wielu jęz. zmiana wymawiania l na u odegra- w Anglii—lcgum baccalaureus, ang. bachelor ła niezmiernie ważną rolę. Dość wspomnieć of law— bakałarz prawa; LL. D.=legum doctor, o francuskich formach typu chevaux, U vaat, doctor of law—doktor prawa. 1. m w nutach— Vaube z dawniejszycli (do XIII w.): chevals, U laeva manu, lewą ręką. L. S. valt (udloir), albę (łac. alba) itp., gdzie an (zam. sigilli (ob.). L. v. H. — w przyrodoznaw-al) wymawiało się niegdyś rzeczywiście jak j stwie dyftong au. Zupełne przeciwieństwo do tylno- j (ob.). LXX=S e p t u a g i n t a (ob.). jęz. I stanowi średnio-języczne, „podniebiennew    La, symbol lantanu

L o c o-

skrócone nazwisko L. van H o u 11 e‘a

l. Tu znowu istnieje cały szereg odcieni „mięk-    La w muzyce, ob. Solmizacya.

kości“, począwszy od polskiego l w po/e, prze- La, skrócenie nazwy stanu Luizyana w A-chodząc do poi. / w Zilia, do ruskiego/, w l’je- meryce Północnej.

to, l’ju, włoskiego egli, mer/Zzore. Tak zw. fran-    Laach Maria-L., Abbatia Lacensis, nie-

chowany kościół o sześciu wieżycach ze wspa-niałem wejściem, kryptą oraz drogą krzyżową, odrestaurowaną w r. 1859 (z początków w. XIII), stanowi najpiękniejszy zabytek architektury romańskiej nad Renem. W r. 1863 klasztor dostał się w ręce jezuitów, którzy aż do rozwiązania zakonu (1873) utrzymywali tu kolegium i wydawali wpływowe czasopismo „Stimmen aus Maria-L.“ (obecnie wychodzi we Freiburgu). Obecnie klasztor jest w posiadaniu hr. v. Schesbergów.—Por. „Wegeler „Das Klo-sier L.“ (Bonn 1854); Kniei „Die Benediktiner-abtei Maria-L.“ (wyd. 2-e Kolonia 1894). ,r "r-Laach (Laacher See), jezioro w obwodzie

cuskie / mouille (trava//, trava«7/er) w dzisiej- gdyś opactwo benedyktyńskie, nad jeziorem tej-szem wymawianiu wykształconych Francuzów samej nazwy; założone w r. 1093, w 1801 zredukowało się już do j, stąd różnica między zniesione i zamienione na folwark. Dobrze za-sou/ZZer i sou/ier pasuje i sulje); dawniejsze wymawianie zbliżone do Ij słychać jeszcze w południowej Francyi.W wielu językach spółgł. /

Ii A

(względnie l) może stanowić sylabę,jest zgło-skotwórczą, sonantem (ob.), np. w czeskim y/k (wilk), w niemieck:: handeln, wymawianem handLn. Mechanizm wymawiania spót. / najwięcej ją zbliża do spół. r. Stąd częste alternacye tych dźwięków w różnych językach, (ob. 77.)

L jako liczba rzymska--50, stąd LL (później 6Y)=100;jako skrócenie oznacza L w napisach i rękopisacli rzymskich: Lucius, Laelius,

Lector, Liber, Libertus (wyzwoleniec), Lex (prawo) i in.; w nowszej łacinie: Linea (linia),

( Munster r Wr.

Licentiatus i t d.; na kurscetlach franc. stoi j Koblenckim, w powiecie Mayen, 229 m. npm. L zamiast Lettre (list); na monetach franc. j 1964 m. długości, 1185 m. szerokości 57 głę-oznacza mennicę bayońską. W artyleryi L bokości, otoczone wieńcem wysokich gór wul-z liczbą obok — wielkość działa albo pocisku kanicznego pochodzenia (trachity i bazalty a po w kalibrach np. L/40—40 kalib. rury działowej, części lawa),produkt dawniejszej działalności wul-L /3.5- 37₂ kaliber pocisku (ob. K a 1 i b e r). kanicznej, w tej części Eiflu. Samo jezioro, poró-1, urzędowe skrócenie litra; 1. (z punktem)— wnywane było do innych kotłowin kraterów liwru i liru. L., w miernictwie dawniej skrócone (Maaren) znajdujących się w Eiflu. Woda ja-wyrażenie linii (”’), łuta i łańcucha mierni- sno niebieska, bardzo zimna i przykra w sma-czego. L, L w Anglii = Livre Sterling, ku. Jezioro nie ma naturalnego odpływu, skut-funt sterling. L., — w przyrodoznawstwie kiem czego powierzchnia wody wystawiana Linneusz Karol (ojciec), L. fil. —Linneusz K. była na znaczne wahanie, aż póki w XII w. nie (syn). 1. a., na receptach=/er/e artis—według przekopano od strony płdnwej kanału 1 km. przepisów farmaceutycznych. L. A. M. = libera- długiego.—Por. Dechen „Geognostischer Fiih-lium artium magister „nauczyciel wolnych u- rer zuin L.“ (Bonn 1864); Steinbach „Fiihrer miejętności"; w Anglii=London Academy of zum L.u (wyd. 2-e 1881); oraz pisina „Nógge-Music. 1. b. s.—lectori benevolo salutem!—„chę- rathJa“ (Berlin 1870); Dresseha tnemu czytelnikowi zbawienie (pokłon)" 1. c.=    1871).

Laacke Karo], pedagog i pisarz niem. z zakresu prawa szkolnego (* 1825 w Hohenofen pod Neustadt). Ważniejsze prace: „Schulge-set.z-Sammlung“ (3 t. Lipsk 1879, 1881 i 1896); „Die Schulaufsicbt in ilirer rechtlichen Stellung" (Beri. 1879, Lipsk 1887, 1890 i 1894); „Das Kirchen-u.-Pfarrwesen in seinen Rechtsverhalt-

loco eitato—w przytoczouem miejscu. L. C.=*

Landsmanuschaften-Konvent (związki studenckie narodowościowe). L. C. J. w Anglik—Lord Chief Justice, przewodniczący najwyższego sądu w Anglii. L. D. (E. Q.)=laus l)eo (et gloria)

nissen" (Gotha 1884); „Das Besoldungswesen d. Lehrer im Deutsch. Reiche u* das neue Besol-dungsgesetz in Preussen‘t (Lipsk 1897); uzu-surer (ob. art. Admirał, Kanclerz, Trea- j pełnienie tego dzieła: „Die Neuregelung d. Leh-surer). 1. \.=loco la,udato w przytoczonem | rerbesoldungen in Preussen nach d.

— Bóg niech będzie pochwalony. L. d. R.= lejtenant rezerwy. L. E.=livre egyptien, funt egipski (w złocie—20.74 mrk.). L, H. A. w Anglii=Lord High Admirał; L. H. C.=Lord High Chancellor; L. H. T.=Lord High Trea-

Gesetz v.

. bocciady (ob.) od przezwiska L-a Bam-boecio. L. nadał ton pewnemu odłamowi malarstwa niderlandzkiego i włoskiego; obrazy jego cechuje koloryt mocuy, niekiedy zagorący. odpływ jeziora Lesje-Verks-Vaud, płynie przez Główna praca L-a:    Kuglarz jarmarczny

3 Marz 1897“ (t-że 1898); ,,Schulrechtslexikon“ (Langensalza 1901).

Laagen (L o u gen), 2 obfitujące w wodę rzeki w połudn. Norwegii: 1) (Gudbrands-L),

(N u m e d a 1 s-L.) wypływa z gór Hardangervidda, płynie przez wązką dolinę Nume; koło m-ta Kongsberga tworzy kilka wodospadów i, przebiegłszy 300 kim., wpada do Skager-raku.

Z. Gr.

dolinę Gudbrand, tworzy jez. Losna i wpada znajduje się w galeryi kasselskiej. Inne obra-pod Lillehammer do jez. Mjósen (ob.). Po zy w Luwrze, Drezuie (Gra w kręgle, Mo-wypływie z niego przybiera nazwę Yormeu tłoch rzymski w dziedzińcu klasztornym, Wy-i wlewa swe wody do rz. Glommen. Cały I płataj, Wiedniu, Monachium, Szwerynie. Zna-bieg 322 kim.; dopływy Otta, Vinstra i iu.—2) J uyeh jest również 20 sztychów L-a, przeważnie z życia zwierząt* lub scen rodzajowych, wysoko cenionych.

Laalandya, wyspa duńska, na m. Bałtyckim, tworząca z w. Palster urząd (amt) Maribo, leży na płd. od Zelandyi, a na zach. od w. Falster: 58 km. długości, a 15—25 szerokości; przestrzeń 1157 □ kin., 67 913 (1890) m-ców. Wybrzeża postrzępione zwykle nizkie i trudno dostępne. Powierzchnia prawie wszędzie na jednakowej wysokości z morzem. Najwyższy punkt (Bau-nehói) dosięga zaledwie 29.5 m. npm. Niezwykle urodzajna gleba składa się po większej części z tłustej zmieszanej z humusem gliny na podkładzie marglowyin. Torfowisk mało; znaczne lasy. Z jezior największe Maribo w środku wyspy. Kolej żelazna od Nykjóbing przez Fol-ster do Nakskow’u z odnogami do Bandholmu i Ródby, Główne miasto Maribo. We wczesnem Średniowieczu zamieszkiwali L-ę Wendowie, i wiele nazw miejscowości jest wendyjskiego pochodzenia (z zakończeniem na itse t. j. icze). Następnie L. należała do różnych książąt domu duńskiego, za panowania zaś Krzysztofa II (1326 — 46) większa częś wyspy wraz z w. Falsterem była w rękach hrabiów hol-

J.Wr.

III ideał. n.

sztyńskich.

szego rozwoju. Źródło historyczne naszych obowiązków pozytywnych znajduje się w oczekiwaniach i wymaganiach naszego otoczenia. 0-bowiązki wynikają z potrzeb i interesów, lecz wartość ich tkwi. nie w owych wymaganiach innych, lecz w „objektywnych dobrach*, które nadają zarówno obowiązkom jak i prawom przedmiotową, od dowolności niezawisłą wartość. Dobra objektywne są to takie, które przy ocenie przedmiotowej, t. j. przy możliwie peł-nem uwolnieniu się od chwilowych i osobistych uprzedzeń i możliwie dalekiem widzeniu dobrze zrozumianej powszechnej korzyści pewnej większej ilości ludzi, wydają się wartościowemu Do ich liczby należą np. społeczne, prawno-państwo-we instytucye, postęp kulturalny i. t. d. Z te-mi obowiązkami łączą się nierozerwalnie nasze prawa, co Laas szczególnie podkreśla w przeciwieństwie do wszelkiej „platonizującej" (kaniowskiej) etyki. L. pisał także z zakresu

Br. J.

Laas Ernest (* J837—f 1885), od roku 1871 prof. w Strassburgu, autor kilku cennych prac filozoficznych, wśród których na szczególne wyróżnienie zasługuje dzieło „Idealismus und Positivismus (I Allgemeiner und grundle-gender Th., II ideał, und positivist. Ethik, positiv. Erkenntnistheorie* 1879 —1882). L. przyznaje się do pozytywizmu, jednak nie w duchu. A. Comte’a, raczej Protagorasa, Dav. Hume’a i J. St. Milla. Przez pozytywizm L. rozumie taką filozofię, która nie uznaje innych podstaw, tylko fakty „pozytywne “, t. j. zewnętrzne i wewnętrzne postrzeżenia, i która od każdego poglądu wymaga wykazania faktów i doświadczeń, na których on spoczywa. Swoją teoryę poznania nazywa autor „korrelatywizmem*, orzekającym, iż objekty są znane bezpośrednio tylko jako treści pewnej świadomości, subjekty zaś, jako widownie postrzeżonych treści; natura jest zjawiskiem o znaczeniu względnem, ponieważ może być pomyślana tylko jako objekt względnie do postrzegającego, wyobrażającego „ja“, które z kolei istnieć nie może bez „nie-jau, bez objektów postrzeganych, a w tern spostrzeżenia są niero-zerwalnem połączeniem subjektu i objektu.— Etyka pozytywistyczna jako nauka powinna o-Laale łub Lolle Piotr, pisarz duński, graniczyć się (w rozumieniu Laasa) do wykry-Szczegóły życia jego są nieznane. Pozostawił cia psychologicznego i historycznego pochodze-zbiór 1 200 sentencyi łacińskich, wierszami ry- nia praw moralnych i wskazauia drogi ich dal-mowanemi w średniówce, z odpowiedniemi o-bok umieszczonemi aforyzmami w duńskim ję zyku. Praca ta była podręcznikiem dla młodzieży, grzeszy jednak nieudolną łaciną;uposażona w galicyzmy, rodzi przypuszczenie, że L. może młodość spędził w Paryżu. Ocalał jedyny e-gzemplarz edycyi, drukowanej w Kopenhadze 1506: „Incipit iustissimus legifer et diviuarum wirtutum optimus praeceptor Petrus L. Dano-rum lux“. (Inna edycja w Paryżu w 1515 „Petri Laalandici parabole*). W Upsali przechowują rękopis z wersyą w języku szwedzkim, zdaje się wcześniejszą od duńskiej.

Laar (Laer) Piotr van, malarz hollen-derski (* około 1590 w Haarlemie —f 1658).

Zwiedziwszy Francyę i Włochy, osiedlił się w 1624 r. w Rzymie, gdzie zawiązał stosunki z Claude Lorram’em, Poussinem i Sandrartem.

Malował z wielkim talentem sceny pasterskie, jarmarczne, karykatury z życia ludu, zw. bam-

A. K.

1880).

pedagogiki („der deuts. Aufsatz in den obern Gymnasialklassen" wyd. II Berlin 1877—8; d. deuts. Unterricht auf hóhern Lehranstalteu wyd. II 1886), Nadto „Kauts Analogien der Erfahrung" (Berlin 1876), oraz pośmiertne „Litterar. Nachlass" (Wiedeń 1887).

Laba lub Łaba, nazwa słów. Elby (ob.).

Labadie J an de, mistyk francuski (* 1610 w Bourg [Guyenna] —f 1674); wbrew woli rodziny już w 16-ym roku życia dostał się do jezuitów — ale w 1639 wystąpił ze zgromadzenia. Oddał się kaznodziejstwu i w 1650 r. przyłączył się do kościoła reformowanego, ale nie znalazł w nim ideału, za którym gonił. Kościół Walloński w Middelburgu (Holandya) powołał go w 1666, lecz już w 1667 L. musiał porzucić swe stanowisko. Utworzył wtedy gminę wolną w Veere, później w Amsterdamie, lecz niebawem musiał uciekać i w 1670 r. ze zwolennikami schronił się najpierw do Westfalii, potem do Altony w 1670, gdzie i życie zakończył. W 1675 labadyści wrócili do Holandyi i w liczbie 162 osiedlili się w zamku Waltha (we Fryzyi zach.). W latach 1675 —1690 pod kierunkiem Piotra Iwona de Montauban (1646—1707) stowarzyszenie to doszło do wpływów i zyskało uznanie. Praktykowali komunizm, jednakowo odziani zasiadali do wspólnego stołu, zajmowali się fabry-kacyą sukna, którą dotąd na ich sposób wyrabiają • w Holandyi, oraz mydła i przedmiotów żelaznych. Treścią ich doktryny było o-pieranie się na bezpośredniem działaniu Ducha św. na serca wybranych. Próby kolonizacyi dwa razy im nie udały się, a mianowicie w Surinam (1680—88) i w New-Yorku. Z końcem w. XVII zaczęli zanikać, aż zaginęli w 1744 r. — Bibl. H. Bereum „L. et les iaba-distes¹¹ (Sneek 1851); H. Geppe „Gesch. des Pietismus der reform. Kirche, uamentlich der Niederlande" (Leyde 1875); A. Ritschl „Gesch. des Pietismus in der reform. Kirche" (Bonn

Br J.

La Balue Jan, minister Ludwika XI, ob. B a 1 ue Jan.

Laban, syn Bathuela i wnuk Nachora, brata Abrahama, a zatem brat Rebeki, zamieszkały w Mezopotamii. Gdy siostrzan jego, Jakób, przybył do niego, przyjęty był z uprzejmością. Jakób oświadczył się służyć mu przez lat siedem, jeśli mu da w małżeństwo młodszą swą córkę Rachelę, na co się zgodził L. Ale w wieczór godowy wprowadził do niego starszą córkę swą Liję, chorą na oczy. Wyrzucał mu nazajutrz oszustwo Jakób; wszelako służył teściowi jeszcze lat siedin dla otrzymania ręki Racheli. Gdy Jakób chciał z żonami i rodziną wracać do ojczyzny, prosił go L., aby pozostał jeszcze przez czas niejaki. Ten żądał, aby za dalsze usługi dano mu wszystkie owce i kozy o pstro zabarwionej wełnie, które będą spłodzone. Przystał na to teść, ale odłączył owce i barany pstre i blachowane, a dał mu do pasania trzodę jednostajnej barwy, to jest białej albo czarnej wełny. Jakób wtedy, nabrawszy prętów topolowych i jaworowych zielonych, obłu-pił na nich skórki do białego, a innych nie tykał. I nakładł ich do koryt, gdzie lano wodę, aby przyszedłszy pić trzody, miały przed oczyma pręty różnobarwne, a patrząc na nie, poczynały. Rodziły się więc owce pstre, sta-wając się własnością Jakóba. Widząc zazdrość ku sobie teścia i synów jego, Jakób zabrał co-prędzej żony i wszelką majętność swoją i wracał do -ojczyzny. Puścił się za nim w pogoń

L., i dognawszy na górze Galaad, nie fukał ostro Jakóba, bo mu tego Bóg we śnie zakazał, ale wyrzucał, że mu skradł bogi (Theraphim)* nie znalazł ich wszakże, bo Rachel zręcznie je ukryła. Jakób nawzajem użalał się na ustawiczne krzywdy i oszustwa, których ze strony teścia doznawał. Nareszcie pojednali się i zawarli z sobą przymierze, iż odtąd jeden drugiemu szkodzić nie będzie; na znak czego usypali kupę kamieni nazwaną Galaad (—kupa świadka). „Euc. Powsz.“ Orgelbr. więk,

Laband Paweł, prawnik niemiecki, zasłużony badacz w zakresie prawa państwowego niemieckiego, przywódca szkoły zastosowują-cej metody prawa cywilnego w prawie publi-cznem. Profesor prawa, wielokrotny dziekan i rektor uniwersytetu w Strasburgu, członek Rady Stanu Alzacyi (* 24 maja 1838 we Wrocławiu). Już w 1861 docent prywatny w Heidelbergu, 1864 prof. uadzwyczajny i 1866 --prof. zwyczajny w Królewcu. Pracował w trzech kierunkach: germanistycznym, prawa handlowego, prawa państwowego. Pierwotnie tylko germanista: „Beitrage zur Kunde d. Schwa-benspiegels" (1861), „Magdeburg— Breslau sy-stematisches Schóffenrecht" (1863), „Jura Pru-tenorum" (1866), „Magdeburg—Rechtsquelłen" (1869), „Verinogensrechtliche Klagen nach d. Sachsischen Rechtsąuellen d. Mittelalters" (1869). W Królewcu do zajęć germanistycz-nycli przybyły wykłady z dziedziny prawa handlowego i prywatnego niemieckiego: literackim dowodem tycli zajęć były rozprawy w „Zeits. f. d. ges. Handelsrecht" Goldschmid-ta (ob.), poczynając od bardzo dobrej młodocianej rozprawy „Konossemente u Makler" („Zeits. f. deutsches Recht" Beselera 1861). W Królewcu walka Bismarcka z opozycyą liberalną w sejmie pruskim pchnęła L-a na pole badań nad państwem; z tycłi badań powstała broszura „Das Budgetrecht nach den Bestim-mungen d. Preuss. Verfassungsurkunde“ (1871), gdzie L. zawarł niektóre pomysły i spostrzeżenia, rozwinięte następnie w jego ważniejszych dziełach z zakresu nauki o państwie. W 1873 ogłosił „Das Pinanzrecht d. deutschen Rechts", a w 1876 wydał I-y tom wielkiego „Staatsrecht des deutschen Reiches" (1876 —

1883). Zasługi naukowe tego dzieła nie ule-

gały i nie ulegają wątpliwości. Ł., mając je- I stwowych, o umowach państwowych, o dnego tylko poprzednika Ge r b e r a (ob.), uczy- wości państwa, o przeciwieństwie formy i tre-nił z prawa publicznego niemieckiego, jeszcze J ści w aktach państwowych, o momentach pra-w okresie BluntschlPego widowni popisów j wno-państwowych w prawie procesowem i deklamacyjnych i frazeologii, przedmiot bada- J karnem. Jak każdy nowator, poszedł L. za ni a naukowego; do tej dziedziny postano- daleko. Stosowanie metody cywilistycznej wił wprowadzić tesaine ścisłe metody, któ- w badaniach prawno-publicznych posiada pe-rym cywilistyka zawdzięczała swoje wielkie wne granice, których przekraczać nie należy, postępy; postanowił nowe warunki życia poli- ale które L. sam przekraczał. Stosunek obje-tycznego, stworzone w Niemczech przez wyniki wojny z Francyą, poddać umiejętnemu rozbiorowi, poznać ich naturę prawną i sprowadzić do wyższych i ogólniejszych pojęć prawnych, rozpoznanych już i zanalizowanych, dzięki metodom prawa prywatnego. Chciał L. stworzyć i stworzył dogmatykę prawa publicznego. Pragnął nienaukowej robocie dyletantów i polityków praktycznych przeciwstawić niezależną od programów stronnictw politycznych teoryę u-miejętną, ściśle logiczną, ostającą się przed wymaganiami teoryi poznania. Pragnął być wiernym aforyzmowi, który sam stworzył:

osobo”

ktywuy do zjawisk życia państwowego wyradza się łatwo w uznawanie każdego faktu spełnionego dlatego tylko, że został spełniony, za moralny, w uprawnianie każdego gwałtu, w kwietyzm polityczny i bizantynizm obywatelski. Państwo nie jest przecie zjawiskiem jednakowo podległem badaniom objekty-wnym, jak zjawiska świata fizycznego; jest to zjawisko złożone, moralne, do którego stosujemy zawsze, mimo zastrzeżeń teoretycznych, kryteryum wartościowania moralnego; „państwo" L-a, które on pragnął analizować „jako takie" było „rzeszą niemiecką" ukonstytuowaną w Wersalu w styczniu 1871 r.,—ściśle określonym organizmem politycznym, wypełnionym walką polityczną, aktami gwałtu wobec katoli-

racyonalizacya takich stosunków politycznych przestaje być aktem objektywuego badania u-miejętnego. W szczególności w rękach gorliwych naśladowców L-a teorya jego stała się niebezpiecznem narzędziem walki politycznej, w obronie wszelkie i zarządzeń władzy państwowej. Najważniejsze dzieło L-a, trzytomo-we „Staatsrecht d. deutsch. Reiches", wydane zostało czterokrotnie (3 tomy, ostatnio 1901). Popularna edycya tej pracy (t. zw. „mały La-band“), „Deutsches Staatsrecht", w zbiorze Mar-ąuardsena wyszła w czwartem wydaniu jako „Deutsches Reichsstaatsrecht" 1906. Prócz tego wydał L. „Thronfolge in Lippe" (1891), „Wandlungen d. deutschen Reichsverfassung“ (1895); „Das deutsche Kaisertum" (1896). źródeł, przy pomocy których dawniejsi bada- W r. 1886 założył z Storkiem (ob.) „Ar-cze rzeczywistość obowiązującego prawa rozu- chiv f. óffentliches Recht". Od roku 1896 mieć próbowali —oto cel nauki prawa państwowego, zapoczątkowany przez Gerbera (ob.), doprowadzony do doskonałości przez L-a—cel — nie ulega wątpliwości—jednostronny. Zdawał sobie sprawę z tej jednostronności L.; dowodził jeszcze w przedmowie do I tomu (1876), że z chwilą, gdy konstrukcyjna strona pracy nad prawem państwowem zostanie doprowadzona do pewnego stopnia doskonałości, inne, do zupełnego poznania pozytywnego prawa państwowego potrzebne, czynniki herme-neutyczne będą musiały być znowu uwzględnione. Nasamprzód musi być poznana rzeczywistość, zanim będzie można przystąpić do jej krytycznego wykładu. Dawuiejsi badacze postępowali w odwrotnym porządku.—W oprą- j (1 maja — 50-letni jubileusz doktorski, 24 cowaniu Prawa państwowego niemieckiego i maja 70-a rocznica urodzin) prawnicy niemiec-najcenniejszemi były uwagi o związkach pań- i cy i austryaccy ofiarowali L-owi dwutomowy

„Prawo jest to świat myśli, w którym rządy zwierzchnicze sprawuje logika, a rządy trefni-sia—trazes patetyczny". Nauka o państwie przeżyła w drugiej połowie XIX wieku okres j ków, socyalistów, Polaków, Duńczyków i t. d.; zasadniczej reformy: pod wpływem historycznej szkoły prawa (ob.), reform politycznych i konstytucyjnych w Niemczech, przeobrażeń politycznych—dokonał się z czasem w nauce o państwie zasadniczy zwrot w kierunku wyzwolenia tej nauki z pod wpływów filozofii, polityki, potrzeb chwilowych polityki.

Odrzucono wszelkie prawo natury, wszelkie dociekania ńad istotą moralną państwa, odrzucono jego moralną teleologię, wreszcie wszelki hi-storyzm prawa państwowego; po tych i tylu wykluczeniach pozostała czysta dogmatyka prawa państwowego obowiązującego, poznanie istniejącej ustawy państwowej, rozumianej jako ) jedyne samodzielne źródło poznania, z usunięciem wszelkich wyższych, filozoficznych

Staatswissenschaft"

(„Jahrbuch"

Schmollera 1884). W roku 1908 obchodzono w Niemczech uroczystość 70-tej rocznicy urodzin L-a. Z okazyi tego podwójnego jubileuszu

wydaje z kilku innymi prawnikami dwutygodnik „Deutsche Juristen-Zeitung". W literaturze niemieckiej poglądy L-a cieszą się wiel-kiem uznaniem; do literatury francuskiej wprowadzili je Haurion i Michoud, przyczem te próby przenikania idei „niemieckich", przezywanych „juridisme allemand", odparte zostały energicznie przez Duguit i Deslandres’a. W literaturze niemieckiej najważniejszą pracą polemiczną, skierowaną przeciw L-owi, jest polemika Gierke’go: „Labands Staatsrecht u. die deutsche

zbiór przyczynków do prawa publicznego „Staats-rechtliche Abhandlungen, Festgabe fur P-l L. zum 50-cn Jahrestage der Doktor-Promotion“ (2 tomy 1908), a wydział prawa w Strasburgu zbiór przyczynków do wszystkich dyscyplin prawnych: „Festschrift P. L. gewidmet von der rechts-und staatswissensch. Fakultat der

skończeniu szkoły politechnicznej awansował stopniowo i w r. 1871 doszedł do stopnia pułkownika. W r. 1849 został profesorem historyi wojskowej w szkole Saint-Cyr. Jest autorem kilku cennych prac („Portraits militaires", „Histoire militaire de la Prusse avant 1756“ i in.).

x-y.

Wilhelms Uniyersitat Strassburg“ (t. I 1908, oba dzieła u Mohra, Tubinga). — Por. uwagi w „Prawie mniejszości" Jellinka (Warszawa 1901;.

s. r

Labarte Karol Julian, historyk sztuki (* 1797—f 1880). Początkowo zajmował się adwokaturą, później całkowicie poświęcał się archeologii i został członkiem Akademii nad-pisów (1871), Jego „Histoire des arts indu-striels au moyen age et a Pepoąue de la Re-naissanee" pomimo błędów niektórycłTjest najlepszą pracą francuską o sztuce stosowanej Wieków Średnich. Jest prócz tego autorem licznych dzieł i rozpraw z zakresu archeologii

Labarraque Antoni German (* w Olo-ron d. 29 maja r. 1777—f pod Paryżem d. 9 grudnia r. 1850), chemik i hygjenista zasłużony, wynalazca płynu odkażającego, noszącego imię jego; jest to mianowicie rozczyn wodny podchlorynu sodowego (Natrium hypochloro-sum), zawierający nadto przymieszki chlorku średniowiecznej, sody, czyli soli kuchennej i kwaśnego węglanu sodu (Natrium bicarbonicum); płyn ten również używany bywa niekiedy w lecznictwie jako środek wewnętrzny lub zewnętrzny.

—L. zastosował ług ten wynalazku swego po raz pierwszy w r. 1820 z powodzeniem w celu uzdrowotnienia fabryki strun z jelit zwierzęcych, później wielokrotnie używano go z dobrym skutkiem do odkażania rzeźni, kanałów,

sal anatomicznych i t. p. W r. 1823 Akade- i wnemu wpływowi mia umiejętności w Paryżu przyznała mu za ' W chrześciańskich czasach była to długa dzi-wynalazek nagrodę Monthyona, poczem po- j da, z przymocowaną u góry deską poprzeczną, wołano L-a na członka rady zdrowotnej (Con- ; seil de saląbrite) i Akademii medycznej paryskiej.—Z prac jego zwłaszcza na uwagę zasługują: „I)e 1’emploi des chlorures d’oxyde de sodium et de chaux“ (Paryż 1825) i „Manióre de se servir du chlorure d?oxyde de sodium, soit pour pauser les plaies de mauvaise naturę, soit eomme moyen d’assainissement etc"

D-r J. r,

X y.

Labarum, wyraz ciemnego pochodzenia, o-znacza, zwłaszcza na monetach bitych na pamiątkę zwycięztw nad Germanami, Sarmatami i Armeńczykami odniesionych, wszystkie znaki wojenne już za czasów rzeezypospolitej; właściwą sławę zyskuje L. jako sztandar państwa rzymskiego dopiero od czasów ces. Konstantyna W., który walne zwycięztwo swe nad Ma-ksencyuszem (ob.) w r. 312 po Chr. cudo-swego L. przypisywał.

z której czworograniasty, zwykle czerwono-jedwabny welon, z obrazami cesarza i jego rodziny, złotem bogato tkany i drogiemi kamier niami lśniący się zwieszał; na czubku dzidy przytwierdzona była korona i monogram nazwiska Chrystusa w formie krzyża, z drogich kamieni złożony. Temu sztandarowi, wyżej nad wszystkie inne cenionemu, noszonemu także przed innemi na czele armii, oddawało woj-Labarraque’a ług, ob. Labarraąue A. G.    sko chrześciańskie, jako symbolicznemu znako-

Labarre Ludwik, publicysta belgijski    wi państwa, cześć należną, a straż przy nim

(* 1810-f 1892). Brał czynny udział w re-    sprawowało 50 wyborowych zbrojnych, którymi

wolucyi wrześniowej J830 r., następnie wystę-    dowodził praefectus labarorum, stojący w ran-

pował jako dziennikarz radykalny. Pisywał J dze wysłużonego konsula i wolny od wszelkich m. i. w paryskim „National" i wygłaszał swo-    ciężarów podatkowych. — Por. Bratke, 1891;

je przekonania republikańskie z bezwzględnem    Desroches, Paryż 1894.

zaparciem się siebie. W 1848 r. kierował Labat Jan Chrzciciel, dominikanin, w Brukselli pismem „La Nation" w ciągu 8    znany podróżnik (* 1663—f 1738). Nauczał

lat i, według orzeczenia Ledru-Rollina, był    w Nancy matematyki i filozofii, ale w r. 1693

trybuną proscripcyi europejskiej,    w charakterze misyonarza udał się na Anty Ile,

miał za współpracowników Mazziniego, Kos-    w r. 1705 powrócił do Paryża, W r. 1709

sutha, Lelewela, V. Hugo, L. Blanc’a, Cliarra-    wyjechał do Rzymu. Jego „Le nouveau vo-

s’a, Raspaila i t. p. —W 1858 L. został skaza-    yage aux ileś de PAmeriąue" (Paryż 1722) mia-

ny przez sąd brabaneki na 13 miesięcy wię-    ła wiele wydań i była przełożona na jęz„ niemiecki

zienia za apologię zamachu Orsiniego. Odtąd    i holenderski; zawiera moc wiadomości cennych,

coraz rzadziej pokazywały się jego artykuły.—    Opracował na podstawie Brue’a rzecz o Afryce

Napisał kilka ciętych pamfletów na Napoleona    Zachodniej, Cavazzi’ego i in. o Etyopii, wre-

III i z powodzeniem wystawił parę sztuk na    szcie wydał „Voyage du chevalier Desmarchais

scenie, Znakomitem jest jego studyum biogra- j en Guinee et a Caienne" (Paryż 1730). ficzne o malarzu Wiertzu (Bruksella 1866 r.).

La Barre-Duparcq Mikołaj Edward,    [dep. Ilerault] r. 1803 — f w Nizzy r. 1847), le-

pisarz w zakresie wojskowości (*    1819). Po    karz i podróżnik francuski. Wykształcenie za

(tamże, t. r.).

S. Drz.

L. K

Labat Piotr August Leon (* w Agdo

l)-T J. p.

x-y.

ryż 2 t.).

wodowe otrzymał w Montpellier, gdzie też w r. 1824 dyplom doktorski osiągnął, poczem puścił się w podróż, podczas której zwiedził Amerykę północną i południową, Algier, Tunis, Trypo-lis, Grecyę, Turcyę, Palestynę i Egipt, gdzie w końcu osiadł, zostawszy chirurgiem przybocznym chedywa i lekarzem naczelnym szpitala Abu-Zabel w Kairze, następnie także lekarzem wo skowym i profesorem chirurgii. Od r. 1834 był współredaktorem „Annales de la medecine physiologique“, w których wiele prac swych drukiem ogłosił. Po wypoczynku kilkoletnim zaczął znów podróżować, zwiedzając tym razem Europę północną, Niemcy, Danię, Rossyę, Kaukaz i Persyę. Bawiąc w Teheranie, wyleczył szaha, chorego już od lat dziesięciu, za co wynagrodzony został tytułem książęcym jako M i r z a-L a b a t-C h a n. W r. 1839 opisał większość podróży swych; L. wogóle był skory do pióra, a z prac jego lekarskich zwłaszcza na uwagę zasługują zajmujące się chorobami krajów dalekich przez niego zwiedzonych, wykazy ich znaleść można w źródłach poniższych: Sa-chail „Les medecins de Paris etc“ (Paryż 1845, str. 388); „Nouvelle biographie generale* (T. XXVII str. 336); Callisen „Med. Schriftsteller-Lex.“ (T. XXIX str. 399) i Querard „La litte-rature franęaise* (T. IV str. 484).

Labbe Filip, jezuita, pisarz francuski (* 1607— f 1677). Ż licznych jego prac wystarczy zacytować: „Collectio conciliorum* (Paryż 1661); „Nova Bibliotheca manuscriptorum* (1657); „Bibliotheca bibliothecarum* (1664). Dodać jeszcze należy, że L. w r. 1648 naszkicował plan kolekcyi historyków bizantyjskich, który w części wykonali wydawcy działu bizantyjskiego w Luwrze.

Labdakos, gr. Aa[3§axo<:, łac. Labdacus, syn tebańskiego króla Polidorosa, syna Kadmo-sa; matką jego była Nykteis, ze szlachetnego rodu spartańskiego. Gdy ojciec rychło go odu-marł, dostał jako opiekuna Nykteusa, a później Likosa, brata Nykteusa. Dorósłszy, sprawował z poręki Likosa rządy w Tebach, a po jego wczesnej śmierci objął sam opiekę nad pozostałym jego synem Lajosera (ob.). Według opowieści Apollodora (3, 5, 5) był L. ojcem Lajosa.--Por. Pausanias, 9, 5, 2.

Labę. labuś (z franc. l'abbe). W czasie Rewolueyi francuskiej mnóstwo księży przybyło do Polski. Panowie i szlachta, za popędem króla Stanisława Augusta, chwytali ich po domach i oddawali im na wychowanie synów swoich. Wkrótce przekonawszy się o ich lekkomyślności, zaczęli chłodnąć w pierwszem swojem uwielbieniu. Satyra i teatr uderzyły na Labusiów, którzy niemało zepsucia wnieśli w młode nasze pokolenie. Zabłocki w kome-dyach swoich szydzi otwarcie. „Nasi labusio-wie (mówi) kłaniają się oczkowaniem i minko-waniem*. Pozbyliśmy się ich dopiero po u-padku Księstwa Warszawskiego.

WUUu Encykł. Uiutr S*r. L T*m XLII. Zetz. i3«a.

Labę Ludwika, Charly przezw., poetka francuska (* w Lyonie 1526 — f 1566 tamże). Niezwykle piękna, chciwa wrażeń, stała się przedmiotem wielkich namiętności, jedna z nich pociągnęła ją do armii delfina francuskiego w Perpignan, gdzie nadano jej przydomek kapitana Loys. Porzuciwszy zachcianki wojackie, wyszła zaFerrina, zamożnego powroźnika z Lyonu, i odtąd najpospoliciej nazwano ją „la bel- ■ le cordiere". Salon jej, gdzie bywali pierwsi artyści i panowie współcześni, dał powód do rozsiewania mnóstwa opowieści uwłaczających autorce. Wiersze są udatne, lecz nie usprawiedliwiają powodzenia, jakie miały w swoim czasie; porównywano je do utworów Safony. Pierwszy zbiór tych poezyi wyszedł w Lyonie (1555), przedruki są w 1814 i 1853 (Lyon) i 1887 (Pa-

Br. J.

La Beaumelle Wawrzyniec A n g 1 i v i e 1 d e, literat francuski (* 1726 w Vallerauge (Gard)—f 1773 w Paryżu). Wychowany u jezuitów, udał się w 1745 r. do Genewy dla u-końezenia nauk; tam wyrzekł się katolicyzmu i wyjechał do Danii, gdzie pełnił obowiązki nauczyciela prywatnego, a potem dostał posadę wykładów publicznych języka i literatury francuskiej. W tymże czasie założył dziennik „PA-spasie moderne“ i wydał, w celu obrony wolności wiary, romans często brany za podobne z tytułu i treści dzieło Crebillona syna: „L’asiati-que tolerant, traite a 1’usage de Zeokinizu (Ludwik XV), roi des Kofirans (Francuzi)* (1750). Bawiąc w Berlinie (1751), obraził srodze Woltera w broszurze, której tenże mu nigdy nie przebaczył, „Mes pensees ou le Quaud dira-t-on?“; wymawiał Wolterowi pensyę, jaką ten pobierał od Fryderyka II, i przyrównywał go do błazna i karła. Zmuszony opuścić pośpiesznie Berlin, wałęsał się po Niemczech, wreszcie udał się do Paryża w 1752, gdzie za wydrukowanie uwag obrażających z powodu „Le siecle de Louis XIV* został skazany na Bastylię w 1753 r., a następnie na wygnanie. Tego wyroku jednak nie wykonano, za wstawiennictwem Montesąuieu i la Conda-mine’a. Zaledwie uwolniony, L. B. wystąpił przeciw odpowiedzi Woltera i przygotował pamiętniki, mające służyć do historyi p. de Main-tenon (1755 —56, 6 tom.), przy których znajdował się zbiór listów; krytyka współczesna wykazała, że listy te sfałszował autor pamiętników. Oskarżony o kradzież niektórych oryginałów z biblioteki z St. Cyr, L, B. znów dostał się 1756 — 57 do Bastylii i wygnany został do Tuluzy, gdzie miał proces przeciw kapitanowi Davidowi, tak smutnej pamięci w sprawie Ca-lasa—proces ten wygrał i ożenił się z siostrą jednego ze współoskarżonych w tej sprawie. Wolter, który nienawidził L. B-a, prześladował go nawet na wygnaniu, oskarżając go o pisanie listów bezimiennych. L. B. potrafi! się usprawiedliwić z zarzutu, powrócił do Paryża i uzy-

9*

thentique“ 1887.

Br. J,

Br. J

Br J.

Labeo M. Antistius, znakomity prawnik rzymski okresu klasycznego, przewódca sekty prawniczej Prokalejosów (ob.). Ojca stracił r. 712 — 42; mając lat 25, powołany został przez Augusta na członka senatu r. 736 — 18, piastował godność pretora; ofiarowanej mu godności konsula nie przyjął. Dożył jeszcze wydania ogłoszenia ustawy Julia et Papla Pop-paea r. 763—10, umarł r. 774—21. Pierwszych elementu iuris udzielał mu Trebatius; prócz tego z wielkiem zamiłowaniem poświęcał się innym naukom, mianowicie stu-dyom językowym, dyalektyce, filozofii, gramatyce. Wrodzony talent dyalektyczny K-na roz-wiuął w nim zdolności logiczne, stąd owe ścisłe określenie każdego pojęcia prawnego. Prace nad gramatyką dały L-wi pochop do badań e-tymologicznycb, do tworzenia różnych określeń prawnych (defnitiones), do tłómaczenia wyrazów technicznych. We wszystkich pracach tego prawnika przebija wszechstronua znajomość filozofii, mianowicie Stoików, dlatego L-na zaliczają do najgłębszych myślicieli swego wieku. Uposażony takiem bogactwem wiedzy i wiadomości, dał L. nauce prawa nowy kierunek.

skał posadę w Bibliotece Królewskiej. Jego ostatnie dwie publikacye: „Examen de la nouvelle Histoire de Henri IV“ (Genewa 1768) i wydanie Henri a dy (1769) z uwagami zostały zakazane wskutek starań Woltera. La B. pozostawił życiorys Maupertuis’a (wydany przez spadkobierców tegoż w 1856 r.). Bibl. Michel Nicolas „Notice sur la vie et les ecrits de L. B.“ 1852; Ch. Nisard „Ennemis de Voltaire“ 1853-, P. Gemlot „Les faux autographes de M-me de Maitenon d’apres la correspondance au-

Br. J.

La Bedolliere Emil Gigault de, publicysta francuski (* 1812 r. — f 1883 r.). Uczęszczał do szkoły Ecole des chartes i rozpoczął swój zawód pisarski dziełem „Vie politiąue du marąuis de la Fayette“ (1833). Od 1850 pracował w dzienniku „Le Sićcle", z którego na czas pewien wystąpił, kiedy w 1869 założył z kilku przyjaciółmi pierwsze pismo codzienne

5-centimowe „Le National". L. napisał in. in. „Histoire de la gardę nationale", 1848; „Le nouveau Paris, histoire des ses 20 arondisse-ments" (1860); „Histoire des environs du nou-veau Paris" (1860); „Histoire de la guerre du Mexique“ 1861 —1868; „Histoire de la guerre de 1870 — 71" (1872), Dużo tłómaczył.

La Bedoyere Karol hr. de, gen. francus. (* 1770 w Paryżu—f 1815 t-że). Wstąpiwszy do służby w roku 20-ym, brał udział w kampanii pruskiej i polskiej w 1806—7 r. został adjutantem polnym Lannes’a, przeszedł do sztabu generalnego ks. Eugeniusza (1808) i odznaczony został za bohaterskie czyny godnością pułkownika; odznaczył się pod Lutzen i pod Bautzen <1813). Restauracya mianowała go kawalerem orderu św. Ludwika i naznaczyła na dowódcę 7-pułku liniowego w Grenoble. Lecz La B., wyruszywszy w 1815 na spotkanie Napoleona z w. Elby powracającego, przeszedł na jego stronę i pociągnął za sobą całą armię. Cesarz mianował go generałem dywizyi, parem Fraucyi i swoim adjutantem. Po bitwie pod Waterloo, aby uniknąć proskrypcyi, L. B musiał ukrywać się w Owernii. Nieostrożność, jaką popełnił, udając się do Paryża dla pożegnania żony i dzieci, oraz wplątanie się w spisek przeciw Burbonom, przypłacił utratą życia. Aresztowany 2 sierpnia, stanął 4 t. m. przed sądem wojennym i skazany został na śmierć, którą poniósł odważnie.

La Bellaudiere Ludwik B e 11 a u d de, poeta prowansalski (* około 1532 w Grasse — t 1588). Jako żak włóczy się od Aix do Awi-nionu i pozostawia rymy wesołej treści, w których odzwierciedla się ówczesne życie studenckie, spędzane wśród dziewcząt, skoczków, grajków i oberżystów — na tle procesyi i wśród igrzysk, wreszcie się zaciąga do wojska królewskiego. W 1572 wraz z kilku towarzyszami, z którymi się awanturował w kraju Bourbon-nais jako uwolniony ze służby żołdak, L. do-

stał się do więzienia i zamknięty został w Mou-lins. Wysiedział tam 19 miesięcy. Ta okoliczność dała po nim puściznę 150 sonetów. Osiadłszy w Aix, otoczył się przyjaciółmi znanymi pod nazwą arąuins, a oddanymi zabawie i literaturze (Du Perier, Malherbe, Cesar de Notre Damę, P. Paul, L. Bruyes, Galaup Chasteuil, B. Zerlinb Wielki jałmużnik Henryk d’Augou-leme, rządca Prowancyi, wziął go do boku swego w 1557. Dobrze mu się wieść zaczęło, lecz niespokojny charakter pchał go do zmian: przenosił się do Paryża i znów do Marsylii. Utwory jego Pierre Paul wydał w 8 ks.: „Lous Passa-tens“ „Obros et Rimos" i „Le don-don iufernal11 z wstępem, gdzie są imiona wszelkie współczesnych pisarzy literatury prowansalskiej. Biust L. B-a wznosi się w Grasse (postawiony przez Felibrów w 1891). L. pierwszy po trubadurach do życia pobudził język d’oc i pod tym względem wyżej go stawić należy od Au-gie Gaillard, sławnego kołodzieja z Kabasteins. Bibl: Ang Fabre ,,L. de la B. etude histo-rique“ (Marseille 1861);    „ Etudes i do-

cuments“ („Revue felibreenne" t. VII et IX).

Libenwclf Pankracy, giser i rzeźbiarz norymberski z XVI w. Brał udział w wykonaniu pięknej kraty renesansowej do grobu Fuggerów (ob.) w Augsburgu (przechowywanej później w ratuszu miejskim w Norymberdze, ostatecznie zaginionej). Z prac L-a w bron-zie ważniejsze: Studnia na placu targowym na jarzyny w Norymberdze; przedstawia wieśniaka z gęśmi na ramionach, wyrzucającemi wodę z dziobów („Gansemaunchen"); Studnia w dziedzińcu ratuszowym z 1550 r. (chłopiec ze sztandarem w ręku) i nagrobek hr. Wernera

v. Zimmern w kościele w Messkirch.

Nie będąc zwolennikiem pryncypatu Augusta, l 68 i nast.; Ribbert, Comic. Lat. reliąniae,

L. nie zajmował się polityką, poświęcając swój str. 279 i nast., 2 wyd ; Becker F. L., Dec. czas wyłącznie pracom literackim i nauce pra- Laberii Prologus; praecedit hist. poes. mimie., wa. Płodem jego wielkiej działalności i twór- Lipsk 1787. Prolog przetłómaczył na niemiec-czości są 400 woluminów, z których większa kie wzorowo Wielaud w przekładzie Satyr część istniała jeszcze za czasów Pomponiusza, Horacego, tom I, Lipsk 1819.—Por, Ziegler przedstawiciela szkoły sabińskiej (ob.), pi- „Disputatio de mimis Romanis" (Getynga 1788); sarza drugiego wieku. Główne prace L-na Grysar C. G. „Der rómische Mi mus" (str. są: „Commentarii ad XII tabulas“ „ad prae- 290—296). toris edictum", „responsa" i „libri posteriorum", bogaty zbiór zdań prawnych dotyczących prawa cywiluego. Krytyczną ocenę prac tego prawnika i stanowisko nauki prawa za czasów Labeona skreślił wybornie Pernice „Antistius Labeo“, I. 1873 II 1878. — Por. także Lenel „Palingenesia" I str. 501; Schanz „Philologus“ tom 42 str. 309.

S. luz.

Labializacya, termin współczesnej fonetyki, oznaczający szczególny udział warg przy wymawianiu niektórych dźwięków, mianowicie charakterystyczne zaokrąglenie warg i wysunięcie ich naprzód, np. przy wymawianiu wyrazu uszu, co nadaje wygłaszauym głoskom swoistą barwę (timbre), obniża ich ton. Najwidoczniejszą L. jest przy wymawianiu samogłosek (u, ii; o, o), stanowi ich cechę stalą zasadniczą; przeciwnie, w wymawiauiu spółgłosek, które przystosowuje się do otaczających samogłosek, L. staje się czynnikiem drugorzędnym. Ażeby się przekonać o tern, dość wymówić u-ważnie polskie: „uszu", „ulu" w przeciwstawieniu do „jeszcze", „ile“. Stopień L-yi bywa odmienny w różnych językach, Tak np. w ruskim samogł. akcentowane u ó (nukr! cztó-wy?) są o wiele wiele więcej „wargowe" („zaokrąglone"), niż odpowiednie polskie (nu-że, co-to): we francuskim „bouge, le vótre, il se vautre, lunę, heureux .,“ samogł. ou, ó (au), u, eu wymawiają się, wysuwając i zaokrąglając wargi znacznie więcej, niż przy u, o, u, ó w jęz. niemieckim (thun, jawohl, Ober, bose). W niektórych językach, np. w angielskim, daje się spostrzegać stopniowy zanik L-i; odpowiednie dźwięki angielskiego języka tern się właśnie różnią od niemieckich, zwłaszcza francuskich, że się wymawiają bez wysuwania i zaokrąglania warg. Rozwój L-i, względnie zanik jej, był, ważnym czynnikiem w historyi wielu języków. Lingwiści przywiązują do badań w tym kierunku wielką wagę - Por. Otto Jespersen „Lehr-buch der Phonetik" (Leipzig 1905, str. 20 — 25, 122, 241—47); także ob. L.

Labiatae, rośliny, ob. Wargowe.

Labiau, ob. Labiawa.

Labiawa (Labiewo, Lubią w a), niem, Labiau, miasto powiat, w reg. Królewieckiej, na linii kolejowej Królewiec —Tylża, na lewym brzegu rz. Dej my, o 3 kim. od jej ujścia do zatoki Kurońskiej. Ponieważ zat. K.u-rońska jest b. miałka, przeprowadzono z Dej-my do Gilgi kanał spławny, 18 kim. długi, zwany Wielkim Fryderykowskim przekopem (Gr. Friedrichs Grabeu). Kościół ewangielicki, pochodzący z czasów krzyżackich; dla Litwinów z poblizkich wiosek odprawia się w nim raz na miesiąc nabożeństwo w jęz. litewskim. Siedziba władz powiatowych, zamek, sąd okręgowy, filia banku państwowego, t-stwo pożyczkowe, browar parowy, 2 tartaki, handel rybami i drzewem; 5 000 m-ców, przeważnie ewangelików,

T. I).

Laber (z łac, labrum, bramowanie, brzeg) u introligatorów wzór wyzłacany jaki się daje na grzbietach książek.

Hr

Laber Hadamar yon, niemiecki poeta dydaktyczny z rycerskiego rodu panów von L. w Bawaryi (koło Regensburga); żył prawdopodobnie w pierwszej połowie XIV w. L. jest autorem allegorycznego poematu miłosnego Łowy, w którym pod postacią myśliwego przedstawia samego siebie. Poematowi nie brak rysów pięknych i rzeczywiście poetycznych. Wydali go: Schmeller w „Bibl. d. litter. Yereins in Stuttgart" (tom 20, Sztutgart 1850) i Stejskal w Wiedniu 1880.

Laberyusze, łac. Laberii, rzymski ród ple-bejuszowski, dopiero pod koniec rzeczypospoli-tej wspomniany, z którego na wzmiankę zasługuje: — 1) L. Hi er a, nauczyciel Brutusa i Kassyusza w gramatyce, pierwotnie wyzwoleniec, odznaczał się wielką cnotą bezinteresowności, nauczając za darmo synów obywateli rzymskich, przez Sullę proskrybowanych. —2)

K. A.

Dęci mus L. (* okołj r. 105 w Puteoli—f 43 przed Chr.) wsławił się jako poeta mimów (ob.). W r. 45 zmusił go, liczącego łat sześćdziesiąt, mimo że do rangi rycerskiej przynależał, Cezar do osobistego wystąpienia z utworami swemi w zapasach publicznych z wyzwoleńcem a rywalem swym na niwie poetyckiej,

Probliuszem Syrusem (ob.), na scenie, co według litery surowego prawa rzymskiego przyprawiło go o utratę praw nietylko rycerskich, lecz wogóle i obywatelskich. Żal swój, zbyt złamany za upokorzenie takie, wylał L. w Prologu, z 27 jambicznyeh trymetrów złożonym, dochowanym do naszych czasów u Makrobiusza ( Saturn. 2, 7, 2), i zemścił się na groźnym dyktatorze w formie swobodnego, gryzącego szyderstwa. Utwory jego, których oprócz wzmiankowanego prologu mało co się dochowało, odznaczały się czystym, wybornym dowcipem i śmiałym językiem, dlatego też i w późniejszych czasach chętnie je czytywano.—Fragmen-ta dzieł L-a zebrali: Burmann, Anthol. Lat. III i 102, 101; Orelli, Poet. Latin. carm. sententiosa. i

W Wiekach Średnich osiadali

Br J

trudniących się rolnictwem, rybołówstwem, spławem drzewa a szczególniej szewctwem.

L. istniała już przed przybyciem Krzyżaków do Prus. W początkach XIII w., w 1214 r., ówczesny książę ziemi Lubawskiej Suavabuno zapisuje L-ę C.irystyanowi, b-powi pruskiemu; po jego śmierci L. wcieloną zostaje do b-pstwa Chełmińskiego. Zamek labiawski, został wzniesiony w 1301 r. przez Krzyżaków, aby zabezpieczyć sobie żeglugę z Dej my do zat. Kuroń-skiej i do Kłajpedy. Do upadku zakonu był zamek siedzibą wójtów (Pfleger), z których Voigt wymienia: Wernickego, 1288, Hansa v. der Narbe, 1457, Hansa Rebera 1517 — 23. Woj-towstwo labiawskie zaliczało się do komturstwa ragneckiego. Obecnie mieszczą się w zamku władze rządowe i więzienie. L. była widownią krwawych zapasów Krzyżaków z Litwinami. W 1352 r. Litwini pod wodzą Olgierda i Kiejstuta najechali Sambię; jeden z hufców wpadł tuż pod L-ą w zasadzkę i doszczętnie prawie zniesiony został przez komtura ragneckiego Henryka Schindekopfa; reszta,około 500 ludzi, ratując się ucieczką, zatonęła w Dej tnie i zat. Kuroń-skiej. (Wigand „Script. rer. Prus.“ II, 519). W r. 1355 klęskę tę Litwini pomścili. W 1422 r. Jagiełło przez 4 dni zajmował się dobywaniem L-y, ale dowiedziawszy się, że miasto i zamek należą do b-pstwa Chełmińskiego, zamiaru zaniechał. W 1439 r. Wład. Jagiellończyk zajął miasto, a w 1440 r. przystępuje L. do związku pruskiego. Komturzy ragneccy darzyli L-ę licz-nemi przywilejami. Fryderyk Wilhelm III, e-lektor brandenburski w 1642 wyniósł L-ę do rzędu miast na prawie chełtnińskiem. 20 listop. 1656 zawarty tu został traktat labiawski między elektorem Fryder. Wilhelmem a Karolem Gustawem szwedzkim, na mocy którego odstąpił król elektorowi i jego potomkom męskim cła z portów pruskich oraz zwierzchnictwo nad Prusami Książęcemi i nad Warmią. Rzeczpospolita układ teu traktatem we-lawskira (1657) poczęści zatwierdziła (ob. • Fryderyk Wilhelm Wielki elektor). Fryd. Wilhelm kazał miasto w 1657 r. silnie ufortyfikować. W 1812 r. przechodziły przez L-ę pułki francuskie, a Dejmą, Pregolą i Niein-nem szły łodzie z żywnością i amunicyą dla wojska. W r. 1813 przeciągające tędy niedobitki armii francuskiej stoczyły pod L-ą 2 stycz. 1813 małą potyczkę z nieprzyjacielem. Powiat labiawski zajmuje 106.265 kim. Q i liczy 55 000 m-ców. W 1857 r. było w pow. 47 000 m-ców z czego, Niemców ²/₃, Litwinów y₃; dziś stosunek ten zmienił się znacznie na korzyść żywiołu niemieckiego. Z rzek ważniejsze: Elxue, Schwenboge, Kanał Timberski, Netno-nin (Niemenica), Gilga (Gilia), Laukne i Parwe. Jezior niema w powiecie, ale w płn. części ciągną się rozległe trzęsawiska (das grosse Moos-bruch), w płdniowej —wielkie lasy. Co do urodzajności gruntu, po lewej stronie Dejmy gleba o wiele jest żyżniejsza, po prawej piaszczysta i bagnista.

tu koloniści polscy, czego dowodzą nazwy miejscowości w księgach czynszowych z r. 1436 — 37: Bartosze, Krokowo, Pliki, Pierogi, Popiel-ki i Soberskie (Kętrzyński).—Por. W. Kętrzyński „O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich¹' (Lwów 1882); ,,Słown, Geogr.“; Baliński i Lipiński: ,,Staroż. Polska"; G. Lieck: ,,Die Stadt L. mit Beriicksichttgung des Lan-des Loebau" (Kwidzyn 1890—93).

Labiche Eugeniusz, autor dramatyczny francuski, (* 1815 r. w Paryżu—+ 1888/. t-że). Uczęszczał na kursa kolegium burbońskiego, oraz szkoły prawa. Wydał w r. 1838 romans,,,La Cle des chainps". Zachęcony powodzeniem pierwszej swej krotochwili: ,,M. de Coulinon 1’hom-me infiniment poli" (1838) napisał około setki utworów na scenę tak sam, jak też w spółce z innymi, w tej liczbie z Delacourem i Em. Au-gierem. Najudatniejsze z nich są „Etnbrassons-nous Tolleville“ (1850), ,,Le chapeau de pail-le“ 1851), ,,Le voyage de M. Perrichon", ,,La poudre aux yeux‘‘ (1861); „La Cagnotte" (1864), która miała olbrzymie powodzenie, ,,Les millions du Gladiateur‘‘ (1875). Za namową Em. Au-giera przedstawił się na członka Akademii i został mianowany 26 lut. 1875 r. w następstwie po Silvestre de Sacy.

Labieni, ród rzymski. Wybitniejsi członkowie: l)Kwintus A t i u s, L., duch niespokojny, dobył w r. 100 przed Chr. razem z osławionym Satuminusem (ob.) Kapitolu, lecz śmierć go tutaj spotkała.—2) TitusAtius L., piastował w r. 63 przed Chr. urząd trybuna ludu i w tym charakterze wytoczył Gajusowi Rabi-ryuszowi proces o zamordowanie wuja swego, wspomnianego pod nr 1. W r. 58 udał się jako legat wojskowy z Cezarem do Gallii, gdzie wodzowi naczelnemu tak wielkie przysługi oddał, że ten go nagrodami hojnie obsypywał i nawet mu namiestnictwo Gallii, zwanej toga ta, powierzył. Mimo długoletniego stosunku przyjaznego opuścił on, z wybuchem wojny domowej pomiędzy Cezarem a Pompejuszem, stronnictwo swego dobrodzieja i w r. 49 do frakcyi republikanów, ku wielkiej ich radości, się przyłączył. Walczył zawsze dzielnie, a nieraz i szczęśliwie z Cezarem, szczególnie w Afryce i w Hiszpanii. Pod miastem Leptis niemal na głowę przeciwnika swego pobił. Także pod Mundą okazał wielkie męstwo, lecz poległ tutaj razem z wielu zwolennikami Pompejusza. 3) Titus

L., syn poprzedzającego, był w wojnie domowej stronnikiem Brutusa. Orodesa, króla Partów, potrafił nakłonić dj wzmocnienia wojska jego znaczneini posiłkami i w krótkim czasie posiadł Syryę, Cylicyę i większą część Azyi Mniejszej. Dopiero Publius Ventidius (ob.) położył koniec jego zdobyczom, tak, że w u-cieczce ratuaku szukać musiał. Przez długi czas ukrywał się w przebraniu w Cylicyi, aż

Labienus“ (Paryż 1865).

Labikum, łac. Labicmn albo Laińcum, gr. Ax(3txóv, starolatyńskie miasto na płcnej krawędzi gór Albańskich, na zach. od Praeneste,

Red.

wreszcie go odkryto, pojmano w niewolę i prawdopodobnie zamordowano. 4) Titus L., zapewne syn poprzedzającego, przyjaciel Kassyu-sza Sewera i iu. republikanów, żył za czasów ces. Augusta, zdolny mówca i historyk. Dla wolnornyślnej treści spalono jednak na rozkaz senatu jego pisma, które dopiero za panowania Kaliguli wolno było publikować. Z wielkiego zmartwienia śmierć sam sobie zadał. Przeci

wnicy zwali go w szyderstwie dla republikańskich przekonań, które otwarcie wyznawał, i dla zapamiętałej nieprzyjaźni, Augustowi okazywanej, Ra hi e nu s (ra6ies=szaleństwo zajadłość). Starszy Seneka zowie go „homo mmtis ąuam linyuae amarioris“. Z pism jego dochowały się też tylko nieznaczne fragmenta, jako to z mowy przeciw Azyniuszowi Pollionowi, którego, obcym jakimś wyrazem C asu ar mieniąc, jako pochlebcę Augusta wyszydza, z mowy przeciw wpływowemu pantomimowi Ba-thyllusowi (ob ), jako też z trzeciej mowy, jaką miał w obronie Piguł u sa (ob.). Por. Meyer, Oratt. Rom. str. 528 i nast.; Wester-mann „Geschichte der rom. Beredsamkeit*¹ (§ 72 uwaga 3). Nazwiska L. użył A. Rogeard w pamflecie, wymierzonym przeciw ces. Napoleonowi III, noszącym tytuł ,,Les propos de

S. Drz.

dwie mile na płd.-wschód od Rzymu; dzisia Colonna Jako sprzymierzone z Ekwami zdobyli je szturmem Rzymianie i zaludnili swymi kolonistami; w późniejszych czasach zaniedbane, już za pamięci Strabona leżało w gruzach. Droga bita, wiodąca z Rzymu do Beneventum, nosiła według niego miano Via Laoicana. s- Drz-

La Billardiere Jakób Julian, przyro-dnik-podróżnik (* 1755 —f 1834). Skończywszy wydział lekarski, oddał się studyom nad botaniką. W r. 1786 otrzymał od rządu polecenie zwiedzenia Palestyny, Syryi i wysp na m. Śród-zieinnem. W następstwie tej podróży wydał „Icones plantarum Syriae rariorum.. illustra-tae“ 1791—1812. W r. 1791 uczestniczył w wyprawie, poszukującej śladów La Pórouse’a, na Jawie został uwięziony przez Holędrów i odzyskał wolność w r. 1795. Podróż ta dostarczyła mu materyałów do poważnych paru dzieł: ,,Novae Hollandiae plantarum specimen“ (Paryż 1804 — 6), ,,Sertum Austro-Caledonicum“ (t-że 1814 — 1825), wreszcie „Relation de voyage a la recherche de la Perouse“ (Paryż, VII rok Rzeczypospolitej).

Labirynt, czyli błędnik ucha (anat.) ob.

U c h O.

Labirynt w Europie. 1) W kość. W Wiekach Średnich istniał zwyczaj budowania L-ów w kościołach. Spotyka się je we Fraucyi i Niemczech, a sięgają one w. XI —XIV. L. te przedstawiały koło; dróżka pełna zakrętów pro-

IDOCOO:

Fig. 144. Labirynt nad rz. Ponojem w Rossyi północnej.

w niej pobłądzić musi. Nazwa owa zawdzięcza swe powstanie najsławniejszemu w wiekach starożytnych: 1) Egipskiemu L-wi, budowli rozmiarów olbrzymich, w Egipcie środkowym, na zach wybrzeżu jez. Moeris, przy uściu kanału Józefa (Bahr Juszuf) do jeziora, naprzeciw miasta Arsinoe albo Krokodilopolis wystawionej, w nowszych czasach przez R. Lepsiu-sa i Flindersa Petriego w rumowiskach, na przestrzeni przeszło 40 morgów rozległych, w pobliżu dzisiejszego Hovary odkrytej. Po e-ffipsku zwała się ona Lape-ro-hunt = świątynia przy wnijściu do jeziora, z czego przez które trzeba szukać przejścia. Grecy swój wyraz Aa^óp^d-oę utworzyli (por.

wadziła do środka, w którym niekiedy widniała postać Tezeusza lub Minotaura. Usiłowano widzieć w tem symbol drogi krzyżowej, lub skróconej pielgrzymki do Jerozolimy; niektórzy badacze mniemają, iż były to rzeczy jedynie dekoracyjne. Warto tutaj zaznaczyć, iż w kościołach naszych dochowały się szczątki takich dróg zawikłanych za ołtarzami, które podczas wywodu (ob.) kobiety odbywają na klęczkach. Takie rysunki L-ów istnieją także na rękopisach średniowiecznych, już z w. IX, a ślady ich pozostały w zabawach naszych dzieci, Kreślących na papierze zawikłany rysunek zygzaków,

L-y kościelne i na rękopisach może powstały pod wpływem tradycyi średnio u iecznej. 2) Sprawa L-ów ułożonych z kamieni, a spotykanych

Fig. 145. Budowa labiryntów angielskich.

na pł-cy Europy, jest bardziej złożoną. Takie budowle istnieją w Anglii, Szwecyi, Norwegii, Francyi, na północnera wybrzeżu Rossyi Europejskiej. O ich obfitości świadczy ta okoliczność, iż Aspelin naliczył ich w Finlandyi około 50 —na wybrzeżach zat. Fińskiej i Botni-ckiej, oraz na wyspach od rz. Torneo do Wy-borga (6- 20 stóp w średnicy), a noszą one tutaj nazwę płotu lub drogi olbrzymów, gry św. Piotra, pląsów dziewczęcych, zagrody mniszek, Troi, Niniwy, Jerycho, Lizbony, Jerozolimy. W Laponii i na wybrzeżach m. Białego mają nazwę Babilonów, a wejście jest zwykle zwrócone ku południu. Istniały już w w. XVI. Nad rz. Po-nojem mają przeszło 8 sążni średnicy. Badacze uważają je za puściznę pogańszczyzny, a więc za wytwór niezależny od L-ów świata starożytnego.—L i ter. Aspelin „Steinlabyrinthe in Finnland“ (Zeits. f. Ethn, IX); Ernst aus’m Weerth ,,Der Mosaikboden in St. Gereon zu Kóln‘‘ (Bonn 1873); Krause ,,Die Trojaburgen Nordeuropas“ (Głogów 1893); Trollope „Notices of ancieut a. inediaeval L-s“ (Archeol. Jour. XV); A. Spjicyn „Sjewjeruyje l-y“ („Jizw. Arch. Kom.“ VIj. „Enc. Starop." (art. L ).

L K.

stwa. Zawiera ona, według jego świadectwa, w której tyle izb, komór i krętych ganków się , dwanaście rozmaitych sal, albo raczej pałaców, mieści, że każda obca, niewtajemniczona osoba I jednym dachem pokrytych.

Maspero: Dzieje wschodnich narodów w wiekach starożytnych). Sprzeczne są zdania autorów względem władcy egipskiego, za I którego sprawą gmach ów kolosalny powstał, i Herodot (2, 145) sądzi, że dwunastu książąt, zwanych dodekarchatńi, którzy około r. 650 prz.d Chr. w Egipcie władali, wystawili go jako pomnik swej władzy; Pliniusz (Nat. Hist. 36, 13, 19), równie jak Mela (1, 9, 5) podają Psammitycha I, Dyodor Sycylijski zaś Men-desa, a Strabon (17, str. 811) Isinandesa jako jego założyciela. Mannert jest zdania, że Memnon go pobudował; podczas gdy Lepsius z twierdzeniem wystąpił, że L. jest dziełem Moerysa, ponieważ imię jego na piramidzie, tuż obok gmachu stojącej, w piśmie hierogli-ficzuem kilkakrotnie jest w kamieniu wykute. Maspero wreszcie dowodzi, że budowę jego rozpoczął król z dynastyi XII-ej, Amenemha III, około r. 2 300 przed Chr,, a następcy jego z czasem ją wykończyli. Również i co do celu owego gmachu wręcz sprzeczne z sobą były domysły. Herodot wraz z innymi autorami twierdzi, że przeznaczonym był on na chowanie zwłok królów egipskich i ciał świętych zwierząt, mianowicie krokodylów. Inni znowu uważali w nim rodzaj Panteonu, w którym wszystkie bóstwa egipskie miały być razem reprezentowane, albo też jako skarbiec olbrzymi lub jako miejsce zebrań deputowanych z całego kraju. Nowsi uczeni twierdzili, że odprawiano tutaj mysterya i objaśniano tajniki wiary; inni znowu mniemali, że L. uważać należy jako olbrzymie obserwatoryum astronomiczne. Najprawdopodobniej była to kolosalna świątynia państwowa, w której każdy poszczególny obwód kraju, hesp, bóstwu swemu opiekuńczemu w osobnych salach, w pewnych dniach odświętnych, cześć oddawał. — Herodot, który równie jak Strabon L. ten osobiście zwiedzał, uniesiony nadzwyczajną pięknością i olbrzy-miemi rozmiarami budowy, oświadcza, że najsławniejsze dzieła architektury greckiej, jak świątynie na Samos i w Efezie, a nawet same Labirynt, o albo 7] Aapóp;vOoę, łac. Laby- piramidy egipskie ustąpić jej muszą pierwszeń-rintlms, oznacza jako imię pospolite budowę,

Strabon zaś nali-

czył ich aż 27, podczas gdy Plininsz 16 pała- wznosiło się pięć piramid, cztery po bokach, a ców wspomina. Wysoki mur, z jednern tylko jedna w środku; na szczycie zaś budynku przy-wnijściem, opasywał gmach cały; w samym twierdzona była ogromna obręcz śpiżowa, na L-cie jednak tak wiele, i to bardzo krętych, której dzwony wisiały, dróg założono, że obcy przychodzień bez przewodnika wyjścia z niego przenigdy znaleźć-by nie mógł. Dwanaście owych pałaców, które dzieliły jeszcze pomiędzy sobą 12 albo 27 podwórzy obśzernych, mieściło w sobie 3 000 izb . ogromnych, z których połowa ponad powierzchnią ziemi, a druga pod ziemią się znajdowała.

S. Drz.

Labiryntodonty, płazy zaginione, ob. L a-byrinthodontia.

Labiryntowe ryby (Labyrinthici) tworzą rodzinę ryb cierniopłetwych (Acantho-pteri). Znamienną ich cechą jest to, że jama skrzelowa łączy się ze szczególną jamą, w której mieści się fałdowany i zarazem podzielony na komory dodatkowy narząd oddechowy. Ciało ścieśnione po bokach, wydłużone; łuski średniej wielkości; płetwy brzuszne umocowane na piersiach; linii nabocznej albo zupełnie niema albo też jest przerwana; szpara skrzelowa dość wązka; łuków skrzelowych najczę-

j&<

■f**\

Fig. 146 Głowa suchwy (Anabcis scatulens). Pokrywę skrzelowa i żuchwę odjęto dla pokazania narządu oddechowego, tj. skrzeli oraz blaszkowatych listewek ponad skrzelami, na kościach gardłowych górnych.

Ozdoby izb tych przewyższały podobno arty-stycznem wykończeniem i drogością materya-łów wszystko, czego tylko sztuka ludzka dokonać może.—Egipskiem mianem oznaczano później w ogóle każdy budynek wielkich rozmiarów z rozlicznemi, pomiędzy sobą poplątanemi komorami i kurytarzami, szczególnie zaś jeszcze następujące budowle, które jak Pliniusz (Nat. Hist. 36, 19) poświadcza, również były ,,omnes e lapide polito fornicibus tecti“. 2)Kre-teński L., na modłę egipskiego, jak mityczna opowieść głosi, przez Daj dolo sa (ob.) zbudowany, w pobliżu m-sta Knossos na Krecie, w którym Minos uwięził Minotaurusa. -Jednak ponieważ przed Dyodorem Sycylijskim (1, 61; 97; 4, 60; 77), który go jako wielki gmach z kręteini i krzyżającemi się gankami przedstawia, żaden pisarz o nim nie wspomina, ani go też miejscowi kronikarze nip znają, przypuszczać trzeba, że budowli takiej na Krecie wcale nie było. Por. Pliniusza na przyto-czonem wyżej miejscu wyrzeczenie: „Cretici Italiciąue Labyrinthi mdlą yestigia exstant“.

ściej cztery. Dodatkowy narząd oddechowy składa się z płytek kostnych, wychodzących z kości gardłowych i najbliższych kości czaszki; płytki pokryte śluzowatą błoną, w której mieści się gęsta sieć naczyń krwionośnych.—Rozpowszechniony pogląd, jakoby dodatkowy narząd oddechowy („błędnikowy") zawierał zapas wody, służącej do zwilżania skrzeli, upadł; wiadomo natomiast obecnie, że wspomniany narząd, wypełniony powietrzem, służy do oddychania lądowego i umożliwia właśnie L-owym rybom przebywanie przez jakiś czas na lądzie. — Rodzina ta obecnie liczy 25 gatunków, zamieszkujących wody słodkie strefy gorącej. Najbardziej znane gatunki: suchwa (Anabas scan-den<), oraz g u r a m i (Osphromenus olfax)

Labitzky Józef, kompozytor (* 1802 —f 1881), z własną orkiestrą objeżdżał całą Europę, W 1. 1835 — 1868 był kierownikiem orkiestry kąpielowej w Karlsbadzie. Obok Straussa i Lannera wsławił się walcami własnej kom-pozycyi. Komponował kwartety smyczkowe i wa-ryaeye na skrzypce, flet, klarnet i róg. Syn jego, August (* 1832), znany jako kapelmistrz i kompozytor tańców.    xy

Lablache Ludwik, śpiewak włoski (* 1794—f 1858). W 12-ym roku życia wstąpił do konserwatoryum Pieta dei Turchini, gdzie

Przyczyniła się do tej legendy niezawodnie naturalna formacya gór na owej wyspie, zwłaszcza w pobliżu m-ta Gortyny (dzisiaj Hagios-deka), rozpękłych w wielkie szcze iny i ciemne jaskinie, jako i zagłębia, przy łamaniu kamieni budowlanych powstałe. W późniejszych czasach mógł wprawdzie pojawić się plan stworzenia z owych wielkich jaskiń naturalnych lub ręką ludzką wyżłobionych osobnego L-u. W r.

Ci. St.

] 811 bowiem badał Anglik Douglas tajniki o-wych jaskiń i, przeszedłszy około 1 100 sążni w prostym kierunku, odkrył jeszcze około 3o kurytarzy pobocznych.—3) L. na w. Samos, jak Pliniusz (Nat. Hist. 36, 19, 82), który ruiny jego oglądał, poświadcza, chociaż tenże autor, na innem miejscu (36,    19, 3) przenosi go.

z pewnością przez pomyłkę, na w. Lem nos, dzieło budowniczych zamiejskich, którzy je na koszt tyrana Polikratesa (ob.) wystawili.—

4) Italski L., którego w tym sensie, jak e-gipski L., co prawda, rozumieć nie można.

Pliniusz (Nat, Hist. 36, 13), który go sam w i-stocie nie oglądał, zwie tak grobowiec etruskiego króla Porseny, w pobliżu m-sta Clu-siutn, jaki on sam dla siebie wystawił, i opisuje go jako budynek, wzniesiony w kwadracie z czworograniastego kamienia, 50 stóp wysokości, a 30 stóp długości; na podstawie jego

X y.

x y.

D.

skie i t. d.

»E-

x-y

kształcił się jednocześnie w muzyce i śpiewie. Mając lat 18, jako skończony artysta zachwycał słuchaczów swoim wspaniałym basem, który obejmował szeroką skalę dwóch oktaw. Odtąd rozpoczyna się świetna karyera artystyczna L-a; występował na wszystkich pierwszorzędnych scenach europejskich i budził podziw zarówno swym głosem jak i niezrównaną grą aktorską. Osobiści jego przyjaciele, a należeli do ich liczby wszyscy wybitni kompozytorowie ówcześni, jak: Rossini, Bellini, Donizzetti, Merca-dante, cenili w nim prócz tego ogromnie wyrobione poczucie artystyczne i niezwykłą inte-ligeucyę. L. śród śpiewaków stanowił zjawisko wyjątkowe.

La Boetie Stefan, pisarz francuski (* 1 wrześn. 1530 r, — f 18 sierp. 1563). Był członkiem parlamentu w Bordeaux i wsławił się przyjaźnią z Montaigne’m i rozprawą polityczną ,,Discours de la servitude volontaire ou le Coutr’un“, którą napisał, mając 18 lat, i która przez długi czas krążyła w rękopisie, zanim została ogłoszona drukiem w r. 1576. L. pisał wiersze łacińskie i francuskie, pełne ,,pomysłowości i wytworności" (Montaigne); tłóma-czył Arystotelesa (Ekonomikę), Ksenofonta i Plu-tarcha. Rozprawa ,,Contr’un" jest jednym z najładniejszych wzorów wymowy politycznej, porusza dwie tezy: I) wszyscy ludzie rodzą się wolnymi i nikt nie ma prawa pozbawiać ich wolności, 2) jeżeli Indzie są niewolnikami, pochodzi to z ich nieznajomości własnych sił i praw. Bibliografia: Laforśt „Etudes sur L.“ (Lou-vain 1853); Prevost-Paradol w „Moralistes franęais“ (Paryż 1864); zbiorowe wydanie ,,Oeu-vres completes de L. B.“ (Paryż 1846).

Labor, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem—na srebrnym gryfie, wspiętym w prawo, mniejsza tarcza, na której w polu błękitnem trzy złote pszczoły, jedna i dwie. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pięć piór strusich: środkowe czerwone pomiędzy srebrne-mi, a boczne błękitne. Na wstędze czerwonej godło: Labor omnia vincit. Labry z prawej strony czerwone podszyte srebrem, a z lewej błękitne podszyte złotem. Nadany w dn. 20 stycznia 1882 roku przez ces. Aleksandra III Karolowi Moycho, rzeczywistemu radcy stanu, zapisanemu na zasadzie posiadanej rangi służbowej do ksiąg dziedzicznej szlachty gub. warszawskiej decyzyą lieroldyi ces. rossyjskie-go z 10 lutego 1873. — Źródła: Kosiński ,,Przewodnik heraldyczny" t V str, 283; Jul. Ostrowski ,,Księga herbowa rodów polskich" nr. 1 700.

Labor Józef (* 29 czerwca 1842 r. w Ho-rowie, w Czechach), pianista, organista i kompozytor. Oślepłszy w dzieciństwie, kształcił się w Instytucie ociemniałych w Wiedniu, a następnie w konserwatoryum. Po ukończeniu nauk L. wystąpił publicznie w charakterze pianisty w wielu stolicach europejskich i wszędzie zdobywał sobie powszechne uznanie. Od 1875 r. wyspecyalizowawszy się w grze organowej, rychło został przez krytykę zaliczony do grona najlepszych organistów swego czasu. L. utworzył: kwintet fortepianowy, trio fortepianowe, sonatę skrzypcową, kompozycye na fortepian, na orkiestrę, na chóry męskie i żeń-

A. Pol.

Laboratorynm, ob. Pracownia.

Latorde Vivien (* 1680 —f 1748), mnich zakonu Oratoryanów. Profesor filozofii, teologii i historyi kościeluej, następnie dyrektor semi-naryurn w Saint-.Magloire i ostatecznie wizytator kongregacyi i członek jej rady gener. Wystąpił przeciwko bulli Unigenitus, co mu przeszkodziło w nominacyi na biskupa. Pod koniec życia poddał się bulli, ale w roku śmierci u-łożył list pasterski b-pów z Carcassonne i Sois-sons przeciw książce jezuity Pichona „Esprit de Jesus Christ et de 1’Eglise sur la freąuente Communion" (Paryż 1745). Główne prace: xamen de la constitution Unigenitus" (Paryż 1714), „Temoignage de la verite dans 1’Egli-se" (Paryż 1714); ,,Principes sur Tessence, la distinction et les limites des deux puissances, spirituelle et temporale" (Rzym 1753). Ostatnia ta praca ukazała się z tekstem łacińskim i francuskim i została przetłómaczona na polski „Nauki o istocie, różnicy i granicach dwóch władz, to jest duchownej i świeckiej" (1753). Pismo to wywołało kilka replik duchowieństwa polskiego, m. in. Mikołaja Wyżyckiego. L. pisał o żądaniach duchowieństwa francuskiego, a tłómacz porównywał wpływ władzy duchownej w Polsce ówczesnej ze stanem Francyi za Ludwika I. Repliki polskie były następujące: „Odpowiedź na przedmowę wykładacza polskiego książki De la Borde..." (Kraków 1756); ,,Ani-madwersya na książkę..." (1755); ,.Dukt dawny" (1765); „Granica między władzami; Kopja listu Polaka z Wenecyi" (1756); Wyżycki Mikołaj „Odpisanie na książkę" *1756). Por. „Bibliografia" Estreichera t. XXI.

Labordo Jan Chrzciciel Wincenty (* w Bart [dep. Lot-et-Garonne) d. 4 grudnia r. 1830) lekarz, profesor fizyologii. Wykształcenie lekarskie i przyrodnicze otrzymał w Paryżu; tam mu też w r. 1864 dyplom doktorski przyznano. Po ukończeniu nauk został preparatorem pracowni fizyologicznej w Paryżu, następnie jej zarządzającym (Chef des travaux physiologiques)\ W r. 1879 profesorem fizyologii doświadczalnej w wydziale lekarskim paryskim, w r. 1887 członkiem Akademii medycznej; nadto, w r. 1893 został dyrektorem pracowni antropologicznej w Ecole des hautes etudes. L. napisał mnóstwo prac treści fizyologicznej, których wykaz znaleźć można w „Bul-letin de PAcademie de medecine", „Comptes rendus de la Societe de biologie" i w ,,Travaux du laboratoire de physiologie". W r. 1893 wydał część pierwszą dzieła „Traite elementaire

I)r J. P

jednym ze

S. F.

w muzeach prowincyonalnych): Pałac w Tebach, Dolina grobowców w Nubii, Wiatr w pustyni koło piramid, Błota pontyjskie, a nadewszystko dwa widoki teatru w Taor-minie (1869) i w Alhambrze (1870). L. na o-brazach swoich podpisywał się Tancrede de La Bouere.

Laboulaye Edward (Rene Lefebvre de), literat i polityk francuski (* w Paryżu 18 stycznia 1811—f tamże 25 maja 1883). Początkowo czynny w przemyśle, r. 1842 poświęcił się adwokaturze i literaturze. W r. 1844 mianowany został członkiem Akademii (des Inscriptions), a w r. 1849 —profesorem historyi prawodawstwa porównawczego w College de France. Stały współpracownik „Debats" ów, założył istniejące po dzień dzisiejszy poważne czasopismo prawno-historyczne ,,Revue historiąue de droit franęais et etranger**. Za Cesarstwa zwalczał absolutyzm Napoleona III, bronił wolności wyznań, prasy i był umiarkowanym liberałem, wrogiem zasadniczym rewolucyi. M-i nisteryum 011iviera (ob.) pogodziło go z rządem; wypowiedział się za plebiscytem majowym 1870 r. Wygwizdany w College de France—musiał kurs swój zawiesić (27 maja). Po wojnie obrany deputowanym z Paryża 2 lipca 1871, zajął miejsce na ławach lewego środka i popierał ministeryum Thiersa (ob.). Występował stale przeciwko projektom ustaw ant i- artyleryi i poświęcił się przemysłowi. Założył

1901). „Hist. des E. U." wyszła po polsku.

Laboulaye Karol Piotr, odlewacz czcionek i pisarz naukowy francuski (* w Paryżu d. 17 lipca 1813 —f t-że 21 marca 1886). Po u-kończeniu szkoły politechnicznej w r. 1833 i szkoły aplikacyjnej w Metz w r. 1835, w r. 1836 podał się do dymisyi jako lejtenaut.

de physiologie". L. jest zwolennikiem badań doświadczalnych, nietylko w fizyologii, ale również w biologii i naukach lekarskich wogóle, a znaczenie wybitne w nauce posiadają badania jego z dziedziny farmakologii; zajmował się zwłaszcza działaniem alkaloidów (ob.), uzupełniając w ten sposób poszukiwania podjęte już wcześniej przez słynnego nauczyciela swego, Klaudyusza Bernarda (ob.).

Labouchere Henryk, polityk angielski, syn i wnuk mężów stanu (* 1831 w Londynie). Początkowo czynny w dyplomacyi (1861 sekretarz ambasady w Konstantynopolu), od r. 1869 należy do Jzby gmin, gdzie szybko wysunął się na czoło opozycyi. Odznaczał się radykalizmem poglądów i głośnemi interpelacyami pod adresem gabinetu konserwatywnego. Był prawą ręką Gladsto-ne’a i razem z nim domagał się samorządu dla Irlandyi. Założył głośny dziennik satyryczny The Truth („Prawda*¹); był współwłaścicieli ,,Daily News".

La Bouere Antoni Ksawery, hr. Gazeau, malarz francuski (* 1801 — f 1884). Ojciec jego był generałem i sam L. służył w wojsku. W r. 1830, po rewolucyi lipcowej, otrzymał dy-misyę, za to, że nie chciał złożyć przysięgi. Wtedy zwrócił się do malarstwa. Po dłuższej podróży na Wschód osiadł w Rzymie, skąd przysyłał regularnie do Salonu paryskiego obrazy, przesiąkłe gorącym kolorytem Wschodu i Południa. Najwybitniejsze jego prace (kilka znajdowało się w muzeum luksemburskiem, a obecnie

x-y

Wielka Encykl. Iluitr. Ser. 1 Tom LXII. Zeiz. 333a

klerykalnych. W 1875 został obrany senatorem dożywotnim. W senacie był członkiem grupy lewego środka republikańskiego i z tego miejsca zwalczał politykę radykalną Ferry’ego (prawo przeciwko kongregacyom 1880 r.). Zajęcia polityczne nie pozwalały mu dalej prowadzić wykładów w College de France. Odstąpił je suplentowi J. Flach’owi (ob.). Od r. 1873 do śmierci był administratorem College de France. Sławę swoją zawdzięczał L., nie talentom polityka, których nie posiadał, lecz literata czynnego w różnych kierunkach. Akademia francuska nagrodziła 1837 r. jego pracę z dziejów własności ziemskiej na Zachodzie. Popularnym uczyniła go praca, domagająca się eman-cypacyi kobiet: „Recherches sur la condition civile et politiąue des femmes“ (Par. 1843, przekład polski); jednocześnie pisał o prawie kar-nem u Rzymian („Essai sur les lois criminęl-les des Romains** t-że 1845). Za Cesarstwa zdobył sobie popularność znaczną ilością pism u-lotnych, konferencyi publicznych i bajek, w których celował lekkością stylu, humorem, fanta-zyą („Paris en Aineriąue" 1863; „le Prince Ca-niche** 1868; „Contes bleus** 1864; ,,Nouveaux contes bleus** 1868). Jednocześnie pisał: „Histoi-re politiąue des Etats-Unis“ (3 t. 1855—

1866); „La liberte religieuse** (1858); „Etudes morales et politiąues** (1862); „ITetat et ses li-mites** (1863); ,,Le Grand coutumier de France" (łącznie z R. Darestehn 1858); „Discours popu-laires“ (1869); ,,Questions Constitutionnelles** (1872); „Table chronologiąue des diplómes de 1’Histoire de. France** (1863—1876 t. VII i VIII); „La Liberte des enseigneinents" (1880); ,,Trente ans d’enseignement au College de France", Cours inedits (dzieło pośmiertne 1888). Bibliografia pism L-a 1833 — 1870 obejmuje 236 po-zycyi z najpoważniejszych dyscyplin: historyi prawa, wydawnictwa źródeł, przekładów, bajek ludowych, satyr, komentarzy filozofów i moralistów, krytyk literackich i naukowych. Karye-rę naukową i katedrę prawa porównawczego w College de France zawdzięczał pracom z dziedziny historyi prawa, które porzucił niemal zupełnie po 1848 r. W pracach politycznych i na trybunie parlamentarnej bronił teoryi liberalnych Benjamina Constanfa przeciwko zakusom państwa, dążeń obywateli przeciwko teoryom socyalistyczuyin.—Ob. W a 11 o n H. ,,Na-tice sur L.“ (w wydawnictwach Akademii francuskiej 1889, tamże pełna bibliografia pism L-a, ułożona przez E. de Roziere’a); Boutmy w książce ,,Taine, Scherer, Laboulaye" (Par.

s. r.

100

x y.

nicom i ogrodom.

Laboulbeniaceae —mikroskopowe grzyby, pa-sorzytujące na rozmaitych owadach; należą do klasy w orkowe ów (Ascomycetes), dokładniejszego jednak stanowiska ich wewnątrz tej grupy dotąd nięustalono. Zazwyczaj zaliczają je do jędrzaków (Pyrenomycetes), jako o-sobnej rodziny. L. znane były do ostatnich czasów tylko z okolic Wiednia, skutkiem czego uważano je za mało rozpowszechnioną grupę. Dopiero 1896 r. amerykański badacz R. Thax-ter w obszernej monografii dowiódł, że L. rozpowszechnione są we wszystkich częściach świata i na najrozmaitszych owadach, szczególniej jednak na tęgopokrywych czyli żukach. Występują L. zawsze na owadach dojrzałych (stadyum imago), tworząc na powierzchni ich ciała i skrzydeł drobny puszek, który odróżnić od zwykłych włosków, pokrywających owad,

odlewnię czcionek, która sobie zdobyła prędko rozgłos, dzięki ulepszeniom, jakie zaprowadził w fabrykacyi matryc, konstrukcyi maszyn i składzie aliażów. Wydawał „Dictionnaire des Arts et Manufactures" (Paryż 1847). Pomagał w pracy bratu swemu, Edwardowi. Napisał ,,De la democratie industrielle“ (Paryż 1848); „Traite de cinematique“ (Paryż 1849); Essai sur Part industriel“ (Paryż 1856); ,,Des Bateaux trans-atlantiques‘‘ (Paryż 1857); „Essai sur l’equi-valent mecanique de la chaleur“ (Paryż 18581; „Economie des machines et des manufactures“ (podług Ch. Babbage’a, Paryż 1879); ,,L’Art in-dustrieP* (Paryż 1887).

Laboulbene Jan Józef Aleksander (* w Agen, [dep. Lot-et-Garonne] d. 25 sierp, r. 1825), lekarz. Po ukończeniu nauk i obronieniu rozprawy „Sur le naevus en generał et sur une modification particuliere et non de-crite etc.“, otrzymał w r. 1854 dyplom doktorski w Paryżu. Zostawszy w r. 1857 lekarzem szpitali paryskich, pracował kolejno w Hótel-Dieu, Hópital Necker i Charite; w roku 1860, podawszy do konkursu rozprawę „Des nevral-gies viscerales“, został profesorem przybranym (agrege) i wykładał anatomię patologiczną; w r, 1873 wybrano go na członka Akademii medycznej; w r. 1879 powołał go wydział lekarski paryzki na profesora zwyczajnego dziejów nauki i sztuki lekarskiej; w r. 1892 wybrano go na przewodniczącego Akademii medycznej.— Prace jego mniejsze, treści mieszanej, pomieszczane bywały w „Bulletin de PAcademie de medecine“, w „Comptes rendus de la Societe de biologie“ i w „Dictionnaire des Sciences me-dicales“; z prac większych osobno wydanych do wybitniejszych należą: „Recherches clini-ques et anatomiques sur les affections pseudo-membraneuses'¹ (Paryż 1861, z tablicami), „Nou-veaux elements d’anatomie pathologique descri-ptive et histołogique“ (tamże 1878, z rycinami).—W „Annales de la Soc. entomologique“ pisał także o owadach szkodliwych zbożu, win-

Dr. .1. i'.

jest dość trudno. Tem się tłómaczy, że mało były zbadane. Obecnie, dzięki głównie pracom

R. Thaxtera, J, Peyritscha i iu., opisano kilkadziesiąt gatunków, oraz poznano szczegółowo u wielu z nich rozwój i organizacyę. Grzybnię posiadają L. bardzo drobną, zaledwie z kilku komórek złożoną, przyrastającą za pomocą chwytnika do chitynowego pancerza owadów. Organa rozrodcze dwóch rodzajów: płciowe i bezpłciowe. Nasamprzód rozwijają się organa płciowe: żeńskie w postaci owalnej lęgni (oogonium) z włoskiem czyli trychogyną u szczytu i męzkie czyli plemnie (antheridia) dające początek komórkom męzkim, czyli plemnikom, w postaci owalnych, pozbawionych ruchu ciałek (spcrmacye). Zapłodnienie polega na tem, że plemniki przyklejają się do trychogyny za pomocą wydzielanego przez błonę śluzu. Zawartość ich zlewa się wtedy z zawartością trychogyny, a później i samej lęgni. Prawdopodobnie zlewają się ostatecznie oba jądra plemnika i lęgni w jedno -jądro segmentacyjne. Zapłodniona w ten sposób lęgnia drogą wielokrotnych podziałów daje ciało komórkowe, w którem różnicują się następnie komórki środkowe i ościenne Z pierwszych powstają worki, z drugich — ścianka samej otoczui. Otocznie te mają postać owalną, worki zaś, mieszczące się wewnątrz nich, zawierają po 4 lub 8 wrzecionowatych zarodników. Znajdujemy więc u L. kolejną zmianę sposobów rozmnażania, a mianowicie na grzybni tworzą się plemnie i lęgnie. Z lęgni po zapłodnieniu powstaje otocznia, wydająca zarodniki. Z zarodników rozwijają się nowe osobniki, znowu z organami płciowemi. Podobny sposób zapłodnienia przy pomocy spermacyi i trichogyny zaobserwowano u wielu innych grzybów z grupy Pyrenomycetes, a także u niektórych porostów. Nigdzie jednak wśród grzybów nie występuje on tak typowo jak u L. Ciekawem jest, że gdy u jednych gatunków tensam osobnik rozwija jednocześnie ro dnie i plemnie, u innych organy te powstają na odrębnych roślinach. Będą to L. dwupienne. Dalsze szczegóły, któreini różnią się rozmaite L., dotyczą budowy plemui i sposobu powstawania plemników. Wogóle plemnie posiadają u tych grzybów postać walcowatą. Liczne przegródki poprzeczne dzielą je na drobne komórki. Każda z tych komórek dzieli się jeszcze podłużnemi lub skośnemi przegródkami na kilka nowych, z których jedne przeobrażają się w spermacye, inne zaś pozostają bezpłodne. Przeobrażanie to odbywa się w dwojaki sposób: albo zawartość plazmatyczua komórki opuszcza błonę w ) postaci nagiego owalnego ciałka, otoczającego się dopiero później błoną, albo też pojedyncze plemniki, w postaci wrzecionowatych, od razu o-błonionych komórek, oddzielają się od wierzchołka plemni, w ten sposób jak konidya u wielu grzybów. Na tej podstawie podzielono wszyst-

kie L. na dwie grupy: 1) Endogenae, 2) Exo-genae. Do pierwszej należy większość gatunków, do drugiej tylko dwa rodzaje: Ceratomy-ces i Zodiomyces z kilku gatunkami. Ostatnia zato kategorya L-ów wyróżnia się, szczególniej w gatunku Zodiomyces vorticellarius T h a x t, złożoną bardzo budową organów wegetacyjnych w postaci stożka, utworzonego z wielu komórek, przytwierdzającego się wierzchołkiem do owadu, na podstawie zaś swej mieszczącego liczne plemnie i rodnie, wzgl. powstające z nich otocznie. Najwięcej gatunków L-ów znaleziono dotąd na żukach, szczególniej z rodzaju

okręty lorda Peytona pod Negapatnam. W Pondichery poróżnił się z Dupleixem. W sprawie tej oskarżono Dupleixa o porywczość i dumę, ale L. również zawinił dużo. Aby się usprawiedliwić przed rządem, wsiadł na okręt holenderski, lecz został w drodze wzięty do niewoli przez Anglików, jednak na słowo wypuszczono go. We Francyi wytoczono mu proces o niedbałe rządy i pieniactwo i wtrącono go do Bastylii w 1748, gdzie trzymano przez 2 lata. W 1751 pozwolono mu bronić swej sprawy, w której zdołał się usprawiedliwić. Pozostawił pamiętniki, wydane przez wnuka A. C. Ma-

Br. J.

Labourdonnais Ludwik, znany szachista francuski (* 1797 —f 1840). W r. 1836 pierwszy w świecie zaczął wydawać czasopismo, poświęcone grze w szachy, p. n. „Palarede“, które dało popęd do rozwoju literatury sza-chistycznej. Jest autorem rozprawy ,,Nouveau traite sur le jeu des echecsu (1833).

Laboureur Jan, de, historyk francuski (* 1633 — f 1575). Towarzyszył Maryi Ludwice do Polski i podróż tę opisał w dziele „Histoire et relation du voyage de la reine de Pologne“ (Paryż 1647, z portretem królowej). Praca ta miała cztery wydania, przy czwartem umieszczony jest przywilej króla Ludwika z r. 1647. Prócz tego L. napisał „Histoire du marechal de Guebriant* (ob.; 1656), którego żona towarzyszyła Maryi Ludwice do Polski, i kilka in. dzieł. x'y-Labourt L. A., archeolog i ekonomista francuski (* 1793 r. — f 1851 r.). Za Restauracyi wstąpił do sądownictwa, był prokuratorem w Doullens, do dymissyi się podał podczas re-wolucyi 1830 r. Najważniejsze prace: „Essai sur Longinę des villes de Picardie“ (Amieus 1840); „Recherches archeol. sur le Crotoy" (Abbeville 1840); Recherches histor. sur les enfants trouvestt (Paryż 1846); „Recherches histor. et statistiąues sur 1’intemperance des classes laborieuses et sur les enfants trouves“

Laboulbenia, stąd powstała nazwa grzybów. Licz- he de L. (Paryż J890). ne także gatunki występują na żukach z rodź.

x-y.

Dr J. Trz.

Staphylinidae. Kilka rodzajów odnaleziono na muchach, jeden na termitach, jeden na pająkach. Niektóre L. żyją w wodzie, na żukach wodnych. Pasorzytnicze te grzyby nie przynoszą napastowanym przez siebie owadom żadnej widocznej szkody. Owad taki żyje, jak się zdaje, całkiem normalnie. Same zaś giuą ze śmiercią swego żywiciela. Szczegóły o tej grupie grzybów: Lotsy ,,Vortrage u. botan. Stammes-geschichte“ 1907 (tom I, podana także odnośna literatura).

Labourd (Lapurdentis pagus vel tractus, w języku Basków La p bur di). Starożytny kraj, który miał Bayonuę za stolicę i z którego utworzono dzisiejszy departament Niższych Pirenejów. W VI wieku prowincya ta należała do ziemi Tarbelli i miasta (cicitas) Aąuensium (I)ax), w wieku XI została wice-hrabstwem; a potem przechodzi do Anglii jako wiano Eleonory, która wyszła za jednego z Plantagenetów. W w.

XIII władza wicehrabiów przeszła w ręce wójtów (bailli) z Ustaritz. Pełne zgromadzenia przedstawicieli L-u nosiły nazwę B i 1 ę a r. W XV w. prowincya wróciła do Francyi. Laburdyńczy-kowie, nie czekając końca kampanii, poddali się królowi francuskiemu na rok przed traktatem

w Belsunce, 18 maja 1450.

Br J.

Labourderie Jan (* 1776— f 1849), uczony (Paryż 1848); ,,Recherches sur l'origine des francuski, wróg ultramontauizmu. Napisał wie    ladreries...“ (1854); „Lettres snr le ch&teau de

x-y

le rozpraw teologicznych. Prócz tego dzieła: Lucheux“ (Amieus 1854); „Bibliotheąue picar-„Precis historiąue du metliodisme" (1818); „Le de“, wybór legend ludowych (1855). Christianisme de Montaigne" (1819); ,,Notice sur Labrador — wielki półwysep w Ameryce Bourdaloue" (1825); „Notice historiąue sur Zwing- Północnej, pomiędzy 50° a 62° 20' szer. półn.

x-y

li‘‘ (1823) i in.

La Bourdonnais Bertrand Franciszek M a h e hr., marynarz francuski (* 1699 w St. Mało — f 1733 w Paryżu). W młodych już latach wstąpił do kompanii francuskiej w In-dyach w 1718 r. byciu Mahe, przyjął w następstwie służbę w Goa. W 1735 r. mianowano go gubernatorem wysp Isle de France i Bourbon. W r. 1740 wrócił do

i 56° a 78° 30' dług. wsch. od Gr. Na płu. otacza go cieś. Hudsona, na płnc.-wsch. i wsch. cieś. Davisa i oc. Atlantycki, na płd.-wsch. zat. św. Wawrzyńca, na zach. zat. Hudsona i James^; na płd. granice idą wzdłuż mnóstwa je-W 1724 brał udział w zdo- zior. Długość linii brzegowej 5 260 kim, przestrzeń 1.3 mil. □ kim. Północno-wsch. część od przyl. Chidley do cieś. Belle-Isle należy do kolonii New-Foundlandu, pozostała zaś do Kanady. Francyi i wkrótce objął dowództwo nad oddzia- Brzegi L-u są skaliste, niezbyt pokrajane; tylko łem wojska, przeznaczonym do Indyj. Odzy- na płnc. i płnc.-wschodzie są porznięte przez skal Mahe i podążył na pomoc Dupleix’a, bloko-    głęboko wrzynające się w głąb lądu fiordy,

wanego w Pondichery. Nie doczekawszy się Wzdłuż całej linii brzegowej ciągnie się moc z Francyi posiłków, ze* słabemi siłami zniszczył mniejszych i większych wysepek. L. przedsta-

wia niewysokie płaskowzgórze 600 — 700 m. npm. | sięcyćrybaków'z Kanady, Anglii, New-Found-z oddzielnie sterczącemi nagiemi skałami, tyl- landu).^Siedziby ludzkie istnieją tylko na wyko ku płcy kraina staje się więcej górzystą brzeżach zat. św. Wawrzyńca i Oc. Atlantyckie-i na wybrzeżach płucnych wierzchołki sięgają go. Eskimowie koczują przeważnie na półno-2(000(m. Rzeki L-u biorą początek na wzgó- cnych wybrzeżach, wnętrze zaludniają Indya-rzach środkowych z lodowców lub jezior, któ- nie (około^lO000 głów, wszyscy katolicy); pro-rych olbrzymie mnóstwo istnieje na półwyspie, wadzą oni handel zamienny, wymieniając na i rozbiegają-'się promienisto we wszystkie stro- stacyach pobrzeżnych futra na proch, broni o-ny, Na północ płyną do zat. Ungaya: Koksoak dzież. Warunki surowe nałożyły swoje piętno na (powstająca ze złączenia Larchu i Kaniapiskow, tych Inayan: koczują oni niewielkiemi gromad-która tworzy w środkowym i dolnym biegu licz- kami; kobieta zbyt płodna ściąga na siebie ne wodospady) i Whale; na wschód do zat. szyderstwo, postępowanie ze starcami jestbar-Melville—potężna rzeka Hamiltona albo Wiel- dzo nieludzkie. Osadnicy europejscy żyją wiórka; na południe, do zat. Wawrzyńca, wpa- tach Kompanii Hudsońskiej i prowadzą handel da mnóstwo rzeczek i rzek (ważniejsze Mani- zamienny z tubylcami. Najważniejsze osady: Ra-cuagau, Outardes; rz. Peribonka zaś do jezio- mali, Hebron (misya), Naiu (misya), Okkak (misya). ra St. John); na zachód do zat. James’a i Hud- L. albo Helluland (kamienna kraina) został od-sona płynie moc znacznych rzek (Rupert, East kryty w 1 000 r. po Chr. przez Norwega Leafa Main, Great Whale, Big, Little Whale, Lang- wkrótce po odkryciu Grenlandyi; lecz dopiero land). Z większych jezior wspomnieć należy: w 1497 stał się znanym, dzięki nowym odkry-Payne, Mints, Upper Seal, Dykę, Michikamow, ciom, dokonanym przez Jana i Sebastyana Ca-Kaniapiskow i Mistassini. Klimat L-u o wiele botów. W r. 1501 L. odwiedzi! Kacper Corte-jest surowszy niż to wynika z szerokości geo- Real i nazwał go Labradorem. Hudson w r. 1610 graficznej; niema krainy na płucnej półkuli zbadał znaczną część wybrzeży. — Literatu-pod tąsamą szerokością, któraby posiadała tak r a: Hind „Explorations in the interior of surowy klimat. Przyczyny tego upatrywać na- L. Peninsula" (Londyn 1867); Stearns „L., leży w prądzie zimnym labradorskim, oraz a sketch of its peoples, its industries" (Boston w tern, że nad lądem Płncno-Amerykańskim 1885); Packard „L. coast, a journal ol two często przechodzą ..centry cyklonów. Lato za- sumraer cruises" (New-York 1891). P. Cliar-czyna się w czerwcu, zima we wrześniu. Rocz- levoix: „Histoire de la Nouvelle France"; na średnia temperatura w części wschodniej Cartwright: „A Journal... during a residence,of — 6.2°C; lata—j—10°, zimy —17.2°. Uprawa pól uearly 16 years on part of the coast of Labra-jest niemożliwa. Ze świata roślinuego na dor" (1792, 3 t. in 4); „Voyage d'Andre Michaux płdniowych wybrzeżach, wzdłuż zat. S-go Wa- au Canada, depuis le lac Champlain a la baie wrzyńca aż do Kanady, rośnie topola, półn. d’Hudson“ (Quebec 1861; podróż botanika Andre kanadyjskie rośliny iglaste, brzozy i trawy; na Michaux odbyła się w 1792 r.; zawiera ona północy lasy stają się coraz rzadszemi, więcej opis jeziora Mistassini); Ferland „Le Labrador" karłowatemi i od 57° szer. płnc. zalegają już (Quebec 1860); „PetermaiTs Mittheilungen": rok tundry, W zasłoniętych miejscach na południu 1861 str. 213--219, artykuł O. M. Liebera, dojrzewają niektóre warzywa, jęczmień sieją | :złonka wyprawy astronomicznej w 1860 r.; tylko na pokos (siano). Ze zwierząt: jelenie, rok 1863, str. 121 — 127 obserwacye Th. Rei-łosie, niedźwiedzie, wilki, lisy, kuny, bobry, chela, członka rady Braci Morawskich; rok 1889, ogółem 20 gatunków ssących; ptactwo o wiele str. 25—26, tablica porównawcza temperatury liczniej jest reprezentowane (przeszło 150 gatun- z lat 1882—1883; „A Visit to the N.-E Coast ków, we wnętrzu lądu przeważają gatunki ka- of Labrador during the autumn of 1867“ w nadyjskie, a na wybrzeżach arktyczne). W wodach j „Journal of the Royal Geogr. Soc. of London" moc ryb (w rzekach: łososie, a w morzach tom XXXIII, str. 258—281, z mapą. śledzie, makrele, stokflsze); morsy, psy mor- Labrador, minerał, jeden z zasadowych ska-skie i wieloryby. Pod względem bogactw mi- leni sodowo-wapniowych. Ob. Skalenie, neralnych L. obfituje w labradoryty, mikę, as- Labradoryty, skały ogniowego pochodze-best, żelazo, miedź i kryształ górski. Co zaś nia, do typu skał gabrowycli należące (ob. G a-do składu geologicznego, to w części środko- bro); gruboziarniste, składające się z dużych w ej są prawie wyłącznie skały archaiczne: gra- osobników minerału labraboru i piroksenów. nity, gnejsy, łupki mikowe i mika, smugi nad- Skały te, ciemnej barwy, mocnej budowy, pię-brzeżne obfitują w warstwy starego czerwone- kny polor przybierają i cenionym są materya-go piaskowca miąższości do 200', niebieskie łem na tablice pamiątkowe, pomniki i t. p. i zielone labradoryty nachodzą się koło rz. z powodu pięknie mieniącego się połysku na Hamiltona. L. z powodu swojego klimatu podobieństwo piór pawia (ob. skalenie). z- w-jest jeszcze stosunkowo mało zbadany; tylko j Labranda, po grecku m AdPpav§a, miejsco-część wschodnia znana jest dokładniej, dzięki | wość w Karyi, półtorej mili na północ od My-praey misyonarzy i agentów Kompanii Hudsoń- : lasy w górach położona, ze sławną świątynią skiej. Osady europejskie stałe są nieliczne, | Zeusa, zwanego Erptmoę, ’'Apo7]Xoę, albo Aappa-(z nadejściem lata ściąga tu kilkadziesiąt ty- Ssóę, Aa[3pav§eÓG, od karyjskiego wyrazu X&(3-

H. G. K.

z. w.

S. Orz

T. R.

x-y.

x-y

poę=siekiera obosieczna, z którą bożka tego przedstawiano; jak opowieść mityczna głosi, zdobył ową siekierę Herakles na królowej Amazonek i podarował ją Omfali, od której na li-dyjskich królów przeszła, aż wreszcie podczas rokoszu Gygesa przeciw Kandaulesowi w ręce Arselisa, władcy Karyi, się dostała, który ją w darze Zeusowi ofiarował.

Labrang („dom lamów“), klasztory lamai-skie: 1) w Lhassie, założony przez króla Srong-Tsan-Gampo w VII w. po Chr. i otaczany szczególną czcią przez Lamaitów (teraźniejsza rezy-dencya Dalajlamy Potala powstała o jakie 1 000 lat później). W tnurach klasztoru mieszczą się także w ladze rządowe. W przeko-naniu/Tybetańczyków L. jest środkowym punktem Tybetu, i z niego rozchodzą się główne drogi we wszystkie strony kraju. W świątyni nagromadzone są niezmierne bogactwa w złotych i srebrnych sprzętach i naczyniach; przed wrotami jego znajduje się kilka starożytnych monumentów, pomiędzy innemi obelisk z napisem, wyrytym na pamiątkę pokoju, zawartego w r. 822 pomiędzy królem tybetańskim i cesarzem chińskim.—2) L. w prowincyi chińskiej Kansu (Tas-czau), w części jej, zwanej Amdo, na południe od rzeki Żółtej, w górach, na wysokości 2 980 m. npm. Jedno z głównych ognisk lamaizmu; Mongołowie twierdzą, że przebywa tam stale 7 000 lamów, prócz przyjezdnych. L. odwiedzany jest corocznie przez licznych pielgrzymów z Mongolii oraz przez Buryatów, w ostatnich dziesięcioleciach także przez dońskich i astrachańskich Kałmuków, u których cieszy się szczególną sławą. Założony przypuszczalnie w XVII w.

Labridae, ob. Wargaczowate.

Labrousse Mikołaj Hipolit, admirał i inżynier francuski (* 1807—f 1871). Wstąpił do szkoły marynarskiej w r. 1822, po stopniowych wakansach został w r. 1867 wice-admi-rałem. Przed wojną 1870 r. był prezesem rady robót morskich. L. wielce przyczynił się do ulepszeń wprowadzonych w marynarce francuskiej. W r. 1840 na podstawie projektów Delisle’a i prac Dupuy de Lóme’ą przedstawił plan parostatku o wielkiej szybkości, a w r. 1861 projekt maszyny parowej o sile 1000 koni. L. zbudował pierwszy francuski pancernik „Chaptal“ (1844) i był przez pewien czas jego dowódcą. Wprowadził do marynarki wiele nowych pomysłów. Podczas oblężenia Paryża objął kierownictwo balonami. W zakresie swojej specyalności pisał wiele rozpraw.

Labrouste Henryk, budowniczy francuski i profesor architektury (* 1801—f 1878 r.). Uczeń Vaudoyera i Lebasa; w r. 1824 otrzymał po raz pierwszy wielką nagrodę. Według jego planów zbudowano grobowiec Napoleona I pod kopułą Inwalidów. Jemu powierzono de-koracyę Pól Elizejskich i Inwalidów podczas przewożenia zwłok Napoleona I. L. powznosił wiele budowli, z pośród których należy wymienić: seminaryum w Rennes, pałac Ludwika Foulda itd. Do najważniejszych robót L-a liczą bibliotekę św. Genowefy, restauracyę gale-ryi Mazariniego i nową czytelnię wraz z budynkami od ulicy Richelieu w Bibliotece Narodowej. Przez użycie nowych materyałów (metalu) i dekoracyi okazał się nowatorem i jednocześnie oryginalnym artystą o delikatuem poczuciu. W r. 1830 założył pracownię, która się bardzo wsławiła. W swej nauce występował jako przeciwnik zasad, którym hołdowała urzędowa Szkoła sztuk pięknych; pracownia jego (1835 —1855) stała się rozsadnikiem sławnych architektów całego świata. W r. 1867 L, został członkiem Akademii.

Labrunie Gerard, ob. Nerval.

Labms, ryba, ob. W a r g a c z.

La Bruyere Jan, moralista francuski (* 16 sierp. 1645 w Paryżu—f 10 maja 1696 w Wersalu). Przypuszczalnie kształcił się u Oratorya-nów w Paryżu i, mając lat 20, otrzymał stopień licencyata praw w uniwersytecie orleańskim. W 1673 kupił sobie urząd kontrolera finansów w Caen, który nadawał szlachectwa i przynosił około 2 350 liwrów dochodu, a który L. sprzedał w 1686 roku, osiedliwszy się w Paryżu, gdzie był kierownikiem wychowania młodego ks. de Bourbon, wnuka wielkiego Kondeusza, aż do r. 1682, poczein pozostał przy dworze tego domu na stanowisku dworzanina. W położeniu tem, z pensyą 1 000 skudów rocznie, miał wiele sposobności do stu-dyów nad charakterami. Pierwsza edycya pracy jego wyszła w marcu w 1688 r. „Les Caracteres de Theophraste, traduits du grec. avec les caracteres ou les moeurs de ce siecle“. 2a życia autora nazwisko jego nie było na żadnem wydaniu, których było dziewięć. Książka dała mu do 300 000 fr. —dochód, który zgóry przeznaczył L. na posag dla córki Michalleta, swego wydawcy. W wyd. 9-em wyszła mowa jego przy wejściu do Akademii, do której przedstawił się w 1691, a dopiero w 1693 przyjęty został Ta mowa wywołała wrzawę. Dziennik ,,Mer-cure Galant“ nazwał L-a: „niżej zera“, a był wydawany przez T. Corneille‘aiFontenelle’a, którzy nie mogli darować mu wynoszenia Bossueta, Boiieau, a szczególniej Racine‘a, poniżania zaś Corneille’a. L. dał im odprawę w przedmowie do swego przemówienia akademicznego i napiętnował Fontenelle‘a w sylwetce o Cydia-szu, ale ogół zaraz w tym typie poznał jego żyjące wcielenie. Ostatnie lata życia L. poświęcił pracy nad dziełem, które przedsięwziął wskutek rozmów z Bossuetem: ,,les Dialogues sur le Quietisme“, lecz go nie dokończył: zostało ono ogłoszone w 1699 przez księdza du Pin. Pozostało nadto po L. 20 listów. Umarł bezdzietny, ubogi. Pochowany w kościele St. Julien, który uległ zniszczeniu w 1797 r. L. był

moralistą, który głosił zasady, a zarazem, psy-    posiada węgiel kamienny. Główny port—Vi-

J. Wr.

chologiem, który je charakteryzował. Nie po-    ctoria na płd. wybrzeżu (1 500 m-ców); oraz

Llbus Jan, archeolog włoski (* 1775 —f 1853). Studya odbył w Brescii i Padwie, podróżował po Holandyi i Fraucyi i był urzędnikiem w intendenturze dóbr koronnych. W r. 1816 porzucił urząd, aby się całkowicie poświęcić archeologii. Wydał „Storia di Milano* RosminPego ze swemi uwagami (Medyolan 1820 — 21, 4 tomy). W licznych swych rozprawach opisywał muzea włoskie, zabytki kultury

dawał on nowych na przeznaczenie człowieka Raffles na pło.-zachodniem. poglądów, lecz był nawskroś oryginalnym i torował drogę wiekowi XVIII, nawet XIX.

x-y.

rzymskiej i włoskiej.

Libyrinthinae, ryby, ob. Labiryntowe.

Labyrinthodontia, wymarły rząd skrzeków, należący do Stegocephalów (ob.); zwierzęta przeważnie duże, a nawet olbrzymie. L. stoją na najwyższym stopniu rozwojowym ze wszystkich skrzeków; skielet jest najbardziej skostniały, a budowa zębów najbardziej złożona. Najstarsze L. posiadają już te cechy dobrze wyrażone, i grupa ta małym ulega zmianom ewolucyjnym; formy wszakże najpóźniejsze są największe i mają najbardziej złożone zęby. Czaszka L-ów płaska, trójkątna, niekiedy wydłużona; kości czaszki ozdobione bogatą rzeźbą, z dwiema parami niezwykle rozwiniętych kanałów śluzowych, położonych między oczodołami i nozdrzami. Część potylicowa czaszki chrząstkowej zwykle kostnieje. Kręgosłup składa się bądź ze zwapnionych kręgów,złożonych już to z 3 (4 w ogonie) par osobnych kostek, odpowiadających basidorsalia, basiventralia i interdorsalia—jest to t. zw. typ temnospondy-lowy; bądź z tarczek wklęsłych z obu stron, niekiedy całkowicie skostniałych, bez otworu centralnego, przez który przechodziła struna grzbietowa,—jest to typ zwany stereospondylo-wym. Na tej podstawie L-ów dzieli się na dwie grupy: Temnospondyli i Stereospondyli. Najstarsze Temnospondyli z utworów dolno-wę-glowych są mało znane skutkiem złego ich zachowania. Reprezentuje je Pholidogaster, do 1 m. długości mierzący, posiadający pancerz brzuszny, złożoDy z tarczek, kształtu ziarnka owsa. Lepiej zachowani zostali przedstawiciele tego działu z utworów późniejszych, jak Anthracosaurus (ob.) z permo-karbonu i permu, i in. z tegoż okresu. Stereospondyli wykazują znacznie wyższy stopień skostnienia skieletu. Prócz kręgów (ob. wyżej) silniej niż u Temnospondyli kostnieją inne części skieletu, mianowicie okolica potylicowa, kości łonowe, a pokrywowe kości czaszki i pasa barkowego przybierają wybitną rzeźbę powierzchni. Jednocześnie zęby Stereospondyli osiągają najwyższy stopień złożoności: zewnętrzna ich ścianka tworzy głębokie fałdy, poprzedzielane od środka promienistemi przedłużeniami jamy zębowej, zzewuątrz—fałdami emalii. Fałdy powyższe stają się zarazem falistemi, a budowa zęba nadzwyczaj złożoną, — „labiryntową*, skąd

Wybornie umiał patrzeć na otoczenie i wnikać w głąb jego intencyi, karcąc mianowicie nieuczciwość bogatych finansistów, głupotę i py-szałkowatość mieszczaństwa, spodlenie dworaków i pogardliwą hardość panów. Wiele osobistości na wieczne czasy ośmieszył i zniesławił. Nie można brać La Bruyere’a za poprzednika Rewolucyi: nie burzył nic, ale malował co czuł i widział —a jednak całe dzieło jego jest ciągłą satyrą, w której dwie strony charakteru genialnego pisarza, ciągle się mienią. To szlachetna i głęboka natura bierze górę, to gorycz mu pióro zatruwa, a nad wszystkiem góruje styl śmiały, cięty, zawzięty, czasem nawet brutalny. Zdania krótkie, przerywane, dobitne, już zapowiadają sposób pisania XVIII w., realizm w wyrazie, tak wewnętrznym jak i zewnętrznym, osób opisywanych zbliżają go do wieku XIX.

Bibl. Wydanie najpełniejsze dzieł L-a w „Col-lection des grands ecrivains“ M. Servois’a (Paryż). Pisali o L.: Sainte-Beuve: „Portraits litteraires“ t. II i ,,Nouveaux Luudis¹¹ t. I i X;

Taine ,,Nouveaux essais de critiąue et d’bistoi-re“- Prevost-Paradol ,,les moralistes franęais",

Faguet ,,XVII siecle“; Etienne Allaire ,,La B.

dans la maison des Cotide“.

Br. J.

D.

Labry. Taką nazwę noszą w heraldyce o-zdoby, powykrawane w kształcie liści, idące od hełmu i zwieszające się po bokach tarczy herbowej; powstały one jako pamiątka, że rycerze, biorący udział w turnieju, przykrywali swe zbroje różnokolorowemi ozdobami z materyi — czy to dla upiększenia stroju, czy też dla zabezpieczenia się od żaru słonecznego. L-mi o-taczano tarcze na Zachodzie powszechnie; w Polsce do XVI w. wcale ich nie używano, w XVI

w. zaczynają się pojawiać, używane dowolnie, atoli bez żadnego wpływu na znaczenie samych herbów. Dopiero w czasach późniejszych w nadaniach i nobilitacyach spotykamy je wspominane częściej i już z zamiarem dodania niejako dostojeństwa herbom nadawanym. Kolory na labrach używane są zazwyczaj te, które widnieją na polach tarczowych danych herbów; podszycie labrów bywa najczęściej z metalów szlachetnych—złota lub srebra, bywa jednak i kolorowe. Ogólna atoli zasada heraldyki brzmi w tym względzie, że barwy nie mogą być u-mieszczane na barwach, ani też metal na metalu. Ob. Heraldyka.

Labuan, wyspa na płc.-zach. od Borneo. W r.

1846 sułtan Brunei odstąpił ją Anglii, od 1 stycz. 1891 podlega T-stwu Brytyjsko-płc.-bor-neańskiemu. 78 □ kim., 5 858 (1891) m-ców (Malajczyków, Chińczyków oraz Europejczyków).

Pagórkowata, dobrze nawodniona i lesista; dostarcza ryżu, kamfory, kauczuku, gniazd ptasich,

pochodzi nazwa całego podrzędu L-ów. Naj- , czego został zaliczony do liczby dworzan przy-starsze Stereospondyli z utworów dolno-węglo- bocznych króla. Prawdziwym był typem ga-wych są niedostatecznie znane, mają wszak- skońezyka. Pozostawił „La mort de Mitri-że wszystkie cechy grupy, tylko zęby są date“(trag. 1635); ,,Britannicus“ (tragi-kome-jeszcze słabo pofałdowane; posiadają one rów- dya 1636) i wiele innych tragedyi, nadto moc nież pancerz brzuszny, złożony z okrągłych ulotnych wierszy, trzy duże romanse, które mu tarczek, i dorastają niekiedy b. znacznych wy- najwięcej sławy zjednały: ,,Cassandre“ (1642— miarów; czaszka Antracosaums'ama l/% rn. dłu- 50); „Cleopatre" (1647 — 58) i „Faramond" gości. Formy późniejsze są z najbardziej złożo- (1661 — 1670, niedokończony). W powieściach nemi zębami, zęby zwykle różnicują się na od-    tych wiele jest    epizodów malujących epokę

działy, pancerz brzuszny ginie, kości czaszki    współczesną. L.,    jak i inni pokrewni pisarze,

są powleczooe warstwą połyskującej emalii,    malując obyczaje    hotelu Rambouillet i pierwszej

Typowym przedstawicielem jest Mastodon-    połowy XVII w.,    przygotowali rozwój obyczajo-

Br J.

saurus (ob.), którego czaszka ma do lJ/₂ m. wego powieściopisarstwa. długości. Znane są również w piaskowcach Lacassagne Jan Aleksander Euge-permskich i tryasowych ślady pięciopalczastycli    niusz, lekarz francuski, wybitny pracownik

łap L-ów.

J- L w zakresie antropologii kryminalnej (* 17 sierp.

Lacaille Mikołaj Ludwik, astronom    1843 w Cahors). Kształcił się w wojskowej

francuski (* 15 mar. 1713 w Remigny Tiera-    szkole medycznej    w Strasburgu. Stopień d-ra

che —f 21 mar. 1762 w Paryżu), poświęcał med. uzyskał w r. 1867. Wykładał w szko-się początkowo teologii, później zwrócił się do łach wojskowych hygienę i medycynę sądową, matematyki. Wspólnie z Cassinim i Maraldim W r. 1880 został profesorem medycyny sądo-dokonał pomiaru wybrzeży Francyi od Nantes wej w Lionie. Napisał: „Precis d‘hygiene pu-do Bayonny. W zimie 1740—1741 przystąpił bliąue et sociale" (1876, wyd. 4-te 1895); • do przerzucenia sieci tryangulacyjnej, której „Preci's de medecine judiciaire" (1878, wyd. 2-e podstawa mieściła się pod Rzymem, przez ca- 1886); „De 1‘Influence du trayail intellectuel łą Francyę, i sprostował zarazem pomiar Pi- sur le volume et la formę de la tete“ (1878, kardyi z r. 1669 a ustalił normalną długość łącznie z M. Cliquet); „Les Tatouages“ (18881 ; sążnia. Mianowany tymczasem profesorem „Les Actes de l‘Etat civil, etude medico-legale" matematyki w kollegium Mazariniego. przed (Liou 1887); „1‘Affaire Gouffe“ (1891); „l‘Assas-rozpoczęciem wykładów (których słuchali Bail- sinat du president Carnot" (1894); liczne ar-ly i Lalande) doprowadził swą sieć do płn. tykuły w „Diet. encyclop. des Sciences medi-brzegów Francyi. W r. 1750 na przyl. Dobrej cales", w końcu liczne rozprawy z dziedziny Nadziei określał parallaxę Marsa i Wenery, o- medycyny sądowej w „Archives de Pantr. cri-raz położenie prawie 10 000 gwiazd nieba po- minelle".    Hr-

łudniowego, nadto wykonał nowy pomiar południka i zdjął plan w. Isle de France i Bour-bon. Prócz rozpraw, ogłoszonych w rocznikach Akademii, ogłosił osobno: „Leęons eleinen-taires d’astron. geometriąue^ et pliysiąue" (1746; 5-te wyd. Lalande’a); „Elements d’optique“ (1750); „Astronomiae fundamenta novissimis solis et stellariis obseryationibus stabilita" (1757); „Tabulae solares" (1758; mieszczą wykaz wszystkich zaćmień przewidywanych dla Europy aż do r. 1800 włącznie); „Tables des logarithmes" (1760; wyd. 4 Lalande’a 1804). Po śmierci wydano: „Journal du voyage au Cap de Bonne Esperance", „Coelurn australe Stelliferum", „Observations sur 515 etoiles du zodiaque“, „Ephemreides de moueements cele-stes“ (rozpoczęte przez L-a w r. 1745, Lalande doprowadził do r. 1792 i wydał w 6 tomach). Wspomnieć należy o początkowych lekcyach algebry, które w łacińskim przekładzie Schar-fena wydane były w Wilnie 1773 i 1777.

La Calprenede Gaultier de Coste, ro-mansopisarz i poeta francuski i* 1609 lub 1610 — f 1663). Kształcił się w Tuluzie i w 1632 r. wstąpił w Paryżu do gwardyi. Talent wrodzony opowiadania zjednał mu względy dam dworu królowej, oraz samej królowej, wskutek

A. Łi

Lacauchie AdolfEuklides (* w Paryżu d. 28 lutego r. 1806—f tamże w r. 1853), początkowo weterynarz, a następnie lekarz. Po ukończeniu szkoły weterynarskiej w Alforcie, został tamże nauczycielem, następnie wstąpiwszy do służby wojskowej, wykształcił się w naukach lekarskich i dosłużył się stopnia lekarza starszego (Aide major) w Metz; w r. 1839 został w Strassburgu profesorem przybranym (ayrege) do wykładów chirurgii, stamtąd przeszedł na profesora szkoły wojskowo-lekar-skiej (Hópital d'instruciion) w Metzu, nakoniec zajął w takiejże szkole paryzkiej Val-de-Grace stanowisko demonstratora anatomii. Podczas wyprawy francuskiej do Rzymu w latach 1849—1851, pełnił obowiązki lekarza naczelnego. L. jest wynalazcą t. zw. hydrotomii,

t. j. sposobu odrębnego przemywania wodą naczyń krwionośnych u trupów, oraz odkrywcą nieznanego przedtem gruczołu w błonie śluzowej języka i pęczków mięsnych w różnych narządach ciała. Sposób swój opisał w „Etudes hy-drotomiąues et micrographiques'“ (Paryż 1844); oprócz pracy tej na uwagę zasługują jeszcze jego „Reflexions sur les maladies de 1’armee d’occupation d’Alger et specialemeut sur leurs causes" (w „Rec. de mem. de med. militaire"

La Cecilia Napoleon, generał Komuny (* dn. 13 września 1835 r, w Tours —- f dn. 25 listopada 1878 w Kairze). W r. 1860 odbył kampanię z Garibaldim na Sycylii, gdzie w przygotowaniach do rewolucyi    odznaczył się w bitwach pod Marsalą i Paler-

r. 1833, serya I, XXXV), jako też , Des se- , przyczem taki materyał farbuje się często po cours que la chirurgie emprunte aux Sciences raz drugi koszenilą (karminem) w celu otrzy-accessoires“ (Strassburg 1836) i „Diaguostic des J mania barwy wymaganej.    B- °-

calculs vesicaux, appreciation des diverses me-thodes relatives a 1’operation de la taille" (tamże 1839).

Lacava Piotr, włoski mąż stanu (* 1835).

Brał udział

Dr J. P.

1860 r. i po jej udaniu się otrzymał z rąk no-    ino, za co otrzymał stopień pułkownika. Kiedy

wego rządu posadę podprefekta, a później dy-    Wiktor Emanuel opanował królestwo JSeapolitań-

rektora policyi w Neapolu. Został deputowa-    skie, zaproponował L. C-i wstąpienie do armii

nym podczas dziesiątej kadencyi parlamentu    włoskiej w randze pułkownika. L., wyznający

i zasiadł na lewicy. Kiedy lewica doszła do    zasady republikańskie, propozycyę odrzuca. Uda-

A. O.

Lacedemon, gr. Aaxe§at|j.(ov, łac. Lacedae-mor.—1) ćA., według starodawnej opowieści mitycznej, syn Zeusa i Nimfy Taygety, ożenił się ze Spartą, córką Eurotasa, z którą spłodził syna Amyklasa i córkę Eurydikę, matkę Danay i Asyny. Wstąpiwszy po teściu swym na tron, nadał ziemi podległej według siebie nazwę L., równie jak według imienia małżonki swej miastu, które założył, miano Sparia (oc.). Pomiędzy Spartą a Amyklami wybudował Cha-rytom świątynię; wdzięczni zaś poddani wystawili na cześć jego kaplicę (heroon), w pobliżu Therapne. — 2) yj A.; (ob.)Sparta.

Lacenaire Piotr, bandyta francuski (* 1800—f 1836). Syn kupca, od najmłodszych lat ujawniał inst.ykty zbrodnicze i zimną krew. Dokonał wielu rabunków i kilka morderstw. Schwytany w 1835, w sądzie wystąpił jako zbuntowany przeciwko społeczeństwu rewolu-cyonista. Wzbudził tern wielkie zainteresowa

li.

władzy w r, 1876, L. został sekretarzem gene- je się do Niemiec i wykłada matematykę w szko-ralnym w ministeryum spraw wewnętrznych le wyższej w Ulm. Wkrótce jednak porzuca pod Nicoterą. Za Crispiego był kierownikiem katedrę, przyjeżdża do Francyi, żeni się tutaj 1889 — 1861 nowo otworzonego ministeryum i zostaje współpracownikiem pisma ,,Rappel“. poczt i telegrafów, a w gabinecie Giolittfe- W tym czasie przystąpił do Międz ynaro-go (1892 — 1893) ministrem rolnictwa, robót zaś dówki (ob.j. Podczas wojny francusko-nie-publicznych w gabinecie Pelloux (1898). x'y- mieckiej służył w wolnych strzelcach pod roz-Lacaze-Duthiers Feliks Józef Henryk, kazami Lipowskiego. Po bitwie pod Nogent-le-d e, zoolog francuski (* 15 maja 1821 w Mont- Rotrou został dowódcą szwadronu, po bitwie pezat [d. Lot-et-Garou.]—fl901). Studyował me- | pod Coulmiers majorem, a w styczniu 1871 r. cynę w Paryżu i był asystentem w szpitalach, pułkownikiem. Po przyjęciu przez Zgromadzenie W r. 1954 mianowany profesorem zoologii w Narodowe preliminaryów pokoju (8 marca Lille. W r. 1862 badał głębie morza Śród- 1871 r.) powrócił do Paryża z resztkami swe-ziemnego, poczem ogłosił ważną monografię: go pułku. Kiedy 18 marca 1871 r. Paryż o-„Histoire naturelle du corail“ (Paryż 1863). W głosił Komunę, La C. wszedł do Komitetu Cen-r. 1865 objął po Valenciennes’ie katedrę histo- trafnego. Rząd Komuny mianował La C-ę ge-ryi naturalnej w Muzeum przyrodniczem w Pa- nerałem dywizyi i wkrótce powierzył mu na-ryżu, a w r. 1868 przeszedł na takąż katedrę czelne dowództwo jednej ze swych trzech ur-do Sorbonny. W r. 1871 zajął miejsce po Lou- mii, tej, która broniła Paryża na linii między get’cie w Akademii Umiejętności, w r. 1872 Billancourt i Bievre. D. 21 maja 1871, kiedy dokonał licznych sondowań zoologicznych u brze- armia Wersalczyków zaczęła wdzierać się gów Francyi i Algieru, w r. 1873 założył pra- w mury Paryża, La C. był zmuszony opuścić cownię zoologiczną w Roscoff (Bretania), nieco pozycyę i cofnąć się za mury miasta. Brał u-później większą pracownię w Banyuls. W r. dział w krwawych zapasach na alicach przez 1886 został członkiem Akademii medycyny. W sześć dni i zajął szaniec Vincennes. Kiedy r. 1873 L. założył i redagował odtąd ,,Ar- zaś wszystko było stracone, La C-i udało się chives de zoologie experimentale“. Główne przemknąć przez linię Prusaków. Schronienie prace, prócz drukowanych w „Archivesa: ,,Hi- znalazł w Anglii, później przebywał w Egipcie stoire de 1’organisation et du developpement... i tam umarł, du dentale“ (Paryż 1858); ,,Le monde de la mer et ses laboratoires“ (tamże 1889).

Lac-dye (ang., wym. lek-daj), barwnik o-trzymywany z owadu Coce u s lacca (niem.

tek

na

S. Prz.

Gummischildlaus) (ob. C z er w c e str. 849) przy oczyszczaniu z niego żywicy szellakowej (ob. Szellak). Owad ten, żyjący w Indyach Wschodnich, przeważnie na drzewach figowych, nagryza korę młodych gałązek drzewa, wsku-czego z miejsca nagryzionego wypływa sok i pokrywa zarodki owadu. Sok wysycha gałązkach, wytwarzając żywicę szellakową, w której znajdują się resztki wylęgłych tymczasem owadów, nadające jej barwę czerwoną.

Przez gotowanie zebranej żywicy w słabym rozczyuie sody, oczyszcza się ją z resztek owadów i otrzymuje równocześnie w rozczynie ów barwnik czerwony. L. rozpuszczony w bardzo słabym rozczynie kwasu siarkowego (siarcza-nego) służy do farbowania wełny, sukna itd.,

x y.

Hr.

S. I)rz.

S. Drz.

nie w prasie i wyższem towarzystwie pary- ’ skiem. Został skazany na śmierć, a czas do wykonania wyroku poświęcił na pisanie swych pamiętników i poezyi; „Memoires, revelations et poesies de L., ecrits par lui-meme a la Conciergerieu (Paryż 1836).

Lacepede Bernard German Stefan De La Ville, hr., przyrodnik i mąż stanu francuski (* 26 grud. 1756 w Agen — f 6 paźdź. 1825 w Epinay koło Saint—Denis). Wcześnie okazywał zamiłowanie do przyrodoznawstwa (uczeń Buffon’a) i muzyki (wykonawca i kompozytor). Buffou przyjął go do „Jardin des plau-tes‘‘ z rzadką życzliwością, Gluck zachęcał do kompozycyi muzycznej, jeden z książąt niemieckich mianował go pułkownikiem (L. pułku swego nigdy nie oglądał), hr. de Maurepas chciał zrobić zeń dyplomatę. Na propozycyę Gluck’a napisał kilka oper (nie ukazały się na scenie), pozatem komponował symfonię, sonaty itp.; przełożył na muzykę całego ,,Telemaka“ FeneloiFa. Prace L-a: ,,Essai sur 1’electricite naturelłe et artificielle" (Paryż 1781,2 t.)i,,Phy-siąue generale et particuliere“ (t-że 1782 — 4, 2 t.) nie miały powodzenia; za to „La poetiąue de la musique“ (tamże 1785, 2 t.) została b. życzliwie przyjęta przez gluckistów, a nawet zjednała mu list uznania od Fryderyka II. Buf-fon ofiarował mu miejsce kustosza i dodatkowego demonstratora gabinetu królewskiego. Wkrótce L. ogłosił „Histoire des Quadrupedes ovipares et des Serpents, faisant suitę a 1’Histoire naturelłe de Buffon“ (Paryż 1788 — 9,

2 t.), często przedrukowywaną, po której nastąpiła ,,Histoire naturelłe des Reptilesu (tamże 1789), wielokrotnie wydawana. Cuvier wysoko cenił te prace, podnosząc klasyfikacyę L-a. L. pogodził się łatwo z Rewolucyą. Kolejno prezes swojej sekcyi, dowódca gwardyi narodowej, poseł nadzwyczajny do Zgromadzenia Ustawodawczego, administrator depart. Sekwany, poseł z Paryża do Zgromadzenia Prawodawczego, d. 30 list. 1791 r. został przewodniczącym tegoż Zgromadzenia. Skompromitował się podczas rzezi wrześniowych, czyniąc energiczne przedstawienia, Danton’owi. Zmuszony też był opuścić Paryż; wrócił do stolicy po 9 termidora. Jakkolwiek pominięty przy reorganizacyi Muzeum, objął tam jednak umyślnie dlań utworzoną katedrę historyi naturalnej płazów i ryb. Brał czynny udział w utworzeniu Instytutu (1796) i był jednym z pierwszych sekretarzy działu umiejętności. W 1. 1798 — 1803 L. ogłosił „Histoire naturel-le des poissons“ (Paryż 6 t.), często przedrukowywaną jako ciąg dalszy BuffoiFa, pracę rzadką pod względem osnowy i stylu. W r, 1804 ukazała się „Histoire des Cetaces“ (tamże), także często przedruk, jako dal. ciąg Buf-fona. Mianowany członkiem senatu po 18 bru-mair3’a, prezesem tegoż został w r. 1801; w r. 1803 wielki kanclerz Legii honorowej, w r. 1809

Wielka Kacyki. Ilustr Ser. f. Tein XI.lt. Zesx. 333b. j

minister stanu. Ou-to złożył raport Senatowi o rozporządzeniu, dążącem do udzielenia pierwszemu konsulowi tytułu cesarza Francuzów i do zapewnienia dziedziczności godności cesarskiej w jego rodzinie- oraz w r. 1809 raport o rozerwaniu związku małżeńskiego cesarza z Józefiną. L. przemawiał kilkakrotnie do cesarza, i tu zarzucano mu zbytnią służalczość. Jako wielki kanclerz Legii honorowej położył wielkie zasługi: on-to bowiem zorganizował domy w Ecouen, Saint-Denis, przy ul. Barbette i w Lo-ges, przeznaczone do wychowywania córek członków Legii. L. z własnej szkatuły wspierał znaczną liczbę biednych legionistów lub ich wdów pod pozorem, że wsparcia te pochodzą z funduszów publicznych, na ten cel przeznaczonych. Wreszcie zrujnował się, a nawet zadłużył; wówczas Napoleon wyznaczył mu 40 000 fr. honoraryum. Po abdykacyi w Fontainebleau L. został pozbawiony wielkiego kanc-lerstwa, otrzymał jednak od Ludwika XVIII miejsce w Izbie parów. Podczas Stu Dni został znowu wielkim kanclerzem i członKiem Izby parów, mianowanej przez cesarza. Popadł w niełaskę po drugiej Restauracyi, lecz w r. 1819 wszedł do Izby parów i odtąd hołdował zasadom konstytucyjnym. L. nadto napisał: „Histoire generale, pliysiąue et civile de 1’Europe depuis les dernieres annees du V sie-cle jusąue vers le milieu du XVIIP£ (Paryż 1826, 18 t., wyd. pośmier.); „Histoire naturel-le de Phomme, precedee de 1'Eloge historiąue de Lauteur par Cuvier“ (tamże 1827,    1840);

„Les Ages de la naturę et 1’histoire de l’es-pece humaine¹⁴ (tamże 1830, 2 t., pośm.); liczne artykuły w naukowych wydawnictwach. Dzieła L-a z zakresu historyi naturalnej zebrał i wydał Desmarets (Paryż 1826 i nast., 11 t,; nowe wydanie od 1830 — 40).

Lacerna, lekka, otwarta, zwyczajnie sprzączką, albo na piersiach albo na prawem ramieniu, spięta szata, którą znakomitsi Rzymiauie już to dla mody, już to dla ochrony togi na siebie zarzucali; dla przykrycia głowy przypinano do L-y jeszcze kaptur, zwany cucallus albo cucullio. Wyrabiano ją zwykle z drogich, kolorowych materyi, chociaż białe za najgu-stowniejsze uchodziły. Jak źródła głoszą, brano na takie szaty często także dwukrotnie barwioną purpurę, clibaphum, tak, że jedna sztuka nie mniej jak 600 talarów kosztowała, Ces. Augustus zakazał przez edylów jak najsurowiej nosić takie okrycia na zebraniach ludowych.

Lacetańczycy, łac. Lacetcmi, gr. Aa/etavoi, lud w Tarrakońskiej Hiszpanii, w mało dostępnych lasach u stóp wsch. Pirenejów z głów-nem miastem Solsoną.

Lach Szyrma, ob. Szyrma.

Lach Ko., pseudonim L. Koreckiego.

T,. K.

L. K.

Br. J.

Br. J.

Br. J.

x-y.

Lach—gąszcz, zarosły leszczyną, w liczbie mnogiej Lachy wielkie, ciemne, gęste lasy.

J. Karłowicz „Słown. gwar pols.

Lach, rodzaj tańca na Podhalu. Łopaciń-ski, który podaje tą nazwę, nie pozostawił opisu tańca. „Prace filolog/* V, 972.

Lach Z Lachów, pseudonim Leona Zien-k o wieża.

La Chaise Franciszek d’Aix, de, jezuita, spowiednik Ludwika XIV (* na zamku Aix w Forez r. 1624—f 20 stycz. 1709). Po ukończeniu nowieyatu wykładał z powodzeniem hu-maniora i filozofię w Lyonie, poczein został rektorem w Grenoble, a z urzędu prowineyonała w Lyonie w 1674 został powołany do boku królewskiego. Jako spowiednik króla był członkiem komitetu sumienia (Conseil de Conscience), ustanowionego przez Ludwika XIV dla spraw kościeluych; L. Ch. zajął tu poważne miejsce i okazał wielką gorliwość o dobro Kościoła. Tolerował stosunek cudzołożny Ludwika XIV z markizą de Mon te s pan (ob.). Gryzło to L-a, ale nie umiał stawić oporu, jak to zrobił ojciec de Champs, który, raz zastąpiwszy L-a, stanowczo odmówił absolucyi królowi. Po de-klaracyi 1682 r. zabiegał, aby wyjednać u papieża Innocentego XI instytucyę kanoniczną dla biskupów, mianowanych przez króla, a pomimo przeszkód uzyskał na nią w końcu przyzwolenie. Acz był przeciwny małżeństwu króla z P. de Maintenon, sam pobłogosławił to tajemne małżeństwo, choć publiczne ogłoszenie tegoż odradzał. Przychylając się do odwołania Edyktu nantejskiego, opierał się gwałtom, które towarzyszyły temu czynowi. Popierał Fene-lona, zachwycając się jego ,,Maximes des saints“, bodaj nawet obiecał ich bronić przed potępieniem w Rzymie, a kiedy to nastąpiło, nie wahał się nawet w obecności króla podnosić szlachetności autora. Bronił też dzieła de Quesne-la: ,,Reflexions morales sur le Nouveau Testa-ment“. Był członkiem Akademii z tytułu swojego znawstwa archeologicznego i zostawił z tej dziedziny rozprawy w zbiorach Instytutu. Napisał kurs filozofii ,,Peripateticae Philosophiae placita" (Lipsk 1661). Największy cmentarz Paryża nosi jego nazwisko. Bibl. R. de Chantelause „Le pere de L. C.“ (Lyon 1654), Cretineau-Joly „Histoire de la Compagnie de Jesus“ (Paryż 1859).

La Chalotais Ludwik Rene de Cara-deuc, prawnik francuski (* 1701—f 1785). Jako prokurator generalny w parlamencie Bre-tonii odznaczył się zawziętością przeciw jezuitom, których zniesienie za Ludwika XV przyśpieszył swojera sprawozdaniem o konstytu-cyach Jezuitów (1761). Po ich wydaleuiu zajął się przekształceniem nauczania publicznego i wydał traktat, na te czasy niepospolitej wartości: „Essai d’education nationale ou plan d’e-tudes pour la jeuuesse“ (Genewa 1763). L. znalazł przeciwnika w osobie ks. d’Aiguillon, walka się zaogniła, parlament się rozdwoił;

na podejrzenie że pisał listy bezimienne do króla, L. został uwięziony w Renoes 1765 ze swym synem, również prokuratorem, i kilkoma radcami parlamentu, i sądzony przez komisyę pod przewodnictwem Calonne’a. Podczas uwięzienia L. napisał swoją obronę, która, jak wielu głosi, skreślona była sadzą w braku środków do pisania. Kiedy członkowie sądu wycofali się, sarn król wziął na siebie tę sprawę i u-wolnił oskarżonego,wszakże wydalił go do Saintes. Parlament jednak i Stany Bretonii żądały pełnego uniewinnienia L-a, które nastąpiło dopiero za Ludwika XVI i wróciło prokuratorowi jego godność.

Lachambeaudie Piotr, literat francuski (* 1807—f 1872 r). Syn rolnika, który nie mógł mu dać wyższego wykształcenia, był buchalterem, urzędnikiem kolei, aż został zwolennikiem Enfantina. Po upadku S. Simonizmu, przeszedł ciężkie koleje, aż poparcie Enfantina dało mu możność wydrukowania zbioru „Folies populaires" (1839), uwieńczonego przez Akademię. Zamieszany w wypadki czerwcowe 1848, uniknął skutków dzięki Beranger’owi. Po zamachu 2 grud. 1852 L. schronił się do Belgii, gdzie znów wpadł w niedostatek. Tu ogłosił zbiór „Fleurs d’exil“ (Bruksella 1852). Powrócił do Francyi za amnestyą w 1859 r. 0-prócz romansów w Belgii wydanych ukazały się jego poezye p. n. „Les fleurs de Ville-tnomble** (Paryż 1851).

La Chapelle Amand Boisbeleau— pastor kościoła walońskiego w Hadze (* 1676—f 1746). Napisał pamiętniki dotyczące Polski od śmierci Augusta II do r. 1737. Dla zrozumienia spraw, zawartych w pamiętniku, poprzedził go przedmową dłuższą. Tytuł „Memoires de Pologne, contenant ce qui c‘est passe de plus remarąuable dans ce Royaume depuis la mort du Roi Augustę II... jusqu’en 1’annee 1737“ (Amsterdam 1739). Przedmowa zaś nosi nagłówek: „Remarques sur le gouverneinent du Royaume de Pologne pour servir a 1'intelligen-ce de ces Memoires“. Praca ta miała jeszcze dwa wydania, paryskie i londyńskie, i kończy się na zaznaczeniu usług, oddanych przez margrabiego Monti Stanisławowi I.

Lachapelle Marya Ludwika, z domu Duges (* w Paryżu d. 1 stycznia r. 1769—y tamże d. 4 października r. 1822), znakomita a-kuszerka. Ojciec jej, Ludwik Duges, był lekarzem (officier de sante), matka od r. 1775 akuszerką starszą paryskiego Hótel-Dieu. W r. 1792 wydana za chirurga L. owdowiała po dwu latach pożycia, a wtedy pod przewodnictwem matki poświęciła się zupełnie położnictwu; już w r. 1795 mianowano ją pomocnicą i zastępczynią matki w szpitalu wymienionym. Gdy w r. 1797 w Paryżu otworzono dom położny, będący zarazem zakładem naukowym (Hospice de la maternite, potem Maison d’accouche-ment), L. otrzymała w nim posadę akuszerki

(w „Heidelberger Jahrbiicher der Lit.“

„Geschichte der Pr j. i\

wano.

La Chanssee Piotr, komedyopisarz francuski (* 1692 —f 1754). Dopiero w 42-im roku życia wystąpił L. z pierwszą koinedyą „La fausse Antipathie", pierwszą próbą tragedyi mieszczańskiej. Potem nastąpiły inne komedye: „Le prejuge a la mode“, „L’ecole des amis“ i kilka in,, znajdujących się w zbiorowem wyd. jego dzieł: „Oeuvres completes⁴⁻ (1762, 5 tomów). W r. 1736 L. został członkiem Akademii.

*-y.

S. Drz.

Cz. St.

naczelnej i kierowniczki nauczania praktycznego. Nie posiadając wykształcenia naukowego, ale obdarzona umysłem jasnym, darem spostrzegawczym niezwykłym i zręcznością nadzwyczajną, nauki teoretycznej położnictwa nie posunęła wprawdzie naprzód, ale stronę jego praktyczną umiała doprowadzić do doskonałości przed nią niebywałej, a na tern polu zasługi jej są niepożyte, do dziś przynajmniej nie u-traciły jeszcze nic na swej wartości. L. miała zwyczaj opisywać starannie wszystkie porody odbywające się pod jej nadzorem i dodawać do tego uwagi swe i spostrzeżenia; z raa-teryału tego powstało dzieło znakomite, wydane pod redakcyą bratanka jej, Antoniego Duges, profesora położnictwa w Montpellier (r. 1824—1838), p. u. „Pratiąue des aecouche-mens, ou memoires et observations choisies sur les points les plus importans de l’art“ (Paryż T. I 1821; T. II i III tamże J825; przekład niem. T. I Weimar 1825).—Por. „Biogra-phie medicale" (T. V, str. 469), Pr. C. Naege-le „Ueber der Frau L. Pratiąue des accouche-mens“

1823, zesz. V) i v. Siebold Geburtshilfe“ (T. II, str. 727).

Lachares, gr. Aa^dpłję, demagog ateński, który, sprzymierzywszy się z Macedończykami i Trakami, dotychczasowej demokratycznej kon-stytucyi ateńskiej w r. 296 przed Chr. koniec położył, sam dla siebie władzę tyrańską zagarniając. Osławionym był dla okrucieństwa swego i bezbożności. Gdy Ateny po długiem o-blężeniu poddały się Demetryuszowi P oli orkę tes owi (ob.), L. uciekł w przebraniu chłop-skiem, zrabowawszy z Akropolis złote tarcze i z fidyaszowego posągu bogini Ateny złote o-zdoby, do Beocyi, gdzie go w mieście Koronei, łaszcząc się na jego skarby wielkie, zamordo-

S. I)rz.

x-y.

Lachelier Juliusz, filozof francuski (*

1832). Profesor logiki w Tuluzie i Caen (1858 — 61). W r. 1864 został kierownikiem konfe-rencyi filozoficznych w Szkole normalnej i przez 11 lat w podziw wprawiał swych uczniów głębią swych wykładów. W r. 1879 objął posadę inspektora generalnego wychowania publicznego. W filozofii występował jako uczeń Kanta, ale krytyczną metodę kantowską stosował do samego Kanta i, będąc zwolennikiem idealizmu transcendentalnego, nadał mu przejrzystość francuską. Wykształcił całe pokolenie filozofów, w uczniach swoich rozwinął zamiłowanie d° krytycyzmu naukowego w przeciwstawieniu do panującego dogmatyzmu Cousin’a. Na tern głównie polega jego zasługa w rozwoju myśli krytycznej we Francyi. Sam pisał niewiele; prócz rozpraw: „Du fondement de 1’induc-tion“ (Paryż 1871) i „De natura syllogismi“ (tamże) drukował parę rozpraw w „Rev. piiilo-sophiąue".

Laches, gr. Aa/7]:, syn Melamposa, dowodził razem z Charojadesem wyprawą, którą w r. 427 przed Chr. Ateńczycy na Sycylię Leoutyń-czykom przeciw Syrakuzoin i innym miastom doryjskim z pomocą wysłali. Po zmiennych losach walk licznych odebrano mu w r. 425 dowództwo, a Kle o n (ob.) oskarżył go o sprzeniewierzenie grosza publicznego, sędziowie u-znali go jednak niewinnym. W roku następnym służył jako ciężkozbrojny w Beocyi pod wodzą Hippokratesa. Po śmierci Kleonta wystąpił znowu w życiu publicznem i, jako wybitny poplecznik stronnictwa konserwatywnego, pośredniczył w r. 422 i 421 razem z Nicya-szem w zawarciu pokoju ze Spartańczykami, W r. 418 wysłano go wespół z Nikostratosem Argolczykom na pomoc; obaj wodzowie zginęli śmiercią walecznych pod Mantyneą. Imieniem jego nazwał Platon dyalog swój klasyczny, w którym podaje definicyę męstwa.

Lachesis (groź ni ca), rodzaj wężów z rodziny g rzęch ot ników (Crotalidae). Rodzaj pozbawiony grzechotki; na zaostrzonym końcu ogona istnieje pewna ilość kolczastych łusk, ułożonych w rzędy. Należy tu jedyny gatunek L. inutus; na stronie grzbietowej czer-wonawo-żółty z podłużnym rzędem dużych czar-no-brunatnyeh rombowatych plam, z których każda otacza dwie małe, jaśniejsze plamki; od strony brzuszuej żółtawo-biały; długość ciała 2.8 m. Jadowity ten wąż, nadzwyczaj niebezpieczny, zamieszkuje lasy Ameryki płd., mianowicie Guyauy.

Lachesis, jedna z park, ob. Parki. Lachmann Karol Konrad Fryderyk W i 1 h e 1 m, słynny filolog klasyczny i germanista (* 4 mar. 1793 w Brunświku, jako syn pastora—f 13 marca 1851 w Berlinie). Po ukończeniu gimnazyum w Brunświku studyo-wał zrazu teologię, a następnie filologię klasyczną w Lipsku pod kierunkiem G. Hermanna, i w Getyndze - Dissena; w Getyndze również, pod wpływem Beneckego, rozmiłował się w germanistyce, z której doktoryzował się w 1815. Ówczesne wypadki polityczne oderwały czasowo L-a od zajęć naukowych: brał czynny udział jako ochotnik w wojnie przeciw Napoleonowi. W 1816 powraca wszakże do dawnych zajęć i wykłada w gimnazyum w Berlinie, dokąd wrócił ponownie 1824, już jako profesor filologii germańskiej, po kilkoletniej działalności w uniwersytecie królewieckim;

1880 został członkiem Akademii Berlińskiej. ■

L. uchodzi w nauce za twórcę nowoczesnej Franciszek (* 1803—f 1890). Z początku krytyki filologicznej tekstów zarówno klasycz- był organistą i kapelmistrzem orkiestry tea-uych, greckich i rzymskich, jak i starogermań- tralnej w Wiedniu i Monachium. Po otrzymaniu skich. Próbował on mianowicie zastosować nagrody za kompozycyę „Simfonia appassiona-

metody krytyki filologicznej Benthleya i Fr. A. Wolffa do pomników literatury staroniemieckiej; wydaniem i objaśnieniem tych tekstów położył niespożyte zastngi na polu filologii germańskiej i zajął wybitne miejsce o-bok Grimmów (ob.). Jako klasyk zasłużył się głównie wzorowein wydaniem poetów łacińskich: Propercyusza (1816), Catullusa i Tybullu-sa (1829), zwłaszcza zaś ostatnią pracą w tej dziedzinie, najwytrawniejszą, wydaniem Lukre-cyusza (1850); zyskał też wielki rozgłos swoją obroną hypotezy o powstaniu Iliady i Odyssei z późniejszego zestawienia pierwotnych pieśni ludowych (1837 — 43); liypotezę tę stosował L. już przedtem do starogermańskiego eposu o Ni-belungach (1816). Swoje zasady krytyki tekstów L. wykładał w przedmowach do wydawnictw, zwłaszcza zaś w wyd. Nowego Testamentu (1842); próbował je również stosować do utworów nowszej literatury niemieckiej, np. w pomnikowein wyd. dzieł Lessinga. L. łączył w sobie w rzadki sposób usposobienie erudyty z upodobaniami estetycznemi; za młodu pisywał poezye, tłómaczył z angielskiego sonety Szekspira i niektóre jego tragedye (Macbeth, 1829); jako filolog najwięcej zajmował się rozbiorem i badaniem powstania utworów poetyckich, pod względem treści i formy. Bardzo cenne przyczynki ogłosił L. do metryki staroniemieckiej, z dziedziny teologii i historyi prawa rzymskiego uzyskał kolejno tytuł honorowy doktora tych nauk. Biografię L-a ogłosił M. Hertz „Lachman. Eine Biographie“ (Berlin 1851). Ważniejsze dzieła L-a: a) z germanistyki. Rozprawa „Ueber d. urspriingliche Gestalt d. Gedichts d. Nibelunge Not“ (Getynga 1816); wydanie—„Der Nibelunge A ot und die Klage“ (Berlin 1826, przypisy i waryanty tekstu 1837; liczne wyd. późniejsze, 1878,    1892); wyd. średnio-górno-

niem. tekstów Iwein’a (1827), Waltera v. Vo-gelweide (1827) i wypisów śr. g. niem. (Aus-wahl 1820 i Specimina 1825); badania nad st. germ. lirycznemi utworami, znanemi p. u. „Leiche“ (1829); wyd. utworów Wolframa v. Eschenbacli (1833), Hartmanna (1838), Ulricha v. Lichtenstein (1841) i in. — b) z klasycznej filologii: „Betrachtungen ii. Homers Ilias“ (Berlin 1847) i wyd. wspomnianych wyżej autorów, oraz wyd. kroniki bizantyjskiej Jos. Gene-siusa (Bonn 1834); „Disputatio forensis maxi-me de manumissionibus“ (1837); „Novum Te-stamentum graece et latine" (1842 — 50, 2 t.); „Rechenschaft ii. d. Ausgabe d. N. T.“ i w. in. Zbiorowe wyd. mniejszych prac L-a („Klei-nere Schriften“) ogłosili Miihlenhoff i Vahlen,

K. A.

ta“ został nadwornym kapelmistrzem w Monachium, w r. 1852 zaś generalnym dyrektorem muzyki. Zrezygnował z tej godności w r. 1867, kiedy, z przybyciem Ryszarda Wagnera do Monachium, w muzyce zapanował prąd nowy. Pod względem techniki kontrapunktowej należy do liczby najwybitniejszych kompozytorów nowoczesnych. Z wielkich jego kompozycyi wymienić należy oratoryum „Mojżesz", kantatę ,,Cztery okresy życia ludzkiego*⁴, ośm symfonii, bardzo wiele kwartetów, trio, sonat, opery: ,,Die Biirgschaft⁴*, ,,Alidia‘‘, „Katharina Cornaro“, „Benvenuto Cellini“ i dwie kantaty na chóry męskie „Sturmesmythe" i „Macte Imperator". 2) Ignacy (*    1807—f 1895). Jako organista

x-y.

i kapelmistrz urzędował w Monachium, Wiedniu, Stuttgardzie i Hamburgu. Z jego kompozycyi największem powodzeniem cieszyły się pieśni alpejskie (np. das letzte Fensterln). Prócz tego napisał 4 opery, sonaty i wiele pieśni. 3) Wincenty (* 1811—f 1873). Był kapelmistrzem w Wiedniu i Monachium; w 1. 1889 — 91 profesorem kompozycyi w Karlsruhe. Został nagrodzony za kwartet na fortepian i uwerturę balową. Prócz tego pisał symfonie, uwertury koncertowe, pieśni.

Lachnicki, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem—półksiężyc złoty różkami do góry, a nad nim strzała bez opierzenia żeleźcem na Za prace erudycyjne dół. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy

l>.

pióra strusie białe. Odmiana herbu Sas, powstała zapewne w końcu XVI w., a używana przez litewski ród L-ch z Lachowa w pow. wiłkomierskim. — Z r ó d ł a: Kosiński IV, str. 327; Borkowski; Jul. Ostrowski „Księga herbo-wa“ J\« 1 701.

2 t. (Berlin 1876).

Lachnicki Ignacy (* 1755-f ok. 1830 r.) pułkownik wojsk polskich, obywatel i pisarz. Był synem Józefa, właściciela dóbr na Litwie. Kształcił się w akademii wileńskiej, gdzie otrzymał wr. 1772 stopień d-ra filozofii. Następnie służył wojskowo. W 1776 r. został chorążym, 1780 rotmistrzem, 1789 pułkownikiem i w tymże roku podał się do dymissyi. W 1794 r. był komisarzem litewskiej komisyi skarbowej. Po ostatecznym rozbiorze kraju przebywał w Wilnie, będąc członkiem komitetu opracowującego sprawę żydowską. W 1811 r. obrano go prezesem sądu granicznego pow. grodzieńskiego. W 1815 r. szlachta wybrała L-go na delegata dla spotkania Aleksandra I, powracającego z Wiednia. Posiadając spory majątek w Grodzieńszczyźnie (1530 dusz męzkich, jak opiewa spis 1819 r.), L. zasłynął ze stosunków ze swymi poddanymi: teorye wieku oświeconego, którym L. hołdował, w czyn wprowadzał i wsławił się jako | obywatel kraju i wzorowy gospodarz pod wszel-

L. J.

r, j.

kiemi względami. Obrano go członkiem T-stwa rolniczego w Warszawie (1811 r); przedtem już za doskonały zarząd swych dóbr otrzymał order Włodzimierza. Przekonania swoje wyłożył L. w ciekawej książce: „Biografia włościanina nad brzegami Niemna powyżej Łosośny mieszkającego⁴⁴ (Warszawa 1815). Obszernie opisuje tu stan chłopów w swym majątku, ich gospodarstwo, przemysł, pojęcia religijne. Pragnie, aby włościanom dana była wolność pracy i zapewniona zupełna swoboda w zawieraniu umów z właścicielami. Rozwodzi się nad oświatą ludu, której jest gorącym zwolennikiem, robi nacisk na zakładanie szkół praktycznych —rolniczych, oraz wogóle wypowiada dużo myśli rozumnych i postępowych. L. zajmował się także literaturą piękną, między innemi przetłómaczył tragedyę Woltera pt. Alzyra (wyd. w Warszawie 1780), Żonaty był z Antoniną Trębicką, dzieci nie miał. Data zgonu L. nie jest znana; musiał umrzeć około 1830 r. (Źródło: „Opis służbowy, 1819 r.⁴⁴ rkps).

Lachnicki Ignacy Emanuel (* 1793 — y 1826 r.), synowiec Ignacego, pisarz. Kształcił się w uniwersytecie wileńskim, który skończył ze stopniem D-ra filozofii. Następnie przebywał w Wilnie, biorąc czynny udział w ruchu umysłowym i literackim tego miasta. L„ wychowany w zasadach w, XVIII, posiadał naturę marzycielską i należał do tego pokolenia, które nie mogło zadowolić się suchym racyonali-zmem; cudowność i nadzwyczajność były to rzeczy pożądane i L. stał się przedstawicielem reakcyi przeciw tendencyom racyoualistycznym. Prądy mistycyzmu i przed L-eiu miały swych zwolenników (Oleszkiewicz, Grabianka, Poszman). L„ nie chciał zostać jeno marzycielem, lecz stał się adeptem magnetyzmu zwierzęcego i nauki Mesmera (ob.), która, odrzucona we Francyi, przeniknęła na Litwę. W celu krzewienia swych doktryn zaczął wydawać od r. 1816 w Wilnie „Pamiętnik magnetyczny*⁴. Z początku wcale nie występował przeciw istniejącym zdobyczom naukowym, traktował magnetyzm jako jedną z gałęzi wiedzy przyrodniczej, twierdząc, iż pozorna nadprzyrodzoność tych zjawisk jest dowodem małego ich zbadania. Organ uniw. wil. „Dziennik wileński⁴⁴ zajął się także tą kwestyą i w swych artykułach dowodził naukowo, iż mesmeryzm należy do liczby grubych przesądów, a nawet szarlataneryi. Polemika zaostrzyła się: L. coraz więcej tracił objektywizm i zaczął wychwalać cudownego znachora Antośka, z Nowogrodzkiego, i opisywać jego cuda. Wtedy zaczęto już drwić z L-go; szczególniej „Wiadomości brukowe⁴⁴ występowały z ośmieszaniem zabobonnych jego artykułów. Wśród świata naukowego oprócz „Dziennika wileńskiego*4 zbijał twierdzenia L-go i „Tygodnik wileński⁴⁴, organ młodszych profesorów wileńskich, a nawet „Miesięcznik Połocki⁴*, organ akademii jezuickiej, wystąpił przeciw L-u, który istotnie brnął coraz dalej w guślarskich zapędach i zaczął w czambuł pomstować na naukę i jej przedstawicieli w Wilnie. Poza światem rzeczywiście naukowym L. posiadał gorących zwolenników, jak np. ks. Hieronim Lubecki, brat ministra Ksawerego. L. leczył nadzwykłe-mi sposobami, a między innemi wyleczył słynnego później Paskiewicza-Erywańskiego; atoli, jeśli wierzyć relacyi Malinowskiego, L. poufnie przyznawał się do mistyfikacyi. Chcąc zrazu upowszechnić swoje teorye, zaczął drukować świstki satyryczne, które się podobały, a zaniechane przez niego przeobraziły się następnie w ręku Kontryma w sławne ,,Wiadomości bru-kowe“. Pomimo swego wstecznictwa naukowego L. w kwestyach społecznych występował zawsze w kierunku postępowym i w sprawie ludowej błyska u niego myśl o uwłaszczeniu wieśniaków. Gorliwie też zajmował się statystyką; znany jest również ze swych poszukiwań soli kuchennej na Litwie. Jundziłł zarzuca L-u, iż, mając niechęć do uczonych wileńskich, bywał często u general-gubernatora Rymskiego-Korsakowa i podżegał jego nienawiść do uniwersytetu. Nie wiemy o ile to prawda; Lelewel (przedmowa do Nowosilcowa w Wilnie 1831) podaje wiadomość, iż L. spisywał ciekawe uo-taty o gospodarce szajki Nowosilcowa po Wilnie. Mickiewicz wyprowadza na scenę w III części Dziadów L-go na balu u Senatora, jako studenta, potępiającego nikczemność Bajkowa e tutti ([uanti. L. jest autorem prac: ,,Rozprawa z chemii o rozpuszczeniu, napisana dla otrzymania stopnia D-ra filozofii, czytana publicznie 11 czerwa 1812⁴⁴ (Wilno 1812); „Statysty kagub. litewsko-grodzieńskiej⁴⁴ (Wilno 1817);

Statystyka gub. wileńskiej⁴⁴ (Rkps); „Wiadomość o sposobie leczenia wścieklizny, powzięta z jasnowidzenia magnetycznego⁴' (Wilno 1821); „Pamiętnilnnagnetyczny wileński¹⁴ (Wilno 1816 — 1818, 3 tomy, przedrukowany ponownie w Wilnie 1826 — 1828; w tern czasopiśmie mnóstwo artykułów pióra L-go). „Wiadomości brukowe czyli rozmowa na placu pod ratuszem wielkiego X z małym x i przechadzka po zamkowej górze44 (dwa druki ulotne z 1816 r.). L. nadto brał czynny udział w redagowaniu pisma „Dzieje Dobroczynności⁴⁴. O L-m patrz: Hordyński „T-stwo Szubrawców⁴⁴ (Lwów 1883); Chmielowski „Liberalizm i obskurantyzm na Litwie44 (Warszawa 1898); Malinowski „Księga wspomnień¹⁴ (Kraków 1907 str. 90 — 91); Jundziłł „Pamiętniki*⁴ (Kraków 1905 str. 109 — 110).

Laohnicki Cypryan (* 1824 —f w Warszawie— 27 grud, 1906), miłośnik i zbieracz dzieł sztuki dawnej, dyrektor honorowy t. z. muzeum miejskiego sztuk pięknych przy PI. Teatralnym w Warsz. Muzeum to, na mocy ust. o wychowaniu publicznem w Król. Pols. z d. 20 maja 1862 zatwierdzone, składać się miało: 1) z kolekcyi rycin, znajdujących się przed r. 1862 w Bibliot. Gł. oraz w ówczesnej szkole

sztuk pięknych, 2) z cennej galeryi obrazów , żarliwym opiekunem; dopiero, wyrokiem trybu-tejże szkoły i 3) z gabinetu gipsów. Brak a-toli odpowiedniego gmachu lub lokalu na pomieszczenie wszystkich trzech działów, przy braku funduszów na ten cel, był powodem, że ko-lekcye rycin i zbiór figur dotąd przechowywane są w uniwersytecie, galerya natomiast obrazów, mimo zabiegów około wytworzenia dla niej stałego pomieszczenia, od r. 1866 nie posiadała go, tułając się z miejsca na miejsce, przeważnie spoczywając w pakach. Dzięki nieustannym jednak staraniom L-go uzyskała wreszcie w r.

nału lubelskiego z 1644 r. wyrugowano zupełnie Aryan z m-ka. Drogą zajazdu dostały się L. za panowauia Jana III ks. Jabłonowskim; jeden z nich usypał na Horyniu groblę a na wyspie dużego stawu wzniósł zamek drewniany, zaś Józef Aleksander ks. Jabłonowski, wojew. nowogrodzki, wybudował około 1745 r. zamek w kształcie pięciokąta, podziwiany przez współczesnych. D. 14 marca 1787 r. wdowa po ks. Józefie z synem Augustem podejmowała w L-ch Stanisława Augusta, udającego się do Kaniowa. Król zwiedzał galeryę obrazów, bibliotekę, strzelnicę, zbiór medali i starożytnych kamieni. 0-becnie zamek z budynkami doń należącemi w ruinach. Teofila Jabłonowska, wyszedłszy za Lwa Sapiehę, wniosła L. w dom męża. Po jej śmierci zagranicą rząd skonfiskował dobra L-kie a w 1872 r. darował je gener. Gallero-wi. W L-ach urodził się pedagog Te od ozy Sierociński (ob.)—Porówn. ,,Słow. Geogr.“; Baliński i Lipiński „Starożytna Polska“.

Lachowickie s-stwo niegrodowe leżało w woj. Brzesko-litewskiem, pow. Pińskim, nad granicą pow. Kobryńskiego. Niegdyś Lachowi-cze stanowiły cząstkę obszernego Księstwa Pińskiego, które w r. 1509, na mocy zapisu ostatniego ks. Teodora Iwanowicza Jarosławicza, przeszło na Dom Jagieloński. Wraz z całem księstwem dostało się następnie L. s-stwo Bonie, która wzięła się gorliwie do zagospodarowania i zaludnienia całych dóbr. Przyłączone ostatecznie do królewskich domen, L. s-stwo weszło w skład tak zwanych dóbr stołowych i nadawane było jako oddzielna tenuta, z której do r. 1788 opłacano 400 zł. kwarty. W w. XVIII s-stwo L. było w posiadaniu Bęklewskich.

Lachowicz Stanisław August, literat i wydawca. O życiu jego niema bliższych wiadomości. Po odbytych studyach w uniwersytecie wileńskim zamieszkiwał w Petersburgu. Pisywał poezye ulotne, które zamieszczał w ,,Nie-zabudce‘‘ (1841—43), wydawanej przez Barszczewskiego, oraz artykuły literackie i sprawozdania w ,,Tyg. petersburskim¹*. Wydał o-sobno tłómaczenie tragedyi Woltera „Katylina albo Rzym wyzwolony“ (Wilno 1836); „Pamiętniki do dziejów Polski, Listy Zygmunta Augusta do Mik. Radziwiłła Czarnego i in.‘‘ (Wilno 1842); „Reszty pamiętników Jana Chryzostoma z Gosławic Paska“ (Wilno 1843). Była to pierwsza umiejętnie uskuteczniona ed,ycya tego zabytku literackiego (ob. recenzyę Malinowskiego w ,,Tyg. petersb.“ (1843, część

L. J.

1901 lokal obecny, w którym przez dyrektora uporządkowana i wzbogacona została. Stworzenie muzeum sztuki było stale przedmiotem myśli L-go. Zamiłowany w kolekcyonowaniu w ciągu całego życia gromadził dla siebie dzieła, z których z biegiem czasu powstała poważna galerya, zawierająca utwory malarstwa włoskiego, holenderskiego, niemieckiego, flamandzkiego i francuskiego, między niemi zaś kilka pierwszorzędnej wartości artystycznej z przepięknym i nieocenionym zbiorowym portretem Clouet‘a i Perinem del Vaga na czele.

Umierając, L. cały zbiór ten zapisał miastu.

Dr. Ig. B.

Będąc atoli jednocześnie założycielem i prezesem instytucyi dobroczynnej, Biura informacyjnego nędzy wyjątkowej, uczynił zastrzeżenie, żeby w razie, jeżeli-by miasto w ciągu dwóch lat nie zapewniło galeryi stałego i w specyalnym gmachu muzeal. pomieszczenia, galerya ta sprzedaną została drogą licytacyi na rzecz pomie-nionej instytucyi. Dla przeprowadzenia sprawy budowy gmachu muzealnego, wyboru miejsca, posesyi i t. p. pod przewodnictwem prezydenta miasta utworzona kornisya uzyskała nadto na własność miasta galeryę szkoły przy pl. Teatralnym dla włączenia jej do przyszłego muzeum, nie powzięła jednak ostatecznej decyzyi do chwili obecnej (koniec r. 1908) w kwestyi wyboru posesyi i rozpoczęcia bu-

dowy.

K. B

Lachowce, m-ko w pow. Ostrogskim g. Wołyńskiej, nad Horyniem, 10 w. od stacyi poczt.

Lachowicz Ludwik (* 21 maja 1811 r. w Wilnie—y 23 maja 1880, tamże), znakomity chirurg polski. Gimnazyum ukończył w Wilnie, medycynę zaczął studyować jeszcze w uniwersytecie, a po zwinięciu jego w akademii, którą opuścił 1835 ze stopniem lekarza. Jako akademik, podtrzymywał tradycyę Zana: kupiło

Jampol. Kaplica katolicka, 6 cerkwi (parafialna, św. Trójcy, przerobiona w 1869 r. z kościoła dominikanów), synagoga, szkółka parafialna, zarząd i sąd gminny; młyny, stawy rybne, piec wapienny, gorzelnia, browar; 666 dm. i około 6 000 m-ców, przeważnie Żydów, trudniących się wyrobami zlotniczemi. L. posiadała królowa Bona, później należały one do Sieniutów, którzy otrzymali od Stefana Batorego w 1583 r. przywilej nadający miastu prawo magdeburskie i różne swobody. W 1617 r., udając się nawy- XXVII). prawę wojenną, królewicz Władysław stanął obozem pod L-mi. Sieniutowie utrzymywali w L-ach kalwinów, ale Paweł Krzysztof S., powróciwszy do katolicyzmu, wyrugował ich Btąd i w 1612 r. wzniósł kościół Dominikanów; później przyjął naukę Aryusza, współwyznawców swoich sprowadził do L-c i stał się ich

1.. J.

L. J.

się koło niego grono wyborowej młodzieży, które pracowało gorliwie, i tylko represye ówczesne nie dały mu się głośniej zaznaczyć. L., będąc wychowańcem instytutu lekarskiego, musiał odsługiwać: zrazu był lekarzem w Siew-skim pułku, potem w ciągu 14 lat ordynatorem szpitala wojskowego w Wilnie. Porzuciwszy służbę, został dyrektorem w szpitalu żydowskim, a od 1852 r. naczelnym lekarzem szpitala Sawicz, który postawił na wysokiej stopie. Jako chirurg L. miał sławę na całą Litwę, operacye jego liczą się na tysiące. Szedł za postępem nauki i sam wprowadził wiele u-doskonaleń; jeszcze w 1836 r. zbudował stół operacyjny własnego pomysłu, który uzyskał aprobatę akademii; znany jest także jego przyrząd do nastawiania zwichniętego ramienia. W dniu 10 marca r. 1847, jako pierwszy na Litwie, zastosował przed operaeyą eter jako środek znieczulający. Wyrabiał także świetnie preparaty anatomiczne i zajmował się także galw anopl astyką (ob.j, przystosowaną do celów lekarskich. Będąc członkiem T-twa lekarskiego w Wilnie, na posiedzeniach czytał rezultaty swych badań: ,,0 przechowywaniu preparatów anatomicznych" i ,,0 niewygodach połączonych ze stosowaniem drenów w chirurgii". Jako człowiek L. był wyższy nad zwykłe pochwały: zacności i szlachetności niezrównanej, należał do tej niezapomnianej gene-racyi, która wychodziła ze szkoły wileńskiej i jej ideały wcielała w życie. Dla biednych L. był prawdziwym dobroczyńcą, lecząc bezpłatnie i wogóle odznaczając się niespotykaną bezinteresownością. W 1879 r. L. brał żywy udział w uroczystości jubileuszowej Kraszewskiego w Krakowie, będąc tam przedstawicielem Wilna. Całe swe mienie (60 000 rs.) testamentem przeznaczył na cele dobroczynne. Życiorysy L-a: „Protokoły wilenskago medjicjin-skago obszczestwa" (1880 M 5 — 6); Korotyń-ski ,,Kłosy" (r. 1881    833); Kośmiński,.Sło

wnik lekarzów pols." (str. 260 — 261); J. Bieliński „Stau nauk lekarskich za czasów Akad. med.-cliir. wileńskiej" (Warszawa 1889; str. 667); por. Zahorski „Tow. lekarskie w Wilnie" (1899, str. 210 — 211, 141, 171).

Lachowicz Feliks (* 1805—f 1878 r), twórca stowarzyszenia ,,Zorzan". Jako uczeń giumazyum białostockiego odznaczał się nie-pospolitemi zdolnościami i wielkim patryoty-zmem. Mając stosunki z Tomaszem Zauein, pod wpływem związków studentów wileńskich uformował w Białymstoku t-two ,,Zgodnych braci", przezwane później ,,Zorzanami". Zasadami ich były: zgoda, jedność, miłość, pomoc w potrzebie, równość bez najmniejszej przewagi i bezwzględne oddanie się ojczyźnie. Znakiem Zorzan był pierścień stalowy z wewnątrz wyrytym napisem: „Nic mię ustraszyć nie zdoła, gdy bliźni o pomoc woła". Po dwu latach rozwoju t-twa L. przeniósł się do gimnazyum w Swisłoczy w 1822 r., aby tam zorganizować takiesamo stowarzyszenie. Ukończywszy szkoły 1824 r., przemieszkiwał w Kobryniu. Koledzy jego, udawszy się do Wilna, na uniwersytet, podtrzymywali w tein mieście ten tajny związek, który został wykryty 1826 r.; wyrokiem sądu L. skazany był do twierdzy w Bo-brujsku na 6 miesięcy, poczem wysłany na Kaukaz jako prosty szeregowiec; na resztę kom-inilitonów spadły rozmaite dotkliwe kary. Po powrocie z wygnania L. przemieszkiwał do zgonu w Żytomierzu. Był to człowiek niezmiernie sympatyczny, szlachetny i wielkiej duszy. Młodzieńcza jego działalność na Litwie podtrzymywała żarzewie wolności i najlepszych ideałów wśród młodego pokolenia. Dla użytku związkowców przerobił dzieło prof. wileńskiego Chodaniego „O moralności"; rękopism ten zabrała policya śledcza (ob. „Archiwum do dziejów liter, i oświaty" T. IX str. 220, 224, 244 i passim, oraz Wł. Lachowicz „Tow. Zorzan" „Kresy" 1907, j\«l 33).

Lachowicz Bronisław (*    1856 — f

1903), chemik, profesor uniw. lwowskiego. Poświęcał się naukom przyrodniczym we Lwowie i tam otrzymał stopień dra filozofii. Następnie jako stypendysta Akad. Umiejętności odbywał studya przez 4 lata w Bernie, Lipsku i Wiedniu; 1884 r. habilitował się na docenta chemii organicznej w uniw. lwowskim, a 1894 r. został profesorem chemii ogólnej na tymże u-niwersytecie. Ogłosił: „Badania nad węglowodorami naftowemi" („Rozpr. Ak. Urn. w. m. p. VII); „O składnikach galicyjskiego oleju skalnego" (tamże t. X; ,,Ann. d. Chemie" B. 220); „Ueber einige Kohlenwasserstoffe der Sumpfgasreihe

u. dereń Derivate“ (tamże); „tlber d. Einwir-kung v. Phosphorchloriden auf Phenanthrenchi-non" („Berichte d. chem. Ges." 1883;; ,,Ein Beitrag zur chemischen Statik" („Journ. f. Chem." 1883); tiber Dichlorphenantron u. seine Reduktionsprodukte" (ib. B. 28); ,,Die Anaero-biosefrage" (Lachowicz und Nencki „Pfliigers Archiv f. d. ges. Pliysik" B. 33 ; „Uber das Parahamoglobin" (L. und Nencki: „Berichte d. chem. Ges." XVIII; „O częściowej redukcyi chlorków ketonowych" (..Rozpr. Akad. Urn." XII i ,,Ber. d. d. chem Ges." XVII); „O nowym sposobie otrzymywania bezwodników kwasowych" (ib.); „O składnikach moczu w wypadku chyluryi" (ib. t. XIII); „O działaniu chlorków rodników kwasowych na sole nieorga-niczne‘‘ (ib. i „Berichte d. d. chem. Ges." XVII); „O objętości drobinowej związków chemicznych w stanie płynnym" (Rozpr. Akad. XVII); „Ueber die Constanten des Benzols" („Berichte d. d. Chem. Ges." XX); „O absorp-cyi ciepła promienistego przez ciała płynne" (Rozpr. Akad. XVII i „Berichte" XX); „Ueber die Piperidinfarbstoffe" („Sitzber. d. k. Akad. d. Wiss. in Wien" t. 97); ,,Ueber die Verbin-dungen der org. Basen mit Salzen d. schwe-

ren Metalle“ (ib.); ..Ueber die Zersetzung amin- ₍ kiewiczów i zaliczany był do rzędu najsilniejszych nartiger Stickstoffverbindungeu durch Aminę" j twierdz w Polsce. Później przeszły L. w po-(ib.); „Ueber den Saurecharakter der Salze i siadanie Sapiehów. W 1660 r., kiedy wojska der schweren Metalle" („Journ. f. Chem." t. 39); ! cara Aleksego Michajłowicza zagarnęły W. Ks. „Ueb. die saure Restenergie anorganischer Salze" ( Litewskie, wojski rzeczycki Michał Judycki (,,Sitzber. d. k. Akad. in Wien" t. 98); ,,Ueber bronił bohatersko przez pół roku twierdzy eine Bildungsweise d. Benzaldoxinn“ („Ber. L-kiej, do której schroniła się okoliczna szlachta, d. d. Chem. Ges." 1889); ,,Ueber die Dissocia- Dopiero Stefan Czarniecki z hetmanem Lwem tion der Ferriphosphate durch Wasser und Sapiehą, zniósłszy armię Chowańskiego pod Salzlósungen" („Sitzber. d. Akad. k. in Wien“ t. Połonką, przyszli z odsieczą. Uwzględniając 101); ,,Ueber die Benzoin-und Benzil-Anilide" straty mieszkańców i kilkakrotną pożogę, sejm (ib. t. 102); ,,0 zależności punktów wrzenia z 1661 r. uwolnił L. na lat 9 od wszelkich po-związków organicznych od budowy drobinowej" datków i powinności rządowych, a Pawłowi (,,Kosmos ⁴ 1879); „Kilka uwag nad wpływem Sapieże, hetm. w. ks. lit., dozwolił trzymać budowy drobinowej na ciężar gatunkowy związ- i w twierdzy 200 piechoty na żołdzie państwa, ków tłuszczowych" („Kosmos" 1879); „Indygo, Nadto chcąc wynagrodzić Judyckiego, Jan Ka-jego własności i sposoby otrzymywania" (ib. zimierz folwarki jego pod L-ami uwolnił na lat

1884); ,,Zadanie termochemii" (Lwów 1889);    30 od podatków i polecił wypłacić mu 21400

„Znaczenie rozbioru chemicznego gleby .dla złp. tytułem odszkodowania strat w wojnie po-rolnictwa" („Rolnik" 1890 i odb.).    L-³- niesionych (Vol. Leg. IV 809 — 10, 820 — 21).

—f w Jaworowie [Galicya] d. 20 marca r. 1882) lekarz. Do nauk lekarskich przykładał się w Uniwersytecie Jagiellońskim, który mu też w r. 1855 przyznał dyplom doktorski, poczem dwa lata pełnił w Krakowie obowiązki prosek-tora przy katedrze anatomii opisowej i topograficznej, będąc nadto ordynatorem w szpitalu wojskowym. W r. 1867, po złożeniu egzaminów powtórnych w Kijowie, osiadł w Berdyczowie, gdzie zajmował się z powodzeniem wykonawstwem lekarskiem, Gdy w Warszawie urządzano akademię medyko-chirurgiczną, ofiarowano L-i posadę prosektora, ale przyjęcia jej odmówił. W r. 1878 przeniósł się do Warszawy, nie nadługo jednak, poczem osiadł we Lwowie.

Lachowicz Antoni (* w Tarnowie r. 1831 Konstytucya z 1661 r. postanowiła, aby sejmiki mozyrskie odbywały się czasowo w L-ach wobec okupacyi rossyjskiej pow. Mozyrskiego. Podczas wojny północnej w 1706 r. pozycye koło L-m sejmowali Rossyanierprzeciw nim wysłał Karol XJI generałów Trautfettera i Creutza, którzy, obiegłszy L., 2 maja wzięli szturmem twierdzę, a miasto spalili. W 1709 r. zamknął się w L-ach Mazepa (ob.); po dwakroć oblegali go tu Rossyanie. W 1775 r. zawładnął L-ami b-p wileński Ignacy Massalski, lecz sejm tegoż roku, chcąc, aby twierdza Lacho* wicka pozostała w zawiadywaniu państwa, o-fiarował b-powi wzamian za L. starostwa: Po-łągowskie na Żmudzi, oraz Mejszagolskie i Szyr-winckie w woj. Wileńskiem. W 1793 r. hrab-Majątek swój cały, wynoszący bli- stwo L-ckie dostał Szymon Kossakowski; do zko 100 000 złr., zapisał na cele publiczne.— dziś dnia pozostaje ono w ręku tej rodziny. Prace jego, wszystkie drobniejsze, ukazywały Dobra L-kie składają się z m-ka L. i 11 fol-się w „Przeglądzie lekarskim" krakowskim (r. warków, obejmują 7 663 mrg. wybornej gleby. 1870—1881) oraz w „Pamiętniku Tow. lek. Kościół farny fundowany w 1602 r. przez Ka-warsz." (T. LXXIV r. 1878 str. 473 — 482).— rola Chodkiewicza; spalony podźwignął nano-Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek. poi- wo Michał Massalski, hetman w litew.; złożono

skich" (str. 260).

I)r J. p.

Z. Gri

w nim (obecnie cerkiew prawosł.) zwłoki T a-Lachowicz Zdzisław (* w Rzeszowie d. deusza Rejtana (ob.). Za Chodkiewiczów 16 czerwca 1851 r.), brat młodszy Antoniego istniał w L-ach czas jakiś zbór kalwiński, (ob.), lekarz. Wykształcenie zawodowe otrzy- Kahał lachowicki płacił niegdyś hyberny złp. mał w Krakowie, gdzie też w r. 1875 osiągnął i 600.—Por. „Słown. Geogr."; Baliński i Lipiń-dyplom doktorski, poczem mianowano go lęka- ¹ ski: „Staroż. Polska".

rzem starszym rezerwowym. W r. 1876 peł- ! Lachowski Sebastyan (* 1731 r.—f uił służbę lekarską w Szpitalu powszechnym we ; 24 list. 1794 r. w Wilanowie), kaznodzieja. Do Lwowie, następnie osiadł w Jaworowie, gdzie wy- jezuitów wstąpił w Krakowie; tam ukończył

I)r. .J. I'.

konywał sztukę lekarską.

Lachowicze, m-ko i dobra w dawn. woj. No-wogródzkiem, obecnie w pow. Słuckim, gub. Mińskiej, nad rz. Wiedźmą, 18 mil od Mińska. Cerkiew prawosł., szkoła żydowska i meczet tatarski; 350 dm„ do 3 000 m-ców, w tej liczbie Tatarzy, od czasów Witolda tu osiadli. L. były do w. XVI własnością wielko-książęcą; w XVII w. zamek warowny, znany pod imieniem twierdzy Lachowickiej, należał do Chod-

kurs filozofii, następnie był nauczycielem we Lwowie i Lublinie, potem znów w Krakowie stu-dyował teologię,później nauczał w kollegiumży-tomierskiem. W 1762 r. wyjechał do Warszawy i tu zasłynął kazaniami. Stanisław August powołał go na kaznodzieję dworu Po kasacie zakonu L. sekularyzował się na księdza świeckiego i otrzymał probostwo w Wilanowie, gdzie do zgonu przebywał. L., wykształcony na wzorach francuskich, miewał

I)r. J. P.

bardzo dobre kazania, odznaczające się płynnością wysłowienia i brakiem pochlebstwa dla możnych. Roli politycznej przy królewskim dworze nie grał żadnej. Obiegał wiersz podkreślający, że L. był zanadto prawdomówny na kazalnicy: „Lachowski prawdę mówił: jest tylko plebanem, Naruszewicz pochlebiał—biskupem i panem". Drukowane kazania L-go świadczą, że naśladował wzory francuzkie; są one opracowane świetnie, grzeszą jednak pewną jedno-stajnością. Ogłosił: „Kazanie podczas dorocznego obchodu koronacyi Stan. Augusta 25 łistop. 1765“ (Warszawa 1765); „Kazanie na pogrzebie Eustachego Potockiego, gen. artylleryi" (Warszawa 1768); „Kazania niedzielne" (2 tomy, Warszawa 1772; wyd. 2-e Supraśl 1793).

Lachs Jan (* w Nowym Sączu d. 31 maja r. 1869; lekarz i historyk medycyny. Do szkół uczęszczał w Krakowie, po ukończeniu ich zaś w r. 1888 wstąpił do wydziału lekarskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, a w r. 1894 uzyskał tamże dyplom doktora wszech nauk lekarskich i został asystentem profesora Jor dana (ob.) w klinice położniczej; stanowisko to jednakże porzucił niebawem, otrzymawszy w Wiedniu posadę operatora w klinice ginekologicznej profesora Chrobaka. Po blisko dwuletnim pobycie w stolicy Austryi u-dał się L. do Monachium, gdzie pracował pod przewodnictwem profesora Winckla. Powróciwszy w r. 1897 do Krakowa, otrzymał zajęcie w oddziale położniczym szpitala św. Łazarza przy profesorze Marsie (ob.). Równocześnie zaczął zajmować się leczeniem chorób niewieścich i badaniem dziejów lekarskich, zwłaszcza w dziedzinie położnictwa i ginekologii. Od roku 1902 jako prymaryusz zawiaduje oddziałem chorób niewieścich w szpitalu żydowskim w Krakowie, od tegoż roku jest członkiem czynnym Towarzystwa lekarskiego krakowskiego; do pocztu członków zaliczyły go też towarzystwa: Deutsche Gesellschaft fur Ge-schichte der Medizin uud der Naturwissen-schaft w Hamburgu (r. 1902) i berlińskie, tęż-samą nazwę noszące (r. 1906). L. należy do nielicznego zastępu lekarzy naszych zajmujących się badaniem dziejów, stanu nauki i sztuki swej, a jako badacz sumienny dobrze się już zasłużył literaturze naszej historyczno-lekarskiej. Z prac tego rodzaju na uwagę zasługują: „Ginekologia Soranusa z Efezu" (Poznań 1901 w „Roczniku Tow. Przyjaciół nauk" T. XXVIII str. 109 i nast.); „Ginekologia u Celsusa" (w „Medycynie" r. 1901); „Sprawa dziesięciu miesięcy księżycowych ciąży w świetle historyi" (w „Przeglądzie lek." 1902); „Ginekologia Galena" (Kraków 1902. Os. odb. z „Przegl. lek."); „Lekarz szkolny przy Uniwersytecie Jagiellońskim" (w „Przegl. lek."

1903); „Rys dziejów i ustawy krakowskiej Bursy Chirurgów" (w „Roczn. Tow. Przyj. Nauk" w Poznaniu T. XXX r. 1903); „Projekty Ta-

Wielka Eacykl. Ilustr. Ser. I. Tom XI.1I. Zesz, 383b

deusza Czackiego i Jędrzeja Śniadeckiego, zmierzające do założenia szkoły lekarskiej na Wołyniu“ (w „Przegl. lek.“ r. 1903)- „Poglądy lekarzy starożytnych na przyczynę, przebieg i leczenia raka" (tamże 1904); „Ginekologia u Aretaeusa" (Kraków 1904, Os. odb. z „Przegl. lek.“); „Z hygieny narządu płciowego, porodu i połogu u starożytnych Greczynek i Rzymia-nek" (w „Nowinach lek." Poznań 1903); „Lekarze krakowskiej kapituły katedralnej" (Kraków 1905, os. odb. z „Przegl. lek."); „Przyczynek do znajomości Jana z Reguł" (w „Krytyce lek.“ 1905); „Kilka wiadomości o Jakó-bie, lekarzu Władysława Jagiełły¹¹ (tamże t. r.); „Przyczynek do dziejów nierządu w Krakowie*1 (tamże 1907) i „Kronika lekarzy krakowskich aż do końca XVI-go wieku** (w „Archiwum dla dziejów liter, i oświaty w Polsce'*).—Większość prac wymienionych wydał L. również po niemiecku, nadto jest stałym sprawozdawcą z literatury historyczno-lekarskiej polskiej do wydawnictwa „Mittheilungen zur Gesch. der Med.“ i spółpracownikiem „Jahresberichte** Virchowa i Hirscha w tymże dziale.—Prace inne, jako mniej ważne, pomijamy.

Lachy, nazwa nadawana Polakom przez Rusinów; a znana jeszcze dzisiaj góralom polskim. „Mieszkańców nizin, a nawet Podgórza karpackiego Podhalanie nazywają L-mi" (Za-wiliński „Z powieści i pieśni górali beskido-wych", 85 przypisek). „Lud polski w dolinach już w pojęciach górali nie Poloki, to Lachy" (Witkiewicz „Nad przełęczą", 198). Mówią tam dla oznaczenia nizin: „na Lachach" (Pol W. „Obrazy z życia i natury", Kraków 1869,1 191; „Spraw. Kom. język. Akad. Umiej." V, 372). Przeciwstawność ta pomiędzy góralem a L-em ujawnia się w piosnkach ludowych: „Niech tam Lachy mają łany, dla nas dobre są polany" (Kolberg „Krakowskie" I. 221); „Nie wezmą mnie Lachy, wezmą mnie Górale" (Zb. wiad. do Antr. kr. XII 160); „tańcowały L. po kolana w kasy, Górale się zbiegły i te kasę zje-dły" (t-że 178, poj. także 185 — wszystko od Beskidów). W stanie dzisiejszym naszego lu-doznawstwa trudno wyznaczyć, na jak znacznym obszarze nazwa ta jest w użyciu. Znają ją jednak Podhalanie z okolic Zakopanego i od Beskidów. Górale, mieszkający w cyrkułach Wadowickim, Bocheńskim i Sądeckim, po za Myślenicami i Wadowicami, nazywają również L-mi zarówno mieszkańców równin, jak i Podgórza (przyczem nazwy tej używają oni obok innej: Krakowiaków, Kolberg „Krakowskie**

I 75). W. Pol wyznacza dla L-ów śląskich miejsca od Ustronia do Skoczowa (,,Obrazy z życiu i natury** II 104), por. także „Spraw. Kom. język. Akad. Umiej.“ IV 357, gdzie zaznaczono, iż L-ami nazywają się mieszkańcy okolic Kęt, Oświęcimia, Wadowic. Wreszcie nazwa L-ów jest stosowana do ludności Cieszyna i północno-wschod. kąta Moraw, gdzie ukazują

102

x-y

S. I)rz.

lek. polskich" (str. 261).

własnej filozofii sztuki.

we

się gwary pośrednie między mową czeską a polską. Nazwa ta brzmi tutaj Laśi, ale lud jej nie używa. ,,W Kozlowicach mi powiadano: w Kozlowicach jesteśmy Wałachy, w Ry-chałticach już uie mieszkają Wałachy, jeno Lachy, acz w Rychalticach gwara jest prawie tasama, co w Kozlowicach. Ale w Rychalti-each lud także nie zaliczał siebie do Lachów, lecz odsyłał mnie do Bruszperku, tam zaś ku Prydkowi, aż wreszcie dostałem się pomiędzy Ślązaków cieszyńskich, gdzie również nie było Lachów, jeno Ślązacy lub Polacy" (Bartos

P. ,,Lid a naród" Meziric 1883, Ił 299). Ob. L e ch i c i.

Łacina Józef (pseud. Ko i da Malinsky, * 1850), pedagog i pisarz czeski, początkowo był suplentem w gimnazyum w Sianem, następnie profesorem w tymże gimnazyum, w r. 1895 prof. w szkole realnej w Pradze. Pisać zaczął w r. 1872 do „Svetozora“. Ogłaszał wiersze i powieści w rozmaitych czasopismach. W oddzielnych zbiorkach ukazały się ,,Kronika I i II", ,,Ze starych pameti", „Slanske obrazky" itd. Ważniejsze są prace historyczne L-y, drukowane w czasopismach specyalnych.

Lacinium promuntnrium, gr. Aaxtviov ax-pov, dzisiaj Capo delle Colonne albo Capo di Nau, przylądek na płd.-zachód, kończynie zat. Tarentyńskiej, w ziemi Bruttyjskiej, w dolnej Italii, półtorej mili na płd. Kr oto nu (ob.), z osadą, tosamo noszącą miano, która tam z czasem obok starodawnej, sławnej i bogatej świątyni Junony Lacyńskiej powstała. Od znacznych szczątków jej kolumn, które się do dzisiaj dochowały—jedna kolumna dorycka mierzy obecnie jeszcze Sl/₂ m- wysokości — nadano mu nowoczesną nazwę. Hannibal postawił tutaj ołtarz z napisem w punickim i greckim języku, wielbiącym wielkie jego.czyny, który jeszcze historyk Polibiusz widział i dla dzieła swego wyzyskał.

Laciosi Antoni, brat rodzony ojca Lau-rencyusza, kapucyna w r. 1684 sprowadzonego z Włoch do Polski, był doktorem medycyny i lekarzem przybocznym króla Jana III. W r. 1673 zaliczony został w poczet szlachty polskiej.—Por. S. Koś mińskiego „Słown.

Dr. J. P.

Lack Stanisław, krytyk polski (* 1876 w Krakowie). Nauki gimuazyalne i prawne odbywał w Krakowie. Podróżował po Francyi, Włoszech i Stanach Zjednoczonych (1900—2). Przez pewien czas kierował działem literackim „Nowego Słowa" (1903 — 4), następnie w „Życiu" krakowskiem pisywał recenzye, charakterystyki artystów i rozprawy ogólno-estetyczne, w których wykazał niepospolity dar analizy artystycznej. Później drukował artykuły w „Młodości" i ostatecznie w „Krytyce" mniejsze i większe rozprawy z dziedziny literatury i sztuki. Tłómaczył też wiele z obcych języków (Poe, Łaforgue, Scliwob, Barbey d‘Aurevilly, i wielu innych). L. z początku był zwolennikiem impresyonizmu w krytyce i zadanie krytyka widział w docieczeniu „źródła, z którego dzieło sztuki wypłynęło'¹. Szczyt krytyki widział wtedy w Przybyszewskiego ,,Zur Psychologie des Individuums“. Później stał się rzecznikiem symbolizmu i wtedy, według niego, „krytyka również odłamem sztuki symbolicznej stać się powinna". W ostatnich czasach łączy symbolizm z psychologizmem i żąda od krytyka, aby śledził ,,linię dzieła i wykazał analitycznie, co artysta wyraził syntetycznie". Rozprawy L-a są zawiłe w budowie i niejasne w wykładzie, myśl przewodnia w nich ginie; ale mimo to ujawniają bardzo subtelne wyczucia piękna, umysłowość badawczą, oryginalną i wielką zdolność analizy artystycznej. Z polskich pisarzy przeważnie Wyspiański służy mu za podstawę do snucia

Ad. G

Lacki, herb. Na tarczy w polu czerwonem— pod krzyżem kawalerskim złotym smok czarny skrzydlaty. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. (Podług Niesieckiego smok ma być w połowie przedniej srebrny, w tylnej zaś czarny). Używała go moskiewska rodzina L-kich, z której Iwan, przybyły do Polski za panowania Zygmunta I, osiadł na stałe na Litwie w nadanych mu dobrach Żo-łudku i Wysokim Dworze. Synem jego był Teodor (ob.). Syn Teodora, Jan Alfons,

(Mm

Vł\'\

Fig 147. Lacki (herb).

st. żmudzki, k-lan najpierw miński, później żmudzki (1627 —1641), należał do liczby znamienitszych rycerzy ówczesnych* i uczestniczył wszystkich wojnach, które Rzeczpospolita za panowania Zygmunta III prowadziła. Synem tegoż był Teodor, marszałek nadworny lit., protoplasta istniejącej dziś rodziny. —Ź r ódła; Kojałowicz; Niesiecki; Ostrowski, Borkowski.

Lacki Kacper, wierszopis, kustosz tarnowski, kaznodzieja krakowski, pleban zaszow-ski (f 1680). Zostawił kazania: ,,Rutka duchowna, do złączenia z Niebieskim Boosem przysposabiająca podczas poobiednego postnego nabożeństwa" itd. (Kraków 1662), oraz

Red

ł.y

x-y

kilka mów pogrzebowych z bardzo pretensyo-nalnemi nagłówkami, np. „Kwiat zwiędły Libanu przez śmierć pod wesołą wiosnę tym lepiej kwitnąć zamożysty“ —na pogrzebie ks. Janusza Izydora z Ostroga na Zasławiu..." (Kraków 1649). Kazania szpikowane łaciną i napuszyste; jedno tak się zaczyna:,,Czwarty stycznia, dzień nieludzki i niepolityczny, czarnego godny kalkulu, uniósł z oczu naszych osierociały bez duszy spoliał ciała J. O. na Ostrogu wojewodzinej i wyrumo-wał go in locum tabernaculi admirabilis, do kniejów ciemnistych pod umbrę grobową". Tytuły tych kazań, u E st r ei c h er a XXI.

Lacki Teodor (f 1616), jeden z najznakomitszych wojowników z czasów Stefana Batorego i Zygmunta III; w młodych leciech, dla nauki i wprawy rycerskiej, zwiedził Niemcy, Francyę, Niderlandy, Włochy i Maltę, gdzie wszędzie zyskał wielki dla siebie rozgłos, tak z odwagi w potrzebach okazanej, jak i olbrzymiej siły, którą się i rodzona jego siostra Teodora (małżonka Eliasza Pielgrzymowskiego, pisarza litewskiego) odznaczała. Bawiąc w We-necyi, gdy wół dziki pędził nań w całym rozpędzie, schwyciwszy go za rogi, rzucił o ziemię i kark mu skręcił. Grubą linkę zrywał jak nici; kilku ludzi, trzymających się silnie, jedną ręką obalał; powozy poczwórne i poszóstne rozpędzone, schwyciwszy za koło, wstrzymywał; dąbka, którego mógł ręką objąć, z korzeniem z ziemi wyrywał; był zręczności nadzwyczajnej; byle się o ścianę plecyma oparł, z dwoma razem na szable się potykał. W ciągnięciu luku nie miał sobie równego. Wobec Stefana Batorego, przy pośle tatarskim, tak zręcznie łuk uaciągał i celne puszczał strzały, że król ofiarował mu dzielnego rumaka. Powróciwszy z zagranicy, przez lat 20 w rycerskiej zostawał służbie, i poważne oddał ojczyźnie usługi. Gdy Karol Gustaw Inflanty naszedł, swoim kosztem wystawił chorągiew hussaryi, z którą walczył w wielu rozprawach. Posiadał tak wielkie zaufanie J. K. Chodkiewicza, że hetman ten, zmuszony odjechać z obozu, L-go zostawiał jako swego namiestnika. Pod Kir-cholmem r. 1605 prosił, ażeby pierwszy mógł na Szwedów uderzyć, ale Chodkiewicz zostawił go w rezerwie. Kiedy wahało się zwycięztwo, rzucił się ze swemi chorągwiami i przewagą swoją głównie się przyłożył do sławnego pogromu. Odniósłszy w udo dwa postrzały od kul z rusznic, mimo to nie zsiadał z konia i dwie mile pędził uciekającego nieprzyjaciela. Zasiadał jako poseł na kilku sejmach, i w r. 1607 wyznaczony został przez Rzeczpospolitą na komisarza do uspokojenia rokoszu. Sejm, w nagrodę zasług L-go, dobra Nosów, ze starostwa Mielnickiego, jemu oddał. (,,Enc. Org.“ więk.).

Laclos Piotr Ambroży, generał i pisarz francuski (* 1741 — -j- 1803). Jest autorem głośnego romansu „Liaisons dangereuses" i mniej znanych „Poesies fugitives“. Bardziej znany był L. jako agent ks. Orleańskiego podczas W. Rewolucyi; do spółki z Brissotem ułożył petycyę z r. 1791, która wywołała rzeź ludową. Został aresztowany razem z ks. Orleańskim, ale wypuszczony wkrótce na wolność dzięki protekcyi Robespierre‘a, któremu podobno układał mowy. Po raz drugi znalazł się w więzieniu i uwoln. został dopiero po 9 thermidora. L. kontynuował pracę Vilate’a „Causes secre-tes de la revolution du 9 thermidor" (Paryż 1795), która wskazuje na wybitną rolę tego intryganta literackiego podczas rewolucyi. L. zajmował kolejno urzędy sekretarza generalnego hypoteki, generała brygady w armii reńskiej, generała inspektora artyleryi w armii neapolitańskiej.

Lacombe Jakób, historyk i adwokat francuski (* 1724 —f 1801). Napisał kilka dzieł historycznych, m. in. ,,Abrege chronologiąue de 1’histoire du Nord ou des etats de Daune-marck, de Russie, de Suede, de Pologne‘‘ itd. (Amsterdam 1763, 2 t.). Dzieje Polski zawarte zostały w tomie drugim str. 374—696. Inne dzieło L-a przetłómaczył na polski jezuita Grzegorz Kniażewicz w i. 1766 p. t. ,,Historya odmian zaszłych w państwie Rossyjskiera". W uwagi swoje zaopatrzył tę pracę ks. Kar. Wyrwicz.xy

Lacombe Saint-Michel Jan Piotr, generał (* 1751—f 1812). Był już kapitanem, kiedy wybuchła rewolucya 1789 r. Obrany deputowanym do Zgromadzenia prawodawczego, wszedł do komitetu wojny; wywołał dekret skazujący na śmierć oficerów, ponoszących porażkę. Po 10 sierpnia był wysłany do obozu ochotników pod Soissons. Obrany następnie do Konwencyi, był wysłany z misyą na Korsykę. Prawie bez armii i pieniędzy skutecznie stawił czoło trudnościom jako generał i emisaryusz rządowy. Następnie był w armii północnej. Po powrocie (styczeń 1795) wszedł do komitetu Ocalenia publicznego. Za Dyrektoryatu należał do Rady Starszych, której prezydującym został w r. 1797. W r. 1798 otrzymał stopień generał dy-wizyi. Tegoż roku został ambasadorem w Neapolu i w drodze do Francyi wpadł w ręce korsarzy. Po wydostaniu się na wolność został inspektorem generalnym artyleryi (maj 1799), a następnie naczelnym wodzem w Piemoncie (lipiec 1800). Brał udział w wyprawach do Włoch, Hanoweru, Hiszpanii. Ostatecznie został gubernatorem Barcelony.

Lacondamine Karol M ary a u, matematyk i podróżnik francuski (* 1701 —f 1774). Rozpoczął od karyery wojskowej, następnie w r. 1730 został adjunktem chemii przy Akademii Umiejętności, potem podróżował po Azyi Mniejszej i Afryce północnej, W r. 1735, na propo-zycyę Akademii wyjechał wraz z Bouger i Godin’em do Peru w celu wymierzenia

x-y

x-y

/ 1861).

kazywał wybitne zdolności, wstąpił na prawo i prócz zajęć zawodowych zaczytywał się w Rousseau. Pierwsze kroki L-a w zawodzie adwokackim rokowały mu świetną kary erę. Niebawem niedowiarek i ateista zostaje gorliwym katolikiem i w r. 1823 wstępuje do seminarium Saint-Sulpice. Jego niezależny charakter, wybitna inteligencya i pojęcia liberalne wzbudzały podejrzenie wśród przełożonych, którzy odraczali jego wyświęcenie na księdza. L. cierpiał z tego powodu wiele i chciał przenieść się do Jezuitów. Ostatecznie w grudniu 1826 otrzymał święcenia kapłańskie. L. twierdził w listach do przyjaciół i brata, że poglądy społeczne doprowadziły go do przekonań chrześciańskich. Nie przyjął u-rzędów kościelnych, nawet takich, które pro-

stopnia południka pod zwrotnikiem. Na przestrzeni podwójnego pasma Andów były przedsiębrane najtrudniejsze pomiary. Dopiero w r. 1744 udał się L. w drogę powrotną wzdłuż Amazonki. L. był pierwszym uczonym, który tę rzekę zwiedził i ułożył dokładną jej mapę. Z tej podróży przywiózł do Paryża nieznaną dotychczas truciznę, kurarę. L. długo pracował nad wynalezieniem powszechnej miary, do czego proponował przyjąć długość sekundy wahadła pod zwrotnikiem. Również starał się naukowo uzasadnić szczepienie ospy. W r. 1760 został członkiem Akademii paryskiej. W r. 1763 całkowicie sparaliżowany, szukał pociechy w poe-zyi. Prace: „Journal du yoyage fait par ordre du roi a l’equateur“ (Paryż 17511; „Relation abregee d’un voyage fait dans 1’interieur de 1’Ameriąue meridionale*⁴ (t. 1745). Prócz tego wydał: „La figurę de la terre determinee" (Paryż 1749); „Mesure des trois premiers de-gres du meridieu dans 1’hemisphere austral“ (t. 1751); „Histoire de 1’inoculation de la peti-te verole“ (Amsterdam 177-3) i in.

Lacordaire Jan Teodor, naturalista i podróżnik francuski (* 1801 —f 1870). Podróżował po Ameryce południowej i zwiedził Senegambię w 1. 1825 — 32. W 1835 został profesorem zoologii w Leodyum, w 1836 wykładać zaczął prócz tego anatomię porównawczą, w r. 1850 obrany dziekanem fakultetu przyrodniczego.L.należał do rzędu najwybitniejszych entomologów. Prócz relaeyi z podróży, umieszczanych w „Re-vue des Deux Mondes“, L. napisał: Introduc-tion a rentomologie (Paryż 1834—37, 2 tomy), pospołu z Boisduvalem: „Faunę entomologiąue des environs de Paris“ (1835); „Monographie des Erotyliens, familie de 1’ordre des Coleopteres“ (1842); „Monographie des Coleopteres subpen-tameres de la familie des pliylophages“ (1845 — 48,.2 tomy), „Histoire naturęlle des inse-ctes. Genera des Coleopteres" (1854—76, 12 tomów).

Lacordaire Jan Chrzciciel, sławny kaznodzieja francuski (* 1 lut. 1802—f 18 lipca Już w wyższych klasach liceum wy-

W r. 1819

wadziły do wyższych dostojeństw kościelnych, twierdząc że został jedynie po to księdzem, aby służyć Kościołowi żywem słowem. Zadowolił się urzędem jałmużnika w klasztorze Nawiedzenia i zachował ten urząd nawet wtedy, gdy minister oświaty mianował go drugim jał-mużnikiem kolegium Henryka IV. Po wybuchu rewolucyi 1830 r. miał zamiar udać się do Ameryki z b-pem Dubois. Biskup zwlekał z wyjazdem, Lamennais założył dziennik „PAvenir“, i L. został we Francyi. Pismo to (do redakcyi wchodził i Montaleinbert) miało na celu oddzielenie Kościoła od państwa, utrzymywanie duchowieństwa z dobrowolnych ofiar wiernych, swobodę prasy, nauczania i związków, niepodległość Belgii, Włoch i Polski. Pismo, jego re-daktorowie ogromny wpływ wywarli na emi-gracyę polską, szczególnie na Mickiewicza. Duchowieństwo francuskie niechętnie zachowało się wobec zasad głoszonych przez redakcyę i wymogło w Rzymie potępienie pisma. Lamennais, Montaleinbert i L. udali się do Rzymu, aby się usprawiedliwić przed papieżem. Nie nie wskórali, a po powrocie do Francyi dowiedzieli się o encyklice Mirari vos (15 września 1832), potępiającej ich zasady. Lamennais z początku poddał się rozkazom Rzymu, później powrócił do swych zasad, a L. pozostał wiernym Rzymowi i wtedy zerwali ze sobą (4 grud. 1832), pomimo to, że L. należał do liczby najgorętszych i najwymowniejszych rzeczników tego kierunku. Usunąwszy się na bok, L. zaczął pracować nad wielkiem dziełem „1’Eglise et le monde au XIX siecle“ i przygotowywał się do działalności kaznodziejskiej. Kazania jego w kol-legium św. Stanisława miały ogromne powodzenie, ale zbudziły niepokój episkopatu. Zabroniono mu kazań, aż do chwili kiedy napisał niesprawiedliwy pamflet przeciwko Lamennais, w którym gorąco stanął w obronie istniejącego Kościoła. Wtedy powierzono mu kazalnicę w Nó-tre-Dame. Wpływ jego był olbrzymi. W kazaniach L. poruszał wszystkie sprawy z zakresu polityki, spraw społecznych, etyki, między innemi i sprawę polską. Nawracał najzatwardzial-szych niedowiarków. Nowy przypływ uczuć, wierzeń i poglądów katolickich, opanował Francyę. Arcyb-p nazwał L-a nowym prorokiem, nowym Chryzostomem, i mianował go kanonikiem honorowym, a Sainte-Beuve uważa, że ze względu na treść, formę, wymowę porywającą i gie-sty L. nie miał równych. Po drugim pobycie w Rzymie i życzliwem przyjęciu przez papieża, L. w r. 1839 wstąpił do zakonu Dominikanów i swemi kazaniami wywierał wpływ rosnący. Po rewolucyi 1848 wystąpił jako publicysta, w założonym przez siebie dzienniku „Ere nou-velle“, i wszedł do Zgromadzenia Narodowego. Zasiadł na ławach Góry i głosił łączność reli-gii, republiki i wolności. Wkrótce jednak usunął się od polityki i publicystyki. Po zamachu stanu w r. 1851 porzucił Paryż i udał się na

x-y

x-y

wizytacyę klasztorów do Belgii, Hollaudyi i Anglii jako wikary generalny. Rząd cesarski obawiał się jego wpływu i zabroniono mu miewać kazania. Ostatnie konferencye L-a odbyły się w Tuluzie w r. 1854. Pierwszy zakon kaznodziejski L. założył w Nancy w r. 1843, a w r. 1861 zakon liczył już 258 mnichów i miał 14 missyi. Od r. 1852 L. zakładał konwikty dla kształcącej się młodzieży. Sam zamieszkał w konwikcie w Soreze;tu napisał „Lettres a un jeune horame sur la vie chretienne⁻ i tu zakończył swój żywot. W r. 1861 został członkiem Akademii i mowa inauguracyjna była ostatniem przemówieniem publicznem L-a. W pięć lat po śmierci L-a ogół ze zdziwieniem dowiedział się, że ten światły umysł biczował się codzień, braciszkom kazał się chłostać, pluć sobie w twarz, kopać nogami i przywiązywać do krzyża. —Bibliografia: Montalembert „L.“ Paryż 1861; Alb. de Broglie „Disconrs de reception a 1’Aea-demie franęaise“; Mourey „Derniere maladie et mort du L.“ (Paryż 1868); H. Yillard „Corre-spondence inedite du P. L.u (poprzedzona stu-dyum biograficznem i krytycznera, Paryż 1870); Ks. de Broglie „Le Pere L.“ (Paryż 1889). Sporo rzeczy L-a tłómaczono na polski m. in. „O społeczności katolickiej⁻ (Kijów 1860, „O wolności Kościoła i Włoch“ (Poznań 1860); „Żywot ś. Dominika⁻ (Paryż i Berlin 1841; Berlin 1843).

Lacour Paweł, duński fizyk i meteorolog (* 13 kwiet. 1846 w Skjarsó pod Ebeltoft), kształcił się w szkole politechnicznej i uniwersytecie w Kopenhadze. W r. 1870 udał się Utrechtu, gdzie pod kierunkiem Buys-Ballota studyował meteorologię. Zwiedziwszy cały szereg instytutów meteorologicznych we Włoszech i Austryi, w r. 1872 został wicedyrektorem takiegoż w Kopenhadze, a w 1891 dyrektorem stacyi meteorol. w Askov w Jutlan-dyi. Podał nowy sposób pomiaru wysokości chmur. Wynalazł „koło foniczne", tj. motor elektryczny, odznaczający się doskonale równomiernym ruchem i mogący przez to służyć za chronometr (1880); telegraf widmowy (odmiana pierwotnych telegrafów optycznych) obmyślony w r. 1886, a praktycznie urzeczywistniony 1888 i in. Nadto wydał dziennik dostrzeżeń meteorologicznych T. de Brahe’go (1876).

Lacretelle Jan K a r o 1 D o m i ni k, przezwany 1 e Jeune w przeciwstawieniu do brata swego, adwokata-publicysty Piotra Ludwika. (* w Metz r. 1766 —f w Macon w 1855). Kształcił się w Nancy; w 18-m roku życia został adwokatem, niebawem powołany przez brata do Paryża w r. 1787 dla opracowania działu o moralności w „Encycl. method.‘‘ Podczas Rewo-lucyi należał do stronnictwa les Feuillants, był sekretarzem ks. La Rochefoucauld-Liancourt i .wychowawcą jego syna. La Rochefoucault wciągnął go do spisku, uknutego w celu wy

wiezienia króla, a zmuszony uciekać do Anglii, pozostawił sekretarzowi pieczę nad majątkiem swoim. L. bronił króla i opisał jego ostatnie chwile, co go zmusiło do ucieczki. Po 9 ther-midora wrócił do Paryża, a wstąpiwszy do re-dakcyi ,,Republicain franęais". stanął na czele złotej młodzieży,bronił idei monarchistycznej i dopiero po 13 vendemiaire‘a wycofał się z polityki. Ale znajomości dawne przyprawiły go po 18 fructidora o zamknięcie na dwa lata w la Porce, w którein to więzieniu ciągnął dalej dzieło o rewolucyi Rabaut S. Etienne’a. Za Bonapartego został profesorem historyi i był czynny aż do 1848. L. d. 11 kwiet. 1814 r. przedstawiał ciało Akademii fr. cesarzowi A-leksandrowi I-mu. Po Stu dniach mianowany cenzorem, nobilitowany przez króla, pozostał wiernym swym ideom, które w majestacie tronu uznawały jedynie podporę dobra publicznego i wolności, —okoliczność, która w r. 1827 sprowadziła nań dymisyę zą obronę swobody prasy. Wtedy stanął po stronie orleanistów, którzy jednak mu nie zapomnieli, że w swym czasie oskarżał Filipa Egalite. Jako historyk grzeszy płytkością i brakiem erudyeyi; żywo maluje to, co widział. Napisał moc artykułów; pozostawił nadto: „Precis historiąue de la Revolu-tion“ 1801—1806, 5 t.); ,,Histoire dePAssem-blee constituante" (Paryż 1821, 2 t.);    ,,1’As-

semblee legislatiye" (Paryż 1824);,,La Conven-tion nationale" (1824 — 1825, 3 t.); „Dix annees d’epreuves pendant la Revolution“ (1842) —prócz dzieł iunych.

Lacretelle Piotr Ludwik, prawnik francuski, członek Akademii (* 1751-f 1824); był adwokatem, członkiem Zgromadzenia prawodawczego z 1791, a w r. 1801 członkiem Ciała Prawodawczego. Podczas Restauracyi wydawał pismo silnie opozycyjne „Minerve franęaise“. Ważniejsze prace: „Melanges de jurisprudence et de philosophie etc“ (1799); „Discours sur le prejuge des peines infa-mantes⁻ (1784); „De 1’etablissemet des con-naissances humaines et de 1’instruction publi-que“ (1791). Napisał dramat „Charles-Artaud Malherbe ou le flis naturel⁻, w którym wyprowadził, pod przybranem nazwiskiem, d’Alem-berta.

Lacrimae Christi, Gatunek wina włoskiego z winnicy niewielkiej, znajdującej się na wzgórku u podnóża Wezuwiusza; nazwę swą bierze stąd, że winnica położona jest w pobliżu klasztoru pod wezwaniem Chrystusa, szczepy zaś winne należą do odmiany nazywanej przez hodowców włoskich Lagnma. Jest to najszlachetniejsze ze wszystkich win włoskich; barwę ma jasno-czerwoną, smak i zapach przedziwny a łagodny, łączy zaś w sobie moc ze słodyczą. Ponieważ corocznie otrzymywane bywa tylko w ilościach nieznacznych, więc też w handlu rzadko z prawdziwem spotkać się

można; cena zaś jego jest zawsze bardzo wysoka. Wino podobne, ale już pośledniejsze, barwy ciemno-bursztyuowej, otrzymywane z winnic leżących na stoku zachodnim i północno-zachodnim Wezuwiusza, nosi nazwę L. C h. della Somma, i także zaliczane bywa do przednich. L. Ch. Greco otrzymuje się ze szczepów malwazyjskich, sprowadzonych pierwotnie z Grecyi, hodowanych na całym podnóżu wulkanu aż po za Castellamare; wyrabia się go znacznie więcej, ale nie dorównywa dobrocią dwu poprzedzającym, pomimo że zaliczać je można do win dobrych tego rodzaju.

Wino pod nazwą L. Ch. zwykle podróżnym w Neapolu drogo przedawane, rośnie przeważnie pod Kapuą, pochodzi również ze szczepów pierwotnie greckich, bywa białe i czerwone, jest słodkie, mocne, pachnące i w smaku dobre, ale równać się nie może z prawdziwem; takie też w handlu wyłącznie piawie uchodzi za L. Ch.— Por. W. Hamin „Das Weinbuch“ (wyd. 3-e, Lipsk b. w. r. str. 390 i nast.).

Lacroix Sylwester Franciszek, matematyk francuski, autor bardzo wziętych swego czasu podręczników szkolnych (* 1765 —f 25 maja 1843 w Paryżu). Był uczniem słynnego Monge’a i z jego polecenia został nauczycielem matematyki w szkole marynarskiej w Rochefort 1786 r. Condorcet powołał go na swego pomocnika w liceum, a zarazem mianowano go profesorem szkoły wojskowej w Paryżu. Posuwając się po szczeblach karye-ry profesorskiej, L. jest, w początku w. XIX, dziekanem na wydziale nauk ścisłych, w r.

1815 zostaje profesorem analizy w Kollegium gł francuskiem. W r. 1789 mianowany korespondentem, a w r. 1799 członkiem Akademii. Komitet, wyznaczony do przysądzenia wielkich nagród 10-cio letnich, dzieło jego „Traite de calcu! differentiel et de calcul integral" (2 t. 1797; ponownie wyd. 1820 w 3 tom,) umieścił po mechanice Lagrange’a na drugiem zaraz miejscu. Inne ważniejsze jego prace: „Traite elementaire de trigonometrie rectiligne et spherique“ (1798); „Elements d’algebre“ (1799, wraz z późniejszemi dopełnieniami doczekały się w r. 1815 wydania 11-go): „Elem. de geometrie “    (1799); „Traite des differents et des

series“(1800, tomów 3;wyd. 2-e 1810 — 19); „Traite elementaire de calcu! des probabilites“ (1816); „Manuel d’arpentage" (1825). Nadto pisywał z zakresu pedagogiki i metodyki matematycznej. Podręczniki L-a, niejednokrotnie tłómaczone, zwłaszcza w naszem szkolnictwie cieszyły się wielką wziętością. Algebra, bez wymienienia tłómacza, po raz pierwszy była wydaną w r. 1804; r. 1818 zjawiła się w dwóch przekładach: A. Dąbrowskiego i E. Sieradzkiego, Plammetrya, w przekł. Dąbrowskiego, wydawaną była w 1813, 1820, 1826 i 1834; stereometrya 1826, oba te działy razem 1818. Miernictwo

Dr J. F.

A. Ł.

Red,

opisujące, w przekł P. Paullina 1811.    0 ra

chunku różniczkowym i całkowym przemawiał w Akademii wileńskiej Z. Niemczewski w r. 1819, wreszcie R. Żuliński jeszcze w r. 1859 swój wykład rach. różu. i całk. oparł w znacznej mierze na dziele L-a.

Lacroix Julian AdolfZygmunt (Krzy-żanow^ski), polityk francuski (* 26 marca 1845 w Warszawie). Syn polskiego wychodźcy, naturalizowanego we Prancyi, zajmował skromną posadę w merowstwie XI okręgu Paryża. Mianowany w 1874 radcą municypalnym przy la Salpetriere, zyskał sobie rozgłos, złożywszy raport o organizacyi miejskiej Paryża, opartej na zasadach autonomii gminnej. Dwa razy stawał jako kandydat radykalny na deputowanego, w 1881 roku upadł przeciw Gambe-cie w Paryżu, a w 1882 w Beziers, lecz 25 marca 1883 otrzymał mandat w XX okręgu. W Izbie przedstawiał swój projekt organizacyi naczelnego merostwa Paryża (1883). Powtórnie wybrany na posła w 1885, odznaczył się jako zawzięty wróg Boulangera, i upadł przy głosowaniu w 1889 r. Współpracował z Yves Guyotem w „Droits de 1 homme", ,,Convention natio-nale“ i „Radical“, którego-to dziennika był założycielem; napisał dzieła „Memento du droit civil" (Paryż 1873 — 1874, 4 tomy w 12-ce); ,,Histoire des proletaires" (1873 in 4-o), ułożoną z Yves Guyofem.

Lacroix Jan Ludwik e N i r e (* 9 sierp. 1769--f 19 kwiet. 1813. Urzędował w izbie dóbr koronnych. Pozostawił parę powieści, które cieszyły się w swoim czasie wielkim roz-osem, w tej liczbie „Ladouiski et Floriska" (Paryż 1801), —rzecz tłómaczona na różne języki. G. Pixerecourt przerobił tę powieść na melodramat ,,Les mines de Pologne".

Lacroix Paweł (Bibliophile Jacob), literat (* w Paryżu 27 stycz. 1806, — f 16 paźd. 1884 t-że), syn Jana Ludwika (ob.). Już w młodzieńczym wieku wydał dzieła Klemensa Marota (1824) i kilka sztuk dramatycznych, pisał w ,,Siecle‘‘, ,,Figaro" i „Mercure du XIX s.“, którego był dyrektorem. Wkrótce, pod kryptonimem Bibliophile Jacob, zyskał niezwykły rozgłos i otrzymał urząd konserwatora biblioteki arsenału. Z płodnością nadzwyczajną L-a może jedynie współzawodniczyć Dumas-ojciec. Romanse jego i opowiadania są niezliczone, po większej części na tle historycznem. Z nich najznakomitsze: ,,L'assassinat d’un roi", ,,La folie d’Orleans" ,,Une bonne fortunę de Racine"; ,.Les contes du Bibl. Jacob"; „Mon grand fauteuiP; „Recits de jeunesse". Niektóre były tłómaczone na jęz. polski. Niekiedy L., jak i ojciec, wyprowadzał Polaków (w powieści „Marat ]e conventionnel, Aventures du jeune comte Potowski" 1851). L. współpracował z Henrykiem Martin w jego Historyi Francyi i z M. Sere wydał znakomite

Br. J.

Lacroix Sebastyan, namiętny demagog, komisarz komuny (gminy) paryskiej w sprawach zaprowiantowania Paryża, następnie jeden z najokrutniejszych członków trybunału rewolucyj-Został skazany dn. 10 kwiet. 1794 r.

Br. J.

x-y

Dr J P

x-y

dzieło ,,Le Moyen age et la Renaissauce“ (1847—52). Dodać należy: ,,Histoire dla pro-stitution (1851 — 7), a między innemi „Histoire de la vie et du regue de Nicolas l‘£ (1864 — 1875), za którą otrzymał pensyę od rządu rossyj-skiego. W bibliografii zasługi L-a są nader liczne: „Bibliogr. molieresque“ (1872); ,,Icono-graphie molieresque“ (1876); ,,Melanges et dis-sertations bibliographiques‘‘ (Paryż 1867). Olbrzymia jednak erudyeya nie ustrzegła go przed wieloma błędami i niedokładnościami.

nego.

na śmierć jako hebertysta.

Lacroix Juliusz, literat (* 1809 — f 1887), głównie znany z przyswojenia scenie francuskiej Edypa Sofoklesa, Macbeth’aiLeara Szekspira. Żonaty był z hr. Rzewuską, siostrą ₄ żony Balzaka.

Lacroma—wyspa dalmacka, położona w o-kręgu Raguza, niedaleko od Raguzy na płd.; 76 kim. rozległości; posiada bujną roślinność, zamek i dawne fortyfikaeye. L. była w posiadaniu arcyks. Maksymiliana, późniejszego ces. meksykańskiego, następnie należała do arcyks. Rudolfa, a po śmierci tegoż ces. Franciszek Józef podarował ją Dominikanom. x-y Lacrose Mathurin de Veyssiere, u-czony francuski (* 1661 —f 1739). W 17-ym roku życia wstąpił do Benedyktynów. W r. 1682 wysłano go do Paryża. Tutaj obudziły się w nim wątpliwości religijne; opuścił w przebraniu Francyę; w 1696 udał się do Berlina i Bazylei, gdzie żył w biedzie, dopóki nie wygra! na loteryi holenderskiej. W r. 1725 objął w Berlinie katedrę filozofii w kollegium francuskiem. Erudyeya jego była zdumiewająca, chociaż zbywało mu na krytycyzmie. Ważniejsze prace L-a ,,1‘Histoire du christianisme aux Indes“ (Haga 1724); ,,1’Histoire du christianisme d’Ethiopie et d’Armenie“ (Haga 1738); ,,Lexicon aegyptiaco - latinum“ (Oksford 1775).

La Crosse, stolica hrabstwa tejże nazwy w płu.-ameryk. stanie Wisconsin, przy ujściu rzek: L. C. i Black River do Mississipi; stacya węzłowa dróg żelaznych; siedziba bp-stwa katolickiego, klasztor, 2 katol. domy dla sierot, wyższa szkoła, biblioteka, opera, komora, 25 090 m-ców (1890, jeszcze w 1880 r. 14 505), z tego 8 369 cudzoziemców. Szybko wzrastający przemysł zatrudniał w 1890 r. w 200 zakładach przemysłowych 4127 robot., z produk-cyą towarów za 9157 501 doi. (mąka, piwo, machiny, wyroby żelazne, powozy). Znaczna budowa okrętów, a*zwłaszcza handel drzewem (wielkie tartaki).

Lactuca, rodzaj kwiatowych, ob. Łoczyca.

Lactucarium, po polsku Ł o c z y ż n i k, albo Lak tukaryum, wyrób apteczny z soku Ło-czygi jadowitej (Lactuca virosa L.) lub Sałaty ogrodowej (L. sativa Ł). Z^ua-cięć roślin tych, zwłaszcza podczas ich kwitnienia, wycieka sok mleczny, krzepnący na powietrzu. Są to kawałki okrągławe, drobne, żółto-brunatne, kruche, w wodzie rozpuszczające się mętnie, pozostawiające przytem istotę nie rozpuszczającą się, lepką ciągnącą się; zapach posiadają właściwy, do maku podobny, smak gorzki, nieprzyjemny. W L. mieszczą się różne związki chemiczne dające się oddzielić, jak oto: laktucyna (C₂₂ H₁₃ O), ciało krystaliczne, laktupikryna (C₂₄ H₃₂ 0₂₁), 1 ak tuko n, czyli laktuceryna (C₁₅ H₂₄ O), kwas laktukowy i części składowe inne, roślinom wogóle wspólne. Laktacyna, krystalizująca, posiadająca smak gorzki, rozpuszczająca się w wodzie gorącej i w wyskoku, przez farmokologów uznawana jest za składnik głównie działający. W handlu spotykamy L.ger-m a ni cum, wyrabiane ponad Mozellą z łoczygi jadowitej, L. anglicum z pod Edynburga. L. austriacum z pod Weidhofen, L. pari-s i e n s e s. g a 11 i c u tn, wyrabiane z sałaty ogrodowej. Działanie wszystkich wyrobów jest niepewne, dlatego też obecnie L. wychodzi nieomal zupełnie z użycia, taksamo laktucyna bardzo rzadko stosowana bywa. Dawniej sądzono, że L. będzie mogła w zupełności zastąpić opium (ob.), ale nadzieja ta zawiodła. — Por.N othna gel i Rossbach(przekł.)„Far-makologia" (Warszawa 1883, str. 662).

Lacuee Jan Gerard, generał i mąż stanu francuski (* 1752 — f 1842). Konstytuanta w r. 1789 wezwała go na członka komitetu do reorganizacyi armii. W r. 1791 był członkiem Zgr. prawodawczego i zwolennikiem Feuil-lantów. Przyczynił się do zwycięstwa pod Valmy — pierwszego, jakie armia rewolucyjna odniosła nad koalicyą. Na granicy Pirenejów dowodził armią jako generał brygady (1793). W r. 1794 komitet Ocalenia publicznego powołał go do kierowania zarządem wojny. Za Dy-rektoryatu był w Radzie Starszych, pozostając przyjacielem Carnota po 18 fructidora. Napoleon w r. 1800 powierzył mu tekę ministeryum wojny. Za Cesarstwa został generałem dywi-zyi i otrzymał tytuł hr. Cessac (1808), wreszcie został ministrem wojny. W r. 1814 połączył się z Burbonami, którzy go z początku mianowali inspektorem generalnym piechoty, ale wkrótce usunęli. L. z zadowoleniem powitał rewolucyę lipcową i przez Ludwika Filipa był powołany do Izby parów. L. napisał wiele dzieł, ważniejsze: „Le Guide de 1’officier encam-pagne" (1786); „Projet de constitution pour 1’armee des Franęais" (1789); „Un Militaire aux Franęais" (1789).

Lacuna Andres, (ob.) Laguna Andrzej.

S. Ora.

x-y

inter-

Lacunar (od rzecz, lacuna—miejsce próżtie, szczerba), w starożytnych świątyniach i prywatnych domach listwowaua posowa izb nie-sklepionych, całą siecią szleinion pomiędzy głównemi belkami na zagłębione pola, tak zwane kasety, kasetyny, carres, podzielona, które zlotem albo też słoniową kością, kosztownem i misternie rzeźbionem lub stukiem wykładano; w późniejszych dopiero czasach pola owe wypełniano i posowę całą artystycznie malowano, co w greckich budowach oddawna było zwyczajem; w Rzymie po raz pierwszy wyzłocono w taki sposób świątynię Jowisza Kapito-lińskiego po zburzeniu Kartaginy.

Lacuzon Klaudyusz, wódz partyzantów we Franche-Comte (* 1607 — f 1681). Od r. 1636 walczył z Francuzami. Wtedy nadano mu przezwisko L., tj. „niepokój¹¹. Dwa razy zwyciężył Francuzów i w r. 1641 otrzymał od kr. hiszpańskiego dowództwo w St. Laurent. Zawieszenie broni 1642 r. zmusiło go do przerwania walki. W r. 1668 próbował znów walczyć z najazdem, ale z rozkazu parlamentu musiał poddać się dowódcy króla francuskiego. Po zawarciu pokoju (1669) król hiszpański mianował go naczelnikiem okręgu Aval. Podczas najazdu z r. 1673 napróżuo próbował stworzyć partyzantkę. Musiał uchodzić do Medyolanu. W r. 1678 brat udział w wojnie sycylijskiej. L. stał się legendową postacią, według pojęć ludu szabla i strzały nie imały się go. Lud miał go za bohatera niepodległości prowincyi. L. tych, których bronił podczas najazdu, sam łupił podczas pokoju i sam zwracał się do Filipa IV z prośbą o przebaczenie. Awanturnicza i bohaterska postać L-a posłużyła za temat do romansów kilku beletrystom, jak Montepin Jousserandot i t. d.

Lacy (Lascy) Piotr syn Piotra (* w Kil-Jedy 29 wrześ. (s. s.) 1678 —f 1751), szlachcic irlandzki. Trzynastoletnim chłopcem bronił ojczyzny przeciwko Wilhelmowi Orańskiemu; po kapitulacyi Limericku emigrował razem z ca-łem wojskiem P. Sarsfielda do Fraucyi, gdzie zaraz wstąpił do brygady irlandzkiej i walczył pod znakami marszałka franc. Catinata w Sa-baudyi; wnet po pokoju ryswickim szukał laurów w armii austryackiej; zaskoczony znów pokojem karłowickim zaciągnął się do wojsk Augusta II, wreszcie 1700 r. dał się pozyskać słynnemu z klęski narewskiej generałowi De Croy dla służby rossyjskiej. Odrazu popisał się męstwem w licznych bitwach, ciężką ranę odniósł pod Połtawą 1710 r.; pierwszy wkroczył do zdobytej Rygi, uczestniczył w wyprawie nad Prut, potem (1712) w pościgu za partyzantem Leszczyńskiego, Grudzińskim (1713), w zwycięstwie wojsk koalicyi północnej nad Magnusem Stenbockiem i w zdobyciu Szczecina. Niebawem, wciąż jeszcze podwładny bry-gadyer lub generał-major, interweniuje L. w Polsce (1716) i Meklemburgii, 1719 r. straszliwie pustoszy okolice Stockholmu, czem pospołu z adm. Apraksinem zniewala Ulrykę Eleonorę do podpisania pokoju nysztadzkiego (1721). Tylko w wojnie z Persami (1625) choroba nie pozwoliła mu rozwinąć całej energii. Za poprzednie jednak czyny spadły na generał-lejte-nanta wysokie odznaczenia: świeżo ufundowany order Aleksandra Newskiego, gen.-gubernatorstwo ryskie (1726), komenda nad korpusem petersbursko-estońskim i t. d. Gdy lir. Maurycy Saski obrany został na księcia kurlandzkie-go niby wbrew woli Augusta II, a naprzekór dążeniom unifikacyjnym polskim i ambitnym zachciankom rywala Mienszykowa, L., na rozkaz tego ostatniego, poprowadził wyprawę wencyjną do Mitawy v 1727), o mało nie schwytał hrabiego na wyspie Osmangen, udaremnił przedsięwzięcie saskie, a zarazem i dzieło polskiej kommissyi sejmowej, mającej zapewnić wcielenie Kurlandyi do Rzpltej po zgonie Ferdynanda Kettlera (ob.). Po raz czwarty dał się we znaki Polsce już jako główny wódz armii, wysłanej w r. 1773 dla poparcia elek-cyi Augusta 111 przeciw Leszczyńskiemu. Powolny rozkazom Miinnicha, wroga Loewenwol-dów (ob.), których dziełem była interwencya, maszerował ku Warszawie z rozmyślną powolnością, aby tymczasem stanisławcy zgnieść mogli stronnictwo saskie. Stanął jednak na Pradze w sam czas, elekcyę Augusta powitał salwą armatnią, opanował Toruń i Elbląg, obiegł Gdańsk, lecz tu musiał komendę naczelną złożyć w ręce Miinnicha. Osłaniając tyły armii oblężniczej, szybką odsieczą uratował od klęski korpus gen. Zagriażskiego pod Tucholą, gdzie rozproszył konfederatów nieostrożnego Jana Tarły (20 kwietnia 1734); po zajęciu Krakowa otrzymał w nagrodę order Orła Białego i portret Augusta III, wysadzany brylantami. Prosto z nad Wisły pomaszerował przez Czechy i Palatynat Górny nad Ren, gdzie pod hasłem wojny sukcesyjnej polskiej stary Eugeniusz Sabaudzki niefortunnie opierał się akcyi zaczepnej Berwicka. Ukazanie się Rossyan w pobliżu granic francuskich przyśpieszyło zawarcie pokoju wiedeńskiego, i L. zdążył tylko odznaczyć się przykładnem przestrzeganiem karności wojskowej. Zaledwo wrócił do Petersburga, awansował na feldmarszałka i znów został wysłany na wyprawę, trudniejszą od dotychczasowych, bo przez puste, niezmierne stepy do Krymu (1736). Zaskoczony koło Iziumu przez Tatarów, ledwo uszedł niewoli, lecz już 20 maja (s. s.) odzyskał dla Rossyi Azów; w następnym roku wtargnął do Krymu, wziął szturmem obóz chana pod Karasuzubar, ukarał po-tatarsku spaleniem tysiąca wsi plemię najeźdźców i uprowadził olbrzymie stada bydła oraz owiec. 1738 r. jeszcze raz sforsował Perekop, zdobył Kaffę, czem na kongresie belgradzkim 1739 r. przyczynił się do częściowego powetowania klęsk austryackich i zarobił sobie u Ka-

rola VI na tytuł hrabiego Rzeszy. Ostatnia zawodnik i rodak, La ud on (oh.). Awansowali wojna Lacego, z niedołężną Szwecyą (1741 — 3), jednocześnie, bo tak pragnęła Marya Teresa, była już odpoczynkiem na laurach dla spraco- umiejąca ocenić i spożytkować zdolności oby-wanego wojaka; bez trudu pobił v. Wrangla, dwóch. Laudon wszakże zaćmił w oczach cesa-zajął Frederiksham, Borgo, Nejszlot, Tawast,

rzowej, Kaunitza i historyi największe zasługi L-go (ułożenie zabójczych plauów pod Hochkirch 1758 i Maxen 1759 r.). Niema wyraźnych dowodów na to, jakoby Daun i L. umyślnie wstrzymywali się od poparcia Laudona pod Lignieą (1760) i narazili go na klęskę. W tymże roku uczestniczy L. w zajęciu Berlina przez wojska koalicyi wersalsko-petersburskiej, ale po porażce pod Torgawą gwiazda jego blaknie tak da: lece, że nawet Daun odradza powierzenie mu dowództwa osobnego korpusu. W trzy lata po pokoju hubertsburskim, otrzymawszy stopień feldmarszałka, którego przedtem zrzekł się był, aby nie wyprzedzać pewnego starszego kolegi, i objąwszy wkrótce prezydyum nadwornej rady wojennej, oszczędnie zaprowadził w armii liczne ulepszenia, odrestaurował i wzmocnił fortece. Na zaborczą i reformatorską politykę Józefa II wywierał wpływ poważny, asystował mu na zjeździe nowomiejskim z Fryderykiem II (wrzesień 1770), namawiał go do zagarnięcia jaknajwiększego „odszkodowania" w Polsce. Skuteczność swych zarządzeń wojskowych miał sposobność wykazać podczas wojny o następstwo bawarskie, kiedy-to zadziwił świat i pohamował Fryderyka W. oraz Henryka pruskiego niezrównaną umiejętnością zajmowania niedostępnych pozycyi. Cała ta wiedza okazała się przecież niezdatną wobec innego wroga: Turków, którym feldmarszałek odebrał wprawdzie Sabacz (1788), ale pomimo zmobilizowania 280-tysięcznej armii nie zapobiegł dotkliwym klęskom pod Mehadią i Slatiną. Wówczas Józef II, pod naciskiem opinii, musiał odebrać dowódz-„przyjacielowi i nauczycielowi" i złożyć je w ręce Laudona. Dopiero po śmierci rywala wraca L. na czoło sił zbrojuych cesarstwa, psuje do reszty swoją reputacyę w wojnie z Francyą rewolucyjną, krępując zdała ruchy Wurmsera, ganiąc pomysły pochodzące od innych, a wyższe nad jego rozum. Ostatnie lata spędził w zameczku Neuwaldegg pod Wiedniem, równie daleki od zrozumienia ducha wojen rewolucyjnych, jak daleką była wojskowość fryderycyańska od sprostania swemu jenajskiemu pogromcy.—A. v. Arneth, życiorys L-go w „Allg. D. Biogr.", „Geschich.MariaTheresias.¹¹ Waddiug-

Helsingfors, gdzie wziął do niewoli siedemna-stotysięczną armię, wreszcie opanował stolicę Finlandyi, Abo (1742), ale floty szwedzkiej pod Hango nie potrafił zniszczyć. Brał potem jeszcze czynny udział w sprawach polityki zagranicznej. Do końca życia sprawował urząd generał-gubernatora Inflant; od intryg pałacowych stronił: to też przetrwał szczęśliwie szereg przewrotów. Gdy mu polecono w r. 1739 dokonać śledztwa w sprawie okrucieństw Miin-nicha, wymówił się od tego, a jednak nie u-niknął burzliwych scen i ledwie nie bijatyki z zawistnym kolegą feldmarszałkiem. Umarł 30 kwietnia (s. s.) 1751 r., zostawiając przeszło półmilionową fortunę, tudzież opinię zdolnego reorganizatora armii, gorliwego, uczciwego służbisty, nieustraszonego a rozważnego, pomysłowego i energicznego wodza — „rossyj-skiego Eugeniusza" (wyrażenie Fryderyka W.).

O L-im: ,,Dictionary of National Biography“

XXXI; Bantysz-Kamienskij ,,Słowar‘ dostop. ludej, I“; Masłowskij D. F. ,,Zapjiskji po jistoriji woenuago jisskustwa w Rossiji 1683 —

1794 gg.‘‘ (Petersb. 1891—4, 2 t.); tenże „Ma-terijały dlja jistoriji woen. issk. w Rossiji" (Moskwa 1889—92, 3 zesz.); Sołowiew „Ist. Ros-siji“ ks. IV i V; Pamiętniki Mannsteina i ks. de Liria; ,,Magazin“ Buschinga; Askenazy „Przedost. bezkrólewie"; Gerje „Borba za pol-skij prestoł"; ,,Archiw“ Woroncowa; Akta Najw.

Wł. K.

Rady Tajnej i Gabinetu Ministrów w ,Oborniku Rus. Jistor. Jimp. Obszczestwa‘‘.

Wł, K,

Lacyozy, herb polski z indygenatu. Na tarczy czterodzielnej w polach pierwszem i czwar-tem, złotych—orzeł czarny ukoronowany, w dru-giem i trzeciem, błękitnych—trzy pięciopromien-ne gwiazdy złote —dwie i jedna. Nad hełmem korona szlachecka. Labry z prawej strony czar-

Lacy (Lascy) Franciszek Maurycy, syn poprzedzającego (* w Petersburgu 21 paźdz. two swemu 1725—f w Wiedniu 24 list. 1801) kształcił się w Lignicy i w Wiedniu, 1743 r. wstąpił do armii austryackiej, walczył pod Hohenfried-berg i Trauteuau 1745, z wybitnem męstwem pod Piacenzą i Roddofreddo 1746, pod Genuą 1747 i pod oblężonym Maestrichtem 1748 r. Po wybuchu wojny siedmioletniej w nierozstrzygniętej bitwie pod Lowosicami (1756), która uratowała Austryę od nagłego wtargnięcia Prusaków, jak raportował głównodowodzący feldmarszałek Browne, „bez L-go wszystko-by przepadło, a gdyby nie jego rana, wszystko byłoby wygrane". Pod Pragą zuowuż (1757) osła- ton „Histoire de la guerre de sept ans". „Po-niał L. swą brygadą całe pole bitwy; pod Lit- litische Correspondenz Friedrichs des Grossen nem (Leuthen) uratował resztki rozbitej armii. etc.". Bliższe dane bibliograficzne w Słowniku Jednakże nietyle męstwo osobiste, ile rozległe Wurzbacha, T. XIII. wiadomości strategiczne wysunęły L-go na jedno z miejsc naczelnych. W taktyce i strategii hołdował kunktatorskim, przezornym aż do pedantyzmu zasadom Dauna (ob.), nie pozwalał sobie na śmiałe i stanowcze przedsięwzięcia, w jakich celował znienawidzony jego współ-

103

Wielka^Encykl. Uustr. Ser. I. Tom XL1I Zesz. 333b.

ne, z lewej błękitne, podszyte złotem. Herb włoskiej rodziny Laciosich, )z której Antoni o-

ni rozróżniali tutaj Mons Albanus w ściślej-szem pojęciu (dzisiaj Monte Cavo), gdzie Fe-riae Latinae (ob.) uroczyście obchodzono, Mons Algidus (Monte Ariano), a w pobliżu Tusculum góry Tuskulańskie, Mons Tusculanus (dz. Monti Tusculani albo di Frascati). W płc.-wschód, kierunku wznosiły się pomiędzy m-stami Tibur i Praeneste góry Ekwów (Monti d’01eovano), a pomiędzy miastami Ortoną i Privernum góry Wolsków (dzisiaj Monti di Cova). W dziejach Rzymu znany Mons sacer, Góra Święta, odosobniony pagórek na prawym brzegu rz. Anio, w pobliżu ujścia jej do Tybru (dzisiaj Monte Santo). — Rzeki uchodzą wszystkie do m. Tyrreńskiego: Tiberis (Tevere) z przypływem Anio (w górnym biegu Aniene, w dolnym Teverone); Numicus (Numico albo Ritorto), A-stura (Stura), Amasenus (Amaseno), który, złączywszy się z rz. Ufens (Ufente), płynie przez Bagna Pomptyńskie; Liris (Garigliano), uchodzący z poboczną rz. Trerus (Sacco) pod Mln-turnae do morza. — Z jezior zasługują na wzmiankę: Lacus Albanus (Lago d’Albano albo di Castello) na zach. skłonie g. Albańskich, Lacus Nemorensis (Lago di Nemi), Lacus Ga-binus (Lago Gabini), od r. 1838 osuszone; w dziejach rzymskich sławny Lacus Regillus, dzisiaj Lago di Corne. Od miasta Antium aż do Anxuru ciągnęły się osławione dla zaraźliwych swych wyziewów Bagna Pomptyńskie (ob.) z pierwotnej zatoki morskiej. Taką miarą za bajkę uważać należy podanie starodawne, że przed wiekami kwitnęły w owej o-kolicy 23 ludne miasta i wsie. Przeprowadzono przez nie już w Wiekach Starożytnych nie tylko drogą Appijską, Via Appia, lecz także kanał szeroki. (Por. Strabon, 5 str. 233).—Mieszkańcy krainy, zwani Latynami, łac. Lati-ni, gr. Aauvot, powstali, według opowieści mitycznej, z połączenia się Os kij skich abo-rigenów (ob.) z ludnością pierwotną, którą składali jakoby Sykulowie i Pelazgowie; wrze-komo tworzyli oni wielką odnogę szczepu italskiego i już z początkiem czasów historycznych są władcami tej ziemi. W rychłych zaś wiekach, jeszcze bowiem przed założeniem miasta Alby, powstała tam silna, prawdopodobnie z 30 miast latyńskich złożona, Liga, do której właśnie wyrażenie Prisci Latini ^starodawni Latynowie) się odnosi. Należały do niej (Liwiusz I 38) miasta: Corniculum, Ficul-nea vetus, Cameria, Crustumerium, Ameriola, Medullia, Nomentum, a trzeba jeszcze do nich pewnie zaliczyć starodawne osady, jak Lauren-tum, Ardeę, Tibur, Arycyę, Praeneste i inne. W późniejszych czasach miasto Alba (ob.), zyskawszy hegemonię nad ową Ligą, założyło liczne osady, pomiędzy niemi i Romę, Rzym, która za panowania Tarkwiniusza Starego (Priscus) lub Serwiusza Tulliusza przyjęta do Ligi, wkrótce naczelne w niej zajęła stanowi-

'i

at. f.

Fig. 148. Lacyozy (herb).

trzymał indygenat 20 kwiet. 1673.—Źr ó dł a:

Metryka koronna 216, str. 168; Małachowski;

Czarniecki.

Lacynm, łacA Latium,\[gr. ^ Aa.tirq. I.

Geografia. L.,rśrodkowa z pomiędzy trzech krain zach. Italii Środkowej,- nazwana tak, według zwyczajnej etymologii, od kr. L a t i n u s a (ob.), podczas gdy inni wywodzą jej nazwę od czas. latere (=ukryć się; ,,quod ibi latuisset Saturnus“, jak^Owidyusz, Fast. I, 238, objaśnia, albo według tłómaezenia sWarrona, w komentarzu Serwiusza [do Wergiliusza Eneidy 8, 222,

obejmowało, w najści-

„quod latet Italia inter praecipitia Alpium et Apennini"), najpewniej zaś jako wyraz pokrewny z łacińskim ^przymiot, latus — szeroki, z rzecz. latus=bok i z grec. przymiotnikiem 7rXaTÓę—płaski, szeroki, — w istocie „płaszczyzna, równina'⁴

ślejszem pojęciu, w najstarszych czasach przestrzeń nie większą nad 4 mile kwadratowe i graniczyło ku płc. z rz. Tybrem, ku wschodowi z górami Albańskieini, ku płd. z rzeczką Numicus, a ku zach. z morskiem wybrzeżem.

Od czasów podbicia Ligi Latyńskiej pod władzę Rzymu powiększyła się znacznie objętość krainy, albowiem jako L. antiąuum albo vetus sięgała ona od Tybru ku południu aż do przylądka Cirocyi i miasta Anxur albo Tarraciny.

Pod rzyinskiem panowaniem, aż do r. 314 przed Chr., rozszerzyły się jeszcze przez nowe podboje jej grauice ku południu i wschodowi, obejmowała bowiem wonczas, jako L. novum albo adjectum z ziemiami Herników, Ekwów, Rutu-lów, Wolsków', Aurunków, około 180 mil kwadratowych, a granice jej sięgały teraz ku południu aż po rz. Liris, a nawet miasto Sinues-sa, poza tą rzeką leżące, zaliczano do jej dzierżaw. Kraina ta tworzyła obszerną równinę, z wyraźnym charakterem wulkanicznym, odznaczającą się dlatego nadzwyczajną żyznością. W równinie tej, pomiędzy wysokim grzbietem Apenninu a morzem, wznoszą się zupełnie odosobnione góry Albańskie, Mons Albanus, z wszelką pewnością pierwotnie olbrzymi krater tworzące, w źródła nader obfite. Starożyt- sko. Latynowie, po wypędzeniu królów rzym-

skich, wyzwolili się z pod panowania Romy, * rund, nad morskiem wybrzeżem i nad Liry-ale ugiąć się znowu musieli po długich wal- sem w dolnym jego biegu, leżały miasta: B^undi kach w r. 338 przed Chr. pod jej jarzmo i u-znać jej panowanie z bardzo uszczuplonemu prawami obywatelskiemu, a od r. 314 przed Chr. widzimy już L. w owych szerokich granicach, o których wyżej była wzmianka. We właściwem L. były z północy na południe główniejsze miasta: Fidenae, na skale tufowej, w pobliżu dzisiejszej warowni Giubileo; Tibur (dzisiaj Tivoli) ma skale, sterczącej nad rzeką Anio; Gabii na pagórze tufowym, w pobliżu dziś. Castiglione; Roma, Rzym; Ostia, miasto portowe Rzymu, nad ujściem Tybru do morza;

(B'ondi), w pobliżu Lacus Fundanus i na Ager Caecubus, Amyclae, nad morską zatoką, również tak zwaną; Formiae, w najgłębszym kącie zat. Kajetańskiej, Cajeta (Gaeta), z wybornym portem; Minturnae, ruiny w pobliżu Traet-to, niedaleko ujścia Lirysu, przy drodze Ap-pijskiej; Sinuessa, na płd. skłonie Mons Massi-cus (Mondragone), tuż nad granicą Kampań-ską, nieraz już nawet do Kampanii liczona; dzisiaj ruiny w sąsiedztwie osady Mondragone. —II. L acy u m pod tuzględem pra-wno-p olit y c znym. W najdawniejszych wiekach dzierżyła, jak się zdaje, Alba Longa i król albański hegemonię nad innemi miastami, aż Tullus Hostilius, zburzywszy Albę, wszystkie miasta w jedną konfederacyę polityczną, na religijnej podstawie opartą, połączył. Miały więc one wspólną radę, condlium, której przewodniczył dyktator, dictator. Z Rzymem było L., od czasów mitycznych, na mocy osobnego przymierza, foedus, ściśle złączone, które, często wprawdzie przez wojny zrywane, zawsze jednak odnawiano. Po zburzeniu Alby przystąpił, jak ze skąpych źródeł wynika, i Rzym do Ligi i zdobył w niej po długich walkach, za sprawą Serwiusza Tulliusza, albo raczej, co też jest prawdopodobniejszem, dopiero przez Tarkwiniusza Pysznego (Superbus) dominujące stanowisko. Po wypędzeniu królów rzymskich otrząsnęło się L. z jarzma i po bitwie, nad Lacus Regillus stoczonej, zawarło w r. 493 przed Chr. za pośrednictwem Spuryusza Kassyu-sza z Rzymem tak zwane foedus cieąuum, przymierze, oparte na równouprawnieniu wszystkich członków Ligi. Przysługiwało im więc obywatelstwo wzajemne, dvitas, przywrócono dawniejsze connubiurn, prawo zawierania związków małżeńskich pomiędzy sobą, jako i commerdum, prawo utrzymywania stosunków handlowych i nabywania własności w obrębie całej Ligi; u-łożono się także wzgiędem pomocy wzajemnej w potrzebie wojennej z równym udziałem w na-czelnem dowództwie i w łupach wojennych, jako też względem rozmaitych uprawnień w zakresie stosunków prywatnych. Wkrótce potem, w r. 486 przed Chr., przystąpili także Herni-kowie, jako trzeci równouprawniony członek, do owej Ligi. Podczas najazdu Gallów w r. 388 przed Chr. opuściły Rzymian oba sprzymierzone ludy, jednak w r. 358 odnowiono przymierze z Latynami, aż wreszcie wojna Latyńska 340—338, zakończona zupełną klęską Laty-nów, położyła kres zachwianemu w ostatnich czasach .przymierzu. Na mocy twardych warunków pokoju przyznano tylko niektórym miastom latyńskim dawniejszą drito.s, prawo rzymskiego obywatelstwa, inne zestąpić musiały na podrzędne, upokarzające stanowisko jako socii Romani (=sprzymierzeńcy), we wszystkiem od Rzymu zależni. Ci „sprzymierzeńcy¹¹, zwani

Tusculum, dzisiaj znaczne ruiny na górze pod Frascati, Praeneste (Palestrina), na stromej skale, Bovillae, nad drogą Appijską; Alba Lon-ga, na skłonie góry Albańskiej, w rychłych wiekach przez Rzymian zburzone; Aricia (Aric-cia), Velitrae (Velletri), gniazdo rodu Oktawiu-szów; Lanuvium (Civita Lavigna), nad drogą Appijską, główna siedziba rodu Antoniuszów;

Laurentum (Casale di CapocottoJ, Lavinium, w pobliżu dzisiejszego Pratica; Ardea, jak jeszcze dzisiaj się zowie, dawna stolica Rutulów, na skale w pobliżu rz. Numicus; Córa (Cori),

Norba, dzisiaj ruiny w sąsiedztwie miasteczka Normy; Setia (Sezza), Segnia (Segni), na prawym brzegu rz. Trerus, Sulmo, w pobliżu dziś.

Sermoneta, nad rz. Ufens; Suessa Pometia, miasto, które później zanikło, w Bagnach Pomp-tyńskich, od niego podobno nazwę swą biorących, położone; Corioli, odwieczna, przez Ko-ryolana zburzona i więcej nieodbudowana, stolica Wolsków; Antium (Porto d‘Anzo), na szczycie skały nadmorskiej pobudowane; Satricum (Conca). — W Latium adjectum mieszkał szczep Ekwów, Aeąui, zamieszkały po obu brzegach rz. Anio, dzierżący w dawniejszych czasach obszerną krainę, której granice Rzymianie bardzo ścieśnili. Leżały tam miasta: Carseoli (Carsoli), nad rz. Turanius; Orto-na, Bola, Carbio, Sublaąueum (Subiaco). W ziemi Herników, Her ni ci, pomiędzy rz. Trerus i Liris, leżały miasta: Anagnia (Anagni), stolica Herników, Alatrium (Alatri), Ferentinuin (Fe-rentino), Frusino (Frosinone), Verulae (Veroli).

W ziemi Wolsków, V ols ci, po obu brzegach rz.

Liris, były znaczniejsze miasta: Lora, nad rz.

Liris, najwięcej ku północy wysunięte, dzisiaj jeszcze taksamo zwane; Arpinum, miejsce rodzinne Maryusza i Cycerona, dzisiaj wieś Ca-mello; Fregellae (Ceprano), nad rz. Liris, Aqui-num (Aąuino), Casinum, dzisiaj Klasztor Monte Cassino, Interamna Lirinas, przy ujściu rz.

Melsy do Lirysu; Fabrateria (Falvaterra), nad rz. Trerus; Privernura, dzisiaj ruiny w pobliżu Piperno vecchio, nad rz. Amasenus, Astura (Torre d’Astura), Circeji (Circello), na przylądku tęsamą nazwę noszącym, Tarracina, dawniej •

Anxur, z cytadelą na wysokiej górze, dzisiaj Ter-racina; Lautulae. W ziemi Aurunków, Au-

S. Drz.

polsku lędzina (ob.).

Lada (z niem. Ladę), wogóle skrzynia, a więc u organów, we młynie do zboża, szkatuła cechowa mieszcząca skarbiec, przyrząd skrzynkowy w warsztacie tkackim, a w szym ciągu kram. L-ą lud nasz także nazywa: 1) przyrząd do rznięcia sieczki, składający się z noża (lub kosy) i skrzyni, do której sieczka gotowa spada; 2) sztukę drzewa dębowego, grubości 30 — 40 cali, długości 18 stóp, używaną w olejarni; także belki do podpierania wogóle i narzędzie do wydobywania pni z korzeniami; 3) Windy i lewary, np. do nakładania drzewa na kozły.—J. Karłowicz „Słów. gwar polskich".

teraz także Nomen Latinum, Latini, łącząc się l coraz ściślej z Rzymianami, a zrzekając całkiemawlasnej samodzielności, zyskiwali niejeden przywilej, przez co od innych rzymskich socyów się wyróżniali, z biegiem zaś wieków pośrednie stanowisko pomiędzy rzymskimi obywatelami i obcymi, pcregrini, zajęli. Stosunek ten prawno-polityczny zwano jus Latu, prawem Lacyum, L a t y ń s k i e m. Z miast tych właśnie, mniejszemi lub większemi przywilejami; obdarzonych, brał Rzym licznych kolonistów, których po całej Italii, szczególnie zaś w okolice'co dopiero podbite, a zatem pod politycznym względem niepewne, rozsyłał, zowiąc osady takie coloniae latinae, mimo że one daleko poza; granicami starego L. leżały. Nowe te kolonie liczyły się odtąd także do Nomen Latinum, do „sprzymierzeńców" rzymskich, i zażywały równych z nimi przywilejów, chociaż zawsze z pewnemi, nieraz bardzo znacznemi, ograniczeniami, jak np. pozbawione były prawa connubium, natomiast po większej części korzystać mogły z prawa commercium, które obcym, peregrini, nie przysługiwało, jako też z prawa bicia własnej monety. Na mocy lex Julia uzyskały w r. 90 przed Chr. za sprawą Pompejusza Strabona, wszystkie miasta latyń-skie równouprawnienie z obywatelami rzymskimi, a od tego czasu zniknęło w granicach Italii jus Latii zupełnie; zaprowadzono je natomiast, prawdopodobnie na tychsamych warunkach, z prawno-politycznem znaczeniem, któremu jednakowoż na narodowem znamieniu całkiem zbywało, w wielu osadach, poza obrębem właściwej Italii pozakładanych, i to najprzód w rozmaitych gminach transpadańskicli, t. j. z drugiej strony rz. Padu położonych, później także w wielu miastach prowincyonalnych, a nawet w całych prowincyach, jak na Sycylii i w Hiszpanii. Stosunek ten, z ograniczeniem prawno-politycznem, był także obowiązującym od czasów ces. Tyberyusza dla tak zwanych Latini Juniani (ob.). Na mocy rozporządzenia Karakalli w r. 212 po Chr. uzyskały wszystkie latyńskie gminy równouprawnienie z rzymskie-mi obywatelami, jednak klasa podrzędniejszych obywateli, tak zwanych Latynów, powstawała zawsze nanowo, zaliczano bowiem do niej szczególnie byłych niewolników, których bez dokonania wszystkich formalnych ceremonii wyzwolono. Dopiero Justynian zniósł zupełnie i tę pośrednią, upośledzoną pod wielu względami klasę obywateli, a takim sposobem znikła i nazwa, która podczas długich wieków różnorodne stosunki prawno-polityczne w państwie rzymskiem wyrażała.-Por. Kircher „Latii tum veteris tum novi descriptio" (Amsterdam 1671); Vulpius „Vetus L. profanum" (Rzym 1742); Gell W. „The topography of Ronie and its vicinity“ (Londyn 1834, 2 tomy); Nibby A. „Analisi storico-topografica antiąuaria della carta dei contorni di Roma“ (Rzym 1837

3 tomy); Caniua „Storia e topografia della Cam-pagna rom. antica‘‘ (Rzym 1840); Abeken W. „Mittelitalien vor den Zeiten der rom. Herr-schaft“ (Sztutgart i Tubinga 1843, z 11 tabii-cami); Westphal ,,Die romische Campagna in topograph. und antiąuar. Hinsicht dargestellt“ (Berlin 1829); Desjardins E. ,,Essai sur la to-pographie du L.“ (Paryż 1854); Moltke H. v. ,,Wanderungen um Rom w ,,Wanderbuch“ str. 1—124; Pinto G. ,,Roma, 1’agro romano e i centri abitabili“ (wyd. 2-e Rzym 1882); Nissen ,,Italische Landeskunde‘‘ (2 tomy, Berlin 1888 — 1902); Sigonius ,,De antiąuo jurę Italiae“ (Lipsk 1715); Zoller ,,L. und Rom‘‘ (Lipsk

1878). Por, oprócz tego dzieła Wachsmutha, Puchty, Guethlinga, Mommsena, Beckera - Mar-ąuardta, Madviga i Herzoga.

Lada, nowina, trzebisko. „Nauczyli się w niewoli więźniowie, żarnami mieląc, Jady rąbając i lasy rozkopując, gospodarstwa" (Stryjkowski). Niekiedy termin ten brzmi ładzi na. W takiej formie występuje u Kaszubów: L. ściernie, końce ździebeł wraz z korzonkami po skoszeniu zboża w ziemi pozostałe (Pobłocki). Forma lada jest pochodzenia białoruskiego, po-

L. K.

dal-

L. K.

Lada, ob. Ład o.

Ladak (Ladach), jeden z trzech okręgów zewnętrznych Kaszmiru (ob.), pod zarządem gubernatora z ramienia maharadży; zajmuje dolinę Indusu i jego dopływów między 32°17' a 36°40' szer. płn., 75°4(V a 80°30' dł. wsch. od Gr. Prócz właściwego L-u należą tu krainy: Nubra, Lingsitsang, Pangkong, Hanie, Rupszu i Zaskar, ogółem 73 138 kim. LJ (1328 mil kw.), ok. 300000 m-ców (1891). Położony między Himalajami a łańcuchem Karakorum, zaliczany do najwyżej wzniesionych krajów w świecie; w szczycie Czouglung sięga 7 675 in. npm. Klimat przedstawia wielkie kontrasty: po upalnych dniach następują “' chłodne noce: wyjątkowa suchość powietrza niszczy wszelką roślinność, jedynie w ochronionych od wiatru dolinach udaje się z wielkim mozołem uprawa zboża (jęczmień, groch) i hodowla owoców. Lasów mało. Wielka obfitość boraksu, zwłaszcza nad słonem jeziorem '/Tsomoriri koło j. Pangkongu, Ze zwierząt: piżmowiec, koń dzi-

ki (.Kiang, Eąuus hemionas), Yak oswojony; któwkę „Vuskali“ (1892). Godne uwagi są je-z odmian owiec zasługują na wyróżnienie: Ovis go: „Prispevky k dejinam ceskeho divadła“ Argali, wielkości jelenia, i Pseudois Nahoor;    (1895). Za pięcioaktówkę „Dva svety“ (1896)

i. f, a.

różne odmiany antylop, kóz górskich. Ze zwie- otrzymał, nagrodę Naprstka. Poczem z pod pió-rząt domowych rozwinięta hodowla owiec, uży- j rajego ukazał się dramat „Bez lasky“ (1898). Obe-wanych jako zwierzęta pociągowe, i kóz, do- cnie redaguje pismo teatralne „Thalie". („Naucn. starczających cennego materyału do wyrobu Slovn.“). szalów kaszmirskich. Ludność wyznaje lamaizm, Ladenberg A d al b e r t, pruski mąż stanu trudni się głównie rolnictwem; małego wzrostu, (* 1798 — f 1855). Studya wyższe odbył w brudna i niepozorna, lecz silna i wytrwała Heidelbergu, Getyndze i Berlinie. Stopniowo w pracy. Handel głównie tranzytowy; z Chin doszedł do urzędu dyrektora w ministeryum idzie wełna, herbata, złoto, srebro, czaras (na- oświaty i członka Rady stanu (1839), zastępcy pój z konopi); z Indyi: towary bawełniane, skó- min. i ostatecznie samego ministra (1848)4 Z; jego ry, futra, zboże, broń; z L-u wywożą: wełnę inicyatywy powstała wyższa rada Kość. Ewang. owiec i kóz, boraks, siarkę, owoce suszone. Innych projektów reform nie zdążył urzeczy-Wiele starań rozwinięto ku ulepszeniu dróg ko-    wistuić,    ponieważ w    r.    1850 zmuszony był po-

munikacyjnych. Główne miasto Leli (ob.). L.    dać się    do dymisyi.    L.    napisał „Uebersicht der

tworzył do w. X prowincyę Tybetu; po rozpad- franzósischen und preussischen Hypothek". nięciu się tegoż był niepodległy; w 1839 r. Ladenberg Pi lip, pruski mąż stanu (* 15 zdobyty przez Kaszmir, pozostaje wraz z nim sierp. 1769 w Magdeburgu—f 11 lut. 1847). w zależności od Anglii.—Por. Cunningham Studyował w Halli prawo i nauki kameralne, „L. physical, statistical and historical" (Lond. poczem wstąpił na drogę urzędniczą, w r. Jg54^    1806 był dyrektorem Izby w Białymstoku, w r.

Ladan, Ladanowa Żywica (Besina albo 1807 przeniesiony został na takisam urząd do Guninii ladanum), żywica wytwarzająca się na Kwidzyna, w r. zaś 1809 przeszedł jako dy-gałązkach krzaków Ci stu s (ob.), służy jako    rektor    regencyjny    do    Poczdamu. Idąc coraz

kadzidło i do nadania pięknej woni ciałom spa-    wyżej    w ministeryum    skarbu, w r. 1820 zo-

lanym. Krzaki Cistus rosną w krajach ciepłych, stał dyrektorem ministeryum skarbu, po otrzy-a żywicę zbiera się przeważnie z Cistus cy- maniu przedtem szlachectwa; w r. 1823 jest prius, creticus i ladaniferus, najwięcej z gatun- naznaczony na prezydenta wyższej Izby ku ostatniego, którego hodowla w wielkich roz- rachunkowej. W r. 1835 zostaje mianowany miarach rozwinęła się w Hiszpanii i Portugalii, szefem zarządu domen, lasów i myśliwstwa,

a mianowicie w Sierra Morena.

Lad©, Ad§i], mała wysepka na m. Egejskiem, nad wybrzeżem Karyjskiem, naprzeciw Miletu, płc.-zachód od ujścia Meandru, mostem ze stałym lądem połączona, dzisiaj skutkie*n zamuleń rzecznych do kontynentu należąca. Tutaj ponieśli w r. 494 przed Chr. Grecy pod wodzą Arystagorasa klęskę w walce z Persami, którymi dowodzili Artafernes i Otanes, a w r. 201 przed Chr. pobili Macedończycy flotę Ro-dyjczyków. Broniąc zrazu portów Miletu, służyła L. w późniejszych czasach za schronienie dla okrętów korsarskich. — Por. Herodot 6, 8; Thuoydides 8, 17; 24: Strabo 14, 635.

Ladecky Jan, pisarz i dramaturg czeski (* 13 kw. 1861). Zajmował się nauczycielstwem i redagował pismo teatralne p. n. „Ceska Tha-lie“ (1887 r.). W 1883 napisał tragedyę w 5 aktach pn. „Kortan", w 1887 komedyę „Pan regent". Zajmował się pracami teoretycznemi, tyczącemi się teatru („Dramaticke basne lorda Byrona", „Listy o Narodnim divadle“, „O

na

j. w

h.u< wreszcie w r. 1837—ministrem państwa, a w r. 1841 na własne żądanie uwolniony. Pruscy u-rzędnicy leśni założyli z powodu jubileuszu L-a t. zw. Ladenbergsche Stiftung, przeznaczoną dla uczących się synów urzędników leśnictwa.

S. Dr z,

Ladikieh (La ta kia, fenie. Ramitha, seleucyd. Laodicea ad marę), miasto w tu-recko-azyat. wilajecie Beirut (ob.), nad m, Sródziemnem; nieszczególny port, ruiny z czasów rzymskich, kilka konsulatów europejskich, lOOOOm-ców, wtem 1000 chrześciau wyzn. greckiego. Głównym przedmiotem handlu jest tytoń miejscowy, bardzo mocny; ludność trudni się nadto uprawą jedwabiu i połowem gąbek.

Głownem jego siedliskiem jednak została Afryka północna i Konstantynopol.

Ladinos — nazwa mieszańców, pochodzących ze związku europejczyków i Indyanek w Meksyku i Ameryce Środkowej.

Ladon, Ad§iov: — 1) Największy dopływ z prawej strony rz. Alfejosu, w Arkadyi, wypływa u stóp gór Aroańskich, na płd. od miasta

Ladino — żargon (hiszpański) żydowski na półwyspie pirenejskim. Z półwyspu pirenej-skiego żargon ten został przeniesiony do południowej Francyi, Hamburga, Londynu i Amsterdamu.

x-y

„Nova dramata",

vzniku staru hereckeho"

x-y

„Sulamit“, „Emil Augier", „Ósmy rok Narodni-ho divadła“). Pod rozmaitemi pseudonimami (Beneś, Bursa, Brych itp.) przełożył wiele stu-dyów z niemieckiego i francuskiego. W 1889 wydał powiastkę: „Na tichem ventove“ a 1891 napisał romans, którego nie dokończył, „Zlata Feneos, gdzie prawdopodobnie z wielkiem jezio-kridla". W rok później pokusił się o jednoa- rem podziemnem i kanałami się łączy, a przy-

jąwszy z prawej strony rz. Aroanios, uchodzi Ladyńskie dyalekty, t. j. gwary miejscowe, do Alfejosu, na wschód od miasta Herai, w po- j których używa ludność w Tyrolu, w Szwajcaryi bliżu elijskiej granicy; dzisiaj Raphia. —2) le- i na pograniczu Włoch (około 11000 głów), wy dopływ rz. Penejosu, w Elidzie, mający Wraz z sąsiedniemi grupami gwar romańskich: źródła swe na g. Erymanthos, opodal granicy w Graubiinden i we Friaulu, L. stanowią ob-achajskiej; dzisiaj Czaleby. - 3) smok, pilnujący szar językowy reto-romański, nazwany tak złotych jabłek Hespery d (ob.), zabity od rzymskiej prowincyi Retia. Niektórzy ba-przez Heraklesa, a przez boginię Herę pomię- dacze jęz. romańskich używają terminu „ladyń-dzy gwiazdy przeniesiony. — 4) nazwa psa A k- ski“ (tj. latyński, pochodzący od łaciny) na o-

S, Drz.

te o na (ob.).

Ladrony, wyspy Złodziejskie, Rozbójnicze albo M a r y ań s ki e (ob.).

Ladrowanie (z niem. Leder skóra). 1) 0-krycie zbrojne, pancerz całkowity, czy to rycerza, czy jego rumaka, np. „cesarz darował [obdarzył] króla polskiego dwiema końmi w ladrowaniu, z których był jeden do samych kopyt we zbroi" (Bielski). —2) w górnictwie obszywanie skórą tłoków pompy.

Lady (z anglosas. ń/a/di^e=chlebodawczy-ni). Foczątkowo był to tytuł honorowy królowej angielskiej, a następnie i księżniczek król. domu; obecnie tytuł ten noszą żony parów, ba-ronetów i szlachty (knights), jak również córki książąt, hrabiów i margrabiów, które go kładą przed imieniem i zachowują nawet wtedy, gdy wyjdą za mąż za mieszczan. Na ogół jednak tytuł ten używany jest obecnie dla oznaczenia kobiet wykształconych i z towarzystwa bez różnicy na pochodzenie i rangę. L. ozua-cza też Najświętszą Pannę, L.-chapels nazywają się kaplice Najświęt. Panny, które znajdują się w wielu kościołach gotyckich w głębi chóru i obok niego.

K, A.

znaczenie gwar reto-romańskich wogóle, mianowicie włoski lingwista Ascoli, który pierwszy naukowo zbadał te dyalekty: „Saggi ladi-ni“ („Archivio glottologico italiano", t. I Tori-no 1873, ze szczegółową mapą obszaru „Zona ladina"). Bliższe wiadomości: T. Gartner „Die ratoromaniscbe Mundarten‘‘ (,,Grundriss d. ro-man. Philologie" Grober’a, t. I. 1904str. 608 — 636). Ob. Reto-romańskie języki.

Hed,

Ladysmith, miasto w zach. części kolonii angielskiej Natalu (ob.), 1000 m. npm. nad rz. Klip-River, na wsch. zboczu gór, oddalonych o 50 kim. od głównego łańcucha gór Smoczych, i przy linii kolejowej L.-Harrismitb. Ma wodociągi, 4 500 m-ców, okazałe budowle, jak: gmach sądu, więzienie, urząd policyjny. Podczas wojny trauswalskiej zamknięte w L. wojska angielskie pod dowództwem gen. White’a wytrzymały oblężenie Burów od 30 paźdz. J899 r. do 28 lutego 1900 r; dopiero po nadejściu posiłków cofnęli się Burowie do Transwaa-lu. (ob. Wojna Południo wo-Afrykań-s k a).

Ladziński Józef, ob. Ladziński.

Laeken, przedmieście półn. Brukselli, z pałacem letnim królewskim, wzniesionym w 1782 r., a po pożarze 1 stycz. 1890 odbudowanym; piękny park i grobowiec rodziny królewskiej obok kościoła gotyckiego. Około 26 000 m-ców. Na sąsiednim wzgórku kolosalny pomnik Leopolda I (1880), dłuta W. Geefsa (ob.).

Laelius Feliks, prawnik rzymski z czasów Adryana, na którego powołuje się w pismach prawnik Paulus. Według świadectw źródeł L. napisał znakomity komentarz w wielu księgach „Ad Quintum Mucium" (Scaevolam), z którego wyciągi znachodzimy u Gelliusza. Tyczą się one przeważnie praw zebrań powszechnych rzymskich (comitla). Uczony ten więcej się zajmował prawem państwowem i starożytnościami (antiąuitates), aniżeli kwe-styami prawa cywilnego.

x-y

Lady, nędzne m-czko w pow. ihumeńskim, słynne szkołami swemi. Szkoły utrzymywali Bazylianie, którym klasztor fundował Zawisza w 1732 r., ale zapis wszedł w życie w 1738 r.

Przy tym monasterze zrazu kształcono jeno młodzież zakonną; zazwyczaj bywało na studyach teologii moralnej do 20 przyszłych mnichów.

T, D.

Kiedy kursa te przeniesiouo do monasteru wol-niańskiego, zakonnicy utrzymywali szkółkę elementarną dla ubogiej dziatwy. Za czasów uniwersytetu wileńskiego Bazylianie otworzyli w 1809 r. szkoły publiczne świeckie, które przetrwały do 1831 r. Uczniów było przeciętnie 120, niektórzy nauczyciele — bazylianie— odznaczali się talentami pedagogicznemi (np. dzielny Władysław Półkotycki). Od tej szkoły zależały parafialne szkółki: serafińska, ihumeń-ska i śmiłowicka. W 1834 r. rozkazano utworzyć Laena, Xaiva, właściwie ^Xaiva, gruba weł-w L-ach szkołę dla duchowieństwa unickiego; niana szata wierzchnia, jaką Grecy w kształcie potem rychło nastąpiło przygotowanie do krótkiego płaszcza, zarzucanego głównie na ra-zniszczenia Unii i w r. 1839 zakład ten osta- miona, głównie w porze zimowej nosili. We-tecznie zwinięto. Część zakonników ladzieńskich dług stanu wyrabiano ją z taniej lub droższej przeszła na prawosławie, część została wywie- materyi. U Rzymian znachodzimy ją pierwo-ziona do Rossyi, jako oporna. W szkole w L-ch tnie jako purpurową szatę kapłańską, przejętą pobierał nauki pierwiastkowe historyk Aleksan- z kultu etruskiego; powszechnym ubiorem stała der Zdanowicz, (ob. „Przegl. powszechny" 1891 się dopiero od czasów upadku obyczajów, kie-I i „Arch. do dziejów literat, i oświaty“ t. X). L-J- dy toga za bardzo lekką, a szczególnie zbyt

zwyczajną, się wydawała. Równie jak lacer-na(ob), z którą laena ma zresztą wiele podo- str. 371). bieństwa, noszono ją w pstrych barwach na to-

Laertes, Aaspnrję, syn Arkeiryosa i Chal-komeduzy, małżonek Antyklei, z którą Odys-seusza i Ktimenę spłodził, król w. Itaki, był uczestnikiem łowów Kalydońskich i wyprawy Argonautów. Za młodu zdobył, według Homera, Nericum (miasto na wybrzeżu w Kefallenii). W latach późniejszych mieszkał, mając jedną starą niewolnicę do posługi, na wsi na w. Itace, gdzie się pielęgnowaniem ogrodu i winnicy zajmował, wreszcie ze zmartwienia, spowodowanego długą nieobecnością syna i podróżą wnuka Te-lemacha, całkiem bezczynue życie pędził. Po zamordowaniu gachów Penelopy zabrał go 0-dysseusz do swego domu, gdzie mu bogini Atena siły młodzieńcze wróciła, tak, że nawet sam w walce z nadciągającymi Itakijczyka-

S. Drz.

dze, nawet przy stole.

S I)rz.

Ab., Kł

Laennec Renat Teofil Hiacynt (* w Quimper [dep. Finistóre] d. 17 lutego r. 1781 — f w Kerlonanec pod Douarnener w Bretanii d. 13 sierpnia r. 1826), lekarz, wynalazca badania za pomocą osłuchywania. Do nauk zawodowych przykładał się początkowo w Nantes pod przewodnictwem stryja Wilhelma Franciszka (* r. 1748—+ 1822), profesora tamtejszej szkoły lekarskiej; następnie służył jako lekarz wojskowy w szpitalach i w polu, nakoniec w r. 1799 wstąpił do szkoły lekarskiej w Paryżu i tam po obronieniu rozprawy „Propositions sur la doctrine medicale d’Hip-pocrate, relativement a la medecine pratique“ dyplom doktorski osiągnął. Bezpośrednio po- mi wziął udział, tem rozpoczął wykłady anatomii patologicznej Laesio W dawnem prawie polskiem zwią-i rozwinął działalność pisarską, ogłaszając pra- zane jest ściśle ze sprawą testamentu w ce swe głównie w ,,Journal de medecine, chi- Polsce (oh.), oznacza właściwie pokrzywdzenie rurgie et pharmacie“. W r. 1806 został lęka- dziecka w testamencie. Czy termin ten jest rzem ordynującym paryzkiego szpitala Beaujon; wynalazkiem późniejszych prawników, czy w r. 1816 przeszedł na takież stanowisko też rzeczywiście używany był u nas na ozna-w szpitalu Necker; w r. 1822 otrzymał kate- ozenie tego wypadku, trudno orzec stanowczo, drę w College de France, w roku zaś następ- Ustawowe przepisy o testamentach rozpoczy-nym został profesorem kliniki lekarskiej wy- nają się w Polsce dopiero w połowie XV w. działu paryzkiego i członkiem Akademii me- (laudum krakowskie z r. 1447), a właściwie dycznej. Od r. 1823 był także członkiem w postanowieniach królewskich znajdujemy je Tow. lekarskiego w Wilnie, gdzie H e r b e r- dopiero w w. XVI (r. 1510 i 1519). Z owych s k i (ob.) sposób badania jego pierwszy roz- postanowień, jakoteż z interpretacyi artykułów powszechniać zaczął. Zmarł przedwcześnie, dawniejszych statutów wynika: l-o po śmierci mając zaledwo lat 45, na gruźlicę płuc, na ojca synowie dziedziczą po równej części ma-którą zapadł już w r. 1820. W dniu 15 sierp- jątek nieruchomy ojca (dziedzictwo, haereditas)\ uia r. 1868 w mieście rodzinnem L-a odsło- 2-o co do majątku nieruchomego sporządzać te-niono pomnik ku czci jego wzniesiony. Zasłu- stamentu nie wolno. Postanowienia te wypły-gą niepożytą L-a jest wynalezienie badania wały z dawnego zwyczajowego prawa spadko-narządów w jamie pierśnej zawartych za po- wego, które chroniło prawo synów (dój,spadku mocą osłuchywania ich (Auscultatio); co do- nieruchomego po ojcu. Owóż, gdyby ojciec, czy-konać można, bądź przykładając ucho bezpo- niąc bezprawnie testament co do ^nieruch., omi-średnio do jej ściany, bądź posługując się nął albo wykluczył synów,| jako najbliższych słuchawką (ob.); wynalazek ten obok o- dziedziców, to dopuszczał się skażenia zwyczaju puk i w a n i a, wynalezionego przez A u- prawnego, czyli dopuszczał się |laesio. Oczy-enbruggera, lecz rozpowszechnionego do- wiście, zakaz czynienia testamentu co do^nie-piero przez Corvisa.rta (ob. te nazwy), wy- ruchomości zwalczany był przez^Kościół,» który warł wpływ nadzwyczaj zbawienny na lecz- najwięcej liczył na.darowizny na śmiertelnem nictwo nowoczesne, umożliwiając rozpoztiawa- łożu czynione. To też w laudum krakowskiem nie dokładne wielu zmian chorobnych, których z r. 1447 widać chęć obalenia tego zakazu, przedtem tylko można było domyślać się. L. spo- który jednak do ostatnich czasów^Rzeczypospo-sób swój badania, oraz wynalezioną przez siebie litej utrzymał się w mocy.J*' Nie trzeba atoli słuchawkę po raz pierwszy pokazał w r. 1815 zapominać, iż ojciec mógł zażycia pokrzywdzić na posiedzeniu towarzystwa Societe de l’Eco- prawa dzieci do spadku, jeżeli w drodze daro-le, opisał go zaś w dziele pomnikowem „De wizny obciążył swój^majątek nieruchomy dłu-Fauscultation mediale ou traite du diaguostic giem na rzecz np. instytutu kościelnego, który des maladies des poumons et du coeur, fon- to potem dług mieli uiścić spadkobiercy madę principalement sur ce nouveau moyen d’ex- jątku nieruchomego. Ob. Burzyński ,,Prawo ploration“ (Paryż 1819, 2 tomy; tamże 1826, polskie prywatne" T. II, str. 262.

1831, 1837 i przekłady liczne na języki inne). Laesio enormis ma miejsce w Oprawie — Por. ,,Biographie med.“ (T. V, str. 471); rzymskiem, jeżeli cena kupna (emtio-vcnditio) ,,Archives generales de med.“ (Paryż; T. II str. • (ob.) nie dochodzi nawet połowy wartości przedmiotu sprzedanego (ultra dimidium). Sprzedającemu wolno wtedy żądać unieważnienia sprze- żołd). Tak nazywano płacę roczną albo mie-daży (rescissio) z tytułu laesionis enormis. Ku- sięczną, pobieraną przez kogoś, a w dalszym pujący może jednak powyższe żądanie sprzeda- ciągu strawne (ob.), wreszcie część, jaka na jącego udaremnić, oświadczając, iż rzeczywistą kogoś w dziale przypada, cenę przedmiotu zapłacił. — Por. L. 2. 8. Cod.

Lafa (z turec., a właściwie pers. ulufe =

i,. K.

LafagS Piot r— kompozytor francuski XVI w., znany z szesnastu psalmodyi i jednej pieśni, drukowanych w 1. 1519 —1558.

La Parę Al ais K r zy s ztof-Walen ty n, markiz de, jeden z poprzedników Felibrów (* w zamku Lacoste dep. Gard 1791—f 1846). Potomek poety i marszałka la Farę, otrzymał niepospolite wykształcenie prawne i klasyczne w uniwersytecie w Tuluzie. Służył woj-, skowo. W 1814 rzucił służbę, wrócił do swego zakątka ojczystego, tu się ożenił. W1830 roku w swem narzeczu ojczystem zaczął wydawać poezye, które zjednały mu powodzenie. Zbiór jego poezyi „Las Castagnados" (1844), narobił wiele wrzawy. Współrodacy wznieśli mu pomnik w Alais w 1889.

Lafarge Marya Capelle zamężna Poueh, znana trucicielka (* 1816 r. — f w 1852). Wychowana wykwintnie, wyszła zamąż za człowieka nieokrzesanego, a przez niego usunięta od życia paryzkiego, znienawidziła go i w r. 1840 otruła. Proces (zarzucano jej, prócz otrucia kradzież brylantów) wywołał swego czasu wielką wrzawę. W więzieniu śledcz. skreśliła swe rozgłośne pamiętniki, a przeniesiona do Montpellier, do więzienia centralnego, w 1841 r. -tamże napisała „Heures de Prison® (wydane

Br. J.

4, 44.

t. r>

x-y.

Laestadius Lars, etnograf i podróżnik szwedzki (* 1880 — f 1861). Był misyonarzem w Laponii i poczynił wiele spostrzeżeń nad florą Szwecyi północnej. Sprawozdania umieszczał w rocznikach Ak. szwedzkiej i wydał ,,De climate Lapponiae“ oraz Fragmenty o mitologii lapońskiej. Brat jego, Piotr, również mi-syonarz (* 1804—f 1841), pozostawił dziennik swego kilkoletniego pobytu w Laponii (1826 —

x-y

1832). Opowiadanie naiwne, ale bardzo szczere i pełne życia, miało powodzenię i było kilkakrotnie przedrukowywane.

Br. J.

na

Laet J a n,de,uczony (* w Antwerpii w 1593 — t w 1649). W 1624 na stanowisku dyrektora Kompanii Indyi zachodnich w Leydzie, dał się poznać opisem Indyi zachodnich w języku holenderskim, kompilacyą z różnych opisów podróży (wydawana w 1625, 1630 i 1634, a po francusku w 1640). Z dzieł jego zasługują uwagę: „Notae ad dissertationem H, Grotii" de originegentium ainericanarum 1643“; i „S.Mar-gravii historiae naturalisBrasiliae libri“. Poważnej wartości jest jego edycya Pliniusza starszego z 1635 r. u Elzewira i niedokończone wydanie Witruwiusza.

Lafargue Paweł, wybitny socyalista francuski (* 1840 na w. Kubie), z rodziców francuskich (ze strony matczynej domieszka krwi murzyńskiej). Jako 9 letni chłopiec przeniesiony do Bordeaux, pobierał tam nauki średnie, poczem wyjechał do Paryża. Tam budzi się w nim zainteresowanie naukami społeczne-Wciągnięty w wir życia politycznego, bierze udział w kongresie studenckim w Lie-ge (1866) oraz w wielkiej manifestacyi paryskiej przeciw drugiemu Cesarstwu, zaco pozbawiono go prawa odbywania studyów uniwersyteckich we Francyi. Przenosi się do Londynu i tam kończy medycynę. Pobyt w Londynie zdecydował o całej przyszłości L-a. Poznaje tam Marxa, z którego córką, Laurą, później się ożenił, pod jego kierownictwem studyuje ekonomię i historyę, staje się gorliwym wyznawcą jego teoryi, którą następnie rozpowszechnia we Francyi: bierze udział w sprawach Międzynarodówki robotn. i został wybrany na członka Rady Generalnej. W r. 1871 otrzymuje zlecenie od Komuny Paryskiej wywołania powstania w płd.-zach. Francyi. Mi-sya jego nie miała powodzenia i L. zmuszonym został schronić się do Hiszpanii. Na wygnaniu uczestniczył w działalności Międzynarodówki w Hiszpanii i Portugalii, i w r. 1872 był na kongresie międzynarodowym w Hadze

Laet Jan Jakób, pisarz flamandzki (* w r. 1853).

1815--f 1891). Skończył medycynę, ale praktyką nie zajmował się wcale. Założył w Bru-kselli dziennik „Vlaerasl Belgie®, gdzie występował w obronie języka i praw Flamandów.

Po upadku tego pisma w r. 1845 wydawał kilka innych czasopism. Zmęczony niepowodzeniami, porzucił publicystykę i założył piekarnię.

x-y

Jako deputowany (od r. 1863) w Izbie zawsze mi. gorąco bronił praw Flamandczyków. Z dzieł beletrystycznych znane są: „Het huis van We-senbeke" (Antwerpia 1842); „Het lot“ (tamże 1846); i „Poezye® (tamże 1848).

T. D.

Laeti. Wyrazem tym oznaczano w państwie rzymskiem osoby, należące do podbitych ludów barbarzyńskich (barbari) i osiadlane na gruntach, które były własnością państwa. Chodziło tu też o uprawę tych gruntów (Laetica terra), zwłaszcza jeżeli miały być wykarczo-wane lub wogóle były zaniedbane, jakoteż o o-bronę granic państwa, do czego osoby powyższe zobowiązywano, i to im nadawało cechę straży granicznej (milites limitanei). Wyrazem L. oznaczano głównie Germanów (Franci, Ba-tavi), których osiedlano po największej części w Gallii. Tosamo stanowisko w państwie rzymskiem zajmowali Omtiles (Sannatae, także Saevi). Por. Notitia dignitatum in partibus Occi-dentis, wyd. Bóckinga str. 1044 -45. L. 12 Cod. Tlieod. de veterauis (7, 20).

T, R;

x-y

w charakterze delegata sesyi madryckiej i lizbońskiej. Po rozłamie w Międzynarodówce, który nastąpił na tym kongresie, L. znowu zamieszkał w Londynie, cierpiąc niedostatek i z trudnością zarabiając ua utrzymanie, ale nawet w tem nijakiem położeniu nie zaniedbując zajęć naukowych. Tymczasem we Francyi, głównie dzięki działalności J. Gues-de*a, odbywała się konsolidacya socyalistycznej partyi robotniczej i wyzwolenie jej od wpływów i ideologii mieszczańskiego demokratyzmu i anarchizmu prudonowskiego. Powstanie tej partyi („Francuskiej Partyi Robotniczej") datuje się od kongresu robotniczego w Marsylii, gdzie większością 73 przeciw 27 głosów przyjętą została rezolucya socyalistyczna. Partya nie miała jeszcze jasno sformułowanego programu, opierającego się na zasadach socya-lizmu naukowego. Dla stworzenia go Guesde udał się do Londynu i tam program opracowany został przy udziale Marxa i Eugelsa. W pracy tej uczestniczył także L., który wkrótce potem, korzystając z amnestyi r. 1880, powrócił do Francyi i zajął wybitne stanowisko w partyi i jej organie „Egalite", redagowanym przez Guesde’a. Następne lata poświęcił propagandzie naukowego socyalizmu w niezliczonych artykułach, odczytach i przemówieniach. Za swoje energiczne wystąpienia przeciw rządowi i współczesnemu ustrojowi społecznemu L. wielokrotnie był karany sądownie i odsiadywał więzienie. W r. 1891 obrany posłem do parlamentu w Lille, przy nowych wyborach w r. 1893 mandatu nie uzyskał. Zwalczał namiętnie anarchizm oraz wszelki opportunizm w partyi socyalistycznej, więc najpierw t. zw. possybilizm, którego przedstawicielem był Brous-se, później kierunek reprezentowany przez Jau-res‘a, który popierał blok republikański i przychylnie zapatrywał się na udział socyalistów w rządzie (w gabinecie Waldeck-Rousseau (1899). Po zjednoczeniu rozmaitych partyi i frakcyi socyalistycznych francuskich, dokona-nem w r. 1905 na kongresie, zatargi wewnętrzne nie ustały, i L. z GuesdeTn, stojąc zawsze na stanowisku ściśle marxistowskiem, zwalczali z jednej strony t. zw. reformizm Jaures‘a, z drugiej—marxizujący syndyka-lizm r e wolucyj n y. — Podczas gdy Guesde jest głównym politykiem i mówcą francuskiego marxizmu, L. jest jego teoretykiem i publicystą. Naukowe i publicystyczne prace L-a odznaczają się świetną formą literacką, grzeszą jednak paradoksalnością (np. Religja kapitału i in.). Główne prace L-a: „Le communisme et l‘Evolu-tion economiąue" (1892); „La religion du Capital; „Materialisme economiąue de Ch. Marx“; „Le droit a. la paresse"; „Le socialisme et la conąuete des pouvoirs publics"; „La propriete, origine et evolution“; „Le communisme et l‘evo-lution economiąue¹*; wspólnie z Guesdeun Program partyi robotniczej; mnóstwo artykułów

Wielka'Encykl. Uustr. Ser. I. Tom XLU Zesz. 333b.

rozrzuconych po pismach socyalistycznych. Pam-flety i broszury L-a są tłómaczoue na wszystkie prawie języki. W polskiem tłómaczeniu u-kazały się „Rozwój własności** (1907); „Sprzedany apetyt** (1907); ,,Praca umysłowa wobec maszyny** [wyd. I przez K(oło) Oświaty) Robotniczej), wyd. 2-e Warsz. 1907] i in.

La Farina Józef, historyk włoski (* 1814 —f 1863). Z zawodu prawnik, niewiele zajmował się adwokaturą. Podejrzany o udział w spisku politycznym, musiał uciekać w r. 1837 z Sycylii. Po roku powrócił i ogłosił „Ri-membranze della Toscana e di Roma" Pisma przezeń zakładane policya zamykała po kolei. Za udział w spisku był powtórnie aresztowany w Palermo, ale niebawem wypuszczono go na wolność. Wyjechał jednak w r. 1841 do Toskanii, by uniknąć szykan policyi; tu opracował główne swe dzieło „Storia dTtalia narra-ta al popolo italiano" (1846). Po wybuchu re-wolucyi w r. 1848 powrócił na Sycylię i został obrany do parlamentu. Rząd rewolucyjny powierzył mu ministeryum oświaty i wojny. Po upadku rewolucyi uciekł do Marsylii, a stamtąd do Turynu, gdzie założył Societa Nasiona-le, które miało na celu zjednoczenie Włoch pod dynastyą sabaudzką. W wojnie 1859 był dowódcą oddziału ochotników, a podczas przygotowań do wyprawy sycylijskiej 1860 r. występował jako pośrednik między Cavourem i Garibaldim. W r. 1860 obrany do parlamentu tu-ryńskiego, został wkrótce powołany do Rady Stanu. Napisał nadto: „Italia nei suoi monu-menti, nelle sue rirnembranze, ne‘suoi costumi" (1841); „Storia dTtalia dal 1815 al 1850“ (Medyolan 1860); i in. Jego „Scritti politici" (Medyolan 1870, 2 tomy) i „Epistolario" (tamże 1869,2 tomy) wydał Franchi.

Lafayette, miasto w hr. Tippecanoe w płn.-ameryk. stanie Indiana, 104 kim. od Indiano-polis, na wschodu, brzegu rz. Wabasli, połączonej kanałem z jez. Erie; punkt skrzyżowania się 7 linii kolejowych; wyższa szkoła rolnicza z wydziałem technicznym, znaczny handel; 17 000 m-ców; w pobliżu łomy marmuru.

La Fayette Gilbert III M ot i er, marszałek Francyi (f d. 23 lutego 1462 r). Będąc protegowanym Burbonów, którym wiernie służył, zrobił świetną karyerę. W r. 1409 był kapitanem w Genui pod marszałkiem Boucicaut i odtąd otrzymuje nowe urzędy i polecenia, a w r. 1424 zostaje gubernatorem Delfinatu i marszałkiem Francyi. Odgrywa bardzo wybitną rolę bądź w radzie królewskiej, bądź w armii. Wzięty do niewoli pod Verneuil (1424), wkrótce odzyskał wolność i był obsypany dobrodziejstwami przez Karola V1L Stanął po stronie wielkiego hetmana (konnetabla) Richemonta w jego walce z Louvetem i La Tremoillem (1425—29). W r. 1429 pośpieszył z pomocą Orleanowi; walczył tam obok Dziewicy Orleańskiej i tegoż roku towarzyszył królowi

104

x-y

lir. J.

mu

na

do Reims na koronacyę. Ale niebawem wpadł w niełaskę z powodu intryg La Tremoille’a. Przywrócony do łaski króla po upadku La Tre-moille’a (1433), brał udział w konferen. w Ne-vers i kongresie w Arras, oraz naradach stanów w Orleanie (1439), gdzie gorąco obstawał za dalszem prowadzeniem wojny z Anglikami i domagał się reform w armii. Podczas t. zw. „Praguerie“ stanął obok ks. Karola Burbońskiego, jednego z głównych przywódców tego buntu (1440). Ale król przebaczył nawet ten postępek i powierzył mu ważne misye (w Lyonie i Genewie w r. 1446, w Rzymie i Lozannie w r. 1448), które miały na celu zaprowadzeniu spokoju religijnego. W wyprawie do Normandyi w r. 1449, która się zakończyła wygnaniem Anglików i uroczystem wkroczeniem króla do Rouen, brał czynny udział. Po tej wyprawie był już zbyt stary, by módz się czemś jeszcze wyróżnić. Z jego imieniem wiążą się bardzo ważne chwile historyi Francyi: nieubłagana walka z Anglikami zakończona zwycięstwem Francyi i reforma gruntowna wojska i żandarmeryi.

La Fayette Marya Magdalena Pioche de la V ergne, hr., autorka francuska (* Paryżu 1634—f 1692 tamże). Kardynał de Retz opiekował się nią, a w hotelu Rambouillet znano ją pod pseudonimem Felicyany. Wyszła w 1655 za hr. Franciszka Motier, hr. de L.; żyła zdała od męża w Paryżu, wiele wpływała na la Rochefoucauld’a, kiedy pisał swoje maksymy, stykała się z Bossuetem, la Fontainem, Kondeuszem i in. Przyjaźń jej z panną de Nćmours, późniejszą ks. Sabaudzką, wciągnęła ją w świat polityczny. W 1662 napisała pierwszy swój romans „La Princesse de Montpen-sier“, a w 1678 wydała swoje arcydzieło „La princesse de Cleves“, pierwszy w literaturze francuskiej romans psychologiczny, a dopełniła je obroną swej tezy w innym utworze „La com-tesse de Tende“. W 1665 zaczęła pisać hi-storyę Henryety, żony Filipa Orleańskiego (Paryż 1720). Po śmierci La Rochefoucaulda w 1680 r. opuściła Paryż, udając się do dzieci. Jej dzieła i listy wyszły w 8 tomach w 1876 i miały liczne edycye, ostatnia w 1890.

La Fayette Marya Józef Motier, margrabia (* 6 wrześ. 1757 w zamku Chavaniac, dep. Górnej Loary [Owernia] —f 20 maja 1834 w Paryżu), francuski mąż stanu i generał. Był synem Gilberta, pułkown. grenadyerów, i należał do młodszej linii znanej w dziejach Francyi rodziny orwerneńskiej. Mając zaledwie dwa lata, stracił ojca w bitwie pod Minden i wychowywał się u swej babki; w wieku 11 lat został oddany do kolegium Plessis w Paryżu. W r. 1770 stracił matkę i dziadka ze strony matki i odziedziczył po nich majątek, dający dochodu 120 000 lirów. W r. 1771 wstąpił do muszkieterów, 1773 przeniósł się do pułku ks. Noaiłles ze stopniem podporucznika. Ożenił

się 1774 z córką ks. de Noaiłles, w czerwcu 1776 podał się do dymisyi. W tym czasie rozpoczęła się walka kolonii płc. amerykańskich z Anglią o wyzwolenie. Wiadomości o niej rozentuzjazmowały L-a. Zniósł się więc z Benjaminem Franklinem, ale musiał użyć podstępu, aby uśpić czujność rodziny. Udało się wsiąść na okręt w Bordeaux dopiero w kwiet.r. 1777. W Filadelfii przedstawił kongresowi listy polecające Franklina i Deane‘a. Kongres nadał L-owi rangę generała-majora. W kilka dni później został przedstawiony Waszyngtonowi, który go powitał z radością i nazawsze pozostał z nim w dobrych stosunkach. D. 11 wrześ. 1777 brał udział w bitwie nad Brandy-wine, gdzie Amerykanie odnieśli porażkę; L. był raniony i przez trzy tygodnie musiał się leczyć. D. 1 grud. 1777 otrzymał dowództwo dywizyi, składającej się z Wirgiijczyków. Projektowana wyprawa do Kanady nie doszła do skutku z powodu zimy. Wkrótce L. odznaczył się w bitwie pod Monmouth 28 czer. 1778 r. i wtedy poruczono mu współdziałać w stanie Rhode-Island w porozumieniu z eskadrą francuską, dowodzoną przez adm. d‘Estaing. Burza zniweczyła plan zamierzony, L. musiał się cofnąć, ale w tym odwrocie wykazał wiele zręczności, za co otrzymał wyrazy uznania od kongresu. Pragnąc wziąć udział w wojnie Francyi przeciwko Anglii, L. otrzymał pozwolenie powrotu do Francyi i wyjechał z Bostonu w styczniu 1779. Opuścił on Francyę jako zbieg, a powrócił jako tryumfator, zarówno dworze jak i w mieście podejmowano go z en-tazyazmem. Ludwik XVI pozwolił mu na wy-sztyftowanie pułku dragonów królewskich. L.

[ również czynił zabiegi, aby skłonić rząd francuski do interwencyi w sprawach Ameryki. Dopiął tyle, że korpus, złożony z 4000 ludzi, pod dowództwem gen. Rochambeau był wysłany do Stanów Zjednoczonych. L. postanowił udać się do Ameryki wcześniej niż tam przybędzie ów korpus. Wyprawa Rochambeau udała się najzupełniej. Generał Cornwallis, który odgrażał się, że schwyci dzieciaka (tak nazywał L-a), oblężony w Yorktown, musiał się poddać (17 paźd. 1781). To powodzenie zapewniło ostatecznie Stanom Zjednoczonym niezależność. W styczniu 1782 L. jest już z powrotem we Francyi i broni gorąco sprawy swych przyjaciół Amerykanów. D. 12 marca 1783 o-trzymał nominacyę na marszałka polnego, a 5 maja—krzyż św. Ludwika. Następnego roku odbył znów podróż do Ameryki, gdzie go spotykały owacye i dowody wdzięczności najgłębszej. Po powrocie do Francyi L. zajął się agitacją w sprawie protestantów, w lipcu 1785 był o-becnym na manewrach na Szląsku. Widział się wtedy z Fryderykiem W. i zawarł bliższe stosunki z bratem króla, Henrykiem. Potem w Wiedniu konferował z Józefem II. Wróciwszy do Francyi, przebywał w gronie rodziny.

Gdy król zwołał Zgromadzenie Notablów, u-mieścił i L-a na liście 144 osób, z których o-no miało się składać. W tern zgromadzeniu L. ujawnił swój liberalny sposób myślenia (za co wpadł w niełaskę dworu), przyczynił się do dymisyi Calonne‘a i do rozszerzenia praw protestantów. W r. 1788 znów wstąpił do wojska i otrzymał dowództwo brygady pieszej, ale, przystąpiwszy do protestu szlachty bretońskiej przeciw edyktom Lamoignon‘a i Brienne‘a, był pozbawiony godności marszałka polnego (15 lipca 1788). Naówczas wystąpił jako kandydat do Stanów Generalnych. Szlachta z okręgu Riom wybrała go na posła, Tutaj dał wyraz swym dążnościom, przedłożywszy „Europejską deklaracyę praw człowieka i obywatela". Zamianowany wice-prezesem Zgromadzenia 13 lipca, spełniał tę funkcyę w pamiętnym d. 14 lipca. Nazajutrz był wybrany przez aklamacyę naczelnym dowódcą milicyi mieszczańskiej, Bailly zaś —merem Paryża. L. zorganizował natychmiast gwardyę narodową i zaproponował (17 lipca) dodać do kokardy narodowej koloru niebieskiego i czerwonego (barwy miasta Paryża) jeszcze biały, barwę królewską. „Przynoszę wam—zawołał na ratuszu —kokardę, która obejdzie świat cały“. Z powodu zabójstwa Foullon’a i Bertier, podał się do dymisyi 23 lipca 1789, ale był zniewolony do cofnięcia jej. Towarzyszył ludowi podczas wyprawy kobiet do Wersalu. Były to dla niego, jako monarchisty, chwile ciężkie. Udało mu się obronić rodzinę królewską przed najściem tłumów. Kiedy lud nie odstępował od żądania, aby rodzina królewska przeniosła się do Paryża, L. na czele gwardyi towarzyszył orszakowi królewskiemu, spełniając wolę ludu i jednocześnie broniąc króla. Popularność jego wzrosła jeszcze, kiedy odmówił przyjęcia dowództwa nad gwardyami narodowemi Królestwa (4 lut. 1799). D. 12 maja 1790 założył razem z Bailly‘m „Towarzystwo r. 1789“, które przekształciło się niebawem w klub Feuillant‘ów, będący wyrazicielem dążeń średniego mieszczaństwa, największej potęgi podczas pierwszego okresu rewolucyi. Wybito medale z jego wizerunkiem (3 czerw. 1790). Podczas zebrania się sfederowanych na Polu Marsowem, 14 lipca 1790, L. został obwołany prezydują-cym. Wtedy z wysokości ołtarza ojczyzny wygłosił uroczystą przysięgę służenia narodowi, prawu i królowi. Już wtedy Marat (ob.) zaczął atakować bezustannie L-a („generała Mo-tier“) jako „zdrajcę*. D. 28 lut. 1791 r. L. usunął z Tuileries tłum, który wtargnął tam, oburzony na króla za jego stosunki z zagranicą. Rozruchy, które przeszkodziły wyjazdowi króla do St.-Cloud, posłużyły L-owi za powód, by się podać do dymisyi (21 kwietnia); ale zabiegi zarządu miejskiego i prośby gwardyi narodowej wpłynęły na jej cofnięcie. Przez u-cieczkę Ludwika XVI do Yarennes znalazł się

L. w ciężkiem położeniu; wtedy wydał rozkaz aresztowania króla. D. 17 lipca 1791 stłumił rozruchy na polu Marsowem i rozkazał strzelać do ludu. Jego popularność w warstwach ludowych wtedy ostatecznie upadła. To go nie zraża: 13 wrześ. 1791 stawia wniosek o am-nestyi powszechnej, a 18 tegoż miesiąca jest obecny na czele gwardyi narodowej przy odczytywaniu publicznem konstytucyi. Po rozwiązaniu się Konstytuanty L. uważał, że jego rola się skończyła i podał się do dymisyi ze stanowiska naczelnika gwardyi narodowej 8 paźdz. 1791. Gwardya narodowa urządziła mu wspaniałą owacyę i ofiarowała szpadę honorową ze złotą rękojeścią. L. udał się na odpoczynek do Owernii, wśród owacyi. Z zamku Chavaniac uie wychylał się, nawet odmówił wystawienia swej kandydatury na mera Paryża. Dopiero przygotowania do wojny pobudziły jego działalność. D. 14 grud. 1791 król powierzył L-owi dowództwo jednej z trzech armii (środkowej). L. natychmiast udał się do Metzu. Rozpoczął kampanię w maju 1792 r., pilnie mimo to śledził kroki Jakobinów. Oburzony wiadomością o wtargnięciu tłumu do Tuileries, 20 czer. 1792, opuścił armię i przybył do Paryża. W Zgromadzeniu prawodawczem wygłosił piorunującą mowę przeciw inicyatorom rozruchów (28 czerwca). Jego przyjazd wywołał oburzenie wśród ludności, w Zgromadzeniu spotkał się z gwałtowną opozycyą, mimo że większość postów stanęła po jego stronie. Powrócił do armii d. 30 czerwca, ale oskarżenia za bezprawny przyjazd i żądanie oddania go pod sąd rosły z każdym dniem. Dzień 10 sierpnia, zawieszenie króla w czynnościach oburzyły L-a. Miał armię poprowadzić do Paryża, aby uwolnić króla. Zwrócił się z odezwą do żołnierzy, a 14 sierp. 1792 rozkazał muui-cypalności Sedanu przyaresztować komisarzy, przysłanych przez Zgromadzenie do armii. Na wiadomość o tern Komitet wykonawczy rozkazał L-owi (17 sierpnia) złożyć dowództwo i przybyć do Paryża dla wytlómaczenia się. D. 19 sierpnia L. uciekł za granicę z 22 oficerami swego sztabu. Zbiegowie zostali zaaresztowani przez placówki nieprzyjacielskie. Przewieziony do Namur, później do Luksemburga, Koblencyi, ostatecznie był osadzony w Wesel, stąd przeniesiony do Magdeburga, gdzie obchodzenie się z więźniem było jeszcze surowsze. W styczniu 1794 osadzono go w Neisse, a w maju wydali go Prusacy Austrya-kom. Ci zamknęli go w Ołomuńcu i obchodzili się z nim okrutnie; po nieudałej próbie u-cieczki (8 list.) te okrucieństwa jeszcze się wzmogły. Dopiero 24 paźdz. 1795 r. pozwolono żonie L-a zobaczyć się z nim. Pomimo to, że losem więźnia bardzo gorąco interesowano się we Francyi, Ameryce i Anglii, nic nie udało się zrobić dla ulżenia losu więźniów. Trzeba było zwycięstw Bonapartego i speeyalnej klau-żuli w traktacie pokojowym Cainpo-Formio, aby wypuszczono na wolność L-a i jego towarzyszy, 19. wrześ. 1797, przyczem przyrzekli oni, że nigdy nie przestąpią granic Cesarstwa Niemieckiego. L. po złożeniu podziękowania Bonapartemu, osiadł w Wittmold w Holsztynie, a w lutym 1799 przeniósł się do Hollandyi. Na wieść o zamachu 18 Brumaire‘a pośpieszył do Paryża, ale, przyjęty bardzo chłodno, usunął się do swego majątku. Odrzucił proponowany urząd ambasadora w Ameryce i miejsce w senacie, i usilnie starał się o dymisyę, otrzymał ją d. 13 kwietnia 1802 r. z peusyą emerytalną 6 000 franków. Głosowa! przeciw konsulatowi dożywotniemu i spokojnie żył w swojem ustroniu, zajmując się rolnictwem. — Upadek Napoleona przyjął L. obojętnie, a nawet złożył Ludwikowi XVIII życzenia z powodu powrotu na tron przodków. Ale powrót Napoleona z Elby rzucił L-a w wir polityki. Sprawa cesarza wydawała mu się sprawą Francyi. D. 10 maja 1815 był obrany deputowanym z dep. Seine-et-Marue, a 5 czerwca trzecim vice-pre-zesem Zgromadzenia. Po porażce pod Water-loo żądał abdykacyi Napoleona (22 czerw.). D. 23 czerw, był wyznaczony ua jednego z komisarzy Rządu Tymczasowego, którzy mieli się u-dać do głównej kwatery sprzymierzonych; misya ta ograniczyła się na mowie patryotycz-nej, zwróconej do przedstawiciela Anglii. Wróciwszy do Paryża d. 5 lipca, L. zdał sprawozdanie przed Izbą ze swych zabiegów. Później zamieszkał w La Grange aż do r. 1818, gdy był obrany na deputowanego z dep. Sarthe. Z trybuny parlamentarnej bronił swobody osobistej i swobody prasy. Zbliżył się do Węglarzy i należał nawet do jakiegoś planowanego zamachu, który został wykryty po skończonej ka-dencyi. W 1824 odwiedził Stany Zjednoczone, Uroczyście podejmowany w Filadelfii, odbył pielgrzymkę do grobu Waszyngtona i w ciągu roku objeżdżał Stany Zjednoczone, wszędzie witany z entuzyazmem. D. 21 czerw. 1827 został znów obrany deputowanym, tj. w przeddzień zamknięcia sesyi, a po raz wtóry 17 listopada; po raz trzeci 12 lipca 1830 r. Kiedy wybuchła rewolucya, L. pośpieszył do Paryża i d. 29 lipca przyjął ofiarowane mu dowództwo nad gwardyą narodową. Zbliżył się do ks. Orleańskiego, ale wkrótce pokłócił się z nim. D. 25 grud. 1830 podał się do dy-misyi, a d. 5 lipca 1831 był znów obrany deputowanym aż w dwóch kolegiach wyborczych, Meaux i Strassburg. W Izbie został przywódcą opozycyi skrajnej i oświadczył, że nie chce mieć nic wspólnego z koutrrewolucyą z 1830, jak i z kontrrewolucyą z 1789 r. Występował przy każdej sposobności w obronie Polski i Polaków. W r. 1831 żądał w Izbie deputowanych, aby rząd francuski uznał Polaków za stronę wojującą, i nawoływał do interwencyi w sprawach polskich. Kiedy we Francyi znalazła się liczna bardzo emigracya polska i mi-nisteryum Casimir-Perier, dla dogodzenia rządom zaborczym, przedsięwzięło środki represyjne, bądź wydalając z Francyi, bądź nie pozwalając przebywać w Paryżu, bądź zmuszając do wstępowania do armii kolonialnej, L. znów gorąco bronił Polaków i potrafił zyskać dla nich poparcie Izby. Opiekował się Polakami i poza Izbą. Pod prezydencyą L-a zawiązał się już28 stycz. 1831 komitet francnsko-pol-ski, który otoczył opieką wychodźców. (Do komitetu należeli: gen. Lamarąue, Jullien, Wiktor Hugo, Armand Carrel, Beranger, poeta Dela-vigne, Odillon-Barrot, Dupont de l‘Eure, Gar-nier-Pages i in.). Komitet wydawał odezwy do Francuzów i potrafił poruszyć opinię publiczną, nietylko w Paryżu, lecz i na prowin-cyi. D. 12 lutego 1732 wydał odezwę do „Narodu Polskiegou, opatrzoną 67 podpisami i wszedł w bliższe stosunki ze stałym (po rozwiązaniu tymczasowego, pod prezydencyą Bonawentury Niemojowskiego) komitetem polskim pod prezydencyą Lelewela. Oba istniejące komit. wspólnie urządziły obchód rocznicy listopadowej 1832 r. Na obchodzie przemawiał L., gorąco broniąc sprawy polskiej i wlewając otuchę w skołatane serca wychodźców. Przez swego adjutanta, Leonarda Chodźkę, zapoznał się on bliżej i zaprzyjaźni! z Lelewelem, który przez pewien czas bawił w jego majątku La Gran-ge. W Towarzystwie ziem litewskich i ruskich, na obchodzie 25 marca 1832 roku, przewodniczył i przemawiał L. Po raz o-statni ukazał się w Izbie 26 stycz. 1834, aby poprzeć petycyę, dotyczącą emigrantów polskich. W ogóle Polacy mieli w nim najserdeczniejszego przyjaciela i najgorliwszego obrońcę swej sprawy. — D. 30 stycz. 1834 L. na pogrzebie deputowanego Duloug przeziębił się. Pomimo sędziwego wieku organizm przez cztery miesiące walczył ze śmiercią. Zwłoki pochowano na cmentarzu Picpus obok szczątków żony. Pogrzeb L-a dał sposobność Francyi i A-meryce do złożenia jaknajwiększych hołdów. Polacy również chcieli mieć udział w tym u-czczeniu wielkiego człowieka, ale rząd francuski, w obawie powikłań politycznych, zabronił tego. Odrzucił również projekt Leonarda Chodźki, wieloletniego przzjaciela i adjutanta zmarłego, który zaproponował, aby pod Paryżem rękami emigrantów polskich usypać L-owi kopiec. — L. był jednym z najszlachetniejszych przedstawicieli liberalizmu, ale jego aspiracye zamykały się w granicach monarchii konstytucyjnej. I dlatego, kiedy rewolucya przekroczyła ramy, L. stał się jej wrogiem. Syn L-a ogłosił jego pamiętniki, które są cennym ma-teryałem do życiorysu generała i do historyi jego czasów. W r. 1887 Amerykanie wystawili L-owi pomnik w New-Yorku, we Francyi ma on pomnik w Puy. — Źródła: „Memoires, correspondances et manuscrits du generał L.“

x-y.

ogłoszone przez rodzinę (Paryż 1837 — 38,    6 czył przeciw gabinetowi Broglie’go. W r. 1875

tomów); Segnault-Warin „Memoires pour servir został obrany senatorem dożywotnim, a la vie du generał L.“ (Paryż 1824, tomów 2);

Pelet de La Lozere „L. en Ameriąue et en France" (Paryż 1867); H. Doniel „La Familie,

1‘enfance et la premiere jeunesse de L." (Or- bliotece 22 700 tomów, leau 1876); A. Bardoux „La jeunesse de L. et les dernieres Annees de L.“ (Paryż 1892- 3,

2 tomy); Etienne Charavay „Le General L.“

(Paryż 1895); A. Levasseur „L. en Ameriąue en 1824 i 1825“ (Paryż 1829, 2 tomy); Sar-rars jeune „L. et la revolutiou de 1830“ (Paryż 1834, 2 tomy); Jules Cloąuet „Souvenirs sur la vie privee du generał L.“ (Paryż 1836);

Nauroy „Le Curieux“ (1887); Max Biidinger „L. in Oesterreich“ (Wiedeń 1878); Al. Werni-cki „Leonard Chodźko" Lwów 1880). Pisma

A. G.

Lafayette College—kollegium im. Lafayet-te‘a w mieście Easton (Pensylwania). Liczyło 26 profesorów, około 300 studentów w bi-

x-y.

„I-

emigracyjne.

La Fayette Ludwika de Motier (* kolo 1615 — f 1665), przyjaciółka Ludwika XIII. W r. 1630 została damą dworską Anny au-stryackiej.

nią uwagę króla. L. ze swej strony powzięła głębsze uczucie dla króla, ale nie chciała służyć Richelieuinu za narzędzie. Wtedy kardynał postanowił ją usunąć od dworu przy pomocy spowiednika królewskiego Caussina. Ten zdradził plany Richelieu’go, ale L. poczuła niesmak wobec intryg i postanowiła wTstąpić do klasztoru. Król długo sprzeciwiał się temu, ale ostatecznie jednak uległ 1637 r. Przez pierwsze cztery miesiące król często odwiedzał w klasztorze dawną swą przyjaciółkę, wreszcie L., nie zrywając bynajmniej dobrych stosunków z królową, zamieszkała w Luwrze, by podzielać łoże królewskie z Anną austryacką. Ostatecznie Riche-lieumu udało się zerwać stosunki między królem i Ludwiką. L. została przełożoną klasztoru Nawiedzenia w Chaillot i umarła po 18-latach życia zakonnego.

La Fayette Jerzy Washington (1779 —1849), polityk francuski, syn sławnego generała. Jako wojskowy odbył kampanię włoską, austryacką i polską. Zrażony do Napoleona, porzucił służbę wojskową. Za Restauracyi bez powodzenia kilka razy kandydował do Izby. Towarzyszył ojcu w podróży po Ameryce. W r. 1827 został deputowanym i zasiadał w I-zbie do r. 1847. Jako członek opozycji zwalczał gabinety Polignaca, Casimir- Periera i Gui-W r. 1848 został obrany do konstytuanty i podtrzymywał politykę Cavaiguaca.

La Fayette Oskar, margrabia (1815 — 1881), polityk francuski, syn poprzedniego. Służył w wojsku w Afryce, później był deputowanym (1846). Jako zwolennik rewolucyi 48 r., zasiadał w Zgr. Konstytucyjnem, a później w Prawodawczem. Po 2 grudnia w randze kapitana poddał się do dymisyi i do r. 1870 nie uczestniczył w życiu publiczuem. W r. 1871 obrany do Zgr. Narodowego, należał do lewicy republikańskiej. Jako zwolennik Thiersa wal-

Lafenestre Jerzy, poeta i krytyk artystyczny francuski (* 1837). W r. 1864 wydał pierwszy tom poezyi „Les Esperan^es" (głównie wspomnienia włoskie), a w r. 1874 dylles et Chansons". W r. 1888 został kustoszem w muzeum malarstwa w Luwrze i profesorem w szkole Louvre, zaś w r. 1892 — członkiem Akademii Sztuk Pięknych. Głównie znany jest z licznych prac poświęconych hi-storyi malarstwa włoskiego („La Peinture ita-lienne", „La Vie et l‘oeuvre du Titien" i in.). Jako krytyk artystyczny pisywał do „Rev. des Deux Mondes". Razem z Richtenbergerem zaczął wydawać „La peinture en Europę" (I tom Luwr 1893; II t. Florencya) —rodzaj nau-W r. 1635 Richelieu zwrócił na kowego katalogu muzeów europejskich, z licz-

nemi ilustracyami.

La Ferriere Percy Hektor hr., historyk francuski (* 1811). Prace swe zaczął ogłaszać w r. 1855, pierwsza traktowała o życiu domo-wem panów udzielnych XVI w., później wydał „HistoiredeFiers[miasto]". Powierzono mu wydanie listów Katarzyny de Medicis „Lettres de Catherine de Medicis", prócz tego ogłosił wiele prac historycznych. Stały współpracownik „Rev. des Deux Mondes".

Laferriere Julian, prawnik francuski (* 1798—f 1861), adwokat w Angouleme, później w Bordeaux, stał się głośnym po wydaniu dzieła „Essai sur 1’histoire du droit fran-ęais" (Paryż 1836 —38, 2 t.) i otrzymał katedrę w Rennes. Został radcą stanu, deputowanym Zgromadzenia prawodawczego (1849), inspektorem ogólnym szkół prawniczych, a w r. 1855 członkiem Akademii Nauk moralnych. Dzieła najbardziej cenione: „Cours de droit public et administratif" (wyd.5-e 1860); „Hist. des principes, des institutions et des lois de la Re-volution franęaise“ (wyd. 2-e 1850); ,,De 1‘influ-ence du stoicisme sur la doctrine des juriscon-sultes romains“ (1860); „Histoire du droit fran-ęais" (1845-1858, 5 t.).

zot.

x-y

x-y.

x-y.

x-y

x y.

we-

wice-

Laferriere Edward (syn poprzedniego), prawnik francuski (* 26 sierpnia 1841). Adwokat w Paryżu, od r, 1861 współpracownik radykalny „Rappel’a“, uwięziony 1869, dyrektor departamentu wyznań w ministeryum spraw wnętrznych ^ 1879), radca stanu (1880), prezes tejże rady 1886 — 1898. Gubernator generalny Algieru od r. 1898, Nie mogąc uporać się z agitacyą antisemicką, złożył urząd; r. 1900 mianowany prokuratorem generalnym izby kasacyjnej. Zmarł 4 lipca 1901 r. Założył dziennik „La Loi‘‘ (1870), pisywał w dziale prawnym i politycznym do ,,Temps‘a“; ogłosił między innemi ,,La Censure et le regime con-

s. p.

x-y.

(1733).

s- P.

filozof francuski (* Filozofię studyował w 1841

Laffitte

x-y

La Fitę de Pellepore Włodzimierz, hr., pisarz francuski (pseud. Piotr Artamow, * 1818). Podróżował po Rossyi i wrażenia swe podał w dziełach „La Russie historiąue, pittoresąue et monumentale" (1864) i „Affaire Khomiakow" (le servage et la bureaucratie, 1865); prócz tego napisał parę innych utworów.

La Fleche, miasto, ob. Fleche.

Lafont Karol (* 1781—f 1839), skrzypek francuski. Podróże artystyczue rozpoczął w r. 1801; był pierwszym skrzypkiem na dworze Aleksandra I, później w kaplicy Ludwika XVIII. Należał do liczby pierwszorzędnych wirtuozów epoki. Skomponował około 200 romansów, duetów i t. d. Zginął podczas jazdy dyliżan-

sem.

stitutionnel“ (1867); „Les Constitutions d’Euro-pe et d^móriąue** (1869); „Traite de la juri-diction administrative et des secours au conten-

tieux“ (2 t. 1887/8). Nekrolog w dzienniku ,,Le Temps" (Paryż) z d. 4 lipca 1901 r.

La Fitau Piotr Franciszek, biskup (* 1685 — f 1764). L , jako jezuita, upoważniony był przez zakon do traktowania w sprawie bulli Unigenitus\ otrzymał nominacyę od Klemensa XI na biskupa, a regent nakazał parlamentowi zaregestrować rozkaz zabraniający mówić i pisać przeciwko bulli. Ważniejsze dzieła ,,Histoire de la constitution L/nigcnitus“ (Paryż 1733); „Vie de Clement XI“ (1752); ,,La vie et les Mysteres de la tres-sainte Vierge" (1759). W Warszawie u Groella wydane ,.Sermon sur l’aumóne“ (1785), a na polski przełożył ks. Gałecki „Zbiór krótki kazań postnych... na ojczysty język" (Kalisz 1784).

Lafitau Józef Franciszek, raisyonarz francuski (* 1670 —f 1740). Jako członek mi-syi jezuickiej w Kanadzie napisał dzieło „Moeurs de sauvages compares aux moeurs de pre-miers temps“ (Paryż 1723), które zawiera wiele bardzo cennych wiadomości i uchodzić może za pierwsze dzieło z zakresu socyologii etnologicznej. Zostawił także „Histoire des decouver-tes des Portugais dans le Nouveau Monde"

h. K.

Laffitte Jakób, finansista i polityk francuski (* 24 października 1767, w Bajonnie w rodzinie robotniczej—f w Paryżu 26 maja 1844). Za Cesarstwa dorobił się olbrzymiego majątku i zajął cały szereg możnych stanowisk, a po upadku Napoleona ofiarowano mu zarząd Banku Francyi. Deputowany za Burbonów, odznaczał się odwagą, z jaką bronił zasad odziedziczonych po W. Rewolucyi; obrona zbyt gorąca wolności prasy sprawiła, że stracił urząd dyrektora (gubernatora) banku (1819). W Izbie zasiadał do r. 1824 i od r. 1827 do śmierci. Znaczną rolę odgrywał w akcie upadku Burbonów za Karola X.; 29 lipca 1830 odpowiedział na oświadczoną gotowość reform, że już zapóźno (q u‘i 1 e t a i t t r o p ta r d —aforyzm polityczny, często odtąd powtarzany), 30-go posłał po ks. Orleańskiego i kazał go natychmiast ogłosić namiestnikiem-generalnym Królest. D. 3 sierp. Izba obrała Laffitte’a prezydentem. L. wszedł do pierwszego ministeryum orleańskiego jako prezydent gabinetu i minister skarbu. Nie mógł sobie poradzić z przeciwnikami z prawicy (le-gitymiści) i z lewicy (republikanie) i opuszczony od La Fayette‘a, Dupont de 1’Eure, Odi-lon Barrofa, ustąpił miejsca Casimir-Perie-r’owi (13 marca 1831). Rewolucya 1830 r. pochłonęła jego majątek; udało mu się uratować zaledwie cząstkę dawnych milionów. W polityce posuwał się coraz bardziej na prawo, aż odwołał wszystko, co był uczynił dla obalenia Burbonów, i prosił o przebaczenie Boga,

i ludzi z tytułu roli, jaką był odegrał w r. 1830. Mimo to, gdy umarł nagle 1844 r., lud paryski wyprawił mu pogrzeb manifestacyjny, kory po śmierci świadczył o jego popularności za życia.

Piotr,

1823 — f 1893).

Paryżu, w liceum Karola W. W r. stał się zwolennikiem filozofii pozytywnej i zostawał z Augustem Comtem w zażyłych stosunkach. Był jednym z 13 wykonawców testamentu mistrza* Po upadku szkoły przystąpił do grupy religii pozytywnej, szerzył zasady pozytywizmu i w tym celu w r. 1878 założył dwumiesięcznik „Revue occidentale". W r. 1822 otrzymał w „College de France" nowoutworzoną katedrę powszechnej historyi nauk, o co napróżno starał się Comte w swoim czasie. W kursie swym zawarł ogólne prawa rozwoju nauk. Z późniejszych prac: „Les Grands Types de 1’humanite" (Paryż 1875 — 76, 2 tomy), w których podaje wizerunki twórców religii, bohaterów cywilizacyi i t. d. L. pragnąłby, aby Paryż stał się stolicą religijną świata i urządzał uroczystości na cześć tych bohaterów. Ogłosił kurs moralności teoretycznej i praktycznej. W niewielkiej broszurze ,,Revolution franęaise" (Paryż 1880) broni L. propozycyi Comte’a, aby rewolucyę 1789 r. u-ważać za początek nowej ery. W swoich poglądach ekonomicznych i społecznych staje zupełnie na gruncie Aug. Comte’a i tern różni się od grupy comte istów z Littre!m (ob.) na czele.

iy

x-y

Lafontaine Jan (* 8 lipca 1621 w Cha-teau-Thierry—f 13 kwiet. 1695 w Paryżu); znakomity bajkopisarz francuski. Ojciec jego piastował urząd zarządcy lasów i wód, a matka, Franciszka Pidoux, była córką sędziego z Cou-lommiers. Pierwszym jego wychowawcą był miejscowy nauczyciel wiejski, później oddano młodego L-a wraz z bratem Klaudyuszem do zakonu Oratoryanów w Reims. L. nie czuł powołania do stanu zakonnego. Rodzina zapewne pchnęła go na tą drogę, licząc, że w ten sposób dojdzie do intratnych benefieyów. Wro-

dzone właściwości wzięły górę: L. porzuca mu- f L. ogłosił pierwszy zbiór powiastek (Contes) ry klasztorne, mając łat 23, i w Reims pro- w r. 1665 dla księżny Bouillon', drugi w r. wadzi życie hulaszcze. W r. 1647 rodzina o- 1666, a trzeci w 1667. Trzy te zbiory zawierają żeniła go, a ojciec ustąpił mu swoją posadę. 24 opowiadania. Do rzędu arcydzieł należą: „Jo-L. wszakże zaniedbywał swoje obowiązki, by- | conde“, „Richard", „Minutolo", „La Servante wał w lesie jedynie po to, by spacerować lub justifiee", „La Fiancee du roi de Garbe". Te-snuć marzenia. Z żoną, Maryą Hericart, zna- maty powiastek są bardzo drastyczne, sposób uą w swoim czasie z urody i inteligencyi, sto- obrobienia zbyt swywolny. Panuje w nich sunki L-a były nienajlepsze. W r. 1653 uro- tensain duch co w satyrach Boileau i ko-dził się L-owi syn, ale to niewiele wpłynęło medyi Moliere'a (Ecole des femmes), tasama na zmianę stosunków między małżonkami. Ra- koncepcya i pojęcie o zadaniach sztuki. Na cine i Boileau, przyjaciele L-a, napróżno sta- żądanie księżny Bouillon napisał L. „Adonis rali się pogodzić zwaśnionych małżonków. O- et Psyche" (1669). Nowy zbiór powiastek wy-statecznie rozeszli się oni zupełnie. Wprawdzie dał w 1671 roku aby sprawić przyjemność L. rok-rocznie jeździł do Chateau-Thierry, gdzie p. Ulrich, jednej z ostatnich „jego passyi", mieszkała jego żona, ale wycieczki te miały potem w 1673 i 1674 r. Pierwsze sześć ksiąg na celu głównie sprzedaż jakiegoś kawała oj- bajek ogłosił w r. 1668, ofiarując je następ-cowizny dla zaspokojenia długów. W ten sposób stopniała cała fortuna po ojcu. Pierwszym utworem L-a było tłómaczenie, a raczej naśladowanie „Euniki" Terencyusza w 1654. r.

cy tronu. Pięć nowych ksiąg bajek wydał z namowy Fenelona, który żądał tego dla ks. Burgundzkiego. Po ogłoszeniu powiastek i bajek L. staje się głośnym; arystokracya i bogate mieszczaństwo rozrywają dowcipnego bajarza. L. chętnie przyjmuje zaproszenia, bywa na obiadach i wieczorach, ale jest przeważnie milczący i roztargniony. Istnieje na ten temat moc ciekawych bardzo anegdot. Czuł się L. dobrze tylko w gronie przyjaciół literatów, a mianowicie: Boileau, Racine’a, Moliere’a. Lubił bardzo towarzystwo kobiet, długa jest lista pań, z któremi zostawał w bliższych lub dalszych stosunkach. Ale i one uskarżają się na dziwactwa L-a. Poeta z takiem usposobieniem i niezależnością myśli i charakteru nie był mile widziany na dworze Ludwika XIV. Król nawet przez dość długi czas nie chciał zatwierdzić jego wyboru na członka Akademii. U-czynił to dopiero w 1684 r., mając obietnicę L-a, że będzie postępował rozsądnie. Ale trudno mu było zdobyć się na ten rozsądek. Mając przeszło 60 lat, myślał o miłostkach, pisał dowcipne i często drastyczne powiastki, czem gorszył kolegów z Akademii. Nie znosił bigo-teryi i z lekkomyślną figlarnością odzywał się o rzeczach wiary i duchownych. Dopiero ua dwa lata przed śmiercią zmienił tryb życia i zaczął oddawać się praktykom religijnym. Mówiono nawet, że chodził we Włosienicy. Sława L-a oparta jest głównie na jego powiastkach i bajkach. Pierwsze z nich bardzo często zostają w kolizyi ze zdawkową moralnością, ale odznaczają się się wytworną elegancyą i wyrafinowaniem myślowem. Znać na nich wpływ włoskich nowelistów i starofranc. gawędziarzy. Bajki posiadają czar nie wysłowiony i stały się księgą powszechną, podręcznikiem dla każdego wieku. Trudno o coś bardziej skończonego, niż najlepsze bajki Lafontaiue’a, te perły kom-pozycyi i stylu. L. uczynił z apologu, który do niego uchodził za coś niższego, mały skończony dramat, ujęty w ramy skondensowane. Tematy do przeważnej większości bajek zapożyczał

Współcześni opowiadali, że L. poczuł w sobie żyłkę poetycką w 26-m roku życia, po raz pierwszy usłyszawszy deklamowaną odę Malherbe’a.

Po śmierci poety jednak znaleziono próby, które poprzedzają tą datę. L. obficie korzystał z zapomóg licznych protektorów. Zawsze był jakby starem dzieckiem, niezdolnem istnieć bez opieki innych. Przedewszystkiem opiekował się nim nadintendent Fouąuet. W tym okresie L. jeszcze nie wszedł był na właściwą sobie drogę: pisał mnóstwo drobnych utworów, ballad, sekstyn, epigramatów i dwa poematy („Songe de Vaux“ 1671, napisane w r. 1659 lub 1660, i „Adonis"). Idzie mu o elegancyę wiersza, obojętny jest na prostotę. W tym o-kresie L. kroczy śladami Voiture’ai Sarrazina, jest również gładki, miły jak oni, może tylko cokolwiek naturalniejszy. Kiedy Fouąuet wpadł w niełaskę, L. w wierszach mocnych stanął w obronie przyjaciela. W jego „Elegie aux nymplies de Vaux“ (1661) po raz pierwszy zabrzmiały akcenty uczuciowe.—Po Fouquet’cie protektorem i opiekunem L-a został ks. Bouillon i jego małżonka, wnuczka Mazariniego. L. cieszył się również względami Małgorzaty Lo-taryńskiej. wdowy po ks. Orleańskim, która go uczyniła swoim dworzaninem. Ale najlepszą przyjaciółką L-a była pani La Sabliere, w której domu spędził 20 lat. Kiedy margrabina została porzucona przez margrabiego La Farę i z rozpaczy wstąpiła do klasztoru, pozostawiła L-a w swym pałacu. Dopiero po śmierci margrabiny zmuszony był L. usunąć się stamtąd.

Ale zaraz znalazł opiekunkę w osobie ładnej pani d’Hervart. Wszedł wtedy do t. zw. towarzystwa Vendóme. Wreszcie ostatnią jego protektorką była pani Ulrich, która podobno jest inspiratorką ostatnich jego powiastek, najswobodniejszych w tonie i treści. Dzięki tylu opiekunom mógł on prowadzić życie wolne od trosk i oddawać się tworzeniu swych arcydzieł, i od innych: głównie EzopaiFedra, ale obrabiał

A. (i

,,L-s Leben und Wirken” (1833).

Lafontaine Leopold (* w Biber [Szwabia] r. 1756 —f w Mohylewie d. 12 grudnia r. 1812), lekarz. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Strassburgu i Wiedniu. W r. 1773 wstąpił jako lekarz wojskowy do służby austrya-ckiej i z pułkiem swym przybył do Tarnowa, gdzie lat kilka przebył. Wystąpiwszy ze służby, osiadł w Krakowie, gdzie bardzo szybko, zwłaszcza jako chirurg, doszedł do wziętości i sławy. Księżna C żart ory s ka (z ks. Lubomirskich), właścicielka Krzeszowic, zaprosiła L-a, aby zajął się zbadaniem i urządzeniem źródeł mineralnych tamtejszych, na co się zgodził, a owocem zabiegów jego stała się książka: „Opisanie skutków y używania ciepłych siarczystych y zimnych żelaznych kąpieli w Krzeszowicach” (Kraków 1789, z widokiem Krzeszowic). W r. 1787 polecony królowi przez ks. Michała Poniatowskiego, wówczas biskupa płockiego, prymasa późniejszego, został naprzód chirurgiem przybocznym, a wkrótce potem lekarzem i radcą nadwornym Stanisława Augusta i godność tę piastował aż do złożenia korony przez króla w r. 1795. W r. 1807 książę Józef Poniatowski polecił L-owi urządzenie służby zdrowia w wojsku Księstwa Warszawskiego, mianując go równocześnie chirurgiem naczelnym wojska tegoż. W r. 1812, podczas wojny Napoleona przeciwko Rosyi, dostał się do niewoli i w niej

je z czarującą oryginalnością. Sam naśladując, stał się prawie niedoścignionym. W bajkach występuje już jako skończony artysta, który ma przede-wszystkiem na uwadze zadania sztuki. Względy moralizatorskie nie wpływają na jego twórczość. Nie chce być moralistą. Jest obserwatorem bystrym, dostrzegającym śmieszności ludzi, one go bawią jako człowieka i uderzają jako artystę. Morał jest tylko naturalną kon-sekwencyą apologu i mógłby być opuszczonym, istota bajki nic-by na tern nie straciła. I właśnie dlatego bajki L-a są tak żywe i artystyczne, że w nich przemawia prawdziwy poeta obrazowo i plastycznie. W związku z tym idzie też doskonałość języka: „każde słowo jest na właściwem miejscu“. W bajkach jego natura żywa i martwa tak jest odczuta i opisana, jak u żadnego ze współczesnych: człowiek występuje malowany wszechstronnie w bardzo wielu odmianach (szlachta, królowie, mieszczanie, rzemieślnicy, chłopi). Świat zwierzęcy jest urozmaicony, bardzo żywy i tworzy jakby epopeję zwierzęcą. Po zatem jest i natura martwa—słowem pejzaż, który L. wprowadził do literatury swego czasu. Poeta pisze językiem Paryża i Wersalu, jednak potrafi swemu stylowi nadać większą żywość, aby poruszeniom myśli odpowiadały poruszenia stylu. L. swo-jemi bajkami wywarł wpływ na wszystkie literatury europejskie. W Polsce wpływ L-a datuje się głównie od epoki Stanisławowskiej, kiedy wzmogły się wpływy francuskie. ' Pierwszy zabrał się do ttómaczenia i przerabiania Wojciech Jakubowski. Prawdziwie godnego siebie tłómacza znalazł L. dopiero w Ign. Krasickim. Między bajkami Krasickiego jest wiele przetłómaczonych lub przerobionych z L-a. Na tych przeróbkach często L. zyskał, ponieważ Krasicki przewyższał go pod względem zwięzłości i epigramatyczności, ustępując mu jednakco do obrazowości pierwiastku opisowego. Potem Kuiaźnin gorliwie przekładał L-a. Nie obyło się także bez wpływu L-a na Trembeckiego, Niemcewicza, a z późniejszych na Góreckiego i Morawskiego. L. jest prócz tego autorem komedyi, oper, poematów i różnych innych wierszy, na ogół jednak te prace nic nie dodają do jego sławy. Z tego działu wymienić możua: „Amours de Psyche et de Cupidou“ (1669) romans przeplatany wierszami, naśladowanie Apulejusza; „Quinquina“ poemat (1682); „Captivite de Saint-MaloM poemat (1673). Z komedyi, prócz „Eunuque“, „Le Florentin" (1685); „La Coupe enchantee" (1688); „Je vous prend sans vert“, „Ragotin“ (1684). Dzieła te są zebrane razem p. t. „Pieces de theńtre de J. La Fontaine" (Haga 1702). Wydauia dzieł L-a: Walckenaer (Paryż 1822, 1826—7. 1837, 1835 1835, 6t.); Louis Mo-land (Paryż 1852, 1866); Alphonse Pauly (Paryż 1875 — 1891, 7 t,); Henri Regnier 1883 — 1892, 11 t.). Bajki i powiastki ukazywały się

w wielorakich wydaniach ilustrowanych. Powiastki; Fermiers Generaux“ (Paryż 1762, 2 t.); Didot (Paryż 1795). Bajki d‘Oudry (Paryż 1755, 4 t.); Didot (Paryż, Rok X, 2 t.).

Lafontaine A ugu s t Henryk Juliusz, płodny i w swoim czasie ulubiony romansopi-sarz (* 5 paźdz. 1758 w Brunświku—f 20 kwiet. 1831 w Halli). Studyował teologię w Helm-stedt, był długo nauczycielem domowym, w r. 1792 towarzyszył armii pruskiej do Szampanii jako kaznodzieja połowy. W r. 1800 zamieszkał prywatnie w Halli. Dzięki uznaniu, jakie jego pisma znajdowały u Fryderyka Wilhelma II i królowej Luizy, mianowany został kanonikiem przy katedrze w Magdeburgu. L. jest twórcą kierunku drobnomieszczańskiego, który zapanował w powieści w końcu XVIII i na początku XIX w. Początkowy talent L. zbana-lizował wskutek zbyt obfitej pisaniny. Napisał przeszło 150 tomów powieści, początkowo pod pseudonimami (Gustaw Freyer, Miltenberg, Sel-chow), przyczem przedstawiał w nich często siebie samego. Najlepsze z jego opowiadań: „Ge-malde des menschlichen Herzens" (1792), ,,Die Familie von Halden” (1802); ,,Quinctius Hey-merau von Flamming” (1796); „Schilderungen aus dem Leben” (1811), ,,Die Pfarre am See“ (1816). Liczne napaści, jakich nie szczędzili mu młodzi ze szkoły romantycznej, a przedewszyst-kiem A. W. Schlegel, nie zbijały z tropu zarówno L-a jak i publiczności. —Porów. Gruber

„Słowu. lek.

Dr. J. P.

x-y

D-r J. P

x-y.

życia dokonał. L. był członkiem Towarzystwa literackiego gietyngeńskiego (od r. 1802), Warsz. Towarzystwa Przyjaciół Nauk (od r. 1804), Szkoły lekarskiej paryskiej (od r. 1806), Tow. lekarskiego wileńskiego (od r. 1809)i członkiem honorowym uniwersytetu Jagiellońskiego. Pod względem historyczno-lekarskim i obyczajowym bardzo ciekawa jest książka L-a „Chirurgisch-medicinische Abhandlungen verschiedenen In-lialts Polen betreffend" (Lipsk 1792, z miedziorytami). Od lipca r. 1801 do tegoż miesiąca roku uastępnego wydawał w Warszawie miesięcznik pn. „Dziennik zdrowia". Wszystkie artykuły L-a tarn umieszczone napisane były po francusku, a z rękopisów przełożone na język polski przez Jakóba Adamczewskiego. L. jednakże władał biegle językiem polskim, jak tego dowodzą przemówienia jego na posiedzeniach Tow. Przyjaciół Nauk, oraz przy sposobnościach innych. Por. L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiad. do hist. sztuki lek. w Polsce" (T. III, str. 114, 132, 154 i 214; T. IV, str. 23 i 149); S. Koś mińskiego polskich" (str. 261).

Laforge L u dwi k—filozof kartezyjski XVII w., autor rozprawy „Traite de Tesprit de 1’homme (1664), w którym zasady psychologii opiera na filozofii Descartesa i wskazuje na związek duszy zaciąłem.

Lafosse Jan (* Montpellier d. 13 listopada r. 1742 —f tamże d. 22 stycznia r. 1775) lekarz. Wykształcenie lekarskie otrzymał w mieście rodzinnem, a w r. 1764 dyplom doktorski uzyskał tamże, poczem pracował wiele nad anatomią, fizyologią i farmakologią. W r. 1768 został członkiem Societe royale des Sciences w Montpellier, w którego „Memoires" większość prac swych ogłosił. Nazwisko L-a nabrało rozgłosu wielkiego po straceniu nieszczęsnego Calasa (ob.); poddawszy bowiem ocenie umiejętnej, bardzo surowej, orzeczenie lekarskie w sprawie tej wydane, a przyczyniające się głównie do skazania człowieka niewinuego, wykazał jego bezpodstawność i błędy grube w niem zawarte, samo zaś skazanie miaP odwagę nazwać morderstwem sądowem. Oburzył przez to na siebie sędziów i lekarzy sądowych, ale zyskał przyjaźń i poparcie wielu osób wybitnych, śród których przodował Voltaire (ob.), obrońca gorliwy niewinności Galasa. Sprawa ta dała pochop L-wi do podjęcia badań sądowo-lekar-skich i do napisania podręcznika medycyny sądowej, jednakże śmierć przedwczesna nie dozwoliła mu dzieła tego dokończyć; urywki z niego ogłoszone zostały w dopełnieniach do „En-cyclopedie de Sciences medicales"—Por. „Bio-graphie medicale" (t. V, str. 475) i „Biogr. Lex. hervorr. Aerzte" (t. III str. 586).

La Fosse Karol, malarz francuski (* 1636 — f 1716), syn złotnika; uczył się u sławnego Lebruua (ob.). Dzięki opiece Colbe.rta (ob.) czas długi spędził we^Włoszech, w Rzy-

Wlelka Encykl. Iluetr. Ser. I Tom XI,II. Ze»z. 3J4a.

mie kopiował Rafaela, w Wenecyi przejął się kolorystami upadku, którzy łączyli brunatny ton i rude cienie z piękną szarością Veronesa. Do Paryża wrócił jako malarz fresków. Powierzono mu dekoracyę kaplicy w kościele św. Eustachego. W r. 1673 został profesorem Akademii królewskiej. W Anglii pokrył freskami pałac lorda Montagu; jeden z tych fresków przedstawia „Zgromadzenie bogów". W Paryżu, dzięki protekcyi Mansarda, powierzono mu dekoracyę kopuły w kość. Wniebowzięcia,oraz Wersalu, Trianonu i w kościele Inwalidów (freski: Św. Ludwik ofiarujący swój miecz Chrystusowi i Czterej Ewangeliści). Ostatnie lata L. spędził w domu fiuansisty Crozafa, dla którego wykonał dekoracye pałacu i willi. U Crozafa poznał młodego Watteau, któremu ułatwił pierwsze kroki w dziedzinie malarstwa. Po L-ie pozostały liczne prace: W Luwrze 6 obrazów, między innemi: Porwanie Prozerpiny i. Ocalony Mojżesz, które obok Poczęcia P. Maryi (muzeum w Hawrze) liczą się do jego arcydzieł; w Wersalu freski, między innemi Zmartwychwstanie Chrystusa, Jason i Argonauci, Aleksander na polowaniu; w Wielkim Trianon— Clytia, Apollo i Thetis. Obrazy L-a posiadają też muzea prowincyonalne francuskie. W hi-storyi malarstwa francuskiego L. zajmuje stanowisko przejściowe między w. XVII, kiedy panowała sztywna powaga uczniów Lebruna, a epoką Regencyi, kiedy większa lekkość i swoboda znów stawała się możliwą.

Lafosse Antoni, pisarz francuski (* 1653 — f 1708), autor tragedyi „Manlius Capitolinus (1698), „Coresus et Callirrhoe" (1704); „Poli-xene" (1696); „Tliesee" (1700). L. tłómaczył Ody Anakreonta. Zbiorowe wydania dzieł: „Oeuyres" (1757), „Theatre" (1745); Oeuvres choisies" (1811).

Lafr, skrócenie nazwiska ornitologa francuskiego, Lafresnaye’a, używane przy nazwach przyrodniczych.

Lafrensen Mi ko łaj, miniaturzysta szwedzki, i malujący gwaszem (* 1737 — f 1807). Większą część życia spędził w Paryżu; tu znany był pod nazwiskiem Lavreinee albo La-vrince. Należał do liczby wybitnych przedstawicieli wytwornego malarstwa francuskiego. W jego gwaszach i rysunkach kolorowych przeważają sceny eleganckie i swy wolne, jak i u jego mistrzów i przyjaciół: Boucher, Fragonard, Baudouin. Do Sztokholmu powrócił w r. 1791 i tam namalował kilka obrazów historycznych, niedorównywających dawnym pracom. Z jego sławnych miniatur niewiele pozostało we Fran-cyi, przeważną część wykupiła Szwecya. x'y-

Lafuente Modest, znakomity pisarz satyryczny, historyk i mąż stanu hiszpański (* w 1806—f w Madrycie w 1866 r.). Kierował się do stanu duchownego, lecz już w 1837 r. założył pismo „Fray Gerundio", w którym karcił obyczaje współczesne. Przegląd ten miał

sty tucyi z r. 1854.

niezwykłe powodzenie, jak zresztą pisma hu- łyniu w dobrach Szczęsnego Potockiego. Nauczył morystyczne pod tymże pseudonimem przez L. wydane („Viajes per Francia" 1843; „Teatro social del siglo XIX"). Poważnem dziełem jego jest przez 20 lat opracowywana historya powszechna Hiszpanii w 29 t.; rozpoczęta przez Marianę. L. był członkiem Akademii Historycznej od 1836 r., uczestniczył w życiu politycz-nem jako deputowany i jako członek związku liberalnego; był jednym z projektodawców kon-

Br. J.

się po polsku, zainteresował się literaturą polską i na całe życie już pozostał przyjacielem Polaków. Przetłumaczył na francuski „Zofijów-kę“ Trembeckiego, która wyszła w ozdobnej edycyi z tekstem polskim obok tłómaczenia francuskiego z 6 rycinami (widoki Zofijówki i portret autora). Jan Potocki dołączył do książki życiorys Szczęsnego Potockiego, a Rajmund Korsak historyę ludów ukraińskich po francusku. Tytuł brzmiał „ Sophiowka, poeme"; na odwrocie „Opisanie Zofijówki St. Trembeckiego, oraz i tłómaczenie wierszem fraucuskim przez hr. L.“ (Wiedeń 1845). Monarchowie zgromadzeni na kongresie wiedeńskim zaprenumerowali ten przekład. L. napisał „Les obseąues de Kościuszko aux tombeaux des Rois de Po

logne a Cracovie, Poeme, suivi de Notes histo-riques“ (Monachium 1819, wyd. 2-e, Londyn i Paryż 1830). Niemieckie tłómaczenie tej pracy ukazało się w 1824 w Heidelbergu. Pracę swoją „La Harpe du Barde" L. zadedykował sejmowi Królestwa Polskiego. L, był członkiem T-stwa przyjaciół Nauk. Pozostawił „Voyage de Moscou ń Vienne“ (Paryż 1824).

Lagarde Paweł Antoni de L. (z matki), właściwie Bótticher (* 1827—f 1891), oryen-talista, profesor uniwersytetu w Getyndze, autor cennych prac dotyczących filologii irańskiej (wydanych zbiorowo „Gesammelte Abhand-lungen" 1866), badań nad jęz. armeńskim („Armenische Studien" 1877); później ześrodko-wał swoje studya nad jęz. semickiemi („Semi-tica“ 1878;„Uebersicht ii. d. im Aramaischen, Arabischen und Hebraischen iibliche Bildung der Nomina" 1889) oraz egipskim („Aegyptia-ca“ 1883). Szczególne zasługi położył w dziedzinie badań krytycznych nad tekstem Pisma św. Dzieło „Kanonische Bueher des Alteu Testamentes in griech. Sprache" (1883) jest próbą odtworzenia trzech redakcyi przekładu Septuaginty. Po za swoją specyalnością L. interesował się zagadnieniami polityki współczesnej („Politische Aufsłitze“ 1874; „Ueb. gegen-

Br. J.

Lafuentey Alcantara Miguel, historyk hiszpański * 1817—f w 1850. Jako adwokat w Grenadzie był wybrany do Kortezów w 1846, później był urzędnikiem na Kubie, gdzie wkrótce umarł, pozostawiwszy dzieło pełne zapału, które otworzyło mu wrota do Akademii, „Historia de Granada" (1843^48 w 4 tom.). Po śmierci wydano kronikę Andrzeja Bernaldeza, opracowaną przez L. (1856 w Grenadzie).

Lafuente E m i 1, brat poprzedniego * 1825-f 1868. Badał zabytki arabskie i zebrał: „In-scripciones arabes de Granada, precedida de una resena historica" (1859 w Madrycie);

popular, colleccion de coplas „Ajbar machmua" (kronika z w. XI

Br. J.

x-y

„Cancionero (1865);

po arabsku z tłómaczeniem itd. (1867).

Lagae Juliusz, rzeźbiarz belgijski (* 1862 w Rousselaere [Roulers]). Początkowe studya odbywał w Akademii miasta rodzinnego; mając lat 19, wstąpił do Akademii brukselskiej.

W r. 1884 otrzymał nagrodę akademicką za figurę Abla, w r. 1888 nagrodę rzymską za Siewcę.

Dalsze studya odbywał we Florencyi, gdzie pod wpływem surowego realizmu Donatellego wykonał (1892) grupę, przedstawiającą dwóch skutych ze sobą starców (Pokutnicy lub Pojednanie); grupa ta, w bronzie, została nabyta dla Muzeum w Gandawie. Niepowszedniość pomysłu i ściśle naturalistyczne przedstawienie na-pół nagich ciał starców zjednały tej grupie wielkie uznanie. Pełen miary naturalizm przy nadzwyczaj subtelnej, głębokiej i żywej charakterystyce cechuje grupę Matka i dziecko (wykonaną także we Florencyi), która zjednała L-wi pierw- wartige Lagę d. deuts. Reichs“ 1876), zwła-szy medal wystawy monachijskiej; podwójne szcza stosunkiem państwa do religii (,,U. das popiersie rodziców L-a, tudzież liczne inne po- Verhaltniss d. deuts. Staates zu Theologie, piersią. Dla miasta Eecloo L. wykonał posąg    Kirche und Religion" 1873). Bibliografia dzieł

K.Ą,

„La gardę meurt et ne se rend pas“ ob.

urodzonego tam poety Ledeganck’a; powierzono L-a u R. Gottheila (Proceedings of the Ameri-mu także wykonanie pomnika na pamiątkę can oriental Society" 1892),

Hr.

La Gasca Piotr, de, mąż stauu hiszpański (* 1485—f 1560). Doktór filozofii uniwersytetu w Salamance, zakonnik i członek Inkwi-zycyi; jako visitador, miał poleconą obronę brzegów kraju od napadu korsarzy algierskich. Karol V powierzył L-e pośrednictwo pomiędzy Blasio Nunnezem, wicekrólem w Peru, a zbuntowanym Gonzalem Pizarro. Nie mogąc namową poskromić rokoszan, stoczył z nimi zwycięską bitwę w 1548 r., poczem objął rządy Pe-

„Dnia ostrogowego" dla m-sta Kortrijk (Cour-tray, ob.). W r. 1893 L. zamieszkał w Bru- Cambronne. kselli.

Lagan, rzeka w prowincyi irlandzkiej Ul-ster, wypływa z gór Slieve Croob w hr. Down, a przebiegłszy 56 kim., wpada pod Belfastem do zatoki tegoż imienia. Od Lisburnu połączona jest L. kanałem z jez. Neagh (ob.); spławiła od Lisburnu do uścia.

Lagarde August de Messence hr., emigrant francuski. Opuścił Francyę podczas Re-wolucyi i przez długi czas przebywał na Wo-

lir. J.

Nadto, mają zwyczaj illuminowa-nia synagog i domów modlitwy, obchodząc przypadającą w L. rocznicę zgonu sławnego i za twórcę Kabbały uważanego rabbi Szymona ben Jochai, do grobu którego, w Palestynie się znajdującego, na tenże dzień z ościennych krajów w wielkiej liczbie pielgrzymują i odprawiają tamże uroczyste nabożeństwo przy kosztownej i okazałej illuminacyi. („Enc. Org." więk.).

lir. .1.

lir. J

x-y

sau (1905);

Lwów 1908 r. 2 t.).

Lagerstroem Magnus (* 1691— f 1759), pisarz szwedzki. Głównie znany z licznych i świetnych przekładów z literatnry francuskiej .

ruwii, gdzie rządził z wielką mądrością. Naród nazwał go ojcem odnowicielem i twórcą pokoju. Po powrocie do Hiszpanii mianowany został biskupem w Siguenza, następnie w Palen-cyi.

Lag ba-Omor—trzydziesty trzeci dzień (L. składa się w hebrajskiej pisowni z głosek L. G., mających wartość liczebną 33,) od złożenia dziękczynnej ofiary zbożowej, o mer (snop lub miarka zboża) zwanej. Jest to u Żydów nazwa dnia 18 Ijar będącego trzydziestym trzecim z 49 dni od drugiego dnia Paschy, w którym, za czasów świątyni jerozolimskiej, składano ofiarę O. do świąt tygodni (Szebuot) się liczących. L. jest dniem radosnym; w nim bowiem, podług podania talmudycznego, ustał mór, jaki (w 2-giin wieku) od świąt Paschy grasował wśród 24 000 uczniów wielkiego talmudysty Rabbi Akiby. Na pamiątkę tego smutnego wypadku Żydzi co rok od końca świąt Paschy do L., zostając w pewnym rodzaju żałoby, nie wyprawiają żadnych gód weselnych, nie zawierają ślubów małżeńskich i nie strzygą sobie włosów.

Lagenaria, ob. Tykwa.

Lagerbjelke Gustaw, dyplomata szwedzki (* w 1777 r. —f 1837), syn i wnuk mężów stanu, wcześnie wszedł w ich ślady, bo już w 1796 roku współpracował w zawarciu poczwórnego przymierza pomiędzy Szwecyą, Ros-syą, Prusami i Danią; towarzyszył (1803—5) Gustawowi IV w podróżach po Niemczech, od 1810 był kilka lat pełnomocnikiem „ad interim" w Paryżu, poczem odsunął się od życia prywatnego i jedynie 1822 — 1827 piastował zarząd teatrów. W końcu życia pisał artykuły i redagował pamiętniki (do r. 1811 doprowadzone). Napoleon I go cenił, choć miał z nim zajście w sławnej depeszy, którą L. do króla wysłał, a która służyć może za wzór zręczności dyplomatycznej.

Lagerbring S V e n, historyk szwedzki (* w 1707—f 1787), profesor prawa, następnie liistoryi w Lund aż do r. 1770, w którym poświęcił się wyłącznie studyom historycznym; otrzymał od rządu peusyę, uzyskał w nagrodę swych prac tytuł szlachecki i nazwisko Lagerbring (nazywał się poprzednio Bing). Najznakomitsze dzieła poświęcał historyi Szwecyi od najdawniejszych czasów aż do 1457 (Sztokholm 1769 — 83, tłómaczenie francuskie, Paryż 1788). Przez długie lata było to jedyne źródło, z którego czerpano wiadomości o Szwecyi.

Lagerhelm Alfred, szwedzki mąż stanu (* 1843). Syn ambasadora w Kopenhadze; przechodził po skończeniu prawa rozmaite stopnie karyery dyplomatycznej, aż w r. 1886 został ambasadorem szwedzko-norweskim w Berlinie. W r. 1899 L. otrzyma! tekę ministra spraw zewnętrznych po Douglasie, który musiał ustąpić z powodu przyjaznego zachowania się wobec żądań Norwegczyków w sprawie flagi.

Lagerloef Piotr, poeta szwedzki (* 1648 — f 1699). Pisał po łacinie i szwedzku. Wiersze szwedzkie, płynne i eleganckie, uczyniły go sławnym. Rozległością swej wiedzy wzbudzał podziw uczonych europejskich. Był profesorem logiki, poetyki i wymowy na uniwersytecie w Upsali, później został historykiem królewskim.

Lagerlof S e 1 m a, utalentowana powieściopisarka szwedzka (* 1858 w Marbacka w Wer-melandyi). Po ukończeniu seminaryum nauczycielskiego w Sztokholmie była w 1885— 95 nauczycielką w wyższej szkole żeńskiej w Landskronie, od 1897 oddaje się wyłącznie literaturze. Już w pierwszym większym utworze, cyklu legend i podań ze starej Wermelan-dyi: „Gósta Berlings Saga" (1891,    2 t.; wyd.

2-e 1895; przekłady: duński, niein., angielski i polski „Bibl. dzieł wybór.“ Warsz. 1905 r. 3 t.) uwydatniły się cechy znamienne autorki: bogactwo fautazyi poetyckiej, umiłowanie przyrody ojczystej, uczuciowość naiwna i szczera natury religijnej, owianej pewnym mistycyzmem, przy pogłębieniu umysłowem. W r. 1894 r. wydała L. zbiór nowel: -Osynliga Lankar" a w 1897 powieść „Antikrists mirakler" (Cuda Antychrysta), najpiękniejszy z jej utworów. Z bogactwem barw maluje w nim L. czarowną naturę włoską, życie ludu na Sycylii, jego smutne warunki, na tem tle rozwija z wielkim artyzmem jedno z ważnych zagadnień społecznych; socyalizm. Powieść odznacza się świetną konstrukcyą autorską, zaciekawia i porywa nadzwyczajnym darem wyobraźni, która nawet rzeczywistość przetwarza w krainę czarodziejską snów i marzeń. W powieściach L. znajdują odzwierciadlenie współczesne prądy społeczne i zagadnienia etyczno-moralne, góruje zaś ponad tem uczucie wielkiej miłości wszechludzkiej. Z nowszych jej utworów: „Drottningar i Kungehiiłla" (1899): „En Herr-gardssagen" (1900); „Legendy Chrystusowe" (1903, przekład polski Lwów 1905, Warszawa „Książki dla wszystkich"); ,,Skarby pana Arne-„Jerozolima" (przekład polski

Z. Gr.

x-y.

Lagervall Jakób Fryderyk, pisarz fiński (* 1787—f 1863). Za młodu służył w woj-

i-y.

x-y*

Br. J.

P, Drz,

Hr.

katury.

Lagneau L u d!w i k Edward Vivant (* w Chalon-sur-Saóne dnia 8 listopada 1781 —f w styczniu 1868) lekarz, syfilidolog znakomity. Do nauk lekarskich przykładał się w Paryżu od r. 1798, a w r. 1803 osiągnął dyplom doktorski. Wstąpiwszy do służby wojsko- dział: 144. wej dobił się stopnia chirurga starszego (Chi-rurgien-major) gwardyi cesarskiej; w r. 1815 porzucił służbę i zajął się w Paryżu wykonawstwem lekarskiem, uprawiając z powodzeniem szczególnem leczenie chorób płciowych. W r.

1823 został członkiem Akademii medycznej.

Na lat kilka przed śmiercią zaprzestał zajmować się leczeniem. Z prac jego drukiem ogło- '

1876).

sku; w r. 1808 brał udział w wojnie, 1836 podał się do dymisyi. Najważniejszem jego dziełem jest tragedya fińska w 5 aktach „Rucenu-linna“ napisana pod wpływem „Macbetha*¹ (1834). Wartość poetycka niewielka, ale ciekawa jako zaczątek literatury fińskiej.

La Gessee Mauvesinois, pisarz francuski, który z powodu wyjazdu króla Henryka do Polski napisał ,,Les soupirs de la France sur le depart du roi de Pologue** (Paryż 1573). Prócz właściwej ,,Henryady“ książka zawiera sonety, poświęcone magnatom polskim.

Laghouat, El - Ar‘u at, główne miasto okręgu wojskowego w odległości 456 km. od Algieru, zbudowane w oazie, zasilanej wodami Ued Mzi; 6 000 m-ców, 780 m. npm. L. zdobyte zostało 4 grud. 1852 przez Francuzów'; jest środowiskiem dla handlu całej Sahary; leży na pół drogi do Timbuktu.

Lagidowie-idzi, ob. Ptolemeuszo wie.

Lagiska, Accfiattoc, nazwisko słynnej hetery, współczesnej sławniejszej jeszcze od niej, równie podłe rzemiosło uprawiającej Lais (ob.); usunąwszy się wcześnie z targu publicznego, powiła ona córkę sędziwemu mówcy Izokrate-sowi. którego wierną nałożnicą była.

Lagman, urzędnik u dawnych Skandynawów (wyjąwszy Duńczyków); zadanie jego było różne, zależne od czasu i miejsca. Każda prowincya Szwecyi miała pierwotnie swego L-a, który musiał być synem chłopa: był on rzecznikiem swych współobywateli we wszystkich okolicznościach. Później L. jest tylko funkcyo-naryuszem królewskim i częstokroć dostojnikiem dworskim. Zniknął zupełnie w Szwecyi w r. 1849. Na Islandyi, po zajęciu wyspy przez Norwegów (1264) L. zajął miejsce lagsago-mana (rodzaj sędziego, obieranego co 3 lata) i był przedstawicielem króla Norwegii. L. przewodniczył obradom la g t i n g‘u (ob.); zniesiony został w r. 1797.

Lagneau. albo Lanneau, rysowmk-pasteli-sta francuski z początku XVII w. Zbiór jego rysunków jest zachowany w Paryżu w Luwrze, w Cabinet des Estampes; jest on realistą w rodzaju tych artystów, którzy zamiłowani są w oddawaniu typów brzydoty aż do kary-

Br. J.

szonych doczekało się sławy wszecheuropej-skiej „Expose des symptomes de la maladie venerienne, des diverses methodes de traite-ment etc“ (Paryż 1808 i do r. 1826, 5 wydań dalszych), przełożone niemal na wszystkie języki Europy; przekład polski wydał W. M a 1 c z p. n. ,,Wykład zjawień choroby wenerycznej, tudzież rozmaitych sposobów iey leczenia, zastosowanych do wieku płci, temperamentu o-soby, do klimatów, pór roku i chorób towarzyszących i t. d.“ (Warszawa 1823; jestto przekład wyd. 5-go).—Por. ,,Biogr. Lex. der her-vorrag. Aerzte£‘ (T. III str. 586) i S. Kośmiń-skiego ,,Słown. lek, polskich£‘ (str. 262).—Syn poprzedzającego, Gustaw S z y m o n L. (* w Paryżu d. 18 sierpnia 1827) także lekarz, zasłużył, się zwłaszcza na polu hygieny publicznej, antropologii i statystyki lekarskiej; również jak ojciec zajmował się także chorobami wenerycznemi. Wykształcił się w Paryżu i tamże w r. 1853 dyplom doktorski uzyskał, w r. 1879 został członkiem Akademii medycznej. L. ogłosił mnóstwo prac poważnych; z nich wybitniejsze są: „Etude de sta-tistiąue anthropologique sur la population pari-sienne“ (Paryż 1869); „Recherches comparati-ves sur les maladies veneriennes dans diffe-rentes contrees‘‘ (tamże 1871) i „Ethnogenie des populations du N.-O. de la France*' (t-że

Dr J. P.

Lagny Tomasz Fantet, de, matematyk francuski (* 1660—f 1734). Jakkolwiek rodzice przeznaczyli go do stanu adwokackiego, L., zamiłowany w matematyce, udał się do Paryża, gdzie oddał się ulubionym studyom. W r. 1691 ogłosił „Methodes nouvelles et abre-gees pour Pextration et l’approximatión des racines“. Drukował mnóstwo rozpraw, umieszczonych w zbiorze prac Akademii, a dotyczących teoryi równań. Nadto „Nouveaux Eleinents d’a-rithmetiąue et d^lgebre¹* (1697); „Cubature de la sphere“ (La Rochelle 1702) i „Arithmetiąue nouvelle“ (1703). Wezwany z i Rochefortu do Paryża w r. 1716 na pomocnika dyrektora (sous-directeur) banku Law’a, po jego upadku pozostał tutaj jako kustosz biblioteki królewskiej. Już po śmierci L-a wyszła jego „Ana-lyse generale des methodes nouvelles pour resoudre les problemes**. L. wyróżniał się skromnością i prostotą. O nim’-to opowiadają, że przed samą śmiercią, kiedy nie poznawał już obecnych, Maupertuis zapytał go, ile uczyni kwadrat 12-tu, on na to niezwłocznie odpowie-

Hr.

Lago Maggiore (Lacus Yerbanus starożytnych Rzymian), jezioro w, Lombardyi, kształtu wydłużonego z północy na płd.; długość 64 km.; szerokość najw. około 11 kim., powierzchnia 210 kim. kw., wzniesienie n. p. m. 194 m., największa głębokość 353 m. (dno jeziora leży niżej powierzchni morza). '. Na jeziorze wysepki Borromejskie (Is. Bella) po stronie zach. w miejscu

a prze-

z za-

ze

uro-

figowemi i owocowemi.

H. G. K.

WO-

Hr.

w a.

x-y.

Br. J.

Br. J

Br, J.

St. Min.

największego rozszerzenia jeziora. Rzek i potoków wpada do 40 (najważniejsze: Ticcino niesie w swych nurtach mnóstwo mułu, rznąwszy z płc. na płd. jezioro, wpada do Po; z płc.-zachodu z hukiem wpada Magia, chodu zaś Fiume, Cannobino, Toca, wzdłuż której prowadzi droga przez Simplon; ze wschodu Bardelło, odlewająca wody jez. Lago di Vare-se, Boesio, Tresa, wypływająca z jeziora Lu-gano, i Giona). Ryb wielka obfitość, szczególniej węgorzy i pstrągów; żegluga nader ożywiona, zarówno parowa jak i żaglowa. Woda nadzwyczaj czysta, jej poziom w czasie tajania śniegów podnosi się o 7 m. ponad stan zwykły. W płc. części L-M. opasują z zachodu Alpy Tessyńskie (Monte Limidaria 2184 m., Monte Jeda 2154 m. Monte Spalarera 1553 m.); wschodu Lugańskie (Monte Tamaro 1 966, Monte Nudo 1 235 m.). Płd. wybrzeża są pagórkowate i spadają stopniowo ku Równinie Lom-bardzkiej. Wiatry zależne od pory dnia: nocny, Ti san o, wieje z gór ku płd. i pędzi wody na brzegi; dzienny, Breva, wieje ku północy i przywraca równowagę. Pod względem malo-wniczości L. należy do liczby najbardziej czych jezior alpejskich; na tle wysoKich gór, które je otaczają, piętrzą się liczne wsie, miasteczka, wille, zamki, pałace i kościoły; bujna roślinność okrywa je gajami oliwkowemi, winnicami, drzewami Wzdłuż jeziora z jednej i drugiej strony prowadzą z płc. na płd. dwie drogi: jedna, zachodnia, od Simplonu przez dolinę Toki do Nova-ry; druga, północna, od St. Gotarda przez dolinę Ticcino, na Bellinzonę, Luino, Varese, do Medyolanu. Mieszkańcy zajmują się ogrodnictwem, jedwabnictwem, wyłamywaniem kamieni i rozmaitym przemysłem. Najważniejsze miasta na wybrzeżach: Locarno, Can-nobja, Intra, Pallanza, Lesa, Arona, Sesto Calende ,Angera i Luino. L.-M. należy w prze-żnej części do Włoch, a tylko niewielki skrawek zachodni (około ¹/₆) do Szwajcaryi.

Lagoni (włos.), nazwa, używana w Toskanii dla oznaczenia naturalnych zbiorników dy gorącej, z których co pewien czas wydobywają się przez szczeliny słupy pary od 10 — 30 m. wysokości. Ob. Fu maro 1 e.

Lagonit, minerał, wodny boran żelazowy Fe₂0₃.3B₂0₃.3H₂0.    z. w.

Lagopłlthalmus, ob. Zajęcze oko. Lagopus, ptak, ob. Pard

Lagorio Leon, malarz rossyjski (* 1826). byn włocha, konsula neapolitańskiego w Teo-dozyi; studya malarskie odbył w petersburskiej Akad. sztuk pięknych. Subwencyonowany przez rząd, odbywał podróże po Kaukazie, Włoszech i wzdłuż m. Czarnego (ztąd miejscowe krajobrazy: Fontanna • Hannibala w Rocca-di-Papa, Błota Pontyńskie, itd.). W r. 1885 namalował kilka obrazów z wojny rossyjsko-tureckiej. L. robił też akwarele i rysunki sepią.

LigOS, miasto w Portugalii płd.; 8 000 m-ców. Ciekawe kościoły i starożytny wodociąg po dawnem mieście Lacobriga.

Lagos, kolonia angielska na zach. wybrzeżu Afryki; około 52 000 km. kw. przestrzeni z 3 000 000 m-ców, z których około 90 tysięcy zamieszkuje właściwe terytoryum angielskie, reszta mieści się w okręgach pod protektorya-tem Anglików będących. Klimat dla Europejczyków b, nieprzyjazny. Wśród tuziemców częsty trąd. Wychowanie krajowców w ręku różnych misyi; jest tu i szkoła mahometańska. Handel w ręku Anglików i Niemców, a przedmiotem jego jest kakao, kawa, której produk-cya coraz się zwiększa, drzewo mahoniowe i inne. Jakkolwiek kolonia ta podnosi się, przyczynia wszakże wiele nakładów Anglikom.

Lagos de Moreno, miasto w Meksyku, w stanie Yalisco; 20 000 m-ców 1 900 metrów npm.; pracownie wyrobów wełnianych, bawełnianych; stacya kolejowa.

Lagosta (po słowiańsku Lastevo), wyspa archipelagu dalmackiego na płd. Curzoli, do której administracyjnie należy. Jest to skała, na której znajdują się doliny z gruntem zdolnym do uprawy. Stołeczne miasto leży na płc. brzegu; 1050 m-ców. Jedyny port, dostępny dla małych statków, Lago Gra n de, znajduje się na zach. wyspy. Mieszkańcy trudnią się głównie rybołówstwem. Słynna grota stalaktytowa.

Lagostomidae (Z aj ęcomy szy). Rodzina z rzędu gryzoni (Rodentia v. Glires), o cechach pośrednich pomiędzy zającowatemi (Leporidae) i myszowatemi (Muridae), ztąd nazwa. L. mają długie uszy i takiż puszysty ogon; futro miękkie i delikatne, dzięki czemu cenione jest w handlu. Pokrewieństwo L. z zającowatemi uwydatnia się przedewszystkiem w budowie układu zębów; zęby trzonowe, zaopatrzone, podobnie jak u zajęcy, 2—3 poprzecznemi fałdami szkliwa na swej powierzchni. Kończyny tylne, jak u zającowatych, silnie wydłużone. L. żyją przeważnie gromadami w górzystych i stepowych okolicach Ameryki płd. Z gatunków najpospolitsze: 1) Eriomys lanigera, Szyn-szylla, o długich zaokrąglonych uszach, zęby trzonowe z trzema fałdami szkliwa, kończyny przednie 5-cio-palczaste, tylne —4-ro-palczaste. Długość bez ogona wynosi jedną stopę. E. zamieszkują górzyste okolice Chili. Skórki b. cenione i powszechnie używane na futra. 2) La-gidium C uv i e r i—wymiaru królika; uszy znacznie dłuższe niż u poprzedniego i puszysty o-gon, równy długości tułowia; kończyny przednie dwupalezaste. Zamieszkuje Andy Chilijskie. 3) Lagostomus trichodactylus, W i s k ac h a, zwana zającem pamp, buduje podziemne mieszkania; zamieszkuje pampy Ameryki płdn.

Lagout F ranciszek Edward, inżynier francuski (* 1820 — f 1884). Skończywszy szkołę dróg i mostów w r. 1845 zajmował się

pracą przy kolejach, poświęcając się studyom | dzenie Taylora na funkcye wielu zmiennych), nad rozwiązywaniem zagadnień estetyki za po- podał nowe sposoby liczebnego rozwiązywania mocą formuł matematycznych. Napisał „Es- równań stopni wyższych. Spuścizna jego nau-thetiąue nombree" (1861—63); i „Equation du Beau" (1873), poczem poszukiwał praktycznego, dla profanów, sposobu w obliczaniu powierzchni i objętości brył; obmyślił tachymetryę niedokładną i niepraktyczną, którą wyłożył w kilku aż dziełach.

kowa, która się wyraziła w liczbie stu przeszło rozpraw, rozsianych po czasopismach turyń-skich, berlińskich i paryskich, doczekała się zbiorowego wydania w 14 tomach, podjętego przez Serreta i Darboux’a 1862 — 1892. Osobno wydane zostały: „Additions a Palgebre d‘Euler“ (1774); „Mecanique analitique“ (1788, 2 tom., wyd. 3-e 1855); „Traite de la resolution des equations numeriques de tous degres avec des notes sur plusieurs points de la theorie des equations algebriques“ (1798, wyd. 3-e 1826); „Leęons sur le calcul des fractions" (1806); „Leęons d‘algebre donnees a 1‘Ecole Normale;

U nas o L-u

Br. J.

La Grange Karol, V ariet, artysta dramatyczny francuski (* około 1639 - f w 1692), przyjaciel Moliere'a, w którego sztukach jako amant grywał role. Jemu-to Moliere powierzał wszystkie mowy i powitania na scenie.

Z codziennych notatek L-a pozostały najcenniejsze dokumenty o teatrze Moliere’a. On dokonał pierwszej edycyi dziel melierowskich (wraz Essai d‘arithmetique politique".

Br. J.

z Vinot‘em, 1862).

A. Ł.

La Grange Adelaide Edward de Lie-v r e, markiz de Fouzilles i de L., polityk i literat francuski (* 1796—f 1876;, syn generała i senatora drugiego cesarstwa; służył wojskowo, został dyplomatą. Jako deputowany (1837) odznaczył się łagodną opozycyą; został senatorem za Napoleona III do r. 1870, odtąd zajął się wyłącznie pracą literacką. Wydał dzieła; ,,Pensees extraites de Jean-Paul (1836); „Memoires du Marechal de la Force et de ses deux fils“    (1843); „De la noblesse

consideree comme une institution imperiale"

Br. j.

Richter"

Br. J.

J pisali: Jan Śniadecki w „Dzień. Wileńskim11 La Grange, wł. E r a n c i s z e k Józef Chan- : 1815G J. Kulik w „Pamięt. lwowskim" 1819; c e 1, literat francuski (* w 1677 - f 1758. Wycho- art, Śniadeckiego przełożył na niem. Feldt w r. waniec Jezuitów, okazał talent dramatopisarski 1828. i jako paź księżny Conti wystawił tragedyę Jugurta albo Adharbal w r. 1694 w Paryżu, która mu zjednała protekcyę dworu. Inne jego tragedye są słabe. Głośną jest praca ,,Philippiques“ przeciw regentowi i jego otoczeniu, pełna zjadliwej ironii, a która sprowadziła L-a do więzienia na wyspie św. Małgorzaty, skąd uciekł. Do kraju powrócił po śmierci regenta w r. 1729. Filipiki wyszły w najpełniejszej edycyi w 1758; w 1878 opublikowano jego „Poesies inedites".

Lagrange Józef Ludwik, matematyk francuski (* 25 stycz. 1736 w Turynie—f 10    (1857) i t. d.

kwietnia 1813 w Paryżu); już w 18-m roku ży- Lagrenee, malarze: 1) Lud wik Jan F ran-cia dał się poznać przez swe sławne wzory na ciszek, zwany starszym (* 1724—f 1805). różniczki i całki dowolnego rzędu, w rok zaś Jego Porwanie Dejaniry znajduje się w Lu-później, już jako profesor matematyki w szko- wrze. Znany z mnóstwa obrazów mitologicz-le artyleryjskiej w Turynie, rozwiązał słynne nych, alegorycznych i historycznych, w któ-zagadnienie Eulera o izoperymetrach. Z zalece- rych okazał się zdolnym rysownikiem, ale chłodnia więc Eulera, który widział w nim godnego nym kolorystą, Był jakiś czas w Rossyi, po siebie zastępcę w sprawowaniu obowiązków dyrek- powrocie do Francyi w 1763 r. został dyrektora Akademii w Berlinie, Fryderyk Wielki, po torem szkoły rzymskiej; wtedy stał się zwo-odmowie ze strony d‘Alemberta, wezwał w r. lennikiem klasycyzmu, zapoczątkowanego przez 1766 L-a na to zaszczytne stanowisko. W r. Viena. Umarł na stanowisku profesora szkoły 1787 przybywa L. do Paryża jako zasłużony czło- specyalnej rysunku i kustosza muzeum.—2) nek Akademii, członek biura doradczego dla Jan J a k ó b, zwany młodszym (* 1740—f wynagradzania użytecznych wynalazków i wresz- 1821). Brat poprzedniego, naśladował go i to-cie dyrektor mennicy. Wyrok banicyjny, wyda- warzyszył mu do Rossyi. Jego pędzla jest ny w r. 1793 na wszystkich cudzoziemców, dzię- plafon Zima w Luwrze. Będąc w Sevres, ki gorącej wymowie Guytona Morveau, który dbał by wyroby tamtejsze naśladowały sztukę zwrócił uwagę na wybitne korzyści, jakie Frań- starożytną. Jako malarz na szkle i emalii był cya może osiągnąć z badań L-a w zakresie bal- bardzo ceniony przez współczesnych. Jest je-listyki, względem niego nie został zastosowany. Za dnym z twórców stylu Empire\ za najważniej-pierwszego cesarstwa widzimy go profesorem szą jego pracę uchodził stół z marmuru białe-w szkole normalnej, członkiem Instytutu i Biu- go, na którym widać Napoleona wieńczonego ra Długości, senatorem, oficerem legii honoro- przez boginię zwycięstwa.    x"y

Lagthing (L a gti ng), dawniej ludowe zgro-

Hr.

wej i wreszcie hrabią. Zwłoki jego spoczęły w Panteonie. L. wynalazł rachunek przemień- madzenie prawodawcze w Norwegii; dziś część ności, uprościł teoryę rachunku różniczkowego, Storthingu, Izba wyższa, złożona z [jx ogólnej opierając ją na analizie wielkości skończonych, . ilości posłów. — Ob. Norwegia, ser. II. t. III, rozwinął teoryę szeregów (rozszerzył np.twier- I str. 204.

włoskie Azambńja i Grao Para,—2) L. (San Christobal de la L. albo Christoval de L.), m-sto na hiszp. wyspie Teneryfie (wys. (f 1751), autor przetłumaczonej z francuskiego Kanaryjskie), dawniej głów. m-sto całego archipelagu; wspaniała katedra, uniwersytet; trybunał; 12 000 m-ców.

La Guaira (Guayra), przystań miasta Caracas w Wenezueli.—Ob. Guaira.

La Gueriniere Franciszek, Rob i cli on

na polski książki p. n. „Nowa apteczka końska" (Warszawa 1796, u Dufoura). Tłómacze-nia dokonał Jacek Krusiński, W końcu książki dodane są tablice.

Hr.

x-y.

La Gueronniere Ludwik Stefan, publicysta i mąż stanu francuski (* 1816—+ 1775). Z początku jako republikanin z Lamartine’m pracował w „Avenir National". Po zamachu stanu Napoleona przeszedł na stronę rządu. Pisał z polecenia Napoleona III broszury polityczne, za co otrzymał krzesło w senacie (1863), a poprzednio, dzięki poparciu rządu, był w Ciele Prawodawczem (1852). Później został ambasadorem w Brukselli (1868), Konstantynopolu (1870). W d. 4 września 1871 musiał odsunąć się od życia publicznego; później powrócił do publicystyki, jakiś czas redagował „Presse", potem „Salut".

Laguerre Edmund, matematyk francuski (* 9 kwiet 1834 w Bar le Duc—f 14 sierp. 1886 tamże), był egzaminatorem w szkole politechnicznej w Paryżu. Niemałe położył zasługi we wszystkich działach matematyki, zwłaszcza w teoryi równań i układów Unijnych. Po Serret‘cie (1885) objął fotel w Akademii; nagroda jednak d‘Ormoy (10 000 fr.), przyznaczo-na 20 czerw. 1887 r. nie zastała go już przy życiu.

x-y.

A. Ł,

Laguerre Jerzy, polityk francuski (* w Paryżu w 1858 r). Ukończył liceum Condor-cet, potem szkołę prawa i w r. 1879 został adwokatem oraz sekretarzem sędziwego Ludwika Blanc; odrazu zasłynął obroną kilku wybitnych spraw (Krapotkina w Lyonie, Ludwiki Michel i in.) Jako deputowany, będąc współpracownikiem Clemenceau w „La Justi-ce", stanął na skrajnej lewicy, żądając rewizyi konstytucyi, zniesienia senatu, rozdziału Kościoła z państwem oraz amnesfyi dla politycznych przestępców. Jego rola polityczna naj-wybitniej ujawniła się w r. 1888, kiedy stal się stronnikiem Boulangera; w tymże roku założył pismo „La presse" i należał do ligi pa-tryotów, a po wyjeździe generała do Belgii i po samobójstwie jego przeszedł do obozu większości republikańskiej. Z jego konferen-cyi wielką ciekawość obudziła ta, w której dowodził, że Ludwik XVII nie umarł w więzieniu Tempie, lecz z niego uciekł. Od 1893 L. zmuszony praktykować na prowincyi z powodu swych przemówień, w końcu został wykreślony z listy adwokatów.    Br- J-

Laguna Andrzej (* w Segowii r. 1490 — f na początku r. 1560) lekarz, filozof i mąż stanu, nazywany też Andres a Lacuna; był synem lekarza, a sam do nauk lekarskich i in. przykładał się w Salamance, Alcali de Henaies, Paryżu i w Toledzie, gdzie w r. 1536 przyznano mu dyplom doktorski, poczem niebawem został lekarzem przybocznym Karola V; pełnił też służbę lekarską w wojsku hisz-pańskiem w Niderlandach. Bawiąc w r. 1540 w Metzu podczas panowania tam moru, odzua-czył się jako lekarz zdolny i pełen poświęcenia. W r. 1545 udał się do Włoch, bawił dłużej w Padwie i wszedł jako członek do wydziału lekarskiego w Bolonii; nakoniec udawszy się do Rzymu, został lekarzem przybocznym (Ar-chiater) pap. Juliusza JII, od którego otrzymał tytuł Comes palatinus. Z Włoch przez Niemcy i Belgię udał się do Hollaudyi i dłużej nieco przemieszkiwał w Antwerpii, w r. 1557 zaś powrócił do Hiszpanii. W r. 1559 należał do poselstwa wysłanego przez dwór madrycki do Paryża po córkę Henryka II, Elżbietę, mającą zostać małżonką Filipa II; wkrótce po powrocie z poselstwa tego życia dokonał.—L. był anatomem bardzo biegłym i pierwszy opisał dokładniej zastawkę okrężni-cy (Valvula col i s. Bauhini) na str. 16 dzieła swego „Anatomica methodus“ (Paryż 1536); jest również jednym z pisarzów najdawniejszych, zalecających leczenie zwężeń cewki moczowej mechaniczne za pomocą świeczek (bougies), sposób zaś swój opisał w ,,Methodus cognoscendi exstirpandique excrescentes in collo vesicae ca-runculas" (Rzym 1551; Alcala de Henares 1555, Lizbona 1560). Bardzo dobrze napisane jego ,,Compendium curationis et precautionis... febris pestilentialis" (Strassburg 1542) wyszło także pohiszpańsku (Salamanca 1566). Zasłużył się również wydaniem wzorowem wyciągów z dzieł Galena (ob.) p. n. ,,Epitome operum Galeni“ (Bazylea 1551; Lyon 1563; Bazylea 1571 i Strassburg 1604).—Por. Girtanner Ab-handlung iiber d. vener. Krankhei“ (T. II 104, Getynga 1793) i ,,Biogr. Lex. der her-vorrag. Aerzte" (T. III, 587).    Dr J* Pt

Laguny, płytkie zatoki, werzuięte mniej lub więcej w głąb’ lądu, oddzielone częściowo lub zupełnie od morza zapomocą piaszczystych lub też piaszczysto-żwirowych tam. Takie L-y istnieją na m. Adryatyckiem, koło Wenecyi, od-Laguna: 1) L. najstarsze m-sto stanu bra- dzielone od lądu wązkim pasem ziemi {lido), zylijskiego Santa Catharina, położone wprost na m. Sródzieinnem na wybrzeżach Francyi, ujścia rz. Tubarao; połów ryb, handel produk- na zach. od Rodanu (ótnngs), nad zat. Gwinej-tami wiejskiemi; siedziba europejskich agentów j ską na zach. od Nigru wzdłuż brzegów Flory-konsularnych; 10 000 m-ców w pobliżu kolonie dy, Karoliny, płd. Brazylii, na wybrzeżach m.

H. G- K.

Br. J.

Drz,

Br. J.

Bałtyckiego od Gdańska do Królewca, gdzie o-trzymały nazwę h a f f ó w, i wiele in. Wogóle L-y spotykamy tylko na morzach, posiadających brzegi płytkie, mało poszarpane, gdzie brak przypływów i odpływów lub też gdzie występują one słabo. Prócz tego potrzeba jeszcze, by morze powoli ustępowało, wzdłuż wybrzeży płynęły słabe prądy, wreszcie, by fale w stosunku do linii brzegowej uderzały pod ostrym kątem. Jeżeli przytem brzegi, wzdłuż których płynie prąd, są mniej lub więcej równe i nagle skręcają w głąb’ lądu, tworząc zatokę, to prąd, który płynie wzdłuż tych wybrzeży, nie skręca się równocześnie z linią brzegową, lecz płynie dalej w kierunku poprzednim; natrafiając zaś na warunki, które go zmuszają zwolnić lub nawet zaniechać biegu, pozostawia na dnie nagromadzony materyał osadowy, z którego wyrasta wał nadbrzeżny, mielizna lub mierzeja. Gdy na taki prąd natrafia wpadająca do morza rzeka, lub też, gdy się spotyka z odwrotną falą od brzegu, powstają warunki do osadzania piasku. Wał taki, zaczynając się od przylądka, gdzie się brzeg zakrzywia i tworzy zatokę, stopniowo wydłuża się w kierunku prądu i tworzy przedłużenie linii brzegowej. Ta wązka mierzeja rośnie i powoli zamyka zatokę, która się tu utworzyła. Baryerę taką w Wenecyi nazywają 1 i d o, w Niemczech N e h r u u g, w Rossyi kosa, a u nas m i e-r z e j a. Tylko w rzadkich stosunkowo wypadkach wał ten zamyka zupełnie dostęp do zatoki, przeważnie zaś pozostaje wązką cie-śninką, łączącą L-ę z morzem. Jeżeli do L-y wpada rzeka, to woda w niej stopniowo się ,,wysładza“, co, naturalnie, musi się odbić na florze i faunie L-y. W wypadkach zupełnego zamknięcia L-y, z powodu ciągłego parowania wody na powierzchni, na dnie zaczyna się o-sadzać sól; L-y zupełnie zamknięte z czasem wypełniają się osadami i wysychają. Do takiej kategoryi należą t. zw. schotty w Tunisie. Ciekawy też przykład stanowi wyschła L-a na wybrzeżach Afryki, około m. Czerwonego [Bohr el Asscd), która obecnie zamieniła się w kotlinę piaszczysto-słoną, położoną na 173 m. niżej od powierzchni morza. W wypadkach kiedy na wybrzeżu powstaje kilka L-n połą-czouych cieśninami z morzem, żeglarze korzystają z tego i chronią się tam w czasie burzy. Prócz wyżej określonych L-n spotykamy jeszcze inny typ, a mianowicie wśród oceanów, na atolach (ob.). L. taka ma kształt zwykle okrągły i łączy się z oceanem zapomocą wązkich przerw w atolu. Tu zawsze, nawet podczas burzy, panuje spokój i cisza.

LagUS (Lagidzi), ob. Ptolemeuszowie.

LagUS, uczeni finlandzcy: 1) Jakób Jan Wilhelm, profesor i pisarz finlandzki (* 1821). Znakomity filolog i archeolog. Wydawał autorów łacińskich. Po rosyjsku napisał studyum o Karolu XII w Rossyi południowej (0-

dessa 1853), po grecku studya nad Helenami, Rosyą południową, po szwedzku kurs języka arabskiego (1866—48). Nadto pisywał studya literackie. 2) Wilhelm Gabryel, brat poprzedniego (* w 1837), profesor historyi w Bor-ga, następnie j. greckiego w Wyborgu; wydał mnóstwo prac literackich —z których najznakomitsze są: „Smiirre Dikter“ (drobne poezye) w 1856; „Riddar Udos sonner“, poema epicz-ne, nagrodzone przez akademię szwedzką w 1864; dramat „Klubbhófdingen“ (1869); „Drottning Filippa“ dramat (Królowa Filipa, 1875). Był redaktorem dziennika „Ostra-Fin-land“. Godne uwagi są jego konterencye o literaturze fińsko-szwedzkiej.

LagUS, AaYoę: 1 )Macedończyk rodu szlachetnego, ojciec Ptolemeusza I (ob.), króla Egiptu; 2) syn Ptolemeusza I i Taidy (Thais).⁸-

La Harpe Jan Franciszek, de, literat francuski (* 1739 r. w Paryżu — f tamże w 1803). Sierotę po rodzicach, szwajcarskiego pochodzenia, przytuliły Siostry miłosierdzia i wyrobiły mu bursę w Harcourt. Ale zdolny chłopiec za złośliwe wiersze został uwięziony. Wydrukowanie „Heroides" i „Poesies fugitives“ nie wywiodło go z nędzy; dopiero w 1764 r. Wolter zareklamował silnie jego tragedyę „Warwick"; następne jego utwory na scenie upadły. L. przeniósł się do Ferney, skąd pisał panegiryki wielkich ludzi francuskich, co mu w końcu otworzyło wrota Akademii. Nie porzucił jednak pisania dla sceny: „Melanie la Religieuse“ (przekład polski 1780); „Menzikoff", „Coriolan“ upadły; jedynie „Philoctete" (1783) otrzymał oklaski. W 1786 rozpoczął kurs literatury, który jego imię głównie przekazał do potomności. L. tak w polityce jak i w filozofii nie miał szlachetności—to stronnik rewolucyi, to jaskrawy rojalista. Znany jest z ogłoszenia swej korespon-dencyi literackiej z carewiczem Pawłem (1774 — 91). L. przetłómaczył Swetoniusza (1770) i Lusiady Camoensa na francuski; napisał dowcipny żart wierszem „Tangu et Feli me “    (1780); rzecz

o Wolterze (z tłumaczoną na jęz. polski przez

K. Surowieckiego: „Wolter między prorokami czyli dzieło o fanatyzmie w jęz. rewoluc.“ (Warszawa 1816) i słynną Przepowiednię C!azotte’a; liczne broszury polityczne. Napisał w końcu epopeję „la Religiou ou le roi Martyr“.

La Harpe Fryderyk Cezar, dyrektor rzplitej helweckiej (* 6 kwiet. 1754 w Roli (Vaud)-f 30 marca 1838 w Lozannie). Odbywał studya w Genewie i Tybindze, był adwokatem w Bernie, następnie, na propozycyę Grimma, objął w Petersburgu wychowanie wielkich książąt Aleksandra i Konstantego. Dzięki L-wi Katarzyna, u której miał wielki posłuch, nie przystąpiła do I koalicyi, skierowanej przeciw rewolucyjnej Francyi. W tym czasie zwrócił się L. do rządu berneńskiego z projektem reform. Kiedy wybuchły zamieszki w kan. Vaud, podległym Bemowi, przypisano to wpływom L-a,

x-y.

x-y.

x-y.

A. Ł.

który z tego powodu musiał opuścić Rosyę. Wtedy udał się do Genewy, a później do Paryża, gdzie wydał kilka broszur przeciw arystokratycznemu rządowi berneńskiemu. Pierwsze zgromadzenie wyzwolonego kantonu Vaud postanowiło (30 marca 1798) wybić medal na jego cześć. W lym czasie powrócił L. do Szwaj-caryi(i 29 czerw, wszedł w skład Dyrektorya-tu, ustąpił dopiero po jego rozwiązaniu w r. 1800. Musiał uciekać i przebywał z początku w okolicach Paryża, później udał się do cesarza Aleksandra I, swego dawnego ucznia. Podczas kampanii 1814 r. był sekretarzem cesarza rossyjskiego, który go mianował genera-łem-lejtenantem i radcą nadwornym. Czynił zabiegi (zarówno u tego monarchy jak i u kongresu wiedeńskiego, aby uznaną została niezależność Szwajcaryi. Pomnik L-a wznosi się na sztucznej wyspie w porcie Rolle. Z licznych jego rozpraw politycznych wymienić należy: „Essai sur la constitutiou du Pays de Vaud“ (Paryż 1796, 2 tomy), wpływowi L-a przypisują zamiary liberalne Aleksandra I.— Por. B, Gljinskij „Respubljikanec prji peterburg-skom dworje“ („ Jistor. Wjestnjik“ 1888).

Lahire Stefan, przywódca band zbrojnych Karola VII (* 1390—f 1443). Pochodził z rodziny zniszczonej zupełnie przez Anglików. Kiedy w r. 1418 miasto Coucy przeszło do Burgundów, L. na czele załogi przedarł się przez szeregi wrogów. Po dokonaniu bohaterskich czynów pod Alenęon, Verneuil, Montargis pośpieszył w r. 1429 z Joanną d’Arc na pomoc Orleanowi i nadzwyczajną walecznością odznaczył się pod Jargeau i Patay. W r. 1431 dotarł do Rouen, by wydobyć z niewoli Joannę d’Arc. Wpadł jednak w ręce Anglików, wkrótce wszakże wydostał się z niewoli i walczył niezmordowanie z Anglikami i Burgundami. Był najwierniejszym towarzyszem Dziewicy Orleańskiej i wielce przyczynił się do ostatecznego zwycięstwa Francuzów. Ze wszystkich postaci rycerstwa francuskiego L. stał się najbardziej popularnym. O nim kursowało wiele anegdot i wizerunek jego utrwalono na kartach jako waleta kierowego. L. był '(typowym rycerzem średniowiecznym, który łupił i palił i patrzył na wojnę przedewszystkiem jako na środek zbo-gacenia się.

Lahire Wawrzyniec, malarz francuski (* 1606—f 1656). Uczył się malarstwa u ojca swego Stefana, który przezpewien czas przebywał w Polsce i miał tam pracownię. L. malował portrety i rysował wzory do gobelinów. Najwięcej pozostało po nim obrazów religijnych, którym za tło dawał architekturę pogańską. Obrazy jego znajdują się przeważnie w muzeach francuskich. Za arcydzieło L-a uchodzi Papież Mikołaj V oglądający szczątki Franciszka z Assyżu.

Lahire Filip: 1) matematyk francuski (* 18 marca 1640 w Paryżu—f 21 kwiet. 1718

Wielka Kacyki. Ilustr. Ser. I. Tom XLI[. Zesz. 384a.

tamże)-, był z początku malarzem, pod i kie runkiem jednak Desargues’a wykształcił się w matematyce i otrzymał katedrę matematyczną w kolegium królewskiem i budownictwa w szkole architektury. Z polecenia Colberta, wraz z Picardem zdejmował plan brzegów Bretonii, z polecenia zaś Louvois niwelował brzegi rz. Eure dla sprowadzenia jej wód pod Wersal. Jego prace: „Nouvelle metliode de geometrie pour la section de superficies coniąues et cy-lindriques“ (1673) i „De cycloide, opusculum“ (1676) otworzyły mu r. 1678 wstęp do Akademii. W rocznikach tejże zamieścił wiele rozpraw, nadto wydał wiele prac osobno, m. in.: „Nouveaux elements des sections coniques“ 1679; „Sectiones conicae in IX libros distri-butae“ 1685. L. uchodzi za twórcę geometryi syntetycznej. Syn jego; 2) Gabryel Filip (* 1677—f 1719), studyował zrazu anatomię, dopiero później poświęcił się matematyce; w r. 1699 został członkiem Akademii i po ojcu objął wykłady budownictwa. Do tablic astronomicznych ojca podał obliczenia za trzy ostatnie lata. Wyrabiał doskonałe soczewki. Napisał rozprawę o analogii źrenicy oka z soczewką.

Lahn, dopływ Renu, wypływający z pasma Rodaar, a wpadający pod Niederlahnstein. 218 km. długości. Dolina malownicza. L. płynie pod Marburgiem, Giessen, Wetzlar, Nassau, Ems i Niederlahnstein.

Lahore(-ora), okrąg w Pendżabie (9 425 kim. kw., 1075 400 m-ców w r. 1891). Miasto L. leży w dorzeczu Rawi, o l¹^ kim. ⁰⁽i rzeki, 254 m. npm., z przedmieściami i z wojenną osadą Miau Mir (na wschód od L.); liczy (1891) 176 854 m-ców (102 280 mahometan, 62000 Hin-dów, 7 306 Sikhów i 4 627 chrześcian). Otoczone potężnym murem z cegły (13 wrót) i ogrodami porastającemi na miejscu dawnych fos,

L. jest zbudowane na zwaliskach dawnej świetnej rezydencyi Wielkiego Mogoła. Cytadela z licznemi magazynami i warsztatami; wązkie, kręte ulice; miejscami wznoszą się wspaniałe budowle z czasów Wielkiego Mogoła (wiele z nich zburzyli Sikłiowie przez nienawiść religijną). Pałac Wielkiego Mogoła, Hasaribagh, późniejsza rezydencya radży Singhów, składa się z trzech wielkich kwadratowych dziedzińców: Schachdura, albo mauzoleum króla Dży-haugira z minaretami na czterech rogach, 20 in. wysokiemi, zbudowane z białego marmuru i czerwouego piaskowca; Dżami Madżyd (wielki meczet) wśród ogrodów z czterema minaretami z czerwonego piaskowca; Schah Dża-hau Szalimar (Dom Radości), najpiękniejszy w świecie park na trzech terrasach, w którym jest około 450 wodospadów. Piękne niegdyś mauzoleum Anerkalli zamienione na kościół wojskowy anglikański. L. jest obecnie re-zydencyą wielkorządcy; posiada uniwersytet peudżabski, kolegium wschodnie, szkołę medyczną, prawną, weterynaryjną i in. średnie

1250 000 f. st. od rz. Rawi.

mar-

oraz u-

wołam

M. Ab.

Br. .7

Laik, Aaixóc (od Xaó<:=lud), wyraz w pierwszych wiekach używany przez pisarzy kościelnych na oznaczenie każdego wiernego, który nie należał dp duchowieństwa. W pomnikach tych wieków są inne nazwy, mające na celu odróżnienie duchowieństwa od reszty wiernych: (3iouxot = życiowi, od ptoę = życie, xoopixoL = świeccy, ale wyrazy te nie obejmowały ascetów, żyjących pustelniczo, którzy choć byli L-ami, jednak nie byli ludźmi świeckimi, w świecie żyjącymi. Niekiedy Ł-cy nazywali się jeszcze IStwrat, idiotae, t. j. ludzie prywatni. W zakonach L-ami nazywają się ci zakonnicy, którzy spełniają obowiązki niższego rzędu i nie mogą już otrzymać święceń. Zazwyczaj L-cy wyróżniają się ubraniem od innych wpółbraci. („Enc. kość.").

Laine Szczepan Henryk Joachim, mąż stanu francuski (* 1767—f 1835). W r. 1808 wszedł do Ciała Prawodawczego i w 1813 wsławił się swoim raportem o pokoju i wolności, ganiącym Napoleona, który też zawiesił Ciało Prawodawcze i L-go oskarżył o zdradę stanu. Za restauracyi L. był prezesem Izby Deputowanych, a w 1816 ministrem spraw wewnętrzuych. W 1818 wycofał się wobec postępów liberalizmu; dopiero w 1820 wrócił do władzy jako minister bez teki. Został panem Fraucyi. Za Karola X popierał kler.

zakłady naukowe, towarzystwo naukowe (Andschamau-i- Pandżab ) i bogate muzea. Przez zaprowadzenie wodociągów i kanaliza-cyi L. wiele zyskała pod względem warunków zdrowotnych. Handel zwrócony jest jedynie na zaspokojenie potrzeb mieszkańców; wyrób ma-teryałów wełnianych i jedwabnych , oraz broni. WI wieku po Chr. założył L. król Rawa, wchodziło wtedy miasto w skład Kaszmiru. W w. XI zdobyli go Ghaznewici, a L. przez pewien czas była ich rezydencyą (po zdobyciu w r. 1182 przez Chos-rasa). W 1186 r. dostała się do rąk Choriden Mahometa; w 1241 r. spalona i zniszczona przez Mongołów. Od 1524, kiedy Ces. Dehliskie podbite zostało przez Babera (z Kabulu), należały L. do państwa Wielkiego Monoła; w r. 1764 wpadła w ręce Sikhów i stała się ich stolicą w r. 1846 cytadelę i część północną zajęli Anglicy i mocą umowy dn. 9 marca 1846 r. przeszła na własność Wielkiej Brytanii. L. zaczyna się wznosić, zwłaszcza kiedy jej okolice zostały zroszone kanałami nawadniającemi Bą-ri-Doab, które Anglicy przeprowadzili kosztem

H, G. K.

|Lahovari Aleksander, polityk rumuński (* 16 sierp. 1841), wychowany w Paryżu, doktor praw uniwersytetu paryskiego, od r. 1865 czynny politycznie w ojczyźnie, wpłynął na wybór księcia Hohenzollerna na króla Rumunii; założył z kilku przyjaciółmi stronnictwo „Młodej Prawicy", w r. 1870 po raz pierw⁷szy został ministrem sprawiedliwości w gabinecie z tegoż stronnictwa Manolaki-Costaki. Tekę zatrzymał i w następnym gabinecie Catargiu’ego; dokonał reformy kodeksu i procedury karnej. Senator od r. 1884, zwalczał namiętnie gabinet liberalny i usunął się zeń wraz z całą o-pozycyą, odwołując się w manifeście do narodu i żądając sądu nad ministrami. Obalił wreszcie ministeryum Bratiano. W r. 1888 powrócił do gabinetu kouserwatywno-liberalnego Ro-settiego jako minister rolnictwa, przemysłu, handlu i dóbr państwowych; opracował prawo o sprzedaży dóbr państwowych włościanom bezrolnym w gabinetach Catargiuego (od ca 1889) i Mano listop. 1889—luty" 1891 L. był ministrem spraw zagranicznych.

Lahr, miasto w okręgu badeńskim Offenburg, w dolinie rz. Schutter, u stóp Altvateru, 162 m. npm., stacya kolejowa, siedziba sądu rzędu podatkowego, filia banku, zarząd leśny, 12 000 m-ców; 2 kościoły, ewangel. i katolicki, gimnazyum, państwowy dom sierot, teatr, wielki park miejski z muzeum starożytności, znaczny przemysł i handel. L. tworzyło niegdyś z są-siedniemi włościami oddzielne państewko w posiadaniu hr. von Geroldseck, w 1497 r. połowa sprzedana Badenowi. W 1629 r. przeszło całe do Nassau, wreszcie pokojem lunewilskim r. 1801 ustąpione w. ks. Badeńskiemu.

Lai(S)—jedna z form poezyi starofrancuskiej. 1) Etymolog, wyraz ten zbliżano z lrl.

i gael. lavidh—hymn;    angl. - sask. 1 eodh,

niern. lei eh i lied; dalej zaś zestawiano ze st.-niem. łiluti—dźwięk, gr. kaleó — i łac. cało — wołam, litews. kaloti grzmieć. 2) Pochodzenie tych utworów nie jest dostatecznie wyjaśnione; jedni upatrują je w pieśniach bardów celtyckich, inni w melo-dyach tanecznych, grywanych przez muzyków bretońskich; inni wreszcie już w V w. rozróżniają we Francyi właściwej dwa rodzaje L ów: a) łac. leudus, pieśni o treści epickiej i bohaterskiej, z których później „chansons de ge-ste" wyrosły i b) lessus—piosenki o zabarwieniu lirycznem, krótsze od poprzednich i bardziej rytmiczne, być może, na starożytnych trocheach wzorowane; z nich powstały „chansons". Najwcześniejsze z dochowanych dotąd L-ów pochodzą z w. XII; są to epickie i liiyczne utwory słynnej poetki Marie de France (ob.), na iegendach celtyckich osnute. Bardziej jednak znane są pod mianem L.—żałosne pieśni trubadurów (ob.) prowansalskich, z których najsławniejsi pod tym względem są: Wilhelm de Machault i Eustachy Deschatnps. — L i t e-ratura: Wolf, G. Paris, Bartsch, Warnke, Lachmaun, Bedier, Diez, Fauriel.

Laibach, ob. Lubiana.

Laigle, miasto depart. Orne nad rz. Rille, około 6000 m-ców. —L., założone przez Fulber-ta de Beiue w XI w., mocno ucierpiało w czasie rzezi Św. Bartłomieja. Fabrykacya igieł w XVI w. zajmowała do 7 000 pracowników.

Br. J.

Laine Juliusz Armand, prawnik Iran- jakby ze słoniowej kości toczone, wzbudzały cuski (* 15 czerw. 1841), prof. prawa karnego podziw artystów. Pomiędzy licznymi wielbi-w Dijon od r. 1874, prawa międzynarodowego cielami miała ona podobno dwóch sławnych prywatnego w Paryżu od r. 1879 i prawa cy- filozofów: Arystyppa z Cyreny i cynika Dyoge-

wilnego tamże od r. 1890. Ogłosił elementaire de droit criminel“ (2 części 1879 — 1880);

privć“ (2 t, 1888 —1892; praca wagi pierwszorzędnej w dziedzinie prawa międzynarodowego prywatnego). Pisał też L. wiele artykułów w „Journ. de droit internat. prive“.

Liing Aleks. Gordon, podróżnik angielski (* 1793 — f 1826). Służył w wojsku, 1811 udał się do Indyj Zachodnich, a w 1822 do Senegambii. W r. 1825 przedsięwziął wyprawo naukową z Trypolisu i dotarł do Timbuktu (18 sierpnia 1826). Po a opuszczeniu tego miasta został zamordowany. Napisał: „Truvels in Timaunec, Kooranko and Solima“ (Londyn 1825).

„Traite nesa. Za młodych lat była wybredną i bardzo chciwą, i tylko Dyogenesa dla oryginalności „Introduction au droit international jego zadarino wdziękami swemi darzyć miała;

s. v.

x-y.

Laird Mac Gregor, podróżnik angielski (* 1808—f 1861). < Towarzyszył Landorowi w jego podróży po Nigrze, którą opisał w „Narrative of an expedition into the interior of Africau ..(Lopdyn 1837). Po powrocie pracował nad budową okrętów. Założył towarzystwo żeglugi i od r. 1854 wysłał kilka ekspe-dycyi handlowych wzdłuż Nigru i Binue.

Lairesse Gerard, malarz i miedziorytnik niderlandzki (* 1640—f 1711). Główne prace L-a znajdują się w Amsterdamie, Schleisshei-mie, Kasselu i Luwrze paryskim (tematy mitologiczne i alegorycznej. Straciwszy wzrok w r. 1690, L. otoczył się gronem malarzy, którym wykładał swoje poglądy na sztukę. Myśli j,te, zebrane przez syna jego, ukazały się po śmierci L-a „Het groot schilderbock“ (Amsterdam 1707), a przełożone na niemiecki, francuski i angielski wywarły duży wpływ na kierunek "sztuki'XVIII w.

x-y.

S, Dr/..

gdy przekwitła, oddawała się każdemu za marny grosz, a w końcu rozpiła się jako rajfurka. Po śmierci wystawili jej Koryntczycy w Kra-nios pomnik, dłuta rzeźbiarza Turnosa, wyobrażający lwicę, rozdzierającą barana, zapewne symboliczny obraz jej nieposkromionej chciwości.—2) Młodsza L. żyła za czasów malarza Apellesa i hetery Fryny. Ateneusz kilka ciekawych anegdot o niej podaje. Urodziła się w mieście Hykkara, na Sycylii, z matki Tirnau-dry, wiernej kochanki Alcybiadesa. Apellesa i mówcę Hyperidesa wymieniają źródła w gronie nieprzeliczonych jej wielbicieli. Ażeby względem liczby kochanków nie pozostać w tyle za sławniejszą rywalką swą, Fryną, nie szczędziła ani ubogim ani bogatym swych wdzięków; Demostenes, który do niej umyślnie przyjechał, znalazł przystęp niepomiernie drogi. Pomnik miała podobno w Tessalii, dokąd ją jakiś Hippolochos czy Hippokrates zabrał i za małżonkę pojął. Jak wieść niesie, ukamienowały ją tessalskie niewiasty z zazdrości w świątyni Afrodyty.—Por. Wieland, Altes Mu-seum, t. III, zesz. 2; Jacobs „Vermische Schrif-ten“ (t. IV str. 398 i nast ),

x-y.

Lairvels Serwacy, zakonnik reguły Pre-monstratensów (*^1560 f 1631). Napisał ,,Op-tica reguliarium", : które ś zostało przełożone na polski jako „Zwierciadło Duchowne" (Kraków 1619).

xy

Lais, zamek inflancki, w pow. dorpackim, 25 w. od jez. Czudzkiego, wzniesiony w 1423 r.; w 1559 r. oblegany dwukrotnie przez Go-tarda Ketlera; w zimie 1700 r. był główną kwaterą Karola XII.* (Ob. Lajskie starost-w o).

Lais, gr. Aaię, imię dwóch sławnych heter greckich, rzadko dokładnie pomiędzy sobą rozróżnianych.—1) Z życia starszej L., żyjącej za czasów Wojny peloponezkiej, niewiele szczegółów jest pewnych. ^Prawdopodobnie pochodziła z Koryntu, ponieważ trudno przypuszczać, aby wódz ateński Nicyasz (ob.) z Sycylii do Aten ją dopiero sprowadził. Piękność jej i wielbione przez poetów wdzięki zjednały jej sławę w całej Grecyi; zwłaszcza piersi jej,

A. Ł.

Laisant Karol Anioł, francuski matematyk i mąż stanu (* 9 listop. 1841 r. w La Bas-se-Indre, dep. Dolnej Loary), kształcił się w szkole politechnicznej w Paryżu i aplikacyjnej wojskowej w Metz. W r. 1863 rozpoczął służbę w wojskach inżynieryjnych i podczas oblężenia Paryża kierował obroną fortu dTssy. Po r. 1871 wielokrotnie bywał w Nantes o-bierany do izby deputowanych, gdzie należał do partyi radykalnej. Zrażony karami pienięż-nemi, nakładanemi na założony przezeń dziennik „Petit Parisien“, a jeszcze więcej sprawą Boulangera, którego byt gorącym zwolennikiem, wycofał się z życia publicznego i poświęcił matematyce. Prócz rozpraw, bronionych na stopień doktorski, prócz przekładu dzieła v. Bellavitisa i rozpraw, drukowanych we wszystkich specyalnych czasopismach francuskich, których liczbę powiększył założonym (przy współudziale Emila Lemoine) „L’intermediaire des mathematiciens" (1894), ogłosił większe dzieła: „Essai sur les fonctions hyperboliques“ (1894); Introduction a la methode des ąuater-nions" (1881); ,,Theorie et applications des e-quipollences" (1887) i w. in. Jedną z ostatnich prac ,,Initiation mathematique“, poświęco-caną przedszkolnemu nauczaniu matematyki, przełożył na jęz. polski Z. Czubalski (1907 sprawozdanie w dod. do ,,Wiad. matematycznych", t. XI).

x-y.

x-y.

L, K.

l)-r Ig. B.

Laissez aller (również laissez faire, laissez passe r) „niech życie idzie bez skrępowania i ograniczeń". Za twórcę tej formuły ekonomicznej uchodzi Gournay, chociaż już wcześoiej była znana. Przypisywanie tego zdania Gournay‘owi o tyle jest słuszne, że system fizyokraty czny (ob.) z całą stanowczością domagał się usunięcia wszelkich ograniczeń w handlu i przemyśle. Wielka Rewolu-cya trancuska uznała w pełni to hasło. Hasło to łączyło się z liberalizmem politycznem mieszczaństwa. Zastawiając się tern hasłem, ideologowie liberalizmu długo i ze skutkiem zwalczali w Anglii i Francyi prawodawstwo fabryczne, ograniczające swobodę w dziedzinie stosunków ekonomicznych. Doktryna ta w teoryi została zwycięsko zwalczona przez teoretyków socyalizmu. a w życiu praktycznem przez wzrost potęgi klasy robotniczej.

Laistner Ludwik, pisarz niemiecki (* 1845). Był pastorem, a po usunięciu się od obowiązków kościelnych zamieszkał w Monachium i Sztutgardzie i poświęcił się wyłącznie literaturze. Napisał: „Das Recht in der Stra-fe“, „Barbarossas Brautwerber", nieco nowel i kilka rozpraw z mitologii klasycznej i germańskiej.

Lajard Jan Chrzciciel Feliks, archeolog i dyplomata francuski, bratanek generała (* 30 mar. 1783 w Lyonie —f 17 wrześ. 1858 w Tours). Uczestniczył w poselstwie gen. Gardanne’a do Persy i i wykonał pomyślnie różne misye dyplomatyczne w Georgii (Gruzya), Rosyi, Szwecyi i Danii. Od czasu swej podróży do Persyi L. zaczął zajmować się dawnemi religiami Babilonu i Iranu i pierwszy zauważył wpływ Wschodu na kształtowanie się i rozwój starożytnej cywilizacyi helleńskiej; pierwszy też zebrał cylindry assyryjskie (zbiór ten mieści się w gabinecie medali Biblioteki Narodowej w Paryżu). W nagrodę za położone zasługi L-owi ofiarowywano różne urzędy administracyjne za Cesarstwa i Restauracyi. W r. 1825 L. został mianowany poborcą skarbowym w Saint-Deuis. W r. 1830 został członkiem Akademii napisów. Ogłosił: ,,Recherche3 sur le cul-te public et les mysteres de Mithra“ (1847—8, nie ukończ.). Większość prac jego została zamieszczona w ,,Mem. de 1’Acad. des iuscriptions“ (,,Recherches sur le culte, les symboles, les attributs et les monuments figures de Venus“ t. XII; ,,Note sur 1’emploi et la signification du cercie ou de la couronne et du globe dans les representations des divinites chaldeennes" t. XII; ,,Mem. sur le culte du cypres pyrami-dal‘⁻ t. XIV; ,,Observations sur Porigine et la signification de la croix ansee“ t. XVII) i in. Jego pióra także są artykuły w ,,Histoire lit-teraire‘‘ (t. XIX —XXIII), dotyczące rabinów, prawników i teologów scholastycznych XIII w, Hr-Lajbik (z niem. Leibchen). Lud tą nazwą, pochodzenia niemieckiego, nazywa, odpowie-

dnio do miejscowości, różne części ubioru zwierzchniego. Niekiedy więc zowie się L-m kamizelka męzka, sukienna lub płócienna, np. w Poznańskiem (Kolberg „Poznańskie" II 165); to znowu kaptury męzkie granatowe bez rękawów, przypominające zresztą kamizelkę, np. w Łowickiem („Wisła" VII 237); wreszcie staniki niewieście.

Lajma, ob. Ł a u ra a.

Lajos, gr. Aaioę, syn Labdakosa, kr. Tebań-skiego, ojciec Edypa (ob.), musiał, gdy opiekuna jego Lykosa Amfion i Zethos wypędzili albo zabili, chrouić się ucieczką do Pelopsa w Peloponezie. Kiedy uzurpatorowie życie postradali, porwawszy Pelopsowi syna, Chryzy-goposa, za co na ród jego, na tak zwanych Labdakidów, stąd padło bogów przekleństwo -odzyskał tron tebański i pojął za żonę Jokastę, którą Homer Epikastą zowie, siostrę Kreonta (ob.). Gdy stadło to przez długi czas było bezdzietnem, spytał się o radę wyroczni delfickiej; ta odpowiedziała mu, aby potomka sobie nie życzył, ponieważ syn, którego mu żona powije, ojca zamorduje, a z matką się ożeni. Dlatego syna swego, Edypa, rodzice z ostrożności w górach Kitajrońskich porzucili. Edyp dorósłszy, zabił w nieświadomości swej ojca, i matkę pojął za żonę. Zwłoki L-a pochował król piątejski Damazystratos. Tragiczne te zdarzenia były ulubionym tematem greckich tragików.    s' 1>rz•

Lajskie starostwo. Stefan Batory nadał je w nagrodę męstwa Orzechowskiemu, który w r. 1593 odnowił kosztem 1000 złp. starożytny, wybudowany tu zamek i osadził przy nim miasteczko, zaludniwszy je „ludźmi różnego narodu: Litwinami, Niemcami, Żmudzinami, Rosya-nami", którzy w razie potrzeby mieli bronić twierdzy z „rusznicą" w ręku i chodzić „na szpiegi dla języka". Do s-stwa należały 4 folwarki i przeszło 40 wsi. Poddani obarczeni byli ciężkiemi pańszczyznami i innemi świadczeniami. Oprócz czynszu, wynoszącego 2 rb., dawali z „haki" dań zbożową, groch, tatarkę, siano, piwo, opłatę w zamian dani baraniej, wieprzowej, jałowiczej, zamiast lnu i konopi, nadto koleją dawali chłopi ,,stacye‘‘, złożone z drobiu i jajek. Robocizny z ¹/₄ haki odrabiali 3 dni sprzężajne i 3 dni piesze. Osobne opłaty z daniny płacili jeszcze chłopi laiscy na utrzymanie urzędnika i tłómacza (sic). Oprócz właściwych kmieci po wsiach siedzieli tak zwani „bobole", płacący zwyczajnie ze swych ogrodów po 6 gr. i nieodrabiający pańszczyzny. W w. XVII s-stwo dzierżyli Dónhofowie. Na mocy traktatu oliwskiego 1660 r. odpadł Lais do Szwecyi.

Lak, roślina, ob. C h e i r a n t h u s.

Lak (do pieczętowania i lakowania, np. butelek na i przy korkach) wyrabiają z żywicy i terpentyny, które to części składowe wraz z innemi domieszkami zabarwiającemi i t. d.

b. o.

Laka (łac. Lacca, niem. Lach, popolsku żywica szelakowa, gdy oczyszczona, zwana jest także szelakiem, ang. Shell-lac). (ob). Szelak.

tres et ceux qui les honoraient par leurs tra-vaux“ (działalność L-a w przedmiocie „uratowania za Rewolucyi nauk i sztuk, a także tych, którzy je zaszczycali pracami swemi“). W Foix postawiono mu pomnik. Pisali o L-u: „Geoffroy-Saiut-Hilaire ,,L., sa vie et ses travaux“ (1849); Mignet „L.“ (1857); Clamageran ,,Le conven-tionnel L.“ (1878); Lavigne ,,J. L⁻“ (1889).

Lakediwy (ang. Laccadwe Islands, od

sto tysięcy wysp),

Chitlat,

ogrzewa się, a gęsty płyn gorący, w ten sposób powstały, dobrze przemieszany, wlewa się w odpowiednie formy, w których stygnie i przechodzi w stan stały. Żywice do wyrobu L-u najczęściej używane są: kolofonia do gorszych, a szelak do lepszych gatunków. Przyjemną woń nadają L-wi rozgrzanemu i palącemu się dodatki jak: żywica benzoesowa, storaksowa, rozmaite balsamy, rzadziej olejki pachnące. Zbyt wielkiemu okapywanu L-u podczas użycia, a więc zbyt wielkiej jego płynności w stanie gorącym zapobiegają dodatki drobno sproszkowane, jak: kreda, biel cynkowa lub barytowa i t. p. L. bywa najczęściej zabarwiany na czerwono przez dodanie cynobru do gatunków najlepszych, a do gorszych: minii lub tlenku żelazowego. Do innych zabarwień bierze się: żółtą farbę chromową, zieleń miedziową (ńiem. Griinspan), ultramaiynę, paloną kość słoniową, sadze i t. d. Jeżeli L. czerwony, niebieski, żółty i t. d. rozgrzejemy w naczyniach poszczególnych, a następnie ich zawartość ulejemy bardzo ostrożnie do wspólnego naczynia ogrzewanego i przemieszamy ostrożnie, a mieszaninę wiejemy w formy, to otrzymamy różnobarwny L. marmurkowany. Jedynie od wprawy przy mieszaniu zależy dobre marmurkowanie. L. miewa przeważnie kształt cienkich lasek, wyjątkowo z knotem wewnątrz przez całą długość laski. Knot ten, raz zapalony, pali się podczas używania L-u, topiąc go bez dodatkowego płomienia. L. przylega dobrze do papieru i innych przedmiotów, a odciski w nim są owiele trwalsze i twardsze aniżeli w wosku. L. zwano dawniej na zachodzie Europy woskiem hiszpańskim, chociaż nie Hiszpanie, lecz Portugalczycy, poznawszy w Indyach Wschodnich sposób wyrobu L-u, byli pierwsi, którzy w Europie zaczęli go wyrabiać.—Andes „Die Fabrikation der Siegel und Flaschenlacke“ (Wiedeń 1885); tenże „Die Fabrikation der Lacke, Firnisse, Buchdruc-kerfirnisse und des Siegellacks" (Wiedeń 1891)

B. O

Lakanal Józef, polityk francuski z czasów W. Rewolucyi (* 1762—f w Paryżu 14 lutego 1842). Pierwotnie pisał się Lacanal; po wybuchu rewolucyi, w celu odróżnienia się od braci, którzy pozostali rojalistami, zmienił pisownię nazwiska. Początkowo był księdzem, prefektem szkół, wikarym przy b-pie dyecezyi Ariege. Wysłany jako deputowany do Konwencyi głosował za śmiercią Ludwika XVI. Czynnym był w komitecie wychowania publicznego (1793); z jego inicyatywy Konwencya wyznaczyła konkurs na napisanie książek do nauczania elementarnego; ułożył projekt wychowania narodowego (26 czerwca 1793). W lipcu komitet oświaty zastąpiła komisya z 6 członków, w liczbie których był L. Wskutek jego sprawozdania Konwencya przyjęta prawo o własności literackiej 21 sierpnia; został sekretarzem Konwencyi; z jego inicyatywy zamknięto szkoły wojskowe, uchwalono prawo o 3 stopniach oświaty (niższej dla rzemieślników i robotników, średniej dla wszystkich zawodów, wyższej, nie dla wszystkich dostępnej). W październiku 1793 r. otworzył szkoły elementarne; później fabrykę broni (czerwiec 1794). Po 9 thermidora powrócił do pracy nad oświatą i otworzył Szkołę Normalną w Paryżu (30 paźd. J794). W r. 1795 został deputowanym do Rady Pięciuset, przed którą odczytał sprawozdanie o książkach elementarnych. Z jego inicya-tywy otrzymał zatwierdzenie Instytut, złożony z pojedyńczych Akademii, jako wydziałów, L. był jego vice-sekretarzem (marzec 1796). W maju 1797 złożył mandat do Rady Pięciuset i u-sunął się do życia prywatnego; powrócił jednak wkrótce na arenę publiczną, a wysłany do zorganizowania czterech nowych departamentów, przyłączonych do Francyi, zamieszkał w Moguncyi. Po 18 brumaire’a odwołano go; otrzymał katedrę języków starożytnych w Szkole Centralnej przy ul. Saint-Antoine w Paryżu. W r. 1807 został inspektorem generalnym w zarządzie miar i wag. Restauracya pozbawiła go urzędu, usunęła nawet z Instytutu (2 marca 1816) i skazała na banicyę, jako królobójcę. L. szukał schronienia w Stanach Zjednoczonych, został prezydentem uniwersytetu w Nowym Orleanie. Do Francyi wrócił w r. 1833. Akademia nauk moralnych obrała go członkiem r. 1834. Ogłosił 1838 r. ,,Expose sommaire des travaux de J. L., ex-membre de la Convention nationale pour sau-ver durant la Reyolution les Sciences et les let-

s. P.

sanckr. Lakszn- Dtcipa grupa nizkicli wysp koralowych na płdn. m. Arab-skiem pomiędzy 10° a 12° szer. płc. i 72°— 74° dług. wsch. od Gr. Są to po większej części bezpłodne skały, w ogóle z powodu raf nadbrzeżnych rzadko odwiedzane. Najważniejszy przedmiot wywozu: płody i włókna palm kokosowych. Fauna nadzwyczaj biedna i nieliczna: prócz żółwi i szczurów prawie niema zwierząt. Do grupy płc. należą: w. Amindiri, Cardamum, Kiltan i Bitra-par; do płdn-wej: Kavaratti, Androth, Kalpani, Auculta i in. L. leżą na obszernem płaskowzgórzu podmorskiem, które ciągnie się z północy na południe na 2 000 kim. Każda wyspa jest otoczona rafą ko-

W. chińskie i japońskie, przedmioty zbytku lub do domowego użytku, jak pudełka, podstawki, tace, kubki, koszyki, szafki, stoły itd. z drzewa, rzadziej z trzciny bambusowej, papieru lub innego materyału, powleczone lakierem i werniksowane, zazwyczaj z ozdobami malowanemi, zaczęto sprowadzać w większych ilościach do Europy od r. 1873, tj. od czasu, gdy zdobyły sobie ogólne uznanie na wystawie w Wiedniu. Z powodu nizkiej płacy robotników w Chinach i daponii, wyroby L. ztamtąd sprowadzane, są znacznie tańsze aniżeli wyrabiane w Europie. Jednakże, ze wzrostem wywozu z krajów wymienionych, zaczęto tam je czystemi farbami, dobrze sproszkowanemi (L-y wyrabiać na wywóz, wyrabiać hurtownie,

t. zw. naturalne, ob. tu niżej L. chiński i ja- ' szablonowo i mniej starannie, tak, iż obecnie

ralową i wznosi się zaledwie nad 4 — 5 metr. npm. M-cy, pochodzenia hinduskiego, wyznają islam, zajmują się poczęści uprawą palm kokosowych, poczęści żyją z morza. Na obszarze 1 927 kim. kw. ok. 15000 m-ców. Od niepamiętnych czasów L. były znane Hindom i Arabom. W r. 1499 odkrył je Vasco de Gama. Pod względem klimatycznym są zdrowotne; cyklony sprowadzają wielkie klęski (w 1867 np. z tego powodu zginęło przeszło 100 ludzi). Najdogodniejszy port: Kau-Rottau. L. należą do prowincyi Madraskiej.

Lakhnau, ob. Lukno w.

Lakier, mieszanina werniksu z nieprzezro-

II. G, K.

poński). Do lakiernictwa zaliczamy i lakierowanie i werniksowanie, w mowie zaś potocznej nazywamy nieraz werniks lakierem i odwrotnie. Werniks jest zawsze przezroczysty, lecz niekoniecznie bezbarwny, nieraz nawet zabarwiamy go celowo, aby malowaniu przez powłokę takim werniksem nadać cieniowanie pożądane, np. powlekanie złotego malowania werniksem zielonawym jest często stosowane. Werniks musi być przezroczysty i po zabarwieniu, należy więc użyć w danym wypadku barwników w werniksie się rozpuszczających i nie zabarwiać go zbytecznie, gdyż werniks powinien być tak jasny, aby przez powłokę z niego wytworzoną można wyraźnie i bez natężenia wzroku rozróżniać szczegóły rysunku. Werniks temu ostatniemu warunkowi nieodpowiadają-cy, t.j. zacierany, nie jest właściwie ani werniksem, ani lakierem, i bywa rozmaicie nazywany. W celu rozróżnienia L-ów poszczególnych dodajemy do nazwy ogólnej przymiotniki, oznaczające albo płyn do niego użyty, np. L. spirytusowy, albo użytą żywicę, np. L. kopalowy, wreszcie rodzaj barwnika, np. L. czarny. Zastosowanie L-u (ob. Lakierowanie, Lakierowane wyroby).-—Lakier chiński (Tsi) i japoński (Urusinoki). Z nacięć na korze gałązek drzewa Ehus vernix albo Rhus ver-nicifera wypływa masa żywiczna w postaci soku gęsto płynnego, barwy szaro-białej, zmieniającej się na powietrzu szybko na ciemno-bru-natną albo szarą. Po oczyszczeniu zebranego soku za pomocą przeciskania przez gęste tkaniny i po wydzieleniu z niego wody prażeniem na słońcu lub sztucznem ogrzewaniem, zabarwia się go rozmaitemi farbami. Dodatek przyczynia się Chińczycy rozrzedzają ten sok olejem wyciskanym z owocu Yernicia montana a Japończycy olejem z Bignonia tomenlosa — Lakier złoty ob. Werniks z ł o ty,—Andres ,,Die Pabrikation der Lacke, Firnisse, Buehdruc-kerfirnisse und

doborowym wyrobem odznaczają się jedynie przedmioty przeznaczone na wystawę i okaz, jakoteż wykonane na zamówienie, a pozostające przeważnie w kraju, lecz i te ostatnie) są mniej dobre, aniżeli przedmioty z XVIII "w. i starsze, które nietyłko jako zabytki przeszłości, ale i ze względu na doskonałość materyału i wyrobu są bardzo cenione. Bywają one wspominane już w legendach, lecz dokładnej daty ich powstania nie znamy, przypuszczamy jedyuie, iż były już znane nadługo przedlpo-czątkiem naszej ery. Wynalazcami są Chińczycy lub Japończycy, gdyż u nich są najdawniej znane. Udoskonalenie tych wyrobów przypada na VI w. po Chr., a największy rozkwit na XVII w. Najstarsze, zachowane jeszcze wyroby japońskie pochodzą z VI w. i są przechowane w świątyni Todaidży w Nara. Sposób wyrobu L-ych W-ów chińskich i japońskich jest następujący: Przedmiot, wyrobiony z drzewa wiśniowego, podlega najpierw starannemu wygładzeniu i polerowaniu, a znajdujące się przypadkowo rysy zakitowaniu i wygładzeniu. Kolejność dalszych robót jest następująca: oblepienie powierzchni drzewa papierem z łyka lub tkaniną z konopi, po wyschnieniu powleczenie przedmiotu mieszaniną wody, klajstru, miału, cegły lub ochry z małym dodatkiem surowej żywicy, po wyschnieniu polerowanie powłoki nieco chropowatej, powtórne powleczenie wspomnianą mieszaniną, lecz drobniej roztartą, oszli-szlifowanie i wygładzenie powłoki, kilkakrotne powleczenie naturalnym lakierem (ob.) chińskim lub japońskim, przyczem powłoka poprzedzająca musi należycie wyschnąć przed wykonaniem powłoki następnej. Powłok takich 3 — do wodnistości soku. 18, stosownie do zamierzonej dobroci wyrobu.

Po starannem oszlifowaniu węglem z drzewa Magnolia, zwilżonem wodą, następuje wykonanie ozdób przez pomalowanie, najczęściej złotem, wreszcie powleczenie bezbarwnym werniksem. Drugi sposób wykonania różni się od opisane-des Siegellacks“ (Wiedeń go tylko tem, iż przed malowaniem stosuje się

B, O.

1891).

mniej powłok lakierowych, a za to więcej powłok Lakierowane wyroby, 1) Krajowe i e u- werniksowych po pomalowaniu, W celu wspo-ropejskie, ob. Lakierowanie. 2) L. umianego pomalowania przedmiotów przed wer-

i japońskich, lecz jako wzory do ozdób malowanych służą prawie wyłącznie drzewa, kwiaty i rośliny, rzadko z dodaniem ptaków. Persowie dodają jednak do roślin stylizowanych, i medalion/ z postaciami ludzkiemi, również stylizowanemi, a przynajmniej posiadającemi pewien typ, stale się powtarzający. Malowanie wyrobów, w porównaniu z chińskiemi i japoń-skiemi, odznacza się wielką żywością i rozmaitością barw, pod którym to względem indyjskie W. L. z Kaszmiru uchodzą za najlepsze. Gonse „Llart japonais" (Paryż 1883); Rein ,,Japautt (tom II Lipsk 1886); Semper „Der Styl in den

technischen und tektonischen Kiinsten“ (Tom

b. o.

1892).

niksowaniem, a mianowicie w celu wykonania ozdób złotych, nakłada się pędzelkiem na przedmiot warstwę cynobru lub lakieru w tych miejscach, które mają wykazywać barwę złotą, obciąga się następnie miejsca pomalowane, a więc wszystkie kontury, kolcem stalowym, mocno zaostrzonym, i wytwarza w ten sposób lekkie rysy na powierzchni, a przez to ostre odgraniczenie części pomalowanych od tła. Świeży, wilgotny jeszcze cynober lub lakier obsypuje się złotym proszkiem, a po wyschnieniu ściera szczotką złoto zbyteczne, tj. nie przylepione do podmalowania. Jeżeli rysunek ma być różnobarwny, to do malowania dobiera się lakierów barwy odpowiedniej, najczęściej żółtej, zielonej, czerwonej i niebieskiej. Malowanie przedmiotów hurtownie wyrabianych odbywa się szablonowo podług wzorów, pozostawiając malarzowi większą lub zupełną swobodę tylico przy malowaniu przedmiotów cenniejszych lub artystycznie wykończonych. Na W-ach L-ych widzimy rośliny, kwiaty, ptaki, owady, krajobrazy i u-twory fantastyczne; krajobrazy nie są dobre i nie zadawalają naszego smaku; natomiast ptaki i owady, kwiaty i rośliny są malowane, zwłaszcza na wyrobach japońskich, nadzwyczaj rzutko i świadczą o dokładnej znajomości przyrody w najdrobniejszych szczegółach, a nadto przy barwnem przedstawieniu dobór barw można uważać za bardzo dobry. Niektóre części malowania nowszych wyrobów bywają także i nieco wypukłe, w celu lepszego ich uwydatnienia. Wypukłości te otrzymuje się przez nałożenie kitu na powierzchnię przed jej pomalowaniem. Japończycy używają prócz tego perłowej macicy do W-ów, L-ych, wy-rzynają z niej cienkie płytki, a z tych ptaki, owady i rośliny, najczęściej jednak kwiaty, i wykładają temi przedmiotami W. L. w sposób podobny, jak się na meblach tworzy desenie z drzewa różnobarwnego. Perłową macicę znajdujemy także pomalowaną, lecz prawie wyłącznie tylko na przedmiotach przeznaczonych na wywóz. Japońskie W. L., różnobarwnie marmurkowane, są prawdopodobie naśladowaniem perskich i indyjskich. Do Europy sprowadza się prawie wyłącznie L. W. z drzewa, lecz w Chinach i Japonii znajduje lakier i werniks bardzo szerokie zastosowauie, np. do powlekania koszyków, plecionek z trzciny bambusowej, papieru (służącego natenczas i na obicia ścian), wyrobów z kości słoniowej, żół-wienia (szylkretu), do ozdoby naczyń glinianych i porcelanowych, drzewa budynków w celu ochrony przed wilgocią lub przeciw toczeniu go przez robaki. Papierowe ściany mieszkalnych domów japońskich, wraz ze skieletem z drzewa otrzymują grubszą powłokę z lakieru, niekiedy uawet z ozdobami złoconemi. 3) L. W. perskie i indyjskie po względem dobroci materyałów i staranności wyrobu nie różnią się prawie wcale od wyrobów chińskich

I wyd. 2-e Sztutgard 1876).

Lakierowanie jest wynalazkiem Chińczyków lub Japończyków (ob. Lakierowane wyroby) i polega na wytworzeniu lśniącej powłoki z lakieru na suchych powierzchniach przedmiotów, przyczem wszelkie roboty dodatkowe, a dotyczące wytworzenia powłoki, do L-a się zalicza. W celu dobrego polakiero-wania drzewa należy wykonać roboty poniżej wyszczególnione, w porządku przytoczonym, a mianowicie: oszlifowanie powierzchni drzewa pumeksem, powleczenie gorącym pokostem z małą domieszką bieli ołowianej lub umbry, dwu-do czterokrotne powleczenie lakierem, składającym się z werniksu bursztynowego, bieli ołowianej, minii i umbry, następnie polerowanie; kilkakrotne powlekanie werniksem bursztynowym lub kopalowym, powtórne szlifowanie, dwu lub trzykrotne powleczenie werniksem kopalowym, szlifowanie po raz trzeci, wreszcie polerowanie miałem masy krzemionkowej (martwicy) i oczyszczenie bielidłem. Każda powłoka musi należycie wyschnąć, zanim nastąpi polerowanie, szlifowanie lub nałożenie powłoki następnej. Jeżeli powierzchnie otrzymują malowane ozdoby, to należy je wykonać pomiędzy drugiem a trzeciem szlifowaniem, tak, aby zostały jeszcze pokryte jedną powłoką werniksu. Podobnie jak na lakierowanych wyrobach (ob.) chińskich i japońskich można i tu dodać ozdoby z perłowej macicy, z kości słoniowej, z metalowych blaszek itd. Wyroby lakierowane sposobem opisanym wypadają znacznie drożej aniżeli wyroby równej dobroci sprowadzane z Chin, Japonii, Persyi lub Indyi; z tego też powodu lakieruje się u nas przeważnie tylko większe sztuki, których przewóz jest drogi, albo nadaje się tylko dwie lub trzy powłoki, wytwarzając w ten sposób przedmiot inałowartościowy. L. sposobem opisanym stosuje się rzadko. Andes „Praktisches Hand-

buch fur Anstreicher und Lackierer“ (Wiedeń

n. o.

Lakiśei, szkoła poetycka w Anglii. Nazwę tę nadano (po angielsku Lakeschool) grupie poetów angielskich, którzy wsławili się w końcu XVIII i na początku XIX wieku. Do rzędu naj-wybitńiejszych „poetów jezior“ należeli Words

x-y.

Dr A. J. G,

j. L.

S. Drz.

Lakonika, gr. Aoaamwr] (domyśl. = ziemia), łac. Laconica, Laconice, Laconia, wsch. kraina pół w. Polepouezkiego. 1) Geografia. Ł. graniczyła ku północy z Arkadyą i Argolidą, ku wschód, z m. Myrtojskiem, ku południu z szeroko w ląd stały wdzierającą się, głęboką zat. Lakońską (ob.), ku zachód, częścią z zat. Messeńską, a częścią z Messenią. Obszar wynosił około 87 mil kvv., na których w czasie największego rozkwitu było około 200,000 ludności, liczba b. znaczna ze względu na górzysty charakter ziemi; obszerna, żyzna dolina rz. Eurotasu obejmowała około 20 mil kw. Szerokie pasmo skalistych gór, ciąguące się w płd.-wschodnim kierunku od krainy Thyreatis, albo Kynuryi, aż do Epidauros Limera, a w

worth, Southey, Coleridge. Do nich też zaliczani: Lowell, Wilson i kilku innych, którzy, idąc za przykładem twórców szkoły, wprowadzili nowe pierwiastki do poezyi, mieli nową koncep-cyę filozoficzną i odmienny sposób malowania natury. Nazywano ich L-mi, t. j. „poetami jezior" z początku przez ironię, a następnie dla tego charakterystycznego rysu, że przeważna część ich zamieszkiwała północno-zachodnią Anglię, Westmoreland i Cumberland, czyli krainę jezior (Lakę District), i z upodobaniem opiewała jej malownicze i pełne rozmaitości krajobrazy. Nowością, wprowadzoną do poezyi przez laki-stów, było malowanie życia warstw ludowych (marynarzy, rybaków), i proste i szczere oddawanie natury w przeciwstawieniu do wymu-szoności, koturnowości i sztucznej elegancyi klasyków. Obok „Ossyana" i ballad szkockich, „Iakiści“ pierwsi uczynili w literaturze i poezyi zwrot do szczerej i narodowej poezyi i byli poprzednikami romantyzmu w poezyi europejskiej. To, czego się domagali Niemcy w teoryi, co głosili w filozofii i krytyce literackiej, a nieudolnie wcielali w utwory poetyckie, to udało się lakistom najzupełniej. Od nich, rzec można, rozpoczyna się nowy wielki zwrot w poezyi wszechświatowej, oni do pewnego stopnia przyczynili się do powstania poezyi narodowej śród ludów europejskich.

Lakmus (lacca musica) barwnik przygotowywany przeważnie w Hollandyi z rozmaitych mchów (liocella, Lariolaria, Lecanora) zapo-mocą fermentacyi w obecności wapna, potażu lub amoniaku. Proces ten trwa około 4 tygodni, poczem massę wytworzoną zagęszczają kredą lub gipsem i w postaci małych sześcianów suszą. L. posiada barwę ciemno-błękitną, nie ma połysku i jest ziemisty, woda wyciąga zeń roztwór niebieski, przybierający od działania kwasów kolor czerwony a niebieszczący się znów pod wpływem alkaliów. Na powietrzu zabarwienie znika stopniowo. L. nie jest jeszcze dokładnie zbadany; przypuszczają, iż zawiera kilka rozmaitych barwników, tworzących się z orcyny pod wpływem powietrza i amoniaku (L. wytwarza się bowiem z tychże roślin co i orselia względ. o rcy n a (ob.). Najważniejszym z nich jest azolitmina C₇H₇N0₄ (?). L. jest ważnym odczynnikiem przy pracach chemicznych jako wskaźnik kwaśnej zasadowej i obojętnej reakcyi wielu ciał. Analiza miareczkowa posiłkuje się wyciągiem wodnym L-u; ogólnie stosowanym jest natomiast papier lakmusowy (charta exploratoria) niebieski, otrzymywany przez nasycenie bibuły zobojętnionym (zapomocą kwasu fosforowego) alkoho-lowo-wodnym wyciągiem L-u, lub też czerwony, przygotowany ze słabo zakwaszonego (tymże kwasem) powyższego wyciągu. Papierki 1-owe jako nader wrażliwe na działanie lotnych kwasów i zasad przechowywać należy w zamkniętych naczyniach.

Lakolity, wielkie bochny masy pierwotnie ognisto-ciekłej (t. zw. magmy), wparte pomiędzy warstwy osadowe tak, że aż warstwy nad niemi leżące wygięły się kopulasto. Takie bochny lub grzyby w dole mają żyłę, która łączyła je niegdyś z ogniskiem wulkanicznem, obecnie wypełnioną takąsamą skałą, z jakiej same się składają, a prócz tego liczne odnogi tej skały powciskaue są w warstwy przykrywające. Takie bochny, pierwotnie w głębi skorupy ziemskiej ukryte, zwolna obnażoue zostały przez niszczące działanie atmosfery, która wyłuskała je z łatwiej roskładnej powłoki skat osadowych. Największe i najwyraźniejsze L-y an-dezytowe znane są w Ameryce płc. (Colorado, Arizona, Utah). Ob. Skały i Petrografia.    z- w-

Nazwa L-ów została nadana przez Gilberta, który odkrył je w Utahu płd. Według Dany’ego powstawanie L-ów przypisać należy oporowi stawianemu przez lawy trachitowe, które krzepną wdzierając się w szczeliny skał osadowych, zatykają otwory, przez które lawa mogłaby wydostać się na powierzchnię i zmuszają ją do uniesienia warstw skał osadowych i utworzenia podziemnego zbiorowiska. Może przy wybuchach na Santorinie byliśmy świadkami zjawisk podobnych.

Lakonia, ob. Lakonika.

Lakoniczny, gr. Aa/to)vaóg, oznacza pier-wotuie: na sposób starożytnych Lakońezyków, t. j. Spartańczyków (ob. Lakoniści), następnie zaś i mianowicie: krótki, zwięzły i dobitny w wyrażeniu, który to przymiot cechował szczególnie Spartańczyków. Jako wymowny tego przykład przytaczamy słynuy, żywo dzisiejsze depesze telegraficzne przypominający raport wice-admirała floty spartańskiej Hippo-kratesa, wysłany do Sparty, lecz w drodze przez Ateńczyków przychwycony, o walnej klęsce podwójnej, jaką Spartańczykom pod dowództwem Mindarosa na morzu i na lądzie zadali w r. 410 przed Chr. pod miastem Kyzi-kos Ateńczycy: „Flota przepadła. Mindaros zginął. Żołnierze głodni. Nie wiemy co począć".

znacznie mniejszej wysokości aż do przyl. Ma- I cielą. Ziemia, do uprawy przydatna, składała lei, oddziela dolinę Sparty od wschodniego pasa ] się zwłaszcza z żłobkowatej doliny Eurotasu, wybrzeżnego, o którym w źródłach starożytnych u Homera Ko'Xtj Aaxs§aipa)v (wydrążona L.), bardzo skąpe są wieści; tutaj też zachowały i z równiny Leuke, na zachód od Epidauros starodawne jońskie osady niemal bez przerwy Limera. Na wybrzeżu inorskiem wytworzyły swą samodzielność: tak, że skutkiem bliższego się, skutkiem powodzi i zamuleń Eurotasu, roz-ich politycznego stosunku z Argolczykami grani- ległe bagna, 'E/da. Prócz przylądków wyżej ce tej ziemi aż do przylądku Malei sięgały. wspomnianych wymienić jeszcze należy: a i Północna część owych gór zwała się Par non ©opiSeę (dzisiaj Gapo Grosso), szeroka, kolosal-(dzisiaj Malevo), a szczyty ich aż ku samej nych rozmiarów skała, w pobliżu przyl. Tajna-Sparcie Barbosthenes (dz. Vresthena), ron, stroma, w morskich topielach przepadająca; Eu as, Olympos (Vasara), Thornax (Par- E pi dęli on, na północ od Malei, i Minę a, leika) i góra Menelaosa. W płd. części pa- na płd. od Epidauros Limera, gdzie dzisiaj sma górskiego, a na północ od Epidauros Li- leży miasteczko Monembaria. — Główną rzeką mera, wznosił się aż do 1 300 m. npm. szczyt Z a- krainy jest Eur ot as (ob.), wypływający ze rex (dz. Krolekera). Bardziej jeszcze ku połu- skłonów g. Boreion; nadano jej miano rze-duiu kończy się pasmo przy osławionym w staroży-    ki pięknie płynącej    (só i di co); przezroczy-

tnej żegludze morskiej przylądku Małe a (dz.    ste, obfite i wartkie    nurty jej ożywiały licz-

Malia) i wzgórzu On u gnat h os (ośla szczęka), ne łabędzie, a krzaki myrtowe i wawrzy-dzisiaj Elaphonisi zwanem, naprzeciw w. nowe zdobiły jej brzegi wyniosłe. Wpływały Kythery, która sama jest w istocie tylko do Eurotasu z północy na południe, z lewej szczytem podmorskiej kontynuacyi głównego strony: Ojnus (dz. Kelephina), który, pod pasma górskiego. Przez cały ten długi grzbiet miastem Sellazyą przyjąwszy w swe łożysko gór wschodnich wiodło niewiele wązkich, rzeczkę Go r gy 1 o s, powyżej Sparty do głównej niedogodnych przełęczy. Ku Messenii wzno- rzeki wpada; z prawej strony Ti as a (dz. Mi-szą się w południowym kierunku wysokie sitza) i P hel li as, w pobliżu Amyklai. strome góry. Taygetos, to Taóyeroy opoę, Z nadmorskich rzek najznaczniejsze: Sme nos dzisiaj Hagios Elias albo Pentedaktylon zwane, i Skyras, z g. Taygetosu od wschodu do zat. charakteru wulkanicznego, najwyższe na ca- Lakońskiej wchodzące; Pamisos (dz. Pirna-łym półwyspie, z których szczytów przepyszny tza), stanowiący w dawniejszych wiekach widok się roztacza, a one same ożywione są licz- granicę od Messenii, i Choirios, póź-nemi potokami, z wybornemi pastwiskami dla niejsza rzeka graniczna, wpadająca do zat. bydła i owiec, pięknemi lasami porosłe, z wy-    Messeńskiej. — Morze    tworzy na wybrzeżu L-i,

jątkiem najwyższych, aż do 2 409 m. dochodzą-    pomiędzy przylądkami    Malea i Tajnaron, głó-

cych szczytów, śniegiem olśniewającym pokry- wną zatoką Lakońską (dz. Marathonisi), tych. Obok góry Derrhion, niemal w po- głęboko ku wschodowi w ląd stały się wdzie-lowie całego pasma górskiego, znajduje się rającą, z mniejszą odnogą Bojacką (dz. za-w dolinie rz. Tyny    znaczne wklęśnięcie,    toka Batika) — 2) Płody. Wyborne pastwiska

przez które wiedzie droga ze Sparty do Messenii. górskie czyniły L-e bardzo przydatną do chowu Płd.-owa połowa pasma wznosi się w części bydła, a mianowicie kóz; rozległe lasy roiły Tal eton aż de 2 400    m. npm. Skutkiem trze-    się od dzikiego zwierza, którego ścigano sła-

sień ziemi porozpadały    się tutaj skały w znacz-    wnemi psami lakońskiemi; w dolinie Eurotasu

nej części na urwiska; jedno z nich, na 600 stóp rosła bujna trzcina, 8ova£; chowano tutaj pionowo spadające, na zachód od Sparty, zwało liczne stada mułów, w górzystym kraju niezbędnych się Kacadas, z którego strącano w przepaść    do transportu osób i ciężarów. Góry Taygetosu,

skazanych na śmierć, u. p. Arystomenesa gęsto pokryte lasami jodłowemi, dębowemi (ob.). Inną przepaść około przylądka Tajnaron i kasztanowemi, dostarczały obficie żelaza, z (dzisiaj Kap Matapan) uważano jako wnijście którego wyborowe stalowe narzędzia wyrabiano, do Hadesu. Ponieważ na płn.-uej stronie, ku nadto porfiru, zielonego serpentynu, rozmaitych Arkadyi, również góry znacznej wysokości gatunków marmuru, szczególnie zaś drogiej granicę tworzyły, była L. z natury silnie zabez- czarnej i czarnozielonej odmiany, zwanej pieczoną przed najazdami. W ogóle trzy drogi KpoxedTY]ę. W pobliżu góry Onugnathos były tylko do jej wnętrza wiodły: wspomniana po- niewyczerpane łomy kamienia wapiennego, wy-wyżej z Messenii pomiędzy Spartą i Farai bornego do budowania domów. Na wybrzeżu (Pharai), wklęsłość Taygetosu, wązka, miejsca- morskiem łowiono w wielkiej ilości ślimaki mi bardzo niebezpieczna ścieżyna; druga z Me- purpurowe, których ciecz barwna służyła do galopolis doliną Eurotasu przez krainę Skiritis, farbowania wysławianej wełny lakońskiej, w da-i dwie inne drogi, od Tegei i krainy Thyreatis lekie strony wywożonej.—Trzęsienia ziemi na-wiodące, które powyżej miasta Sellazyi z sobą wiedzały często ową krainę; ze grozą wspómi-się łączyły i właściwie tylko wązkiemi przej- nano szczególnie jedno, z r. 464 przed Chr., ściami górskiemi były, bardzo ważnemi jednak, skutkiem którego w samej Sparcie 20,000 lu-szczególnie w ręku zaczepiającego nieprzyja- dzi zginęło, a jeden cały szczyt Taygetosu się

S. Orz.

cedemończyków.

Lakonizm, XaxwvLap.ó<;, krótkość, zwięzłość i dobitność wyrażenia Ob. Lako ni czny.

Lakońska zatoka, gr. xóXrcoę Axxamxóę, łac. sinus Laconicus, środkowa z pomiędzy 3 większych przez płd-we wybrzeże Peloponezu utworzonych zatok, pomiędzy Messeńską i Argol-ską zatoką położona, do której Eurotas uchodzi; od strony lądu okolona wyłącznie ziemią lakońską, poczyna się ku zachodowi przy przyl. Tajnaron, a kończy ku wschodowi przy przyl. Malea, obejmując, według Strabona, 670 stadyów, albo 16³/₄ mil geograficznych; przed nią leżała w. Kythera; dzisiaj zowie się Golfo di Kolokythia, di Colochina, przy wschodniem wybrzeżu także Golfo di Castel Rampano. s- 1,rz-Laksmanit, minerał, podwójna sól ołowiu

i miedzi ohromowo-fosforowa 2(Pb,Cu)Cr0₄.

t. w.

zapadł. 3) Mieszkańcy. Najstarszymi m-cami byli Kynuryjczycy i Lelegowie, z którymi w późniejszych wiekach Achajczykowie się połączyli, aż wreszcie Doryjczycy przywędrowali i całą krainę pod swą władzę zagarnęli, podczas gdy podbitej ludności podrzędne stanowisko periojków (ob.), i hel ot ów (ob.) w udziale przypadło. Odtąd m-cy przybrali od podbitej krainy nazwę: Lakończycy (Aax(ovsę, łac. Lacones), albo Lacedemończycy (Aa%ę§atp.óvtot, Lacedaemonii), albo od miasta główńego, Spartyaci, Sparta ń czy cy (ob.) Polityczne dzieje L-i, wewnętrzne i zewnętrzne, ob. S p a r t a, 4) M i a s t a. Miasta krainy, nieliczne i nieznaczne, ponieważ ludność, ze względu na skąpą rolę uprawną, po wsiach albo w pojedyń-czych dworzyskach osiadała, są główniejsze: a) Na wybrzeżu zat. Messeńskiej: Gerenia (dz. Zarnata), może już przez Homera jako Enope wspomniane, miejsce urodzenia albo wychowania Nestora (ob.), noszącego od niego przydomek Fepr^toę; Kardamyle (dz. Skardamule), Leuktra (dz. Levtro) (ob..), Pephnos, T halamai, Oj ty los (dz. Vitolo), Messe (port Mezapo), Tajnaron, później Kajne polis, w sąsiedztwie dzisiejszego klasztoru Kyparisso; b) nad zat. Lakońską: Psammathus (dz. Porto Quaglia), z doskonałym portem—tutaj, w świątyni Posejdona, przy porcie Achillesa, stały śpiżowe posągi pieśniarza Ary on a (ob.), jako i delfina, który go na grzbiecie swym na ląd stały wyratował; Tenthrone (dz. Kotronas), Asine, Las, Gythejon (dz. Palajopolis, w pobliżu Mara-thonisi), miasto portowe Sparty z warsztatami okrętowemi, kopanemi basenami, obszernym arsenałem wojennym; Tri nas os, Hel os, w bagnistej okolicy, rychło zburzona osada; Akriai (dz. Kokino), znaczne miasto portowe; Asopos, Kyparissa, Bojai po łacinie Boeae), nad t. n. zatoką, c) nad m. Myrtoj-skiem: Mi no a (dz. Monembasia), Epidauros Li mera, ’E7tt$aopoę rj AijiYjpdć (dosłownie Ep. głodna), dzisiaj Palea Monembasia, znaczne i silne obwarowane miasto nadmorskie i portowe, z akropolą warowną i ruinami murów cyklopowych; Zarax (dz. Porto Geraka), z wygodnym portem, w r. 272 przed Chr. przez Kleonymosa zburzone; Prasiai; d) we wnętrzu krainy, na północ od Sparty: Belemina, ku płc. zachodowi (Liwiusz w 38 ks. 34 rozdz. zowie jej mieszkańców Belbiuates), główna miejscowość na dzikiej i suchej wyżynie Ski-ritis, nad gran. arkadyjską i głównym traktem, którego broniło kilka mniejszych warowni, jak n. p. Oj on; stąd na wschód Kary aj (dz. Araksova), nad rz. Ojnus, ze sławną świątynią Artemidy, gdzie dziewice lakońskie (ob. Karyatydy) corocznie podczas świąt uroczystych skoczne pląsy wyprawiały; w pobliżu lesiste okolice Skotitas, której rozległe lasy dębowe rażący kontrast spra-

wiały z białemi górami wapiennemi; S e 1-lazya (ob.), nad rzeką Ojnus, u stóp gór Euas i Olimpu, na przełęczy górskiej pomiędzy Tegeą a Spartą, pod względem wojennym niezmiernie ważnej, 30 stadyów na północ od Sparty odległa, gdzie Antigonos Doson pobił Kle-omenesa w r. 222 przed'Chr.; Pellama, nad Eurotasem; Therapne, ulubiona siedziba Dyoskurów (ob.), u stóp góry Menelajskiej z pomnikiem Menelaosa; Sparta (ob.), w szerokiej doliuie Eurotasu, na prawym jego brzegu i między rzeczką Knakion położona, nieregularnie zbudowana na kilkunastu płaskich pagórkach, w obwodzie 48 stadyów, w czasie najpomyślniejszego rozkwitu około 60 000 m-ców licząca- ku południu leżało Amyklai (ob.), ze sławną świątynią Appollina. Na wschód od Sparty wspomnienia są jeszcze godne miasta: Glympeis alboGlyppia, warownia na stokach gór Parnon; Garonthrai, w pobliżu dzisiejszego Gheraki, staro-achajska, przez Do-ryjczyków skolonizowana osada. — Por. Leake ,,Morea“; Pouillon Boblay ,,Expedition scient. de Morea, Recherches geogr. sur les ruines de la Moree“ (Paryż 1836); Curtius ,,Peloponnesos‘‘ (t. TI str. 203’ i nast.); Bursian „Geographie v. Griechenland" (t. II. str. 102 i nast.

Lakoniści, gr. Aaxo)VtaraŁ (od czasownika Xaxam£eiv), w greckich państwach, mianowicie zaś w Atenach, mężowie, którzy, nienawidząc panującej zniewieściałości, starali się uchodzić za reprezentantów surowszego i prostszego sposobu życia, na wzór Spartańczyków, zwanych po grecku także ot Aaxo)vsę. Ubierali się jak najskromuiej i najpowszedniej, brody nie strzygli, nosili grube laski sękate; ze szczególnem upodobaniem oddawali się ćwiczeniom gimnastycznym i w całym trybie życia pielęgnowali obyczaje surowsze, grubsze, nieraz z afektowanej próżności, stąd też często wyszydzano ich i wyśmiewano. —Także w politycznym sensie używano tego wyrażenia na oznaczenie przyjaciół i zwolenników konstytucyi i polityki La-

S. Orz.

S. Drz.

(Pb,Cu)P,0₈.

x-y.

1681,

1742.

Dr A. J. O.

za-

Lakszmi w mitologii indyjskiej żona W i-sznu (ob.), bogini miłości, małżeństwa, płodności i bogactwa. Krowa płodna, dostarczająca pokarmu, jest jej poświęcona; świętem jej są dożynki, a symbolem kwiat lotosu.

Laktamid ob. Mleczny kwas. Laktancyusz, 1) pełnem nazwiskiem L u-cius Caelius (Caecilius) Lactantius Firmianus, pisarz chrześciański z początku IV w. po Chr., prawdopodobnie z Italii rodem, z miasta Firmium, w krainie Picentyńskiej, skąd przydomek jego Firmianus; uczeń znakomitego krasomówcy Arnobiusa (ob.), powołany został przez Dyoklecyana na nauczyciela krasomówstwa do Nikomedyi, w Bitynii, w grec-kiem wszakże mieście miał jako nauczyciel łacińskiego języka i retoryki mało zajęcia i często biedę cierpiał. Przyjąwszy w późniejszych latach wiarę chrześciańską, uczył w Gallii, zapewne już od r. 312, Kryspusa, najstarszego syna ces. Konstantyna W., i umarł w podeszłym wieku, około r. 330, podobno w Trewi-rze. W młodszych zwłaszcza latach pisał rozprawy gramatycznej i krasomówczej treści, jednak żadna z nich nie dochowała się do naszych czasów. Inne dzieła jego, o ile je jeszcze znamy, należą do zakresu literatury chrze-ściańskiej i przypadają na późniejsze lata autora. Najgłówniejsze z nich, „Divinarum Insti-tutionum libri VII‘‘, nietylko ma cel apologe-tyczny, lecz skreślone jest także w zamiarze polecenia nowej wiary wykształconym kołom pogańskim, a ze względu tego zawiera wiele szczegółów, ważnych dla badacza Starożytności klasycznej. Wszakże niemal większe jeszcze znaczenie nadaje temu dziełu język iście klasyczny, który autorowi w darze przyniósł miano Chrześciański ego Cycerona, Cicero Christianus. Podczas gdy współcześni pisarze piszą w języku wymuszonym, przeładowanym błyskotliwą pstrocizną, odznacza sie L. stylem czystym, prostym, naturalnym, świadczącym o głębokiem studyum najlepszych wzorów czasów klasycznych, stylem, który bez niewolniczego naśladownictwa potrafił z całą swobodą najszczęśliwiej dochować istoty i charakteru wymowy Cyeeronowej, jak to najuczeńsi humaniści, od Petrarki począwszy, każdego czasu bez nąjmniejszego zastrzeżenia przyznawali. Z innych dzieł L-a wymienić należy: „De opificio Dei⁴*, ,,De ira Dei“, ,,Epitome Divinarum Insti-tutionum". Rozprawę ,,De mortibus persecuto-rum“, b. ważDą dla dziejów prześladowania chrześcian przez Dyoklecyana, podano w najnowszych czasach w wątpliwość, czy ją w i-stocie L. napisał. Przypisywany L-owi zwyczajnie poemat, w elegijnem metrum skreślony, ,,De ave phoenice“, opisujący ptaka feniksa z zestawieniem dotyczących opowieści mitycznych, jest według zdania jednych uczonych naśladowaniem utworu Klaudyana (ob.), taki sam noszącego tytuł, napisanem przez imien

nika pisarza chrześciańskiego, żyjącego po Klaudyanie, podczas gdy inni Klaudyana za naśladowcę uważają. Wydania dzieł L-a: Editio princeps Rzym 1465, 1468, 1470; Aldina, Weuecya 1471, 1502 i nast., fol.; Paryż L748, w 2 tom., przez Le Brun'a; Lipsk 1842—1844 przez Fritzschego w „Biblioth. patrum ecclesia-sticorum latin“ w 2 tom.; Wiedeń 1890 — 1893 przez Brandta i Laubmana w „Corpus script. ecclesiasticorum latinorum", tom 19 i 27.—Por. Brandt ,,Uber das L. des L.‘ (Wiedeń

1890); tegoż samego „Ueber die Ent stehungs-verhaltnisse der Prosaschriften des L. u. des

Buches De mortibus persecutorum“ (Wiedeń

1891).—2) L. Placidus, łaciński gramatyk, którego czasu bliżej oznaczyć nie można, sporządził prozą wyciąg z Przemian Owida pod tytułem ,,Argumenta Metamorphoseon Ovi-dii“, wydany w zbiorach mytografów łacińskich, publikowanych przez T. Munckera, Amsterdam przez A. van Staverena, Leyda

S. Dr z.

Laktobioza, ob. Laktoza.

Laktometr, ob. Mleko.

Laktony. L-ami nazywamy związki organiczne, tworzące się z oksykwasów (alkoholo-kwasów) przez odwodnienie. Powstające w ten sposób (nieraz nawet w obecności wody) z jednej cząsteczki kwasu bezwodniki, a właściwie wewnętrzue estry charakteryzują w szczególności y-oksykwasy, które, wobec wielkiej dążności do tworzenia się pięcioatomowego tlenowego pierścienia y-laktonów, wogóle trudno otrzymać w stanie wolnym. L. tworzą się jednak także z d, s i C-oksykwasów, jak również z nienasyconych (3, ^-kwasów (z tych ostatnich przy gotowaniu z rozcieńczonemi kwasami mi-neralnemi). Są to ciała rozpuszczalne w alkoholu i eterze, a, o ile posiadaj ą małą cząsteczkę, także w wodzie; z roztworami alkaliów, kwasem brornowodorowym i amoniakiem dają sole, względnie pochodne, oksykwasów, natomiast są niewrażliwe na działanie węglanu sodu. Przykładem L-ów jest y-butyrolakton (według nomenklatury genewskiej butanolid):

CH₂. CH₂ Cfi₂. CO

powstający z kwasu Y-oksymasłowego CH₂OH. ch₂ CH₂. COOH.

Laktoza, laktobioza, cukier mleczny (ob. Cukry), C₁₂H₂₂0₁₁-[-H₂0, znajduje się w mleku zwierząt ssących (mleko kobiece wiera około 5$, krowie 4.5$ 1.) i może być otrzymana przez wyparowanie serwatki. L. krystalizuje się w dużych kryształach układu rombowego o p. tp. 205°, jest trudniej rozpuszczalna w wodzie i mniej słodka od sacharozy, fermentuje jedynie pod wpływem bakteryi, dając przytem alkohol i kwas mleczny. Gotowana z rozcieńczonemi kwasami ulega hydrolizie

z utworzeniem galaktozy (ob.) i L. glu- kładzie F, Skomorowskiego „Astronomia dla kozy (ob.). L. odznacza się własnością zmień- płci pęknej“), „Bibliogr. d‘astronomie“ (1803; nej czynności optycznej: świeża skręca światło t. I str. 437—449 wyszczególnia dzieła odno-spoiaryzowane mniej, kryształy natomiast wię- szące się do Kopernika). Wydał tablice Hal-cej niż normalnie (aD=r-|-52-5⁰). Jest ona jednym z disacharydów o własnościach redukujących (reakcye z płynem Fehlinga i azotanem srebra), co wskazuje na obecność w jej czą-steczcze wolnej grupy aldehydowej. Ilość wydzielonych przez L-ę metalów odpowiada jednak tylko 70 $ tej, którą oswobadza równoważna ilość fruktozy lub glukozy.

leya planet i komet, oraz historyę komety w r. 1759; od 1760 redagował „Connaissance des temps“; 1771 opracował kartę faz Wenery przy przejściu przez tarczę słoneczną; w 1799 —1802 wydał III i IV t. Historyi matematyki Montuc-li; w 1792, uzupełniwszy efemerydy astronomiczne Lacaille‘a własnemi spostrzeżeniami, wydał je w 6 to mach; w 1804 wydał tegoż Lacaille’a tablice logarytmiczne, po dziś dzień w setkach wydań rozchodzące się; w r. 1801 wielki katalog gwiazd, stanowiący t. I dzieła: „Histoire celeste franęaise“ [a obejmujący miejsca przeszło 47 tys. gwiazd (katalog w znacznej mierze oparty jest na obserwacyach jego bratanka, Jana Hieronima L. (1766 — 1839), dyrektora obserwa-toryum przy Szkole wojskowej]. Ponownie katalog ten wydało Brytańskie stów. rozwoju nauk ścisłych w r. 1845, a Bailly w 1847. dyspozycyi Akademii zostawił fundusz na coroczne nagrody za najlepszą rozprawę astronomiczną lub najznakomitsze spostrzeżenia.

Lalanne Leon Ludwik Krysty.an, inżynier (* 1811 r. — f 1892 r.). Jako inżynier zdobył sobie uznanie. W r. 1848 był dyrektorem warsztatów narodowych; po zamachu stanu emigrował i prowadził roboty ua Wołoszczyźnie, w Szwajcaryi i Hiszpanii. W 1860 r. powrócił do Francyi; do 1881 r. był dyrektorem Szkoły dróg i mostów. Wynalazł kilka maszyn do rachowania (np. arytmoplanimetr), jakoteż liczne metody obliczeń na użytek inżynierów i budowniczych. Wydał około 30 dzieł i broszur.

Lalanne Franciszek, rysownik i akwarelista francuski (* 1827—f 1886). Kształcił się w paryskiej szkole sztuk pięknych, jako uczeń Jana Gigoux. Uprawiał akwafortę, sztych i ry-synek kredką. Reprodukował Troyona, Ruysdae-la, Corota, Ribota. Do arcydzieł jego liczą się: Irlandya z lotu ptaka i Hołandya z lotu ptaka widziana.

Lalenhuch—stara księga niemiecka, zawierająca ucieszne historyę ludowe. L. ukazała się po raz pierwszy w r. 1597. Autor, który zebrał powiastki ludowe, pozostał nieznany; podpisywał się rozmaitemi pseudonimami. Badacze przypuszczają, że jest nim Hans Fryderyk

Dr A. J. G

Laktuceryna, ob. Lactucarium.

Laktucyna, ob. Lactucarium.

Lakinkaryum, ob. Lactucarium.

Laktukon, ob. Lactucarium.

Laktupikryna, ob. Lactucarium.

S. Drz,

Lala, malarka grecka, rodem z miasta Ky-zikos; szczególnie słynęły jej portrety, wypalane na słoniowej kości i pędzlem malowane na drzewie.

L. do

A Ł,

La Lande Michał Ryszard, kompozytor francuski (* 1657 — f 1726). Ojciec, krawiec, oddał go jako chórzystę pod kierownictwo Cha-perona. Karyera jego rozpoczyna się od chwili, kiedy został nauczycielam muzyki (1680) córek Ludwika XIV. Pracując dla kaplicy i widowisk dworskich, skomponował szereg pastorali, hymnów, serenad i baletów. Balet ,,Elements“ był wystawiouy w operze paryskiej w XVIII w.

Br J.

x-y

L. napisał 60 psalmodyi. Do końca w. XVIII jego utwory stanowiły repertuar wielkich koncertów i uchodziły za arcydzieła kościelnej muzyki francuskiej. Idąc śladami Corissiniego i Charpentier‘a, starał się nadać słowom świętym wyraz ludzki i dramatyczny, a surowość formy i głębokość uczucia religijnego zastąpić bogactwem pomysłów i kolorytu. W ten sposób L. przyczyuił się do zamiany psolmodyi kościelnej na kantatę koncertową.

x-y

x-y

Lallemand Klaudyusz Franciszek (* w Metzu d. 26 stycznia r. 1790 —f w Paryżu d. 23 łipca r. 1853), lekarz. Początki wykształcenia zawodowego otrzymał w szpitalu wojskowym miasta rodzinnego, poczem wysłano go jako chirurga do pułku wojującego w Hiszpanii. Po niedługim tam pobycie przybył w r. 1810 do Paryża i wstąpił do wydziału lekarskiego. Zostawszy następnie prosektorem i lekarzem miejscowym (interne) przy profesorze Dup uy t r eni e (ob.), zajął się gorliwie ba-

Lalande Józef Hieronim, L e f r a n ę a i s, astronom francuski (* lllipca 1732 w Bourg-en-Bresse —f 4 kwiet. 1807 r. w Paryżu), Po ukończeniu szkół jezuickich udał się do Paryża na wykłady prawa, oraz matematyki i a-stronomii. Akademia, delegując Lacaiile’a do Afryki, L-a jednocześnie wyprawiła do Berlina, gdzie zetknął się on z Eulerem, Maupertuisem i in. Praca jego o parallaksie księżyca („Acta eruditorum" 1752) zwróciła nań uwagę Fryderyka W. i zjednała mu wstęp do Akad berliń- Schóberg. skiej. Po ukończonej delegacyi L. otworzył kan-celaryę adwokacką w Bourg, wkrótce jednak powołany został do Paryża jako astronom królewski i członek Akad. paryzkiej. W r. 1761 mianowany prof, kollegium, cieszył się uznaniem słuchaczów; przed śmiercią został dyrektorem ob-serwatoryum, Podróż swą po Włoszech (1765 —

66), opisał w 9-tomowem dziele w r. 1786.

Dzieła ważniejsze: ,,Traite d‘astrouomie‘‘(3-e wyd.

1792, 4 t.). „Astronomie des dames“ (1785, do 1824 miało kilka wydań; w r. 1821 wyszła w prze-daniami patologiczuemi i fizy ologiczueini mózgu, których owocem była znakomita rozprawa jego doktoryzacyjaa „Propositions de patholo-gie, tendant a eclairer plusieurs points de phy-siologie“ (Paryż 1819 w 4-e z tabl., wyd. 2-e p. n. „Observations pathologiąues propres a eclairer etc.“, tamże 1825). deszcze w tymże r. 1819 mianowano go profesorem kliniki chirurgicznej w Montpellier oraz chirurgiem naczelnym tamtejszego szpitala św. Eligiusza. Na stanowisku tern czas wolny od zajęć urzędowych początkowo poświęcał przeważnie poszukiwaniom anatomo-patologicznym, które zebrał i opisał w dziele cennem p. n. „Recherches anatomico-pathologiąues sur 1’encephale et ses dependances" (Paryż 1820 — 1834, 3 tomy; przedruk belgijski Bruksella 1837; przekład niem. K. Weesego Lipsk 1825). Wiele monografii L-a, po większej części bardzo wybitnych, ogłosiły też wydawnictwa: „Journal uui-versel des Sciences medicales“ (od r. 1822) i „Archives generales de medecine“ (od r. 1824); z nich wymieniamy tu tylko „Reflexions sur le traitement des fistules vesico-vaginales“ (w „Arch. gen.“ 1825), gdyż praca ta należy do

Lallemand Leon, współczesny uczony i filantrop francuski (* w Paryżu dnia 2 kwiet. r. 1844), cztonek Akademii francuskiej, belgijskiej, hiszpańskiej i in. Położył wielkie zasługi na polu praktyki i teoryi dobroczynności w krajach romańskich, na polu badań nad dziećmi opuszczonemi i moralnie zaniedba-nemi, oraz historyi dobroczynności. Z dzieł ważniejszych wymienić należy (ogółem powyżej 30): ,,Hist. de la Charitó a Rome‘‘ (str. 54; 1878); ,,Hist. du enfants abandonnes et delaisses“ (str. 791; 1885) ,,De 1’assistance des classes rurales au XIX siecle“ (str. 162; 1889); ,,L‘ofTice central des institutions charita-bles“ (1891); „La Revolution de 1789 et les pauvres“ (str. 398; 1898). Od r. 1902 zaczął ogłaszać wielką liistoryę dobroczynności: ,,Hi-stoire de la charite" (t. I L‘Antiquite — les civilisations disparues t. II ,,Les neuf premiers siecles de l‘ere chre-tienne“ 1903, 199 str.; t. III „Le Moyen Age: De la dissolution de 1‘empire de Charlemagne jusqu‘au XVI s.“ 1906; t. IV „Les temps mo-dernes. Du XVI au XIX s.‘‘; t. V „Le mouve-ment charitable durant le XIX s.“ Tomy IV

1902,    191 stron.;

s P.

L‘Ailemand Zygmunt, malarz austryacki (* 1840). Należy do liczby lepszych batalistów, głó-

najwyborniejszych z czasu owego. W r. 1823, i V w przygotowaniu), wskutek knowań nieprzychylnego mu duchowieństwa, L-a usunięto z katedry, a nawet musiał Montpellier opuścić zupełnie, jednakże    nie malował epizody z wojny włoskiej r. 1859,

po 10 miesiącach Rada królewska wychowa-    nadto portrety książąt i oficerów (Franciszka

x-y

nia publicznego w Paryżu przywróciła go    Józefa, arcyks. Rainera),

na stanowisko zajmowane poprzednio i odtąd Lillerstedt Sven, pisarz szwedzki (* 1816 bez przerwy zajmował je do r. 1845. Gdy    — f 1864). W r. 1848 założył pismo politycz-

słynny kolega jego Del pech (ob.) umarł, L.    ne ,,Boreu. Przeważnie zajmował się kwestya-

słusznie uchodzić zaczął za najdzielniejszego    mi finansowemi. Najbardziej znany jest jako

chirurga Francyi południowej, a chorzy nietyl-    autor napisanej po francusku pracy „La Scan-

ko z Francyi, lecz także z innych krajów eu-    dinavie, ses eraintes et ses esperances“, która,

ropejskich i z Ameryki północnej tłumnie zjeż-    przetłómaczona na język szwedzki, miała kilka

x-y

dżali się do niego, szukając pewnej pomocy    wydań,

Lallu, Lali u Singli, też Lallu Dży, autor hinduski nader płodny, kompilator różnych dzieł sanskryckich. Głównym utworem jego jest „Prem Sagar“ (Ocean miłości), opiewający wcielenie Kryszny (Wisznu). Prace jego są poważnem źródłem dc poznania obyczajów i li-

iir J.

w cierpieniach chirurgicznych, jak również w mózgowych, których także był znawcą niepospolitym. Rozgłos największy miało dzieło jego „Des pertes seminales involontaires“ (Paryż 1835 —1845, 3 tomy; 3 przedruki belgijskie Bruksella 1837 — 1839; przekł. niem. C. J. A.

Venusa Weimar 1837 i wyd. 2-e tamże 1841,    teratury hinduskiej,

Lally Tomasz Artur, bar. de Tolendal lir. de L., rządca Indyj francuskich (* 1702 — ścięty w ParyżuM766 r.). L. pochodził z rodziny irlandzkiej, przybyłej do Francyi z Jakóbem TI. Jako pod-major odznaczył się przy oblężeniu Keblu i Philippsburga; w 1741 otrzymał dowództwo pułku irlandzkiego, który pod Fonte-noy rozbił Anglików za co L. został generałem brygady. Ranny w kampanii o powrócenie na tron Karola Edwarda w 1738, został

W 1757 mianowany

oraz C. A. Ofterdiugera Stuttgart 1810 — 41), jako też wynalezione przez niego narzędzie do przyżegania wnętrza cewki moczowej, używane jeszcze dotąd. —Odczyty L-a p. n. „Cliniąue medico-chirurgicale“ wydali E. V e rd i e r i A.

M ar cus (Montpellier 1834) oraz H. Kaula p. u.

„Cliniąue chirurgicale“ (Paryż 1845. 2 części; przekł. niem. N. Davisa Norymberga 1846).—

W r. 1845, zostawszy członkiem Akademii u-miejętności paryskiej, L. przeniósł się do Paryża, gdzie dni dokonał, zajmując się pracą fi- marszałkiem polnym, lozoficzną, wtedy też wydał dzieło swe ostatnie namiestnikiem francuskim Indyi podczas wojny „Education publique“ (Paryż 1848 — 1852, 2 to- Francyi z Anglią, wylądował w Pondichery i jak-my). — Życiorys szczegółowy L-a ogłosił L. kolwiek chwilowo pobił Anglików, jednak r. 1761 Broca w „Mem. de la Societe de chir. de Pa- im musiał się podać. Zawieziony jako jeniec do

ris“ (1868, VI, str. LYII).

Dr. J. P.

Londynu, dla usprawiedliwienia się i obrony przed

nieprzyjaciółmi wrócił do Francyi, gdzie zamknięto go w Bastylii. W trzy lata dopiero, pod zarzutem zdrady, pozbawiony adwokata, stanął przed sądem; skazany na śmierć d. 9 maja r. 1766 był stracony. Stał się on ofiarą polityki Ludwika XV, który chciał tym wy rokiem zakryć hańbę rządów swoich i pozorem sprawiedliwości dać opinii rodzaj zadosyćuczynienia. Ludwik XVI usiłował zrehabilitować pamięć | Lally’ego, lecz bez skutku.    Br J-

Lally-Tolendal Trofim-Gerar d, markiz de, syn uprawniony poprzedniego i Feiicyty Crafton (* 1751—f 1830). Dowiedziawszy się, kto był jego ojcem w dniu śmierci jego, poprzysiągł dobijać się o przywrócenie mu czci pierauy przez Woltera. Obrano go w 1789 posłem od stanu szlacheckiego do Stanów Generalnych, gdzie wkrótce stanął przeciw Mira-beau, bronił veto i musiał po dniach paździer- | nikowych wydalić się do Szwajcaryi, skądpowró-ciwszy, był w r. 1792 wtrącony do więzienia, ale ocalał w dniach wrześniowych i uciekł do Anglii. Bez skutku domagał się od Konwencyi możności stanięcia przed nią w celu obrony Ludwika XVI, którą ogłosił w 1793 r. w Londynie, /a Konsulatu trzymał się na uboczu, zajmował się wydaniem pamiętników Maryi Antoniny, Ludwika XVIII został parem Francyi i ministrem stanu. Był członkiem Akademii i brał udział, jako filantrop, w bieżącej akcyi dobroczynnej, założywszy t-stwo polepszenia losu więźniów.

Lalo Edward (* 27 stycz. 1823 w Lille — f 22 kwiet. 1892 w Paryżu), wybitny kompozytor francuski. Studya muzyczne odbył w oddziale konserwatoryum paryskiego w Lille pod kierunkiem Baumanna. Z początku swej karyery artystycznej L. występował publicznie jako skrzypek, później grywał na altówce w wieczorach kameralnych, wreszcie poświęcił się wyłącznie kompozycyi. Pierwsza jego opera „Fiesąue" nie była wystawiona, druga „Le roi d‘Ys“ (1888) miała duże

na

na

A. Pol.

mo-

x-y

po

za

Br. J

powodzenie na scenach francuskich. Z muzyki do baletu „Namouna" ułożył suitę orkiestrową o-gólnie lubioną. Prócz tego L. utworzył: dwa koncerty skrzypcowe, z których drugi, zwany „Symfonia hiszpańska", stale utrzymuje się repertuarze koncertowym; „Divertissement“ orkiestrę, rapsodyę norweską* (na orkiestrę), koncert fortepianowy, koncert wiolonczelowy, wiele utworów na fortepian i skrzypce itd.

La Lumia Izydor, historyk włoski (* 1823 — f 1879). Brał udział w rewolucyi 1848 r. i 1860 r. i ogłaszał okolicznościowe pisma z powodu tych wypadków. W r. 1864 został dyrektorem archiwum w Palermo. Liczne nografie historyczne L-i, dotyczące dziejów Sycylii, zebrane zostały w „Studie di storia si-ciliana" (Palermo 1870, 2 tomy); nadto ogładzał „Documenti degli archivi siciliani“. Zbio-

rowe wydanie dzieł L-i: „Storie siciliane“ (Pa-lerino 1883—4, 4 tomy).

Lam Jan Paweł Ferdynand, humorysta polski (* 16 stycz. 1838 w Stanisławowie—-f 3 sierp. 1886 we Lwowie). Pochodził z rodziny niemieckiej, która wywodziła się z Hanau nad Menem. Ojciec, Konrad, przybył do Galicyi z Moraw i otrzymał wychowanie w atmosferze polskiej; małżeństwo z Joanną | Ziołecką przywiązało go tein ściślej do przybranej ojczyzny. Ojciec, będący w ciągłych rozjazdach, synka oddał na wychowanie dziadkowi Ziołeckiemu, ale w Narolu gdzie Konrad L., pełnił służbę komisarza skarbowego, znów miał go przy sobie. Wł. Kor. Zieliński, który 1848 r. poznał Jana, kiedy obaj byli jeszcze dziećmi, twierdzi, że Jaś doskonale mówił po polsku i że wersya jakoby w dzieciństwie mówił tylko po niemiecku jest nieprawdziwa. Jako dziecko okazywał L. zdolności nadzwyczajne do języków; sam nauczył się w kilka tygodni po francusku; mało co więcej czasu poświęcił na wyuczenie się włoskiego i angielskiego. W r. 1852 ojca przeniesiono do Bu-czacza; tam L. wstąpił do 6-ej klasy, a następnie w r. 1855 złoży! świetnie egzamin dojrzałości w Stanisławowie i udał się do Lwowa na uniwersytet, na wydział prawny, a potem na filozoficzny. Pomimo uzyskanego stypen-dyum studyów nie ukończył: porzucił uniwersytet i wstąpił do wojska. Wysłany do Włoch na linię bojową, przybył na miejsce przeznaczenia już po zawarciu preliminuryów w Villa-Franca. A że pragnął walczyć nie zaś służyć, porzucił służbę wojskową; wziąwszy uwolnienie w miesiąc po wysłaniu do Włoch, powrócił bez środków do życia. Poświęcił się zawodowi nauczyciela prywatnego w domach zamożnej szlachty. W tym czasie napisał rapsod „Zawichost", wydany nakładem przyjaciół. Poemat zwrócił uwagę na nieznanego poetę. Przedtem, oprócz drobnych wierszy, próbował L. sił w tragedyi „Wanda" (nigdy uie ukazała się w druku). Budzi się w nim humorysta. Około r. 1862 powstają we Lwowie ulotne pisemka satyryczne: „Bąk“, „Krzykacz", „Kometa", „Kuźnia". Pisywał w nich L., a „Kuźnię" sam wydawał. Czas jakiś pracował w „Dzień. Lwowskim", który upadł z powodu szykan władz. L. przeszedł wtedy do „Dzień. Literackiego" i w r. 1862 redagował to pismo, przejąwszy je od Jana Dobrzańskiego, który po nabyciu „Gaz. Narodowej", poświęcił się wyłącznie pracy politycznej. W „Dzień. Literackim" wydrukował L. powiastkę „Pan komisarz wojenny". W 1863 r. osadzono go w więzieniu, w którem przeszło rok przesiedział, po-czem osiadł chwilowo w Wiktorówce, [majątku

Ig. Jasińskiego, z którego córką Maryą zaręczył się (ślub 25 lipca 1865 r.). Uzyskawszy od cesarza zniesienie prawnych skutków (wyroku sądu wojennego, wydanego w Złoczowie, osiadł

w r. 1866 we Lwowie i wstąpił do redakcyi „Gaz. Narodowej". Odrazu wytworzył sobie tam wybitne stanowisko. Kierował felietonem a w r. 1868 rozpoczął pisanie sławnych „Kronik niedzielnych", które zapanowały niebawem nad całem życiem publiczaem Galicyi. W „Gazecie Nar," też drukował swoje „Studya sejmowe". Była to chwila, gdy w polityce galicyjskiej zarysowały się dwa odcienie: zachowawczy (ziemianie podolscy i profesorowie krakowscy) i liberalny, z Ziemiałkowskim na czele. Dobrzański nie ufał sojuszowi demo-kracyi polskiej z centralistycznym liberalizmem wiedeńskim: wystąpił gwałtownie przeciw Zie-miałkowskiemu, w którego L. znowu fanatycznie wierzył. To poróżniło ich: L. opuścił „Gazetę" i w paźdz. r. 1869 założył z Rewakowi-ezem „Dziennik Polski". Tutaj przeniósł swoje „Kroniki". Z początku kierował polityką, później od niej usunął się i zamknął się w obrębie „Kronik lwowskich". Dziennik zmieniał właścicieli i kierunki, ale L. wciąż prowadził swój felieton. Zarzucono mu zmienność przekonań. Wrzeczywistości L. nigdy ściśle określonych przekonań nie miał. Zawsze był sobą, niezrównany w pomysłach, pełen werwy, zjadliwy, drwiący ze wszystkiego i wszystkich, a jednocześnie rzewny, budzący łzę głębokością uczucia i tonu; błyskotliwy, lekki lub na-przemiany namaszczony. W swej naturze łączył sprzeczności: radykalizm demokratyczny z arystokracyzmem i dążnościami konserwaty-wnemi, lekkomyślność z ogromuą wiedzą, li-bertynizm z rzewną religijnością, zimną, niedbałą obojętność z rzadką serdecznością. Felietony L-a, mimo sprzeczności, zawsze były wyrazem jego indywidualności. W sprawach honoru narodowego był zawsze drażliwy i napaści niemieckich gazet odpierał z ogromną siłą i w sposób świetny. Pod koniec życia pisywał „Z podkarpackiej ziemi" do warsz. „Gaz. Polskiej", do urzędowej „Gaz. Lwowskiej" i do „Tygodnika". Towarzysz pracy i przyjaciel osobisty L-a, Bronisław Zawadzki, tak charakteryzuje zasługi pisarza: „Jako publicysta przyniósł L. krajowi niespożyte zasługi. Nikt skuteczniej od niego nie umiał zdzierać maski z oblicza prywaty,pozującej na cnotę o-bywatelską, nikt nie potykał się gromowładniej z przesądem, ciemnotą i głupstwem, nikt nie piętnował oguistszym stygmatem pustego war-cholstwa i spasionego na frazesie krzykactwa, nikt nareszcie nie bronił honoru zbiorowego z równą mocą piekącego słowa wobec podejrzeń i napaści obozów wrogich. Olbrzymia wiedza, oparta na bezprzykładnej pamięci, nasuwała mu do polemicznego kołczanu zatrute strzały wszelakich argumentów, któremi powalał na ziemię i deptał przeciwnika. Formą jawiła się na zachcenie czarodzieja: parabola biblijna, czy przypowieść indyjska, czy rodzimy nareszcie, szorstki, marchołtowy żart staropolski“.—Działalność powieściopisarka L-a dzieli się na dwa, różne, pod względem i formy i treści, okresy. W pierwszym napisał dwie powiastki skromnej objętości, które uchodzą za jego arcydzieła: „Panna Emilia czyli Wielki świat Capowic" i „Koroniarz w Galicyi" (osob. 1869 i 1870 r.). W nich L. nie objawił jeszcze śmielszych pretensyi powieściopisarskich; był tylko niezmiernie bystrym i dowcipnym obserwatorem życia, a mianowicie śmieszności prowincyonalnych. W pierwszej żywioł biurokratyczny z epoki czeskich „kulturtragerów" nieporównanie skopiowanych, w drugiej zie-miańsko-szlachecki, dały L-owi kanwę powieściową. W obu tych klejnocikach przebija o-gromny humor swojski, wielka pogoda i serdeczność. L., satyryk społeczny, przedzierzga się tutaj w humorystę obyczajowego, do złudzenia przypominając Dickensa. W drugim o-kresie twórczości powstały powieści dużych rozmiarów: „Głowy do pozłoty" (1872), „Idealiści" (1876), „Dziwne karyery" (1880). Obok licznych drobiazgów beletrystycznych, wymienić wypada nowelę oryginalną w pomyśle: „Szklany człowiek" (skończoną przez Włod. Zagórskiego). Swoje wielkie powieści pisze L. z chłodem i rozwagą. Za przedmiot, przetworzony, naturalnie, do niepoznania, służyły mu wypadki rzeczywiste z dziejów politycznych, literackich, a nawet finansowych Galicyi r. 1870—1880. Ilekroć L. pisał pod impulsem chwili, był zawsze wybornym; gdy do pisania przystępował z rozwagą, z obmyślonemi szczegółami, rozwadniał się. Wzory angielskie oddziałały nań trochę ujemnie. Są w większych powieściach L-a wszystkie rysy Dickensa i Thackeraya, ale występują w spaczonej i zmanierowanej formie. L. gubi się w rzeźbieniu szczegółów rodzajowych, opowiada bez końca, porzuca wątek opowieści dla luźnych wycieczek w dziedziny odległe, lub schodzi z drogi spokojnego opowiadania na tory polemiki. Są świetne ustępy, ale brak prawie zawsze ruchliwej akcyi i wykończenia artystycznego. — L. ciężkie miał ostatnie lata swego życia. Przez trzy lata chorował i cierpiał bardzo. Ale mimo cierpień ani na chwilę nie tracił dobrego humoru i, jak zawsze, pełen był dowcipów i pomysłów. Bardzo nie lubił elektryzacyi, którą go leczył dr. Widman. Aby się uwolnić od tej operacyi, urządził takiego figla doktorowi, że jego maszynka elektryczna dobę przebyła w areszcie policyjnym ku uciesze L-a. — Sława literacka L-a opiera się na jego humorze. Od czasu ostatnich „Ramotek" Wilkoń-skiego nikt w Polsce swemi utworami nie pobudzał tak do śmiechu. Ale komizm L-a był natury odmiennej, zwiastował nowy okres, przyszedł bowiem po klęskach 1863 r., w chwili gdy społeczeństwo szukało nowych podstaw, gdy budziło się hasło pracy organicznej, gdy zrywano z polityką romantyczną. Śmiech Wilkoń-

skiego był płodem umysłowej igraszki i swobodnej pustoty, L-a zaś musiał być poważnym.

ogona 24 cm., wysokość do ramienia 1.15 m.; do ciemienia zaś 1.6 m.; samice są mniejsze od samców. Sierść długa i gęsta, koloru bru-dnawego czerwono-brunatuego, jaśniejsza na strouie brzusznej, czarniawa na czole i grzbiecie; spód ogona prawie nagi. Ze względu na mięso i sierść guanako jest przedmiotem ciągłych polowań ze strony krajowców. — 2) L a m a (Auchenia lama), nieco większa od poprzedniego gatunku (wysokość do ciemienia 1.8 m., do ramienia 1.2 m.), o nader różnorodnem ubarwieniu: białem, czarnem, czerwono-brunatnem z biatemi, ciemuo-brunatuemi, rudawo-czerwo-netni i rdzawo-żółtemi plamami; spód ogona owłosiony. L. według przypuszczeń pochodzi od guanako; jako zwierzę domowe oddaje nieocenione usługi mieszkańcom Peru i Boliwii.

Humor L-a, zarówno w powieści jak w słynnych kronikach, zbliżał się najbardziej do maniery angielskiej. Sterne, Sinollet, Thackeray,

;4,

s-

wm

Dickens—oto jego wzory, ale w stosunku do nich był on raczej polemistą humorystycznym i w tym rodzaju niezrównany. Nie miał żadnego szablonu, ani form utartych. Charakterystyka figur była u niego zawsze karykaturalna, jaskrawość zacierała wszelkie cechy ludzkie, figury komiczne rzadko miewają wartość studyów z życia. Obecnie nietylko kroniki, ale i powieści L-a nie wywierają tego wrażenia, co za życia autora. Docinki, aluzye, sceny zbyt byty związane z dawną aktualnością, dziś więc są niezrozumiałe. Pierwiastek publicystyczny przeważa, a to czyni im ujmę artystyczną; ale to właśnie wraz z „kronikami“ dotychczas tworzy żywą ilustracyę stosunków galicyjskich 1870 — 1880. Zresztą i w wielkich powieściach nawet sporo jest prawdziwej poezyi i prawdy życia. — Zbiorowe wydanie „Pism" wyszło we Lwowie w 5 tom. r. 1887.

Osobno „Rozmaitości i powiastki" (2-e wyd.

f;

'';'V

ii?i

1880) i „Humoreski" (drobniejsze powiastki i obrazki); z nich odznaczają się: humorem —

-/i

„Swaty na Rusi", a wdziękiem pomysłu —„Żona ze śniegu" (drukowana poprzednio w „Dzień, polskim" 1878). Nadto ukazał się tom „Kronik".— Ź r ó dł a: P. Chmielowski „Zarys najnowszej liter, polskiej" (Kraków 1898); P. Feldman „Piśmiennictwo polskie 1880 — 1904“

(Lwów 1905); Br. Zawadzki „Jan L.“ („Tyg. llustr." 1886); Ultramontanus „Jan L.“    („Ni

r,

wa" 1886); Anonim „Jan L.“ („Kłosy" 1886)

~s>-

Wład. Kora. Zieliński „Pamięci Jana L-a";

x-y.

mm

(„Kłosy" 1886).

ff:

V'

Fig. 147 Lama (Auchenia).

Samców używają do przenoszenia ciężarów: objuczone ciężarem 100—200 funt., robią dziennie po 6 — 12 mil ang. Mięso jadalne; z sierści wyrabiają grubsze tkaniny i powrozy, skórę wyprawiają. Samica wydaje na świat jedno młode, które ssie zwykle przez 4 miesiące, a czasem i dłużej; wogóle zaś pozostaje przy matce 6—8 miesięcy. L. od niepamiętnych czasów została udomowiona przez Indyan i o-becnie nawet, pomimo rozpowszechnienia we wspomnianych krajach hodowli zwierząt doino-

Lama (Auchenia), rodzaj zwierząt ssących pa rzysto kopy tuy ch (Artiodactyla) z rodziny wielbłądów (Gamelidae). Gatunki, należące do tego rodzaju, nie mają garbu na grzbiecie; uszy długie i spiczaste; szyja długa, zwykle podniesiona do góry;.palee bardziej rozdzielone niż u wielbłąda, przyczem każdy tworzy oddzielną nagniotkową podeszwę; między palcami otwiera się gruczoł kopytny; ogon krótki, pokryty długą sierścią, która jest wogóle długa i mniej lub więcej wełnista; pierwszy górny ząb trzonowy zwykle wypada.—Gatunki L., znacznie mniejsze od wielbłądów, zamieszkują okolice górskie w zacli. części Ameryki płdn.; pod równikiem przebywają L-y zwykle na wysokości 4 000 — 5 000 m. npm., dają się bardzo łatwo oswoić i są używane jako zwierzęta juczne; prócz tego dostarczają mięsa, sier- wych europejskich, jest wprost niezastąpiona ści (zwłaszcza alpako i wigonia) i skóry, jako juczne zwierzę górskie. 3) W i gonią Wszystkim gatunkom właściwy jest jeden spo- j (Auchenia vicuna), z sierścią wogóle krótką, sób obrony, mianowicie plucie na swego prze- kędzierzawą, & na piersiach i górnej części ciwnika śliną z nawpół przeżutym pokarmem. • kończyn dłuższą; ubarwienie na stronie grzbie-Rodzaj ten obejmuje cztery gatunki: 1) G u a n a ko | towej czerwouo-żółte, na stronie spodniej szyi (Auchenia huanaco); długość ciała wynosi 2.5 m., | i wewnętrznej nóg jaśniejsze, na piersiach

cz. St

(ob.).

S. Drz

i brzuchu brudno-białe; spód ogona prawie nagi; pod względem wymiarów zajmuje pośrednie miejsce między L-ą i alpako; z sierści wyrabiają bardzo cienkie tkaniny i miękkie kapelusze; mięso jadalne.—4) Alpako (Auchenia pacos): sierść bardzo długa i nadzwyczaj cienka; ubarwienie najczęściej zupełnie białe lub zupełnie czarne; spód ogona prawie nagi; wielkość naszej owcy domowej; gatunek hodują ze względu na mięso i sierść, z której wyrabiają tkaniny.

Lama, kapłan buddyjski, ob. lamaizm.

Lama: 1) tkanina, podobna do flaneli, lecz wełniana, mająca i osnowę i wątek ze zgrzebnej przędzy wełnianej, bywa luźno tkana, bardzo mało pilśniona, a po prawej stronie drapana i nieco przystrzyżona; włos nie jest jednak zbyt gęsty, wskutek czego można poprzez niego dojrzeć jeszcze splot tkaniny, który jest najczęściej gładki, bywa jednak nieraz i we wzory. Lepsze gatunki noszą także nazwę: ! Napolitaine. L. półwełniana, grubsza tkanina gatunku pośledniego, różni się od powyżej opisanej tem, iż ma osnowę z przędzy bawełnianej, a tylko wątek ze zgrzebnej przędzy wełnianej, prócz tego nie jest pilśniona, więc i nie drapana, lecz tylko strzyżona. Tkanina ta miewa często paski lub kratki różnobarwne. (Ob.) Przędzalnictwo; Tkactwo. — 2) ! Lama, raczej lamja, wyraz arabski, oznaczający tkaninę podobną do złotogłowia

b. o.

Lamachos. gr. Aótiw/oę, łac. Lamachus, rodem z Aten, syn Ksenofanesa, dzielny wódz Ateńczyków za czasów Wojny Peloponeskiej; charakteru czystego bezinteresownego, odznaczał się odwagą, gardząc osobiście niebezpieczeństwem. Dla marsowej postawy i zbyt wielkiej krewkości wyszydza go Arystofanes w swych „Achamach⁴' i > Pokoju. Z polecenia Peryklesa oswobodził on w r. 453 przed Chr. Synopę zpod władzy tyrana Tymesylao-sa. W r. 424 spotykamy go znowu na m. Czarnem, gdzie jednak eskadra jego w pobliżu Heraklei nieszczęśliwym sposobem uległa rozbiciu. W r. 421, mimo, że sam zawsze za wojną głosował, podpisał tak zwany pokój Nicyasza, a w r. 415 powierzyli mu Ateńczy-cy, obok Nicyasza i Alcybiadesa, główne dowództwo w walnej wyprawie sycylijskiej, w której nie zastosowano się do jego rozsądnego planu wojennego, aby zaraz z całą siłą na Sy-rakuzy, do oblężenia jeszcze nieprzysposobione, uderzyć. W r. 414 padł pod murami oblężonych Syrakuz.

Lamaizm—system pojęć metafizycznych i etycznych oraz wierzeń religijnych, mający swe źródło w buddyźmie i zauiesiony do Tybetu, gdzie doznał dalszych modyfikacyi i wytworzył samoistną organizacyę kościelno-hierar-chiczuą (stąd rozpowszechniony w Mongolii, wśród buryatów, kałmuków i in.).—I) Histo-rya. Buddyzm pierwotny był właściwie doktryną filozoficzną. Jako religia nie mógł on obejść się bez realnych przedmiotów kultu; stąd wyznawcy buddyzmu czcili bóstwa brama-nizmu i uważali za bóstwo samego Buddę. W 5 wieków po śmierci Siakya-Muni, mniej więcej na początku naszej ery, powstała szkoła buddystyczna Mahayany, żądająca od człowieka udoskonalenia moralnego, do którego dochodził on przez konteinplacyę i modlitwę (dar ani). Istoty, które doskonałość osiągnęły i nabyły 10 p a r a m i t (cnót kardynalnych),stawały się bodhisatwami, czyli świętymi, mającymi władzę wpływania na losy i ludzi itd., oraz własność odradzania się, czyli wcielania w coraz-to nowe postacie. W VI w. po Chr.-powstała i połą

. ..,*d

■«

' ________

Fig. 148 Chambo, lama] zabajkalskich Buryatów.

czyła się z Mahayauą nowa nauka Tan tri; kult sił żeńskich (upostaciowany w małżonkach bóstwa Sziwa) zlewał się w niej z wiarą w duchy i z praktykami zabobonnemi. W takiej formie w VII w. buddyzm został zaniesiony do Tybetu. Król tamtejszy, Srong Tsan (lampo, za radą swych żon, w 622 r. wysłał poselstwo do Indyi dla sprowadzenia świętych ksiąg buddyjskich, które zostały przetłómaczone na język tybetański (tłómaczenia dokonał Thumi Sambhota, twórca alfabetu tybet, wzorowanego na hinduskim, i autor pierwszych traktatów buddyjskich w tybet, języku; z nich najważniejszy „Mani Kumbum⁴⁴. W owym czasie powstały pierwsze klasziory w Tybecie (m. in. Labrang (ob.). Po śmieroi Sronga mnichów

Wielka Kncykl. Ilustr. Ser. I. Tom XUI. lesz. S31a

buddyjskich wypędzano z kraju, księgi św. po- i chiński zaczął rozpościerać kontrolę nad spra-niszczono. Ale za panowania Chry-Tsonga I wami tego kraju za pośrednictwem swych re-(740—786) buddyzm został przywrócony, księ- [ zydentów. Rezydencyą Dalaj-lamy jest góra gi św. sprowadzono i przetłómaczono powtór- Potala kolo Lhassy. Banczen-lama zamiesz-nie, ułożono kolekcyę ksiąg buddyjskich zwa- kuje w Taski Lhumpo (50 mil na zach. od ną Kandżur (689 dzieł w 100 tom., tłóma- Lhassy); obowiązkiem jego jest strzedz tylko czonych przeważnie ze sanskrytu, niektóre z pali, czystości kościoła. Nominacya nowego Dalaj-z chińskiego i języków himalajskich). Jednak lamy odbywała się dawniej drogą wyborów, prąd wrogi jeszcze raz wziął górę i dopiero za co otwierało pole do intryg; wobec tego rząd Bilaingura w r. 971 uastąpiło t. zw. „powtór- chiński rozkazał w r. 1792 wyborów dokony-ne wprowadzenie" buddyzmu w Tybecie. Ogni- wać przez losowanie. Ponieważ doktryna laskami były liczne klasztory, gdzie groma- majska głosi, że Dalaj-lama jest wcieleniem bod-dziły się tysiące mnichów różnych stopni, czyli hisatwy czyli chubilganem, zadanie więc lam, od których buddyzm tybetański przybrał wyborców sprowadza się do tego, by odnaleźć, nazwę 1-zinu. W zetknięciu z szamanizmem który z kandydatów jest tern „wcieleniem"; wy-miejscowym zatracił on swą czystość, i przy- niki losowania są zależne od rezydenta chiń-swajał gusła ludowe. W klasztorach wytwa- skiego, otrzymującego instrukcye z Pekinu, rżała się hierarhia 1-ów, która prowadziła wal- Zawczasu wiadomo, na kogo los padnie. Za kę z władzą świecką, reguła zakonna rozlu- wybranego uważa się ten, którego imię na dś-źniła się, celibat, początkowo obowiązujący, seczce pierwsze będzie wyjęte z używanej do przestał być zachowywanym. Powstawały sek- tego złotej urny. Chubilganem zazwyczaj zo-ty, zwalczające siebie nawzajem. (Jedna z o- staje 2 — 3 letni chłopiec; rzeczywistą władzę gniskiem w klasztorze Sakya, Tybet płd., u- piastuje rezydent. W tensam sposób doko-czyła, że dar a ni, t. j. tajemnicza modlitwa, nywa się wyboru Banczen-lamy.—L. w Mon-prżynosi nietylko zbawienie duszy, ale i po- gol ii stał się religią panującą w XVI w. wodzenie doczesne). Tymczasem wnuk Dżyn- Głównym apostołem tutaj był hinduski mnich gischana, Kublaj, upodobał sobie naukę huddyj- Daranata. Głową kościoła L-go w Mon-ską, którą poznał dzięki stosunkom z klaszto- goliijest Chutuchta, noszący także tytuł gy-rem Sakya, nawrócił się i przełożonemu klasz- giena (rezyd. w Urdze, uważanej przez mon' toru nadał władzę zwierzchniczą w Tybecie, golów za św. miasto). Godność ta w hierarchii sam zaś był przezeń ukoronowany na władcę 1-kiej zajmuje drugie po Dalaj-lamie miejsce, państwa mongolskiego. Władza (raczej nomi- Chutuchty urgińscy uważani są za wcieleńców nalna niż rzeczywista) tych przełożonych Daranaty. Pierwszym chutuchtą obrano Un-stała się dziedziczną, gdyż żyli oni w związkach der-gygieua, syna jednego z chanów mongol-małżeńskich aż do narodzenia się następcy, skich. Za jego sprawą Mongolia północna pod-W końcu w. XIV rozpoczął swą działalność dała się Chinom, a panująca w Chinach dyna-Tsong-ka-pa (* 1357 w miejscu gdzie znaj- stya mandżurska uznała go za zwierzchnika du-duje się słynny klasztor Kunbum). W Lhassie chownego Mongolii. Ponieważ „wcielanie się" w r. 1390 wystąpił on przeciw zepsuciu ducho- chubilganów wywoływało, skutkiem rywalizacyi wieństwa, obrządkom i gusłom wśród t. zw. możnych rodów mongolskich, zawichrzenia, „czerwonych" lam, przeciwko nauce Tantri, rząd chiński wymógł, żeby aktu tego dokony-i zażądał powrotu do Mahayany. Zrefor- wano w Tybecie, na dworze Dalaj-lamy mował zakon lam, nakazał bezżeństwo w klasztorze Potala, w obecności urzędników i prostotę w ubraniu,    którego    kolor miał być    chińskich, przez losowanie, z pomiędzy trzech

żółtym (stąd „żółci"    1-owie,    „żółta" wiara    kandydatów, uznanych, po długiem badaniu

itd.). W r. 1419 były już 3 wielkie klasztory przez lamów, za najgodniejszych z pośród 12 żółtej wiary, a w nich 30 000 uczniów. Ogło- starannie dobrauych chłopców. Ten, na które-szony za głowę kościoła tybetańskiego Tsong- go padł los, otrzymuje święcenie od Dalaj-la-ka-pa przed śmiercią    oddał władzę dwom ucz-    my i Banczen-lamy, w klasztorze; przez kilka

niom; z nich jeden,    uważany    za wcielenie    lat studyuje księgi św., poczem przysłani

bodhisatwy Avalokiteęvara, otrzymał tytuł Da- z Mongolii posłowie odwożą go do Urgi. Rząd laj-lamy, drugi zaś uznany został za wcielenie chiński więc odebrał gygienom urgówskim sa-Manżuszry z tytułem Banczen-Lama, czyli Ban- modzielność, gdyż w Mongolii nie mogą mieć czen-erdeni. Stali się oni przedstawicielami wpływu politycznego; nie skąpi im oznak sza-nietylko władzy duchownej, ale i świeckiej cunku, obdarowuje ich chadakami (jedwab-w Tybecie. Dynastya Kublaja w Ohmach po- nemi płachtami), szatami, datkami pieniężne-pierała „czerwoną" hierarchię; nowa, Min, u- mi, ale trzyma ich w zależności od siebie. L. znała następców Tsong-ka-pa. Z biegiem cza- znalazł grunt podatny także wśród Burya-su zależność Tybetu od Chin wzrastała, a w koń- tów (ob.). Dawną ich wiarą była „czarna cu w. XVII ces. chiński Kansi na prośbę Da- wiara" (szamanizm). „Żółta wiara" czyli L„ laj-lamy przysłał wojsko do Tybetu dla od par- zaczął przenikać do nich w r 1727, kiedy cia napadu Dunganów i Dżungarów. Rząd do kraju Zabajkalskiego przybyło 12 lam. Roz-

powszechnienie L-mu wśród Buryatów zwróciło j wszystkich istotach ożywionych. Istoty te, za-uwagę rządu rossyjskiego. Chodziło mu o nie- mieszkujące niebo, ziemię i czeluścii podziem-dopuszczenie, by L-ci buryaccy ulegali wpły- ne, dzielą się na 6 kategoryi: mieszkańców wom hierarchii mongolskiej. W tym celu stworzo- nieba (tengry i assury), ziemi (ludzie no miejscową hierarchię L-ów. Sz y r e t u j (prze- i zwierzęta), świata podziemnego (birity, łożony) cugulskiego dacanu, t. j. klasztoru, otrzy- przedsionka piekła, i ta mu w samem piekle), mał tytuł Bandido-Chambo-lamy. Pó- W zasadzie wszystkie istoty są zdolne do do-źniej przeniesiono rezydencyę do klasztoru nad j skonałości, ale tengrom i assurom przeszkadza Gęsiem jez. koło Bajkału. Chambo-lamę za- j przyzwyczajenie do roskoszy niebieskich, zwie-twierdza rząd. W r. 1812 z Mongolii rzętom—brak rozumu, piekielnikom—męczarnie, przybyło 10 lam, którzy zaczęli propagandę , których doznają. Najzdolniejszymi do osiągnię-1-zmu na wielką skalę; powstało mnóstwo klasztorów i liczba lam się powiększyła (w r.

cia doskonałości są ludzie, ale i wśród nich L. rozróżnia rozmaite klasy (najwyższą są bodhisatwy, którzy jedynie są na właściwej drodze do zdobycia bodhi, t. j. prawdziwej świętości, nigdy nic nie czynią, co sprzeczne jest z dążeniem do zbawienia, pełni są miłosierdzia dla istot żyjących, dokonywają najtrudniejszych czynów poświęcenia i umartwienia). Warunkiem osiągnięcia stanu

Walcząc z tem, rząd

1848 liczono ich 4 548).

rossyjski ograniczył ilość dacanów do 34 i u-stauowił „etatową" liczbę lam — 285; istnieje jednak mnóstwo tajnych lam. Przyjazd lam mongolskich do kraju Zabajkalskiego został wzbroniony. Chambo-lama może wyjeżdżać ze swego klasztoru tylko za pozwoleniem gubernatora zabajkalskiego; przywóz z Mongolii ! jest posiadanie 10 białych cnót" (pa rami ty

.•i

♦«*

#»

UUfei

-—j*. vkh mmm wmm ma

i!

Ig

. A-'    ,    -- •-

awLiiiajgiSkiiaM

14-—

m «*■*“ *»

4h#

Fig. 149. Dacan cugulski nad rz. Ononem.

„czarnych grzechówIstoty dążące do stanu bodhi przechodzą rozmaite okresy doskonałości i nabywają coraz-to nowych właściwości i uzdolnień. Kto się stał bodhisatwą, ma jeszcze 10 stanów do przebycia, a dopiero na krańcu ich znajduje się najwyższa doskonałość—Budda. L. uznając Buddę za najwyższe, wieczne i wszechobecne bóstwo, przypisuje mu 3 ciała: 1) „duchowe"—Budda sam w sobie—byt wieczny, absolutny; 2) będące wyrazem najwyższej błogości, łaski, piękności; 3) Budda „wcielony", czynny, kiedy przybiera na siebie postać ludzką, jak to uczynił Siakya-Muni. Te trzy ciała (dwa nadprzyrodzone, jedno ludzkie), stanowią jedno jestestwo. Trójca jest jednością, jedność —trójcą. Pierwsze ciało duchowe, jest pier-

przedmiotow i kultu zostałjjorganiczony itd.—II) buddystów hinduskich) i wyrzeczenie się-10 Zasady L-u. Tsong-ka-pa rozróżnił świat duchowy (nirwana) i materyalny (sansara).

Przedmioty świata materyalnego są zmienne, zniszczaine, a człowiek, w nim żyjący, ulega złudzeniom, ciągle błądzi. Przywiązanie do rzeczy materyalnych jest dla niego źródłem cierpień. Jeżeli chce osiągnąć szczęście najwyższe, powinien zrzucić z siebie tę zależność, a kto zdoła to uczynić, zdobywa prawdziwą mądrość, zdolność odróżniania tego, co jest prawdziwe od tego co kłamliwe, osiąga stan świętości i dochodzi do zlania się z najwyższą, niezmienną, przedwieczną mądrością.

O własnych siłach wznieść się do tego stanu człowiek nie może. Zdolność tę nadają mu cząstki ducha boskiego, znajdujące się we

(„matka nie-

w „Enc. Słowar."

T. R

wotnyra Buddą-stwórcą (Adi-Budda). Przez kontemplacyę wyłania on z siebie 5-u buda (D i a n-b u d d y), z których każdy, również przez kontemplacyę, wyłania swego czynnego bodhi-satwę. Siakya-Muni był czwartym Buddą w postaci ludzkiej. Jest on emanacyą Diana-buddy Amitabhy, temu ostatniemu zaś odpowiada czynny bodhisatwa Avalokiteęvara, opiekun la-maizmu, którego wcieleniem jest Dalaj-lama. Oprócz mnóstwa budd, bodhisatw i ich emana-cyi, L. napełnił świat nieograniczoną ilością duchów dobrych i złych. Powietrze, woda, góry, doliny mają swoich duchów, każdy człowiek i wogóle istota ma też swego. Wymagania kultu wytworzyły potrzebę odtwarzania bóstw w postaci posągów i malowideł. Kaplice 1-kie przepełnione są posągami budd i bodhisatw ze złota, srebra, miedzi, bronzu, gliny i drzewa, oraz rysunkami na skórze, papierze i płótnie. Przedmioty kultu oraz obrzędy buddyjskie jeszcze za Mabayany ulegały wpływom greckim (w Indyach płnc.), później Tsong-ka-pa zapożyczył niektóre obrzędy odNestoryanów w Tangucie. Osoba duchowna, czyli lama, jest naw-pół zakonnikiem, nawpół kapłanem. Dla osiągnięcia świętości stanu bodhi, potrzebne są „dobre warunki" w liczbie 10 z nich 5 istniejących w człowieku, 5—w świecie zewnętrznym—oraz uniknięcie 8 przeszkód. „Dobre warunki'⁴ w najwyższym stopniu posiada jedynie lamaita i dla niego tylko jest dostępne zbawienie, ludzie innej wiary, a nawet sekciarze 1-cy, zbawienia osiągnąć nie mogą. Ponieważ życie człowieka jest krótkie,przeto od najwcześniejszego wieku należy wpływać na ducha ludzkiego dla skierowania go na drogę cnoty i zbawienia. Do tego potrzebny jest „dobry przyjaciel"—lama, który ułatwia walkę ze złem, wzmacnia dobre pierwiastki, wskazuje należytą drogę. Lamie należy okazywać zaufanie bezwzględne. Myśl o tem, że postępki jego wynikają z pobudek grzesznych, jest grzechem; trzeba ją stłumić w zarodku. Lamie należy się cześć; w jego obecności trzeba uchylać głowy i stawać na kolana, składać ofiary w ubraniu, pokarmach i sprzętach i t. d., nie żałując najcenniejszych rzeczy.—III) Hierarchia. Nazwa L-zmu pochodzi od lama bieska"), —wyrazu, który wszedł w użycie w Tybecie w XI w., w Chinach w XIII, na oznaczenie osoby, która przyjęła śluby zakonne. Właściwie ten tytuł przysługuje najwyższemu dostojnikowi kościelnemu, nadają go jednak wszystkim duchownym. Ilość lam jest ogromna. W Tybecie przypada jeden na 6—8 m-ców, u Buryatów 5 — 6. Zazwyczaj każda rodzina poświęca jednego syna służbie Buddy; 8-letni chłopcy wstępują do klasztoru, uczą się tam czytać św. księgi i pisać, oraz obrzędów, wtajemniczani są w zasady wiary, awansując ze stopnia na stopień. Stopnie te są: geny en (u Tybetańczyków) czyli ban di (u

Mongołów)—służka klasztorny, obowiązany pełnić 10 przykazań; gecul (u wszystkich 1-ówj odbywa nowieyat klasztorny i obowiązany jest pełnić 36 przykazań; g el u n - zakonnik, który otrzymał wyższe poświęcenie, powinien mieć 25 lat i pełnić 253 przykazania, czyli śluby zakonne. Jeszcze wyższy stopień w hierarchii lamajskiej zajmują chutuchty, z których najwięcej szanowany jest urgówski. Rząd chiński uznaje 160 chutucht, choć jest ich daleko więcej, gdyż lamowie lubią wyszukiwać chubilga-nów, w których mają się wcielać słynni swo-jemi zasługami lamowie i, znalazłszy„wcieleńca", czczą go jako chutuchtę. Wreszcie najwyższy stopień zajmują Dalaj-lama i.Banczen-lama. Reguły zakonne lam, przepisy co do ubrania, pokrycia. głowy i t. d. są ustanowione przez Tsong-ka-pa (ob. wyżej). Stosownie do nich lamy noszą długą płachtę, przerzuconą przez lewe ramię i przepuszczoną pod prawą pachą, mają przy sobie różańce i strzygą lub golą głowy, naogół przypominają mnichów katolickich. Mieszkają w klasztorach (kurę u Mongołów, d a c a n u Buryatów), gdzie 4 razy dziennie odprawiają nabożeństwa w kaplicach, w których znajduję się posążki bogów (bur-chany) i stoły ofiarne, zastawione wszelkiemi naczyniami, napełnionemi pokarmami, napojami, kwiatami, kosztownościami i t. d. W nadzwyczajnych wypadkach i klęskach odprawiane są specyalne modły. W święta burchany obnoszone są wokoło klasztorów i odbywają się nabożeństwa z tańcami religijnemi, śpiewaniem hymnów i muzyką. Ważną rolę w życiu religij-nem 1-tów grają walce czyli młynki modlitewne (ob.). L-wie powinni zachowywać celibat, przestrzegać postów, uczyć wiary lamajskiej młodzież, z której rekrutują się przyszli duchowni; zajmują się tłómaczeniem i komentowaniem ksiąg św. oraz „medycyną". Co do leków swoich cieszą się wielką sławą, a w Sy-beryi i za Bajkałem kozacy i włościanie ros-syjscy, sąsiadujący z Buryatami, zazwyczaj zwracają się o pomoc do medyków 1-ch. Wszyscy lamaici, w 45-ym roku życia, składają śluby: 1) niezabijania żadnej żywej istoty; 2) u-nikania stosunków małżeńskich; 3) niekłamania; 4) nie picia napojów wyskokowych; —prócz tego zobowiązują się wymawiać codziennie po 10 000 do 100 000 razy modlitwę mistyczną.— Bibliografia: Koppen „Die lamaische Hierarchie u. Kirche" (Beri. 18591; Em. Schlagintweit „Buddhismus in Tibet" (1863); A. Pozdniejew „Oczerkji byta buddijskjich monastyrej w Mon-golji" (Petersb. 1887) i „Urgjinskie chutuchty"; Waddel l„Buddhism of Tibet, or L.“ (1895); A. Pozdniejew: art.„ Lamaizm"

Brockhausa i Efrona.

La Manche (u Rzymian Marę Britannicum, ang. Enylish Channel, część oc. Atlantyckiego, wrzynająca się pomiędzy płd. brzeg W. Brytanii i płc.-zachodni Francyi, łącząca się za po-

H G. K.

mocą Pas de Calais z m. Północnem, Długość około 500 klin.; największa szerokość, pomiędzy St. Mało i ujściem rz. Exe, 255 kim.; największe zwężenie pomiędzy przylądkiem Gris-Nez i Dunge Ness (30 kim.); średnia głębokość 55 m. Po stronie francuskiej znajdują się tu trzy ważne łukowate wgłębienia: Bassurelle de la Somme (między przyl. Gris-Nez i przyl. d’Antifer, z ujściem Somy); zatoka Sekwany (między przyl. d’Antifer i Pointę de Barfleur, z ujściem Sekwany i Orny) i wielka zatoka Normandzka, od przylądka de la Hague do skał Les Heaux, wrzyna się głęboko w ląd mniejszemi zatokami St. Michała, Frenay i St. Brieucv (W niej leżą w. Normandzkie, należące do Anglii). Jednak niema tu ważniejszego naturalnego portu: Cherbourg i Havre są dziełem ręki ludzkiej; inne zaś porty są właściwie tylko rozszerzonemi ujściami rzek. Brzegi od krańca Bretanii są skaliste, wysokie i poszarpane; dalej aż do zatoki św. Michała ciągną się wybrzeża nizkie, piaszczyste, niekiedy o charakterze diunowym. Wybrzeże angielskie jest bardziej urozmaicone i więcej skaliste. Z większych zatok warto wymienić Mountsbay (na zachód od przyl. Lizard), Lymebay (pomiędzy Start-Poiut i Bill of Portland), Poolebai i wreszcie bronione przez w. Wight sławne ustronie Spithead‘u, prowadzące do głębokiego Sout-hampton Water. Z naturalnych portów zasługują na uwagę odnogi Plymouth i Portsmouth, ze sztucznych wspaniałe porty Weymouth i Dovęr. Ku Pas de Calais występują na jaw warstwy kredowe. Wogóle bardzo mocne rozwinięcie linii brzegowej. Po stronie francuskiej wyspy Normandzkie (Guernesey, Jersey, de Sereg i d‘Aurigny), a u angielskich wybrzeży ważna pod względem strategicznym wyspa Wight. L. słynie z olbrzymich przypływów. Przypływ, wstępujący tu z Atlantyku spotyka się w Pas de Calais z przypływem in. Północnego; fala, zwalniająca swój brzeg na płytkich wybrzeżach, dosięga niebywałej wysokości (w St. Mało niekiedy do 15 m.). Ze względu na to spotykanie się fal przypływu wyjazd z Pas de Calais

jest podczas silnych zachodnich wiatrów utrudniony, a nawet niebezpieczny. Prądy morskie gromadzą u francuskich wybrzeży mnóstwo piasku i miału, które zamulają ujścia rzek. Ciągłe nieprawidłowe falowanie, silne prądy przypływowe i odpływowe, gęste mgły zimą i ostre zachodnie wiatry tak utrudniają żeglugę, a w szczególności wyjście z kanału na ocean, że pomimo bardzo licznych latarni i oświetlonych okrętów, pływających dla ułatwienia żeglugi, okrętom płynącym z m. Północnego polecają drogę dłuższą przez obejście z północy W. Brytanii. W 1866 powstał projekt połączenia wybrzeży francuskich z angielskiemi za pomocą tunelu kolejowego podmorskiego, który miał wynosić 35l/₂ kim. długości, lecz przez obawę inwazyi tą drogą wojsk nieprzyjacielskich na terytoryum angielskie projekt ten został zarzucony. W zachodniej, o wiele szerszej części kanału (niedaleko w. Wight) istnieją w pokładach geologicznych przerwy, które świadczą, iż związek starokrystalicznych warstw pomiędzy Bretanią i Cumberlandem był o wiele wcześniej przerwany; natomiast na wschód od w. Wight płaska kredowa i trzeciorzędowa kraina tworzyła jeszcze most pomiędzy Anglią i lądem. Dopiero po epoce lodowej most ten zniknął. Nad rozerwaniem tego przesmyku pracowały w pierwszym rzędzie silne zachodnie fale przypływu, wrzynające się coraz głębiej w ląd, jak to obecnie dzieje się w zat. Brystolskiej i St. Mało, działała nadto różnorodna erozya, której sprzyjała podatność warstw miękkich i powolna pozytywna zmiana linii brzegowej. Początkowo oba brzegi oddzielała wąska, podobna do rzeki, cieśnina, która, rozszerzając i wydłużając się coraz bardziej, dosięgła dzisiejszych rozmiarów.

Lamantin albo Manat (Manatus), rodzaj zwierząt ssących z rzędu wielorybów (Ce-tacea) z rodziny syrenowatych (Sirenia). Płetwa ogonowa zaokrąglona; kończyny przednie zaopatrzone w 14 słabo rozwiniętych płaskich paznokci; kręgów szyjowych 6; uzębienie ■/o, ni s/₈ — ¹⁰/ioi górny ząb sieczny wcześnie

im

li

mm

3MH

W*

j'\r>

M,

Fig. 150. Lamantin.

9-

s. p.

wypada; zęby trzonowe nie zmieniają się i nie generał-adjutantowi Jkm. przez Augusta II, wszystkie funkcyonują jednocześnie: ukazują króla polskiego, 12 list. 1726. Rzeczony Piotr, się one stopniowo od przodu ku tyłowi. Gruba starając się o indygienat, przedstawił orygiual-skóra pokryta zrzadka szczeciastemi włosami, ny dyplom z r. 1578 przez Stefana Batorego Nozdrza półksiężycowe, górna warga wydęta v z wgłębieniem pośrodku, oczy małe, otoczone | promienistemi zmarszczkami skóry. Przednia . część szczęk zaopatrzona w płytki rogowe. Płu-nadzwyczaj duże. L. zamieszkuje miejsca niegłębokie w pobliżu wybrzeży morskich lub ujścia rzek, czasem tylko zapuszcza się w górę rzeki lub przedostaje do jezior; żywi się morskiemi i słodkowodnemi roślinami. Samica wydaje na świat jedno lub dwa młode, które otacza troskliwą opieką. Mięso, tłuszcz i skóra są bardzo poszukiwane i dlatego L-ny stanowią przedmiot polowań. Nieliczne gatunki zamieszkują wybrzeża o. Atlantyckiego. L. afrykański (Manatus senegalensis) czarno-szary; długość ciała 2.5 m.; zębów trzonowych zwykle 10 w każdej szczęce. Zamieszkują zach. wybrzeża i ujścia rzek Afryki od 20° szer. pin. do 10° szer. płd. L. amerykański (Manatus americanus) niebieskawo-szary, na grzbiecie i po bokach ciemniejszy niż na stronie brzusznej; szczeciny żółtawe; długość ciała do 3 m„ waga 200 — 300, a nawet 400 kg.; zębów trzonowych zwykle ⁹/ je wsch. wybrzeża środk. i pldn. Ameryki od 25° szer. płn. do 19,J szer. płd., prócz tego spotyka się prawie we wszystkich rzekach A-meryki wpadających do O. Atlantyckiego (w granicach wyżej wspomnianych), zwłaszcza w Orynoko i Amazonce. Niektórzy uczeni L-a, zamieszkującego wybrzeża Florydy, wyodrębniają jako oddzielny gatunek Manatus latiro-stris

ca

Zamieszku-

Cz- St.

La Mantia Wit, prawnik i historyk włoski (* 1822). Napisał „Storia della legisla-zione civile e criminale in Sicilia" (1858); „Storia della legislazione civile e criminale di Sicilia comparata eon leggi italiane e stranie-re dai tempi antichi ai presenti" (1768—1874); „Diritto civile siciliano“ (1883—8).

Lanar Luci u s Q u i n t u s Cincinnatus, amerykański mąż stanu (* 1825). W r. 1857 został członkiem kongresu, w r. 1861 przystąpił do secesyi, służył w armii Skondefero-wanych i z dyplomatyczną misyą jeździł do Rossyi. W r. 1866 wrócił do swej profesury i adwokatury. W *r. 1877 był w Senacie związkowym, gdzie bronił interesów stanów południowych. Prezydent Cleveland mianował go ministrem spraw wewnętrznych w r. 1885; L. pozostawał na tern stanowisku do 1888 r. I_y

Lamara (La mar, Lamare), herb polski z indygenatu. Na tarczy ściętej w polu gór-nem, czerwonem — orzeł biały ukoronowany z berłem i mieczem w szponach; w dolnem, błę-kitnem—srebrny krzyż jerozolimski. Herb nadany wraz z indygenatem i udostojnieniem (przez dodanie orła białego) Piotrowi Lamare,

Fig. 151. Lamara.

podpisany, a nadający tytuł kawalera złotej ostrogi przodkowi jego, Franciszkowi Lamare, szlachcicowi neapolitańskiemu.—Źródła: Metryka koronna ks. 224, str. 291; Ostrowski. l)

La Mara, pseud. Lipsius Maryi (ob.).

La Marek August Marya Rajmund, hr. L., książę Arenberg (* 1753—f 1833). Po dziadku ze strony matki został szefem pułku i otrzymał tytuł hr. L. W r. 1780 — 82 walczył w Ameryce przeciwko Anglikom. W Konstytuancie 1789 r. należał do grupy umiarkowanych ze stronnictwa dworskiego i w celu utrzymania dynastyi starał się zbliżyć do Mi-rabeau’a. Ostatecznie udało mu się to: będącego w długach Mirabeau zaopatrywał w duże summy i zbliżył go w ten sposób do dworu. Po upadku monarchii L. opuścił Francyę i przebywał z początku w Holandyi, później w Wiedniu. Po upadku Napoleona wstąpił do armii holenderskiej i został generałem. W r. 1830 usunął się do życia prywatnego i zamieszkał w Brukselli. Pozostała po nim znakomita gale-rya obrazów. Jego ciekawe listy do Mirabeau’a i pamiętniki wydał Bacourt (Paryż 1851, 3 tomy).

Lamarck Jan Chrzciciel Piotr Antoni, de Monet, znakomity przyrodnik francuski (* 1 sierp. 1744 w Barentin, w Pikardyi, —f 18 grud. 1829 w Paryżu). Przeznaczony przez ojca do stanu duchownego, początkowe wykształcenie otrzymał w szkole Jezuitów w Amiens. Mając zaledwie lat 16, gdy ojciec go odumarł, L. zaciągnął się w Hanowerze do armii marszałka Broglie i zaraz w pierwszym dniu odznaczył się walecznością w bitwie pod Jillingshausen i został mianowany oficerem. Pozostał w armii do końca wojny siedmioletniej (1763). Nie mając upodobania w życiu pułkowem, porzucił służbę wojskową i podążył do Paryża w celu studyowania medycyny; zamieszkawszy na poddaszu, miał wyborne miejsce do czynienia obserwacyj meteorologicznych, których owocem była praca „Sur les Vapeurs de l’atmosphńreu, pierwsza próba L-a na polu naukowem, która wywołała pochlebne zdanie

Akademii Umiejętności (1776). W owym cza- ; le innych (szczegóły ob. Zoologia). W rosie ekskursye botaniczne były bardzo w modzie i każdy mógł odkryć nazwę rośliny za pomocą systemu Liuneusza. L. starał się u-prościć sposób określania roślin i wynalazł metodę analityczną, czyli dichotomiczuą (dwudzielną). Zastosował on tę metodę do ogółu roślin Francyi i ogłosił pracę, która odpowiadała istotnej potrzebie chwili: „Florę franęaise ou Description succincte de toutes les plantes qui croissent naturellement en France" (Par^ż 1778 i 1795). L. zajmował się także dużo metodą naturalną klasyfikacyi roślin, lecz sława rozwiązania tego trudnego problematu na-    nię globu widzi w stanie ustawicznego przeo-

zumowaniach swoich L. dochodzi do pojęcia powstawania samorodnego (generatió spon-tacea). Wreszcie w jednej z ostatnich prac: „Systeme das counaissances positives de 1'homme", jakoteż w artykułach w „Diet. des Sciences uaturelles" Ląvrault‘a, L. usiłuje wykazać, że wszystko w naturze zostało wytworzone w pewnym porządku; w chemii dochodzi do pojęcia atomów i do prawa stosunków o-kreślonych; w meteorologii uważa atmosferę jako morze powietrzne, którego prądy uwarunkowane są przyciąganiem księżyca; powierzch-

leży do Jussieu’go, Wymieniona wyżej praca    brażania się; w biologii (wyraz ten pochodzi

o florze francuskiej, drukowana staraniem Buf-    od L-a) prawo ciągłości każe mu asymilować

fon’a na koszt rządu, otwarła L-owi podwoje    myśl z innemi czynnościami organizmu, śród

Akad. Umiejętności, do której wszedł, mając    których ona jest najwyższą. Nadto L. napisał

lat 35 (1779). Nieco później otrzymał po-    „Mómoires de physiąue et histoire naturelle"

lecenie zwiedzenia muzeów i ogrodów botanicznych w Hollandyi i Niemczech, gdzie poznał wybitnych botaników: Gleditsch’a, Murray’a i Jacquin’a. Po powrocie powierzono mu re-dakcyę „Dictionnaire botanique“ w „Encycl. mćthod." (J785), pracę 15-tomową, której autorem był w znacznej części L. Po śmierci Buffon’a (1788) L. wstąpił do „Jardin des plantes" jako pomocnik Daubenton’a. Rewo-lucya zmieniła położenie L-a i kierunek jego prac. Dekret Konwencyi (10 czerw. 1793), który zreorganizował „Jardin des plantes", stworzył 2 katedry zoologii, z których jedną ofiarowano Geoffroy Saint-Hilaire’owi, zajmującemu się dotąd tylko mineralogią, drugą zaś L-owi — botanikowi. Pierwszy objął dział zwierząt kręgowych, drugi—bezkręgowców. Zostaw-

(1797); „Hydrogeologie'* (J 802); „Annuaire me-teorołogiąue...*' (1800 — 12).—Lit. Claus „L. ais Begriinder der Descendenzlehre" (Wiedeń

1888); Lang „Zur Charakteristik der For-schungswege von L. und Darwin" (Jena 1889); Perrier: ,,L. et le transformisine actuel" (Paryż 1893).    Hr-

szczegółowo zaś rozwinął i uzasadnił 1809 w dziele „Philosophie

Lamarkizm, teorya przerództwa Lam arek a (ob.), zajmuje obok teoryi Darwina (i Goethe‘go) naczelne miejsce w dziejach teoryi pochodzenia. Wyprzedziła o lat 50 przeszło najgenialniejszą z tych teoryi — Darwina. Teoryę swoją po raz pierwszy L. opublikował w 1801

dopiero w r.

zoologique.“ „Znakomita ta praca jest pierw-szem, ścisłem, doprowadzonem aż do ostatecz-szy w ten sposób zoologiem, L. oddał się nowe- nych wniosków wyłożeniem teoryi pochodzenia, mu przedmiotowi z takimsamym zapałem, z jakim Czysto mechanistyczny sposób zapatrywania przedtem uprawiał botanikę. Prowadząc swe J się na przyrodę ustrojową i ściśle filozoficzne wykłady, gromadził jednocześnie materyały wykazanie potrzeby tegoż podnoszą dzieło do późniejszej znakomitej pracy: „Histoire des L-cka tak wysoko ponad poglądy dualistyczne animaux sans vertebres“ (Paryż 1815—22, 7 jego czasów, że aż do pojawienia się pracy tom.). W tymże czasie L. przyczynił się znacz- Darwina nie znajdujemy żadnej innej, któraby nie do posunięcia naprzód nauki o skamienia- mogła stanąć na równi z Filozofią zoologiczną", łych mięczakach, ogłaszając w „Annałes j (Haeckel). Współczesna L-owi nauka o przy-du Museurn" (1802 — 6, t. I — VIII): „Des- rodzie opierała się na poglądach Linnousza, że cription des coquilles fossiles des environs de istnieje tyle rozmaitych gatunków, ile roz-Paris“. Nie przyjął ofiarowywanej mu w r. maitych kształtów początkowo było stworzo-1809; świeżo utworzonej katedry w Sorbonnie, nych przez Nieskończoną Istotę. I choć wielu gdyż nie czuł się na siłach godnie odpowie- współczesnych badaczy wypowiadało poglądy dzieć swemu zadaniu. W tym roku ogłosił swą o zmienności i o stopniowości powstania istot słynną „Philosophie zoologique“ (Paryż, 2 tom. uorganizowanych (Goethe, Treviranus, Oken, nowe wyd. 1830), w której wykłada swe po- Geoffroy St. Hilaire i in.), jednak L. najlepiej glądy co do przemiany gatunków (ob. L a- uprzyczynowił przekształcenia, warunkujące roz-markizm). L. udoskonalił pozatem ogólną maitość form uorganizowanych w ich jedności klasyfikacyę zwierząt. W swoich „Recherches genetycznej, i wskazał czynniki, skutkiem któ-sur 1’organisation des corps vivants“ (Paryż rych ta rozmaitość powstać mogła. Swoją teoryę 1806) przedstawił obraz państwa zwierzę- j pochodzenia rozwinął w owej „Filozofii zoologicznego, „wskazując stopniowe zanikanie i wyro- j nej“ i w siedmiotomowej „Historyi przyrodniczej dnienie specyalnych narządów aż do ich bezkręgowców". Podział systematyczny orga-zupełnego zaniku". On-to stworzył terminy ; nizmów na gromady, rzędy, rodziny, rodzaje kręgowców i bezkręgowców, oraz wie- i gatunki jest jeno metodą poznawania przyro-

dy, symbole (terminy) tym grupom nadawane są „dowolnemi wymysłami rozumu ludzkiego". Rozmaite gatunki istot żyjących przedstawiają tylko względną stałość; nowe gatunki powstają z odmian, te zaś powstają z gatunków wskutek przemiany warunków. Z początku drogą samorództwa (generatio spontanea) powstały najniższe, t. j. najprostsze istoty roślinne i zwierzęce, a z nich ukształtowały się wyższe i więcej zróżnicowane. Rozwój życia odbywał się bez przerw i kataklizmów (przeciwstawność do poglądów i teoryi wielkiego przeciwnika L-a, Cuviera). Życie jest objawem fizycznym; jego zjawiska są wytworem przyczyn fizyczno-chemicznych i mechanicznych; organizmami (ich życiem) rządzą tesame prawa, którym podlegają i ciała przyrody martwej. Zjawiska psychiczne są przejawami ruchu układu nerwowego. „Rozum jest tylko wyższym wyrobionym stopniem w jasności sądów." Teoryę stopniowego rozwoju organizmów, opiera L. na zdolności organizmów do przekształcania się; czynnikiem społecznym jest wpływwarunków otoczenia; działanie owych warunków, czyli „okoliczności" (des circonstances), nie jest bezpośrednie, o ile chodzi o świat zwierzęcy: „Jeżeli pewne nowe okoliczności stają się trwałe-mi dla jakiejś rasy zwierząt, wówczas powodują u nich nowe przyzwyczajenia, t. j. nowe działania, które się ustalają, a wskutek tego w pewnych przypadkach niektóre części ciała są częściej używane, niż inne, w innych natomiast są zupełnie nie używane, gdyż stały się zbytecznemi". Słowem, długotrwałe i powolne zmiany świata zewnętrznego wywołują odpowiednie zmiany w czynnościach, a przez to i w kształtach organizmów. Rozmaitość istot żyjących zależna jest w pierwszym rzędzie od zmiany „okoliczności*⁴, a również od różnorodności warunków na powierzchni kuli ziemskiej. Zasadnicze wywody teoryi L-a J. Nusbaum streszcza w następujących zasadach: 1) Każda znaczniejsza nieco zmiana, dotycząca warunków, w jakich żyją dane gatunki zwierzęce, wywołuje u nich zmiany w ich potrzebach; 2) Każda zmiana w potrzebach zwierząt wywołuje w nich inne działania w celu zadośćuczynienia nowym potrzebom i innym przyzwyczajeniom: 3) Każda nowa potrzeba, wywołująca nową czynność (działanie), zmusza zwierzę alho do częstszego używania tych części organizmu, których przedtem mniej używało, powiększając je i rozwijając, albo też do używania nowych części, które nowe potrzeby stopniowo zrodziły przez siły wewnętrznego czucia. Poglądy swoje wysuwa L. z mnóstwa przykładów. Więc zanik zębów u wielorybów, albo waleni, nastąpił wskutek tego, że zwierzęta te przyzwyczaić się musiały do pobierania pokarmów w wodzie; fakt zębów zaczątkowych u zarodków waleni dowodzi, że przodkowie ich posiadali wykształcone zęby; błony, łączące palce u żab, pewnych morskich żółwi, ptaków pływających, wydr i bobrów, powstały wskutek długich usiłowań pływania, uderzania nogami po wodzie i na mocy ruchów przy pływaniu wykonywanych. Rogi u zwierząt przeżuwających powstały wskutek tego, że zwierzęta te mogą walczyć (szczególnie samce) przez uderzenia, zadawane przeciwnikowi głową, albowiem nogi jedynie służą do podtrzymywania stosunkowo ciężkiego ciała i przenoszenia się z miejsca na miejsce, szczęki zaś są przeznaczone do przeżuwania pokarmów roślinnych; dzięki usiłowaniom walczenia uderzeniami głowy „ich uczucie wewnętrzne" kieruje energiczniej soki ku tej części (głowy), i powstaje tu wydzielanie inateryi rogowej lub rogowej z kostną zmieszanej, wywołujące wyrostki rogowe. Długa szyja żyrafy powstała wskutek wyciągania ciągłego głowy i usiłowań dostania liści, rosnących na wysokich gałęziach; do tego zmuszał to zwierzę pobyt w suchych miejscowościach, gdzie tylko wierzchołki drzew zaopatrzone są w liście. Po-dobnaż przyczyna wywołała powstanie długich języków u dzięciołów, kolibrów, mrówkojadów, które przyzwyczaiły się do szukania pokarmów w wąskich i głębokich szczelinach. Dwie zasady rządzą powstaniem i dotrwaniem zmian: 1) zmiana „okoliczności¹* wywołuje nowe przyzwyczajenia zwierząt, 2) dziedziczność przenosi je niezmiennie na potomstwo, a dalsze przekształcenia w pierwotnym kierunku osiągają coraz większą doskonałość. Ponieważ według L-a cechy nabyte w życiu osobnikowem przenoszą się zawsze na potomstwo, przeto uznawał on nieużywanie narządów lub ich ćwiczenie za nader ważny czynnik ewolucyjny. Zmiany „okoliczności" na świat roślinny podług L-a działają inaczej; zmiany w organizacyi ich zachodzą bezpośrednio, gdyż rośliny „nie mają przyzwyczajeń we właściwem znaczeniu tego wyrazu". Doniosłość teoryi L-a i jej wpływ na rozwój nauki polega na tem, że główna jej zasada (wpływ warunków zewnętrznych na organizmy) jest zgodna z uowoczes-nemi mechanistycznemi poglądami na rozwój; to też L-em przerodził się pod wpływem badań późniejszych w kierunek nowy, neola-markizm (ob.), który wychodzi z tych samych założeń, inaczej tylko oznacza samą istotę zmian, — sposób ich powstawania, które w pojęciach L-cka stanowią słabą stronę jego teoryi. Albowiem L. przypisuje zwierzętom pewne przyzwyczajenia i usiłowania, które mają podążać w kierunku z góry nazuaczonym, tj. w kierunku zmian, później nastąpić mających, co znaczyłoby przypisywać organizmom uprzednio nakreślone cele, tymczasem one bezwiednie podlegają wpływom otoczenia, przystosowują się do niego powoli, stopuiowo, a niekiedy i raptownie zachodzą same zmiany, będące wyrazem tych przystosowań. W poglądach na

St, M.

Br. J.

du generał L.“ (1835 — 36).

powstawanie sztucznych odmian zwierząt domowych i roślin L. nie wspomina zupełnie o doborze sztucznym. W swej teoryi L. rozstrzygał również, o ile na to pozwalał materyał współczesny, sprawę genealogii rodzaju ludzkiego. Najniżsi ludzie powstali z małp, do człowieka podobnych, wskutek przyzwyczajenia się do chodzenia na dwu nogach. Podniesienie kręgosłupa i dążenie do pionowego utrzymywania ciała wywołały przekształcenie odnóży, tj. różnicowanie się kończyn przednich od tylnych; „na tern się opiera istotna różnica między ludźmi a małpami". Trzymanie się pionowe umożliwiło wolną obserwacyę otoczenia, a przez to przyśpieszyło rozwój umysłowy. By łatwiej walczyć z otoczeniem, „ludomałpy" łączyły się w gromady, wskutek czego okazała się potrzeba mowy. Mowa zaś stała się potężną dźwignią dalszego postępu.

La Marmora Alfons de Ferrero, generał i mąż stanu włoski (* w Turynie w 1804 r.—f we Florencyi w 1878). Ukończył akad, wojskową w 1816 r. Odznaczył się pod Pa-strengo, podczas wzburzenia w Medyolanie wyzwolił kr. Karola Alberta. Jako minister wojny piastował urząd w ministeryum Rewel-Pinelli’ego a potem Giobertiego aż do 1860. Z Cavourem dokonał raorganizacyi armii włoskiej. W wojnie krymskiej okrył się sławą w bitwie nad Czerną. Podczas wojny 1859 r. zostawał przy boku króla jako minister rezydent, a po pokoju w Villafranca był prezesem gabinetu. W r. 1861 posłował w Berlinie i Petersburgu, a po-różuiwszy się ministrem wojny Tanti podał się do dymisyi, zastępował generała Cialdinie-go w Neapolu. Po 1864 został ministrem spraw zagranicznych, był twórcą konwencyi z 15 września i przeniósł stolicę do Florencyi (28 kw. 1866 r.); w r. 1866 zawarł przymierze włosko-pruskie. Po wypowiedzeniu wojny Au-stryi L. ustąpił prezydenturę rady ministrów Ricasolemu i pozostał przy boku króla. Kiedy po klęsce pod Custozzą spadła na niego odpowiedzialność jako szefa sztabu generalue-go, podał się do dymisyi, lecz, choć powołany na krótki czas na komendanta wojennego Florencyi, w sierpniu 1867 ostatecznie zrzekł się swych godności. Król dał mu misyę do Paryża po Mentanie. Po anneksyi Rzymu przyjął ogólne nad nim namiestnictwo, które zachował aż do objęcia Kwirynału przez kr. Humberta; zniechęcony w końcu porzucił urzędy, złożył nawet mandat deputowanego. Wiele hałasu w swym czasie narobiły publikacye L-ry: „Uu pocopiu di luce sugli eventi politice e militari dell anno 1866“ (Florencya 1873); „Un Episodo del risorgimento italianou 1875, o-raz ,,I Segreti di stało nel governo costituzio-nale“ (1877). Wystawiono mu w Turynie swój pomnik.

Lamarąue Jan Maksym, generał francuski (* 1770 r.-f 1832). W ciągu 10 lat służ-

Wielkii Ecykl. Uustr. Ser. I. Tom XLll Zes*. 834b

by dosłużył się stopnia generała pod Napoleonem I, w r. 1807 należał do bohaterskiego szturmu na Kapreę, brał udział w kampanii 1809 r.; potem spotykamy go pod Antwerpią, w Kalabryi, w Hiszpanii, podczas Stu dni w Wandei. Wygnany z Francyi po drugiej Re-stauracyi, powrócił w 1818 r., a jako deputowany stanął w szeregu najskrajniejszej opozycyi i w końcu wywołał rewolucyę 1831, w duchu demokratycznym wszczętą, potęgą swej świetnej wymowy. Z licznych jego pism należy wyróżnić: ,,La verite sur le procćs du Mare-chalNey“ (1831); ,,Souvenirs, memoires et lettres

Br. J.

Lamartine Alfons Marya Ludwik, de jeden z największych poetów francuskich, historyk i głośny polityk (* 21 paźd. 1790 w Milly pod Mńcon —f 28 lut. 1869 w Paryżu). Ojciec poety, kapitan szwoleżerów, po wypadkach 10 sierp. 1792 został aresztowany i przebywał w więzieniu do 10 thermidora. Początkowo uczyła go matka, dalsze kierownictwo objął 1’abbe Du-mont, następnie oddano go do kolegium zakonu de la Foi (Jezuitów pod zmienioną nazwą) w Belley. Wychowanie L-a było nawskroś religijne. Czytanie ksiaążek rozwinęło w nim wrodzone marzycielstwo i tkliwość. Po ukończeniu studyów odbył podróż do Włoch, a powróciwszy do Paryża, odczytał Talmie swoją tragedyę (nie była wystawioną na scenie). W r. 1813 odbył powtórną podróż po Włoszech (Rzym, Neapol). Rojalista i wychowanek Jezuitów, nienawidził Napoleona. Radośnie powitał Restauracyę i wtedy wstąpił do gwardyi królewskiej. Podczas Stu dni odprowadzał Ludwika XVIII do granicy. W d’Aix poznał późniejszą Elwirę z „Medytacyi" swoich, kobietę, która uczyniła niepospolite wrażenie na nim, a śmierć jej potężnie oddziałała na L-a. Po wystąpieniu z wojska, od r. 1817]przebywa w Paryżu, uczęszcza do salonów, mile widziany przez panie. Po latach marzeń i rozpamięty-wań, po długoletnich wędrówkach po zamkach ojca, stryjów i znajomych, niezdecydowany jaką sobie obrać karyerę, wydał L. zbiorek poe-zyi; kołatał jednak do wielu wydawców, zanim u-dało mu się 'ujrzeć książkę w druku. Są to głośne „Meditations poetiąues et religieuses" (1820). Książka miała ogromne powodzenie, w ciągu 4 lat sprzedano 45 000 egzemplarzy. Utwór smętny, uczuciowy i wytworny byl objawieniem na owe czasy i odpowiadał nastrojowi chwili, potrzebom dusz, zmęczonych przez Rewolucyę, zalęknionych wobec wielkich idei i wyczerpanych. D. 5 czerw. 1820 L. poślubił angielkę, Mary Bircli, i udał się do Neapolu jako attache przy poselstwie franc., następnie został sekretarzem ambasady w Londynie, wreszcie powierzono mu sprawy francuskie w Toskauii. W r. 1823 wydał L. zbiór poe-zyi: „Nouvelles Meditations poetiąues", przyjęty z mniejszym zapałem. Poeta w nich jeszcze

bardziej oddala się od ziemi, ale forma jest bar- j który zakończył się na ulicy okrzykami „do dziej pociągająca i wykończona. Następnie u-    broni". L. z grupą rewolucyonistów udał się

kazały się poematy: „La Mort de Socrate"    do ratusza i tam ułożył listę Rządu Tymczaso-

i „Le Dernier Chant de Childe Harold". Z po-    wego. Należał do liczby tych, którzy zgoła

wodu nie bardzo pochlebnej apostrofy do Włoch,    nie myśleli o ogłoszeniu republiki. Ale musiał

pułkownik włoski Pepe wyzwał L-a na poje-    się z nią pogodzić jako z taktem dokonanym,

dynek i ciężko ranił. W r. 1825 L. otrzy-    Jako członek rządu rewolucyjnego odgrywał

mał krzyż legii honorowej. Wywdzięczając    rolę hamulca. Wobec zamieszek ulicznych i ra-

się Karolowi X, napisał pieśń „Chant". D.    dykalistów okazał wiele odwagi, nie dając się

5 list. 1829 Akad. francuska powołała go na    niczem skłonić do ustąpienia z drogi „spoko-

członka. Wkrótce po tej nominacyi ogło-    ju i porządku". D. 25 lutego przybyła depu-

sił „Harmonies poetiąues et religieuses⁴⁴    tacya. robotnicza z propozycyą zamiany trójko-

(Paryż 1830, 2 t,), poezya tutaj posiada nie-    lorowego sztandaru na czerwony; L. oparł się

zwykłą wzniosłość. Wkrótce potem L. porzuca    temu żądaniu: „śmierć raczej niż sztandar czer-

urząd ministra pełnomocnika Grecyi, ponieważ    wouy". Jako minister spraw zewnętrznych

nominacya nastąpiła po upadku Karola X, re-    zwrócił się z okólnikiem do mocarstw, w któ-

zygnuje z karyery dyplomatycznej, a za to    rym wyłożył swoje zasady. To były chwile

stara się zostać deputowanym—nadaremnie,    największej popularności L-a; aż dziesięć de-

W maju r. 1832 udaje się na Wschód, na o-    partamentów obrało go do Zgromadzenia kon*

kręcie specyalnie dla niego przygotowanym, w    stytucyjnego. Przyjął mandat dep. Sekwany,

towarzystwie żony i jedynej córki, zmarłej ponieważ na liście tego departamentu figuro-w Beyrucie. Podróż tę (16-o miesięczną) opisał wał pierwszy śród 34 imion. Popularność je-w pierwszej swej książce prozą „Voyage en dnak L-a zaczyna się chwiać szybko śród lu-Orient, impressions, pensees et paysages" (1835, du. D. 16 kwietnia z jego rozkazu użyto siły 4 t.; treść urozmaicona, pełna oryginalnych zbrojnej przeciw manifestacyi robotniczej, a 15 i głębokich myśli, styl wykwintny). Podczas maja podczas najścia tłumów na parlament, nieobecności L-a obrano deputowanym (do r. ktoś z ludu przerwał mowę L-owi okrzykiem 1837 reprezentował miasto Bergues, później „dosyć liryki". Żywioły rewolucyjne odwracają się Mńcon do r. 1848). Pogodził się z monarchią od L-a. Niechętnie też L. zachowuje się względem lipcową, ale z zastrzeżeniami, i nie przystąpił emigracyi i sprawy polskiej. Rewolucyjna prasa do żadnej z istniejących grup. Okazał się francuska i czasopisma emigracyjne polskie świetnym mówcą, ale przez długie lata nie z r. 1848 wiele o tern pisały. Odezwały się miał wpływu żadnego, mimo że zajęcia parła- nawet głosy, stojące zdała od ruchu rewolucyj-inentarne dużo mu zabierały czasu. W r. } nego. Zygm. Krasiński napisał z teg.o powo-1835 wydał wspaniały poemat „Jocelyn", ro- du ,,Lettres a M. le Comte de Montalembert et dzaj epopei obyczajowej, pełnej humoru, pro- a M. Lamartine par un gentilhomme polouais“, stoty i czaru, historya o uczuciu poświęconem a gen. J. Załuski wystąpił z broszurą ,,La Podia obowiązku (bohaterem jest ksiądz wiejski); logne et les Polonais defendus contrę les er-później ;,La Chute d’un Ange"; gdzie dotknął reurs et les injustices des ecrivains franęais, pierwocin Ludzkości. Utwory miały być frag- M. Thiers, Segur, Lamartine'⁴. Skończyły się mentami obszernego cyklu, który miał obejmo- słowa; L, ze swoim oportunizmem został u-wać wszystkie epoki i stany społeczne. Trzeci sunięty na bok. Popularność L-a szybko zni-fragment, „Les Pecheurs", nie ujrzał zupełnie kła, jak i nagle powstała. Z trudem zaledwie światła; rękopis zaginął, czy był zniszczony wszedł do Komisyi Wykonawczej, w której podczas podróży w Pireneje. W r. 1839 wy- prezesem był Ledru-Rolliu. Podczas obioru daje L. „Recueillements poetiąues" i zaopa- prezydenta rzplitej otrzymał 79 100 głosów, gdy truje je wstępem, w którym mówi o obowiąz-    na Napoleona padło 5 mil. W roku następ-

kach społecznych poety. A tymczasem zrażo-    nym zaledwie jeden departament Loary wybrał

ny do Ludwika Filipa, coraz bardziej prze- go do Zgromadzenia prawodawczego, chociaż suwał się na lewo i niebawem „demokrata kandydował w 12-tu. Po zamachu 2 grudnia konserwatywny", jak się sam nazywał, zbliżył powrócił do literatury, prowadząc tryb wielkie-się do partyi radykalnej i socyalistycznej. Brał go pana i poety niefrasobliwego; stracił udział w „bankietach reformistów", gdzie sku- wielki majątek swej żony i swój, a kiedy usu-piała się cała opozycya, zadał cios monarchii nął się od życia politycznego, był w obliczu lipcowej przez ogłoszenie „Histoire des Giron- ruiny majątkowej. Nie pomogła ani sprzedaż dins" (Paryż 1847, 8 t.). Krytyka historyczna koncesyi, otrzymanych od sułtana, ani praw ostro osądziła tę książkę, pisaną na podstawie autorskich, ani nawet majątków Milly i Saint-dokumentów z drugiej ręki lub niedokładnych Point. Zmuszony był przyjąć pomoc pieniężną wspomnień. Ale książka miała ogromny wpływ    Cesarstwa. Ale i to niewiele pomogło. Ten

ua umysłowość francuską z przed 1848 r.    stan majątkowy wpłynął na zajęcia literackie,

i była zabójczem pchnięciem dla orleanizmu. Wierszem ogłosił tylko dramat ,,Toussaint L’ou-Dn. 24 lut. 1848 L. uczestniczył w bankiecie, verture‘‘ (1850) i ,,Les Yisions⁴⁴ (1852). Zmu-

szony piórem zarabiać na życie, L. tworzy tomy za tomami; pisze, czego wydawcy zapragną, sprzedaje swoje wspomnienia, w których podaje tajemnice swej młodości i pierwszych miłości. Wspomnienia te noszą tytuł „Les Coufidences" (1849) i „Les Nouvelles Confi-dences" (1851). W tym czasie wydał: ,,Ra-phael" (1849); „Genevieve, histoire d’une Ser-vante" (1850); „Le Tailler de pierre de Saint-

Nadto:

Medita-

xiy

Aerzte¹⁴ (T. III, str. 589).

Lamb Karol, pisarz angielski (* 1775—f 1834). W 1792 — 1825 był sekretarzem Kompanii Indyi Wschód. Wsławił się przez „Essays"

Point" (1851); „Graziella" (1852).

„Trois mois au pouvoir" (1848); „Hist. de la Revolution de 1848‘⁴ (1849); „Hist. des Con-stituants" (1850); „Hist. de la Restauration" (1852); „Hist. de la Turąuie" (1854); „Hist. de la Russie'⁴ (1855). Są to wielotomowe impro-wizacye, bez dokładności sądu, pisane stylem przyćmionym. W r. 1856—1867 ogłaszał L. swe konwersacye miesięczne, „Entretiens", które utworzyły kurs literatury—bez określonego planu, i stronniczo poddawał krytyce starych i nowych pisarzy. Będąc w ciągłych kłopotach, zwracał się do społeczeństwa o pomoc w formie loteryi, subskrypcyi, donacyi. Nadmierna praca sterała ostatecznie jego siły. Na wniosek Emila 01ivier, ciało prawodawcze w r. 1867 wyznaczyło mu pensyę dożywotnią. Korzystał z niej przez dwa lata, ale był w takim stanie, że nawet o tern nie wiedział. Zmarł

na rękach swej siostrzenicy i kilku przyjaciół; rząd cesarski chciał urządzić mu pogrzeb kosztem państwa, ale zgodnie z wolą zmarłego, zwłoki bez wszelkiej pompy były przeniesione do Saint-Point. Pomniki L-a znajdują się w Mftcon (dłuta Falguiere’a, w Passy dłuta Mar-quet de Vesselot). Prócz częściowych przedruków L-a istnieje też wiele wydań zbiorowych, najważniejsze, którego dokonał sam L., w 61 tom. (1860 — 66). Do tego dodać należy: „La France parlementaire" (1864 — 65, 6 t.) z dodatkiem studyum Ludwika Ulbach; „Memoires inedits [lata 1790—1815] (1870); Korespoden-cya poety (1873 — 75, 6 tom.); „Poezye nie-wydane⁴' (1873), ogłoszone przez siostrzenicę, która ofiarowała rozmaitym instytucyom portrety i rękopisy poety, przechowywane przez nią z pietyzmem do śmierci. — Bibl. „Róve-rend du Mesnil „L. et sa familie" (Lyon 1869);

F. Reyssie „La Jeunesse de L."    (1872); Aua-

tole Frauce ,,l’Elvire de L." (1893); Chapuys-Montlaville ,,L., Vie publique et privee“ (1843); Eug. Pelletan „L., sa vie et ses oeuvres" (1869); Emile 011ivier ,,L.‘‘ (1874); Cli. de Mazade „L.,” sa vie litteraire et politique“ (1872); H. de Lacretelle „L. et ses amis" (1878); E. Legouve ,,L.“ (1876); Ch. Alexan-dre ,,Souvenirs de L.‘⁴ (1884); Ch. de Pornai-rols „L., etude de morale et d‘esthetique" (189); Chamborant de Perissat „L., incounu" (1891); Emil Deschanel ,,L." (1893); Sainte-Beuve ,*Premiers Lundis", „Portraits contempo-rains", „Causeries du lundi"; F. Brunetiere „l‘E-volution de la poesie lyrique au XIX s,"

(1894, T. I). Na polski przełożono tions“, pt. „Dumania poety" przez Dominika Lisickiego, wolny przekład (Warsz. 1822, później 1837); „Genowefa⁴⁴, przekład S. P. (Warsz.

1851); „Krzysztof Kolumb" (Wiluo 1859); „0-da" przez Weleżyńskiego (Warsz. 1830); „Nowe pamiętniki" przez J. I. Kraszewskiego (Wilno 1851); „Rafael" prz. Porajskiego (Warsz.

1850); ,,Wspomnienia, wrażenia, myśli i obrazy podczas podróży na Wschodzie" przez W. 0-lechowskiego (Warsz. 1837); „Poufne wyzna-niau przez O. Stanisławskiego (Warsz. 1849, 2 tomy); ,,Zwierzenia się albo pamiętniki" przez L. Rogalskiego (Warsz. 1849, 2 t.); „Wrażenia, myśli, krajobrazy i wspomnienia podróży na Wschód" przez J. Jasińskiego (Warsz. 1843, 4 t.); wielu tłómaczyło pojedyncze drobne utwory, szczególnie Gaszyński, Kułakowski, Zatorski Pr.

La Martiniere Germain Pichault de (* w r. 1696 —f w Bievres pod Paryżem d. 17 października r. 1783) chirurg i filantrop zasłużony. Mając lat 24 przybył jako chirurg z pro-wincyi do Paryża i w r. 1728 jako „Chirur-gien du Roy servant par quartier“ został członkiem zgromadzenia chirurgów paryskich. W służbie wojskowej, w stopniu chirurga starszego {Aide-major), w r. 1733 był ua wojnie we Włoszech i nad Renem; w r. 1741, już jako chirurg naczelny (Chiruryien-major), towarzyszył wojsku francuskiemu do Czech i następnie do Belgii. W r. 1747 król Ludwik XV mianował go swym pierwszym chirurgiem przybocznym.—Zajmując to stanowisko, wówczas bardzo wpływowe, L. dołożył starań wszelkich, aby nakoniec umorzyć dawne spory gorszące między wydziałem lekarskim a zgromadzeniem chirurgów, a równocześnie położył zasługi wielkie około podniesienia poziomu naukowego swych kolegów. W tym celu za jego zachodem pozakładano szkoły chirurgiczne we wszystkich miastach znaczniejszych Erancyi, a również postarał się o to, aby katedry w szkole paryskiej osadzone zostały ludźmi dostatecznie wykształconymi; urządzenie szkoły chirurgii praktycznej {Źcole pratiąae) w Paryżu także było jego dziełem. Z namowy jego Ludwik XVI założył w temże mieście przytułek (hos-pice), w którym L. z kieszeni własnej wyposa-t żył 10 łóżek, a zawsze był wielkim dobroczyńcą ubogich. Przeszło 36 lat piastował godność przewodniczącego król. Akademii chirurgicznej w Paryżu, a należał zawsze do człouków jej najczynuiejszych. Do pióra nie był skory; pozostało też po nim tylko niewiele prac drobniejszych, wydrukowanych w „Me-moires de 1'Acad. roy ale de chirurgie" (T. I, IV i V). — Por. „Biogr. Lex. der hervorrag.

Dr. j. p.

x-y.

X- y.

ki,

kró-

skiemu.

Br. J.

x-j.

Br. J,

(1823 i 1833), w których połączył delikatny artyzm Addisona z czarem romantycznym, pogodną filozofią, z gorącą miłością ojczyzny, nauk, uczuciowość zaś ze skrzącym humorem. „Es-saysu należą w literaturze angielskiej do liczby/ najwybitniejszych tworów w tej dziedzinie. Poprzednio L. uprawiał lirykę, która, pomimo wdzięku, wyższych zalet nie posiada. Najlepsze wydanie dzieł wraz z listami i pamiętnikami sporządził Fitzgerald (Londyn 1895,6 t.).

Lamb Karolina, powieściopisarka angielska (* 1785—f 1828). Otrzymała gruntowne wykształcenie w domu ojca, hr. Besborough, i odznaczała się oryginalnością charakteru. W r. 1805 poślubiła Williama L., późniejszego lorda Melbourne. Poznawszy Byrona, przez trzy lata zostawała z nim w bliższych stosunkach, które naraziły na szwank jej szczęście rodzinne. Po zerwaniu wydała romans „Glenarvon“ (1816), którego bohaterem jest Byron. Napisała jeszcze „Graham Hamilton" i „Ada Reis“. Przypadkowo spotkawszy pochód ze zwłokami Byrona w r. 1824, wpadła w ciężką chorobę, której skutkiem był rozstrój umysłowy. xy-

Lamb Marta Joanna z domu Reade, autorka amerykańska (* 1829 -f 1893). W r. 1852 poślubiła Karola L. i przebywała z początku w Chicago, później w New-Yorku. Prócz drobnych rozpraw napisała „History of the city of New-York“ (1877— 81, 2 t.); „The ho-mes of America" (1879); „Wallstreet in historyk. Od r. 1883 wydawała „Magazine of American Historyk, gdzie wiele własnych prac umieściła.

Lambacłl, m-ko w okręgu Weis w Austryi W., nad rz. Trawną, prźy kolei Wiedeń-Salz-burg.-L.-Gmunden; 2 000 m-ców; opactwo benedyktyńskie z 1032 r. (biblioteka około 30 000 tomów, liczne inkunabuły i manuskrypty; ga-lerya obrazów i sztychów, gabinet, fizyczny, archivum). Kościół pątniczy (w Paurze) z 1727 r. Pod L. przy ujściu Agery do Trawny, miasto Stadl-Paura, 2 500 m-ców, z wielką przędzalnią lnu i stadniną rządową.

Lamballe Marya Teresa Ludwika (* w Turynie 8 wrześ. 1749—zamordowana w Paryżu 3 wrześ. 1792 r.), czwarta córka Ludwika Wiktora de Savoie-Carignau i Kry-styuy Henryki . ks. Hessen-Rhienfels-Rotenburg. Mając lat 17, wyszła za Ludwika Stan. de Bourbon,ks. de Peuthievre. Małżonek, dwudziestoletni, skutkiem złego życia wkrótce zmarł. Była chwila, w której wdowa miała poślubić Ludwika XV po śmierci Maryi Leszczyńskiej, ale schroniła się do Rambouillet, do teścia, i dopiero po ślubie delfina z Maryą Antoniną powróciła na dwór i przywiązała się do księżnicz-która ze wstąpieniem na tron mianowała ją starszą ochmistrzynią dworu. L. aż do pojawienia się na dworze hrabiny Polignac była najbliższą jej powiernicą. Z początkiem Rewo-jucyi spadła na nią przed opinią narodu cała odpowiedzialność za intrygi dworu. W nocy 10 sierpnia 1792 była w Tuileryach; w nocy z 19 na 20 sierpnia przewieziona z Tempie, gdzie ją więziono, z rodziną lewską, do ratusza, ostatecznie zamkniętą została w la Force, gdzie, z natury swej, wątła i lękliwa, straciła wszelką siłę odporną, tak że 3 września, kiedy stanęła przed trybunałem, nie mogła mieć zapewne tej bohaterskiej odwagi, o której przechowała się legenda. Wśród ciągle powracających zemdleń, prowadzona przez miasto aż do ulicy króla Sycylii, idąc wśród trupów pomordowanych, znieważana i ranna, padła pod ciosem. Odcięto jej głowę i na pice zaniesiono pod Tempie i pod Palais-Royal, aby ją pokazać królowej i ks. Orleań-

• Br, J,

Lambasis, ob. Lam be z a.

Lambayeque. Departament nadmorski w Pe-ruwii; nader żyzne pastwiska. Miasto główne tejże nazwy ok. 8 000 m-ców, fabryki wyrobów lnianych i bawełnianych.

Lambeaux Julian, rzeźbiarz belgijski (*

1852). Już w pierwszych pracach (1875) wykazał dążności do realistycznego i bardzo żywego przedstawiania rzeczy. Wystawił kilka projektów pomników. Jego dłuta jest wielka grupa marmurowa: Namiętności ludzkie. Jest mistrzem w odtwarzaniu ciała ludzkiego: jak to ujawnił w rzeźbach: Pocałunek, Walka z orłem.

Lambeck Piotr (Lamhecius), bibliograf i uczony niemiecki (* 1628 w Hamburgu—f w Wiedniu 1680). Kształcił się w Amsterdamie pod kierunkiem Vassiusa, przybył do Paryża w 1646 r., skąd udał się do Rzymu; powróciwszy w 1650 r. do Hamburga, został tamże prof. historyi. Prześladowany za swe sympa-tye dla katolicyzmu, porzucił protestantyzm i przeniósł się do Wiednia, gdzie został bibliotekarzem cesarskim. Najwybitniejsze dzieło: „Cmn-mentaria de Augusta Bibliotheca Caesarea Vin-dobonensi" (Wiedeń 1665 — 79), dopełnione przez Nesseliusza pod tytułem „Brevia-rium et supplementum commentariorum Lam-becianorum" 1690).

Lamberg, stary ród austryacki. W połowie XIV w. posiadał wielkie majątki w Krainie. Protoplastą był Wilhelm II, który miał trzech synów: Jakóba, Jerzego i Baltazara. Linia Jakóba wygasła w r. 1689, potomstwo Jerzego rozkrzewiło się na kilka linii hrabiowskich i książęcych. Z potomków zaś Baltazara wsławił się Jan Filip (* 1651— f 1712), który początkowo walczył przeciw Turkom, później był posłem Rzeszy w Dusseldorfie, Dreźnie, Berlinie i Regensburgu; w r. 1687 został biskupem, a w r. 1700 kardynałem. W r. 1697 jaKo poseł cesarski przebywał w Warszawie, gdzie wielce przyczynił się do wyboru Augusta II na króla polskiego. W r. 1702 wypowiedział imieniem Rzeszy wojnę Francyi. Był czynny

przy wyborze Józefa I i Karola VI na cesarza. .Bystra ta kombinacya wytrzymuje krytykę; Linia ta wygasła w r. 1797. Wtedy godność błędy, jakie niewątpliwie być muszą, w prostem książęca przeszła do pokrewnej linii bawar- dodawaniu lat rządów bez uwzględnienia mię-skiej, a mianowicie, do Karola Eugeniusza sięcy i dni, i bez uwzględnienia wakansów, są (* 1764—f 1831), którego potomkowie są dzie- w każdym razie małoznaczące. Z czasów rządów dzicznymi członkami Izby panów w Wiedniu. L-a I nie przechowało się więcej wiadomości Do linii Ortenegg-Ottensteiu, która w r. 1636 prócz tej, że w r. 1024 jeździł do Rzymu, sta-otrzymała tytuł hrabiowski, należał Franci- rając się o koronę dla Bolesława Chrobrego, szek Filip (* 1791 — f 1848), który w r. Czy L. ten nie był jednym z synów Mieszka I 1810 odbył kampanię włoską, 1814 — 18 był i Ody, a bratem przyrodnim Bolesława Chro-z armią we Francyi. Jako posiadacz mająt- brego, prof. Wojciechowski nie daje odpowie-ków na Węgrzech, był w sejmie pożońskim dzi pewnej, lubo na podstawie głębokich docie-i należał do opozycyi. Wkrótce porzucił sze- kań takiej możliwości nie wyklucza.—2) L. II regi opozycyjne i w r. 1848 cesarz mianował Żula, wstąpił w r. 1061 po dwuletnim wakan-go głównodowodzącym siłami wojskowemi na sie po śmierci Aarona (1059) na tron biskupi Węgrzech i prowizorycznie palatynem Węgier, krakowski. Nie cieszył się u potomnych dobrą Sejm węgierski nie zatwierdził tej ostatniej godno- sławą, z powodu, iż nie postarał się u stolicy ści, a tłum peszteński zamordował hrabiego podczas rewolucyi 1848 r.

apostolskiej o palliusz, przez co, jak mylnie sądzono, pozbawił katedrę krakowską tytułu arcybiskupiego. Przyjął św. Stanisława na kanonika katedralnego. Zmarł 25 list. 1071. — 3) L. III, ordynowany b-pem w r. 1083 po czteroletnim wakansie wskutek śmierci ś. Sta-

x-y.

ZO-

nisława (1079). Za jego czasów nastąpiło u-mieszczenie ciała ś. Stanisława w katedrze na Wawelu. Zmarł w r. 1101. —L i t er a t.: Ka

że swo-

talogi b-pów krakowskich (,,Monumenta Polo-niae historica⁴' t. III p. 313 —376 i 801—803). Wojciechowski T. „Szkice historyczne XI w.“ (rozdz. p. n. L., biskup krakowski, i Piastowicz eremita): Abraham Wł. „Organizacya kościoła w Polsce do połowy XII w.“; Kętrzyński St. ,,0 palliuszu biskupów polskich XI w.“ (Rozpr.

S. Ktrz.

Lambert Franciszek, reformator Hessyi (* 1486 w Avignon —f 1530), wstąpił do zakonu Franciszkanów w mieście rodzinnem. W r.

za

oszcze-

1522 pod wpływem pism Lutra porzucił klasztor i przebywał przy boku nowego mistrza 1523 — 24 w Wittenbergu! Następnie bawił w Metzu i Strasburgu i był przez Bucera polecony landgrafowi Hesyi. Objął kierownictwo ua synodzie w Hamburgu w r. 1526 i proponował reformę kościelną w duchu bardzo demokratycznym. Kiedy Luter uznał projekt za niemożliwy do przyjęcia, landgraf Filip odrzucił go. L. mimo to nauczał od r. 1527 do śmierci na uniwersytecie w Marburgu.

Lambert J o h n, generał polityk ang. (* 1619-f 1683). Na początku wojny domowej wstąpił do armii parlamentu i przyczynił się do zwycięstwa pod Preston (1648). Jako generał major towarzyszył Cromwellowi do Szkocyi i odznaczył się w bitwie pod Duubar. W r. 1654 był kierownikiem rady oficerskiej, na której opracowano konstytucyę, powierzającą protektorat Cromwellowi, i wszedł do rady państwa. Ale w r. 1657 przeciwny był oddaniu mu korony, poróżnił się z protektorem, złożył swoją godność i usunął się do swych posiadłości. Po śmierci Cromwella i objęciu rządów przez jego syna Ryszarda przywrócono L-owi jego urzędy

Lambert św. (17 wrześ.), pochodził z bogatych rodziców (* wMastriehcie ok. 638 r.). Nauki odbył pod kierownictwem św. Theodarda, i stał następcą jego na stolicy biskupiej. Po zamordowaniu Childeryka 11 wypędzony jej stolicy biskupiej, schronił się do klasztoru Stablo, gdzie spędził lat siedem życia. Dopiero Pypin Heristal, wraz z innymi wygnanymi biskupami, przywrócił i L-a w r. 681 czy 682 na stolicę biskupią. L. pracował nad rozszerzeniem chrześcijaństwa w Zeelandyi i zostawał w stosunkach ze św. Willibrordem. Wśród niepokojów ówczesnych, zwrócił na siebie zemstę krewnych nałożnicy Pypina. Ci napadli L-a powracającego z rannego nabożeństwa, pod wsią, gdzie Akad. Um. w. fil. hist. T. 43). teraz Leodyum. L. zakazał swojemu orszakowi wszelkiej obrony, ukląkł i modląc się swoich nieprzyjaciół, poległ przeszyty pem d. 17 września r. 708 czy 709. („Enc.

Kośc.“).

x-y.

sze

Lambert I, II, III, biskupi krakowscy XI w- 1) L. I. Chronologia L-a I nie jest ustalona, nie znają go zupełnie najstarsze katalogi I i II b-pów krakowskich, a mają go dopiero katalogi III — V, przechowane w rękopisach XV w., których chronologia jest jednak fałszywa, obejmuje bowiem lata 995 — 1014 jako lata rządów L-a I, gdy tymczasem od r. 1000 rządził b-stwem krakowskiem pierwszy b-p Pop-po. Prof. Wojciechowski stara się uporządkować lata panowania pierwszych biskupów krakowskich w ten sposób, że wyznaczając pierw-miejsce b-powi Popponowi, a ostatnie Aaronowi (f 1059), jako całkiem chronologicznie pewnym osobistościom, wstawia między nich trzech innych znanych z imienia b-pów krakowskich wraz z latami ich rządów, znanemi z katalogów. Stąd powstaje następująca tabela:

L Poppo od r. 1000 (rządz, lat 8) do r. 1008.

„    8) do r. 1016.

„ 18) do r. 1034. 13) do r. 1047. 12) do r. 1059.

wojskowe. L. przeciwny był planom restauracyjnym Moncka. Po wstąpieniu na tron Karola II skazany na śmierć, ale król zamienił karę śmierci na więzienie. Do r. 1667 L. był internowany na w. Guernsey, a następnie do śmierci na wyspie św. Mikołaja w Plymouth-Sund.

jednak wiarę katol. i w jego obejściu przebijały się ślady starej cywilizacyi. Wychowywał się w korpusie paziów w Petersb., gdzie prze-dewszystkiem z kolegami z rodzin arystokratycznych bliższe go wiązały stosunki. W r. 1833 rozpoczyna karyerę wojskową w gwardyi, w kirasyerskim pułku, i rozwija mu się ona świetnie i szybko. W r. 1852 L. jest już generałem, fligel-adjutantem cesarskim, dają mu dowództwo pułku, który konsystował w Międzyrzecu Podlaskim; wówczas-to poraź pierwszy zetknął się z Polską, Nadużycia niezmierne, których się dopuszczał w stosunku do żołnierzy swego pułku, sprawiły, iż gdy przybył do Międzyrzeca gen. Gildenstube na inspekcyę gwardyi, zaszedł fakt, rzadko w armii spotykany: żołnierze skarżyli się na L-a, że nie dostają tego, co rząd przeznacza. Skargi sprawdzone stwierdziły nadużycia L-a i wskazały, że, bez względu na pochodzenie cudzoziemskie i arystokratyczne, na pozór zewnętrzny, wcale nie był wolny od złych nałogów przybranej ojczyzny. Sprawa tanie zachwiała jednak jego kary erą. W r. 1861 widzimy go w Paryżu, leczącego się na nogę, którą skaleczył był wskutek wypadku. Tam dobiegła go niespodzianie wieść z Petersburga, by spiesznie wracał do stolicy. Powodem wezwania było to, iż, gdy cesarz radził się ks. Bariatjinskiego, którego cenił, komu poruczyć zarząd Królestwem Polskiem na miejsce chorego Gorczakowa, Bariatjinskij, kolega L-a z korpusu paziów, polecił go na namiestnika, kładąc nacisk na jego towarzyskie przymioty, na pochodzenie francuskie i arystokratyczne, na katolicyzm, a przy tern wszystkiem na zespolenie zupełne z pojęciami i wyobrażeniami rossyjskiomi. Kandydatura cesarzowi podobała się. Na razie posłano do Warszawy na zastępcę namiestnika—ministra wojny, Mikołaja Suchozaneta, starego żołnierza, służbistę, bez wykształcenia, nieumiejącego nawet ortograficznie pisać po rossyjsku, lecz na stałe chciano to stanowisko, tak ważne, szczególnie w chwilach ówczesnych (1861), dać człowiekowi bardziej odpowiedniemu. Uważano za takiego L-a; on zaś używał w stolicy środków wszystkich swej dyplomacyi, aby zdobyć wielkorządz-two w Warszawie, lubo przyjaciołom i współzawodnikom mówił, iż „nigdy-by tam nie pojechał, gdyby nie wola cesarza¹⁴... Sprzeczki nieustanne w Warszawie Suchozaneta z Wielo-

x-y.

x-y

Lambert Anna Teresa, margrabina (* 1647 —f 1733). Autorka „Zdań i myśli", przełożonych na polski w końcu XVIII. w. Książka ta miała dwa wydania (Lwów 1764 i Chełm 1768).

Lambert Jan Henryk, niemiecki fizyk i filozof (* 26 sierp. 1728 w Milhuzie — f 25 wrześ. 1777 w Berlinie), pochodził z rodziny hugonockioj. Syn krawca, samouk, zajmował się buchalteryą i nauczaniem prywatnem; zwłaszcza pobytowi w domu hr. de Salis, jego podróżom i bibliotece zawdzięcza uzupełnienie swego wykształcenia. W r. 1759 został prof. uniwersytetu i członkiem Akad. w Monachium, w 1764 członkiem Akad. berlińskiej. Napisał m. in. „Kosmologische Briefe tiber die Ein-richtung des Weltbaues“ (1761, w przekł. franc.

1770 i 1801); „Insigniores orbitae cometarum proprietates (1761)“; „Beschreibung und Ge-brauch der logarithmischen Rechentafeln“ (wyd.

2-e, 1772) „Neues Organon oder Gedanken ii. die Erfors hung und Beziehung des Wahren“ (Lipsk 1764, 2 tomy); „Beitrage zum Gebrauche der Mathematik“ (1765 — 1772, 3 tomy); „Anlage zur Architectonik oder Theorie des Einfachen und Ersten in der philos. und mathem. Er-kenntniss" (Ryga 1771, 2 tomy); „Deutscher gelehrter Briefwechsel“ (1781 — 87, 5 tomów wydał Jan Bernouilli); „Logische und philo-sophische Abhandlungen“ (Dessau 1782 — 1787).

A Ł.

W filozofii stosował matematykę do doświadczenia, udoskonalił metodę Wolffa i wyprzedził poglądy Kanta; w fizyce założył podstawy fo-tometryi i podał teoryę tuby głosowej; w astronomii określił czas obiegu po drodze parabolicznej; w matematyce dowiódł niewymierności liczby x i odkrył funkcye hyperboliczne.

Lambert Karol, hrabia, generał-adj., generał jazdy w wojsku ros., namiestnik Królestwa Polskiego w r. 1861. Rossya była dla jego rodziny przybraną ojczyzną. Lambertowie, stara francuską szlachta, emigrowali podczas W.

polskim znaglały sfery rządzące, by tymczasowości we władzy namiestniczej kres położyć: margrabia nie pozwalał wtrącać się Suchoza-netowi do powierzonych sobie gałęzi zarządu, on zaś uważał go za sprężynę najzupełniej niepotrzebną w machinie rządzącej Królestwem.— L. jednocześnie, d. 18 sierp. 1861 r., otrzymał wyższy stopień wojskowy generała jazdy i dowództwo I-ej armii, oraz namiestnictwo w Warszawie. W tymże dniu cesarz podpisał re-

Rewolucyi i oparli się w Petersburgu, na dworze ces. Katarzyny H. Zdobyli om tam wpręd-ce stanowisko poważne. Stryj namiestnika, w r. 1797, z polecenia sfer rządzących, musiał bywać na wieczorach u Stanisława Augusta, mieszkającego wówczas w Petersburgu, i z tych wieczorów zdawał sprawę u dworu ces. Pawła.

Jako człowiek wykształcony umiał ocenić obszerną wiedzę ostatniego króla polskiego i o jego kulturze i wykwintnym sposobie życia z wielkim zachwytem wielokrotnie wspominał w późnej swej starości. Synowiec owego częstego gościa Stan. Augusta, Karol L. już był zespolił się z nową, rossyjską ojczyzną, zachowa ! łskrypt do L-a, ogłoszony wnet w dziennikach,

rany od kuli skrytobójczej.

w którym oświadcza, iż wszystko pójdzie w zapomnienie, jeżeli nastąpi uspokojenie kraju i ludność przyjmie z ufnością nadane reformy. Reskrypt wyraźnie stwierdzał, że missya pojednawcza była wskazana L-wi jako nowemu namiestnikowi, który wszakże w jej wynik pomyślny snąć sam nie wierzył, gdyż winszującym mu nad Newą szybkiego wyniesienia się odpowiedzieć miał: „Nie cieszcie się zbyt wiele: w Petersburgu złamałem nogę, w Warszawie mogę kark skręcić". Po dwóch miesiącach słowa te ziściły się: wielkorządca upadł na swem stanowisku nowem, i tak fatalnie, iż się już nigdy nie podniósł. W pięć dni po nomi-nacyi, L. już wjeżdżał do Warszawy (d. 23 sierp.) i obejmował rządy po Suchozanecie, który je sprawował od 28 maja, a wobec przyjazdu namiestnika wyjechał zagranicę. Do pomocy L-wi dano gen. Gerstenzweiga, z tytułem generał-gubernatora Warszawy; wybór zdawał się bardzo właściwym, kolegowali oni bowiem z sobą niegdyś na ławie szkoły u paziów. Rządy L-a w pierwszych tygodniach zapowiadały się pomyślnie; jego obejście się wytworne korzystnie odbijało od szorskiego postępowania poprzednika; wybory do rad miejskich i powiatowych odbywały się bez przeszkód, lecz demonstracye trwały, przybierały formy coraz większe, przekraczały Bug i Niemen, rozlewały się szeroką falą w kierunku wschodnim. Rząd centraluy właśnie w owym czasie postanowił za wszelką cenę wstrzymać demonstracye, nietylko zabużańskie i zaniemeńskie, wydając dla prowincyi tamecznych przepisy surowe, jednocześnie zaś przemawiając w tonie pojednawczym do mieszkańców Królestwa (w reskrypcie do L-a), lecz i nad Wisłą zamierzył im położyć kres. Szczególnie raziły go obchody demonstracyjne, wskazujące łączność duchową Królestwa z pro-wincyami tak zwań. Zabranemi. By je zupełnie uniemożliwić, skoro się odbył wielki Zjazd Horodelski, gdzie widziano przybywających z dalszych prowincyi dawnej Rzptej i stwierdzono łączność ziem oddawna oddzielonych, gdy wreszcie na pogrzebie arcybisk. Fijałkowskiego okazywać się zaczęły zawiązki bratania się inteligencyi z ludem wiejskim, L. ogłosił stau wojenny w Warszawie, uniemożliwiający wszelkie dalsze obchody demonstracyjne. Kiedy więc, ze względu na przepisy stanu wojennego, zamiast ulic kościoły warszawskie d. 15 paźdz. napełniły się licznemi tłumami na nabożeństwo za duszę Kościuszki, z rozkazu L-a otoczono kościoły wojskiem i żądano, by wyszła publiczność modląca się. W niektórych kościołach, jak u św. Krzyża, salwowano się bocznemi drzwiami do ogrodów poza świątynią, lecz w katedrze wytrzymano oblężenie formalne, poczem przed godz.

4-ą w nocy wojsko pod dowództwem Gerstenzweiga wtargnęło do kościoła, wypędziło, wywlokło tłum, wynoszący do 2 000 lub więcej. U Bernardynów stało się tożsamo. Tłumy, poniewierane przez wojsko, popędzono do cytadeli. Na czele duchowieństwa stał wtedy ^administrator archidyecezyi ks. Bialobrzeski, który, wskutek gwałtów dokonanych, rozkazał zamknąć wszystkie kościoły. Podniecenie umysłów w Warszawie stało się wielkiem. L., pragnąc wyjść z sytuacyi coraz bardziej wikłającej się, wezwał administratora, by cofnął rozporządzenie o zamknięciu świątyń; odpowiedziano mu, iż rozkaz zamknięcia jeszcze w życie nie wszedł, kościoły mogą być otwarte, o-prócz dwóch sprofanowanych (Katedry i Bernardyńskiego), ale pod warunkiem, że wszyscy uwięzieni zostaną uwolnieni. L., unikając walki z duchowieństwem, a przytem chory, po paru nocach bezsennych, wydał rozkaz prezesowi koinisyi śledczej w cytadeli, pułkownikowi Lewszynowi, aby wspólnie z komendautem twierdzy, .Jermołowem, zajęli się klasyfikacyą więźniów i mniej winnych natychmiast uwolnili. To nagłe uwolnienie prawie wszystkich u-więzionych wywołało burzliwą scenę, która rozstrzygnęła losy dalsze L-a.—Wpadł do zamku Gerstenzweig i w wyrazach twardych wypowiedział L-owi brak konsekwencyi w postępowaniu, zarzucając mu zanik logiki, lub zdradę wobec rządu. „Jakto—miał mu rzec, wedle relacyi rossyjskiego historyka, Berga —nakazać walkę wojska z ludem w kościołach, aresztować kilka tysięcy ludzi, wśród których było wielu, co oddawna powinni byli być uwięzieni, i wnet ich wszystkich uwolnić? To czyn człowieka bez głowy lub zdrajcy“... L. wyzwał Gerstenzweiga na pojedynek, który dla uniknięcia rozgłosu miał się odbyć po amerykańsku; kto wyciągnie los, w postaci węzła chustki, ten się zastrzeli. Świadkiem ciągnienia losów był gen. Chrulew. Los wyciągnął Gerstenzweig, który też nazajutrz, d. 17 paźdz., wystrzelił do siebie dwakroć. Drugi strzał był śmiertelny, ale pomimo to generał żył jeszcze dni kilka i zachował przytomność umysłu zupełną. W parę godzin po strzale odwiedził L. Gerstenzweiga i ci dwaj niegdyś koledzy i przyjaciele rozmawiali z sobą dość długo—o czem? to pozostało tajemnicą. Według innej wersyi, która współcześnie obiegała Warszawę jako pogłoska wiarogodniejsza od innych, ob«j generałowie, przerażeni skutkami czynu, wzajemnie zwalając na siebie winę, pokłócili się i w kłótni tej wyzwał L. G-a na pojedynek. Stało się to tegosamego dnia, w którym nad rauem wtargnięto do kościołów. D. 23 paźdz., o godz. 11 wiecz., L. opuścił Warszawę; dzienniki doniosły, że wyjechał zagranicę, dla kuracyi, za pozwoleniem cesarza. Nazajutrz przybył wezwany z Drezna Suchozanet i objął powtórnie namiestnikostwo. L. przez Paryż udał się na wyspę Maderę, gdzie leczył się lat parę. U-marł w r. 1865. Powtórne rządy Suchozaneta krótko trwały; na jego miejsce powołano Lii-

dersa, a ten z kolei, w roku następnym, odniósł

M. n.

Lambert Ludwik Karol (* 25 sierp. 1903, str. XXIV i 927), szeroko pomyślany wykład metodologii prawa porównawczego euro-pejsko-amerykańskiego (zadania prawa cywilnego porównawczego, jego stosunek do prawo-dawstw cywilnych, prawa rzymskiego, soeyolo-gii, polityki prawnej w świetle współczesnego ruchu naukowego całego świata; teorya źródeł prawa, zwyczaju i jurysprudencyi). W r. 1904 rozpoczął . druk większej pracy w ,,Revue generale du droitu p. t. ,,Le droit civil et la legisla-tion ouvriere“, poświęconą wykładowi poglądów, zawsze oryginaluych, na zadania interpretacyi prawa ze stanowiska socyologicznego (T. XVIII, str. 152 i n.)

1813 — f w Warszawie 28 stycz. 1872), lektor Szkoły Głównej Warszawskiej. Przybył z Hol-landyi, w charakterze nauczyciela prywatnego, do Polski. Po zdaniu egzaminu 1857 r., otrzymał prawo nauczania w zakładach rządowych; 1860 — 62 był nauczycielem na pensyi Maryj-skiej, w. 1862 r. mianowano go lektorem języka franc. w nowo założonej wszechnicy w Warszawie. L. wykładał dla niższych kursów język, a dla wyższych literaturę, w seininaryum pedagogicznem prowadził ćwiczenia praktyczne, a wykładem jasnym, przystępnym i dokładnym przynosił rzetelną korzyść i był lubiony przez uczniów. Po zwinięciu Szkoły Głównej L. pozostał na tem stanowisku w uniwers. warszaw-

s. p.

skim. Ob. „Wykazy Szkoły Głównej 1863—68 r.“ oraz życiorys L-a przez Stołągiewicza w dziele „Szkoła Główna" I str. 247 — 248).

Lambert Andrzej, budowniczy (* 1851). Z pochodzenia Szwajcar, kształcił się w Niemczech i Paryżu, odbył podróż po Włoszech, był czynny jako architekt w Neufchatel, a później w Sztutgardzie. Tutaj ogłaszał wydawnictwa z zakresu architektury i sztuki stosowanej, ilustrował książki i wznosił budowle. Wybudował muzeum historyczne w Bernie w stylu w. XVIII i pałac królowej Olgi w Sztutgardzie w stylu Ludwika XV.

Lambert Edward, prawnik francuski, profesor uniwersytetu w Lyonie, dyrektor szkoły prawa w Kairze (* w Paryżu 1860). Autor wielu cennych prac z zakresu prawa cywilnego, porównawczego, rzymskiego. Należy do nowej szkoły cywilistów francuskich, bardzo postępowych, wysoce uspołecznionych, zajmujących się przeważnie socyalizacyą instytucyi prawnych, przygotowujących pracę prawodawczą przyszłości, a zorganizowanych w Societe des etudes le-gislatives w Paryżu i koło „Revue trimastriel-le de droit civil“ (Saleilles, Geny, Charmont, Em. Levy i inni). Ogłosił drukiem: „La stipu-lation pour autrui" (P. 1893, str. 428); „De l’exhćreditation et des legs faits au profit d‘he-ritiers presomptifs. Le droit de succession en France" (Par. 1895 str. 818); „Du contrat en fa-veur d’un tiers" (1893); „La tradition romaine sur la succession des formes du testament de-vant 1‘histoire comparative“ (Par. 1901, str. 105; ustęp z pracy ogłoszonej w r. 1903); „Le pro-bleme de 1’origine des XII Tables. Quelques con-tributions empruntees a 1‘histoire comparative et a la psychologie des peuples" (Par. 1902, str. 68J; „La ąuestion de 1‘authenticite des XII Tables et les Annales Maximi“ („Nouvelle Revue historiąue de droit frauęais" 1902, str. 149-200; ciekawa i oryginalna praca, wywołała gorącą polemikę u Niemców); „Une reforme necessai-re des etudes de Droit civil" (1901), wreszcie największe i najważniejsze dzieło L-a: „La fonctiou du droit civil compare. Etude de droit commun legislatif ou de droit civil compare" (Par.

L. J.

Br. J.

Lambert, ród francuski. Prezydent L. de Thorigny kazał wybudować w 1604 r. pod kierunkiem budowniczego Levau w Paryżu hotel dla siebie na rogu ulic d’Anjou i Saint Louis en Pisie, który został udekorowany przez malarza Lesueura. Kolejno siedziba ta przeszła do rąk inark. du Chatelet-Laumont po fer-mierze generalnym la Haye, następnie należała do Dupina, Montalivet’a i w końcu została własnością książąt Czartoryskich, którzy przez całe lata emigracyjnego życia Polaków tu trzymali dom. W hotelu Lambert mieszkał czasowo Wolter.

x-y

x-y.

Lambert le Tort, poeta średniowieczny francuski, jeden z autorów poematu 12-zgło-skowego „Aleksander W.“. Prawdopodobnie pisał koło r. 1170 i jego udział w pracy nad poematem, według Pawła Meyera, ograniczył się do trzeciej części. Paweł Meyer przepuszcza, że L. doprowadził swój poemat do śmierci A-leksandra, lecz, że inny poeta, najpewniej Ber-nay, dorobił koniec, odrzuciwszy pierwotny tekst, a w pozostawionej przez siebie części porobił zmiany i poprawki. W ten sposób utwór L-a nie doszedłby do nas ani w całości ani w tekście oryginalnym.

4 Lambert z H ersfel du, kronikarz niemiecki (f 1088). Prawdopodobnie urodził się w Turyngii i w r. 1058 wstąpił do zakonu Benedyktynów. Jego „Annales", rozpoczynające się od stworzenia świata, są od r. 1040 pracą samodzielną; lata 1069 — 77 opracowane najszczegółowiej. L. ma dokładne wiadomości o powstaniu Sasów i walce z powodu inwestytury. Zwolennik papieża, potępia Henryka IV. L-wi przypisują: „Vita Lulli" i „Carmen de bello Saxonico“ x'y-i Lamberti Mikołaj di Piero, przezwany P e 1 a, architekt i rzeźbiarz włoski (* w Arez-zo—y 1444    r.). Malował w katedrze we Flo-

Br. J.

rencyi znakomite freski (Prorok i Patryar-cha) w Campanile. Bonifacy IX zawezwał go w 1400 r. do pracowania przy fortyfikacyach zamku św. Anioła. W Bolonii L. wykonał grobowiec Aleksandra V z gliny wypalanej; w Arez-zo przerobił fasadę kościoła S. Maryi Miłosierdzia, gdzie są jego rzeźby. Najważniejszem jego dziełem we Florencyi (w katedrze) są odrzwia w Porta della Mandoria.

Lambertini Frospero Lorenzo, nazwisko liesa i Demostenesa. Ciężki i rozwlekły styl L-a

stał się przysłowiowym; przypadkowa zgodność z przymiotnikiem lambin (rozlazły) i czasów, lambiner (ociągać się) dała powód do naiwnego przypuszczenia, że wyrazy te pochodzą od nazwiska L-a (w staro-franc. lambin oznacza rodzaj chrząszcza).

Lambl Karol Milan, pisarz czeski (* 1823 wLetinach—f 1894 w Ostellato we Włoszech). Pomagał K. Amerlingowi (ob.), przełożywszy geografię Balbiego (1844). Zajmował się agronomią w wielkich majątkach i był nawet nauczycielem szkoły rolniczej w Libwerdzie pod Dieczynem. Biegły w językach słowiańskich, wytworzył nową nomenklaturę rolniczą, którą zastosował do swej encyklopedyi „Rolnik nov. veku“. Po niem. skreślił: „Der. osterr. Land-wirth: Die Cultur der Wiesen" (1860); ,,Die landw. Thierzuclit d. Kaiserstaates‘‘ (1861). Za wpływem b-pa Strossmayera mianowany rektorem szkoły w Krzyżewcach w Chorwacyi. W 1874 wrócił do Czech, które opuścił, osiadł-szy we Włoszech, gdzie na osuszonem dnie Adryatyku zaprowadził pola uprawne. — „Nauc. Slovn“.

rodowe papieża Benedykta XIV (ob.).

Lamberty WTilhelm, Sekret, posła franc. jego nazwiska w Bawaryi, Grawela, hr. Marty. Wydał 14 tomów pamiętników „Memoires pour servir a l’hi-stoire du XVII siecle" (wyd. Haaga 1731 nst.

[tylko 4 tomy]; wyd. 2-e Amsterdam 1735 —

40, 14 t.), w których podaje wiele materya-łów do historyi Polskiej 1700 — 1707 r.— Por.

Estr. „Bibl.“ XXI.

Lambesc Karol Eugen., książę, ob. El be uf

K. Eugen. L o ta ryński.

Lambese (Lam bess a, Lambaesis, Lam-besis), kolonia w algierskim depart. Constan-tine, odl. o 11 kim. na płd.-wsch. od Batna,

1145 m. npm.; 2 000 m-ców (500 Francuzów); więzienie celkowe dla 400 krajowców; słynna uprawa wina. L. stoi na zwaliskach dawnego L a m b e s i s, głównego miasta wojskowego rzymskiej Numidyi, z którego pozostały dotąd wspaniałe ruiny praetorium (umieszczono tu muzeum starożytności), dalej świątynia Eskulapa, amfiteatr, łuki tryumfalne, kapitol, forum, wodociąg itp. Znalezione tu napisy (wedle Renier‘a—800) obfitują w daty historyczne, gdyż Lambesis od Augusta do Konstantyna W., a więc przez 300 z górą lat, było głów. kwaterą 3-go legionu Augustowego.

W V w., po zburzeniu murów miasta przez Wandalów, zniszczyli je do reszty zbuntowani Numidowie i odtąd było niezamieszkane, aż w r. 1844 odkrył je oficer francuski Delama-re. — Cagnat „Lambese" (Paryż 1893).

Lambeth, część Londynu naprzeciw West-minsteru, wysunięta daleko na południe; pałac arcbp-a Cauterbury (najstarożytniejszą częścią jest kaplica z 1245 r. w stylu wczesnego gotyku), szpital św. Tomasza, zakład dla obłąkanych; rozwinięte garncarstwo, fabryki przetworów chemicznych, cementu, browary, tartaki i in. Okrąg wyborczy L. (z Kensington,

Brixtou i Nordwood) liczy 1907 r. przeszło 320 tys. m-ców.

Lambillotte Ludwik (* 27 marca 1797 w Charleroi, w Hennegau—f 27 marca 1855 w Vaugirard pod Paryżem), jezuita, dobry kompozytor, wybitny pisarz muzyczny. Pisał msze, motety, hymny, utwory organowe, fugi itd.

Z jego pism wyszły: „Antiphonaire de saint Gregoire“ (1851), podobizny antyfonarza Cod. 359 z St. Gallen, z objaśnieniami hi-storyczno-krytycznemi; „Esthetiąue, theorie et pratiąue du chant gregorien etc“ (1855) i kil-

Ą. Pol.

Lambin Dyonizy (Denis), erudyt francuski, komentator i tłómacz autorów klasycznych (* 1516 w Montreuil-sur-Mer (w Pikardyi) — f 1572), wykładał greczyznę w College de France. Wydał m. in. komentarze do Lukre-cyusza (1563), Cycerona (2 t.), Plauta, Ho-racyusza (1605, fol.); tłómaczył na łacinę Poli-1 i ty k ę i etykę Arystotelesa, oraz mowy Eschi-

Wielka Bncykl. Ilustr. Ser. 1. Tom XLII Zee*. 384b.

K. A.

110

x-y.

J. F. G.

Lambl Wilhelm Duszau (* w Letinach [Czechy] d. 5 grud. r. 1824—f w Warszawie d. 25 lutego r. 1895) lekarz. Do szkół uczęszczał w Pilznie, do nauk lekarskich przykładał się w Pradze i tam w r. 1849 dyplom doktorski osiągnął. Jako student zajmował się gorliwie slawistyką, zwłaszcza językami połu-duiowo-słowiańskiemi i etnografią Słowian południowych. W r. 1848 zwiedził Kroacyę,. Serbię, Dalmacyę i Czarnogórze w celach naukowych, a wyniki badań swych ówczesnych ogłosił w „Ćasopis’ie“ Muzeum czeskiego (r. 1848 — 1854) oraz w innych wydawnictwach czeskich. Po otrzymaniu dyplomu pracował, bądź jako asystent, bądź jako docent prywatny nad chorobami wieku dziecięcego, nadto ordynował w praskim szpitalu dla dzieci, imienia Franciszka Józefa, zostającym pod zarządem Loeschnera, w tymże czasie zajmował się też niemało anatomią patologiczną. Wówczas pisywał tylko po niemiecku, prace zaś swe u-mieszczał w „Prager Vierteljahrsschrift“, w ,,Archiv‘‘ Virchowa i w ,,Wiener med. Wocheuschrift“. W r. 1861 przeniósł się do Charkowa, gdzie wykładał anatomię patologiczną, a w r. 1863 odbył podróż na Kaukaz w celu zbadania skuteczności tamtejszych źródeł leczniczych. W r. 1870 otrzymał katedrę chorób wewnętrznych i klinikę lekarską w Warszawie; stanowisko to zajmował do śmierci, lecz nie należał do rzędu profesorów lubionych. L. był głównie biegły w anatomii patologicznej; jako lekarz hołdował nieraz poglądom przestarzałym, lub zgoła nieuzasadnionym, jako człowiek zaś nie używał sławy najlepszej, przynajmniej w Warszawie. Pisarzem był wielojęzycznym i bardzo płodnym, ale żadna z prac jego

Hr.

ka innych.

x-y.

Lamhrecht W⁷ il hełm, mechanik niemiecki (* r. 1833 w Getyndze); w r. 1864 założył tamże pracownię przyrządów mechanicznych; ulepszył hygrometr i zbudował dogodny do przewożenia barometr; o wyrobach swoich ogłaszał liczne broszury.

Lambrekiny (fr. lambreąuiń), krótkie firanki, wycięte u dołu w zęby lub inne wzory; zasłaniają okna i drzwi tylko w górnej części, sięgając po bokach zazwyczaj nieco niżej. Do L-ów stosuje się tkaniny najrozmaitsze, zwykle barwy ciemniejszej, w podrzędnych zaś mieszkaniach nawet grubszy papier różnobarwny. Podobne ozdoby widzimy także nad łóżkami itp.;

wykute w kamieniu są na gzymsach, głowicach

b. o.

Hr.

skończona. Podczas rewolucyi 1848 r. ukrył się na pewien czas w Civitavecchia. Po zabójstwie Rossiego (1848) uciekł do Monte Cassino, później do Neapolu i nareszcie do papieża do Gaety. W kwietniu 1850 powrócił z Piusem IX do Rzymu. Napisał między innemi ,,Opere spirituali“ (Rzym 1836, 3 tomy) i „SulPimma-colato concepimento di Maria" (tamże 1843). Szczegóły „Enc. Kośc.“ (art. o L.).

Lambruschini Rafa ł, agronom, peda-1788—f 1873). Blizki

„Letture „Dell’ I-

mem,

w nauce nie wywalczyła sobie stanowiska wybitnego. Najwięcej napisał po niemiecku, oprócz tego po czesku, po francusku, po łacinie i po ros-syjsku. Lamblowa, o której w art. Król. Polskie (dopełń.), T. XL11, str. 751, była jego żoną. D'J- p-Lamboy Wilhelm, hrabia, feldmarszałek (f 1659). Pochodził z rycerskiego rodu Hoch-stift-Luttich; w r. 1621 był pułkownikiem, odznaczył się pod Liitzen (1632) i zdobył zaufanie Wallensteina. Po zdradzie tegoż, narazie został przy nim, ale po 4 dniach go opuścił. Walczył przeważnie w południowych Niemczech, następnie w Hollaudyi, Francuzów zwyciężył pod Marfee w r. 1641; potem był w niewoli u Francuzów i wykupił się. Od 1647 jako naczelny wódz cesarski walczył z Hessa-mi i Szwedami ze zmiennem szczęściem. Został feldmarszałkiem i w r. 1649 hrabią. Koniec życia spędził w swych posiadłościach czeskich, gdzie przy pomocy Jezuitów i dragonów zmuszał swych protestanckich poddanych do przechodzenia na katolicyzm. Ród jego wymarł w r. 1683.

A, Ł.

itd. budynków barokowych.

Lambro, lewy dopływ rz. Po, bierze początek w górzystej, pokrytej lasem i pastwiskami krainie Brianza (tworzącej półwysep między dwoma płd. cyplami jez. Como), płynie w kierunku płd.-wsch., na Monzę, mija w odl. 5 kim. na wsch. Medyolan, przepływa przez Melegnano (ob.) i pod Corte Sant’ Andrea wpada do Po; długość 120 kltn.

Lambruschini Ludwik, kardynał i sekretarz stanu pap. Grzegorza XVI (* 1776 —f 1855). Jako sekretarz kardynała Consalviego był obecny na kongresie wiedeńskim, w r. 1819 był już arcy-bpem genueńskim, a 1827 nuncyu-szem w Paryżu. Oddziały wał na Karola X w duchu reakcyjnym. Grzegorz XVI mianował go w 1831 r. kardynałem, w 1836 sekretarzem stanu do spraw zagranicznych i ministrem oświaty. Później został sekretarzembreviów papieskich, bibliotekarzem Watykanu, generałem zakonu Joannitów i wielkim kanclerzem orderu św.

Jerzego. Był stanowczym zwolennikiem absolutyzmu, nielubionym nawet przez kler. £Po wyborze Piusa IX polityczna rola L-go była

x-y.

gog’i polityk włoski krewny kardynała L. (ob.), poświęcił się stanowi duchownemu, lecz skutkiem swych liberalnych przekonań musiał opuścić Rzym; przebywał czas jakiś na Korsyce, wreszcie osiedlił się w Figliua pod Florencyą, oddając się naukom przyrodniczym, agronomii i ekonomii politycznej. Brał udział w przygotowaniu „Antologia italiana" Vieusseux’go i założył „Giornale agraritoscano" (1827). Od 1830 r. zajmował się sprawami wychowania publicznego; w latach 1836—44 wydawał „La Guida dell’educa-tore“ a w 1848 r. był jednym z głównych redaktorów dziennika politycznego „La Patria" — i zasiadał w izbie deputowanych toskańskich wśród umiarkowanych liberałów. W 1860 r. Wiktor Emanuel mianował go senatorem. Ważniejsze jego prace: „Letture per i fanciulli", giovanili“, „Dell’ Educazione" (1849) struzione“ (Florencyą 1871); „Elogi e biografie raccolte" (tamże 1873).

Lambton Jan Jerzy, lir. Durham, mąż stanu angielski (* 1792 —f 1840). Był członkiem Izby gmin jako poseł z Durham, póki nie przeszedł do izby lordów. Należąc do skrajnej lewicy, stawał przeciw rządowi. W 1828 został lordem Durham, a w 1830 w gabinecie Greya piastował urząd kanclerza pieczęci. Z Johnem Russellem, James’em Grahamem i lordem Duncannon bronił z wielkim zapałem pierwszego billu reformy parlamentarnej w Izbie wyższej, a poróżuiwszy się z kolegami, przyjął misyę ambasadora w Petersburgu, potem w Wiedniu 1832 i w Berlinie. Wziąwszy dymisyę, otrzymał tytuły wicehrabiego Lamb-tou i hr. Durham, a znów poróżniony z Brougha-dwa lata posłował w Petersburgu; mianowany na stanowisko gubernatora Kanady, swoją gwałtownością naraził się rządowi i o-statecznie porzucił służbę w 1838. W r. 1839 wydał ,,Report ou the affaires of British North America".    BrJ'

Lamchonius Jan, był profesorem matematyki w Poznaniu, a jako doktor medycyny od r. 1555 lekarzem kapituły poznańskiej, jako też lekarzem przybocznym biskupa Jędrzeja Czarnko w's kiego. Pozostało po nim dziełko treści astrologicznej p. t. ,,Opusculum de cau-sis ecclipsium et effectibus. Accedit prognosti-con ex ąuatuor luminarium deliąuiis" (Kraków 1544 u M. Soharffenberga w 8-ce, 3 arkusze; ded. Sebastyanowi Branickiemu, bisku-

Dr J.P.

A. Ł.

Red.

Br. J.

polskich" (str. 262).

Lamellibranchiata — biaszkoskrzelne

powi poznańskiemu). Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek, polskich" (str. 262).

Lamę Gabryel, matematyk franc. (*1795 — f 1870 r.), wyehowaniec szkoły politechnicznej; poświęcał się z początku górnictwu, następnie służył w Rossyi, w korpusie inżenierów,

1832 r. wrócił do Francyi, wykładał fizykę w szkole politechn. i budował drogę żelazną z Paryża do Wersalu! St. Germain. W 1851 r. w wydziale nauk ścisłych Sorbonuy zaczął wykładać rachunek prawdopodobieństwa, a nadto teoryę sprężystości, ciepła, funkcyi elliptycznych i in. W r.

1864 został członkiem Biura długości. Z prac jego, tyczących się fizyki, a które wraz z pracami Fr. Neumanna tworzą podstawę dzisiejszej fizyki matematycznej, wymieniamy: ,,Leęous sur 1’elasticite des corps" (1852, wyd. 2 — 1861),

„Leęons sur la chaleur", „Leęons sur les fon-ctions inverses des transcendantes et les surfa-ces isothermes", ,,Leęons sur les coordonnees curvilignes‘‘ (1859). Wykaz prac w „Bulletin des scien. math.“ 1890.

Lamecłl, patryarcha, syn Matuzala, piąty potomek Kaina według innych Setha. Miał dwie żony, A d ę i S ell ę. Ada powiła mu Jabela i Jubala.

Pierwszy był ojcem żyjących pod namiotami i pa-sterzów; drugi wynalazł instrumentu muzyczne.

Sella była matką Tubalkaina, który ,,młotem robił i był rzemieślnikiem wszelkiej roboty od miedzi i żelaza"; tudzież córki Noemi, wynalazczym tkanin płótna. — W innem podaniu L. jest ojcem Noego, żył lat (w Biblii) siedmset siedmdzie-siąt siedm.

Lame-Fleury Juliusz Rajmund, literat francuski (* 1797 w Orleanie —f w Paryżu w 1878). Służył wojskowo do 1857 r. do rangi pułkownika. Znany jest jako wydawca licznych przewodników i książek dla młodzieży, które-to dziełka w pierwszej połowie XIX wieku były wysoko cenione i rozpowszechnione nietylko we Francyi, ale i zagranicę.

LamegO, m-sto w okręgu portug. Vizeu w prow. Beira, 492 m. npm., w malowniczem położeniu na wzgórzu, 5 kim. na płd. od rz.

Duero (ob.); siedziba biskupa, katedra gotycka z wysoką wieżą, zamek maurytański; uprawa wina, handel szynkami; 9 000 m-ców. W

L. (rzymskiem Lam aj odbył się w 1143 r. sławny sejm, który uchwalił następstwo tronu królestwa i ustanowienie kortezów feodaluych.

Lamelli Maciej, (czas urodzenia i śmierci nieznany), lekarz, który, osiągnąwszy dyplom doktorski w Krakowie d. 24 marca r.

1804, natychmiast tamże powołany był na zastępcę profesora chirurgii i położnictwa, i nauczał w Akademii do r. 1806; później wykładał klinikę lekarską uczniom sposobiącym się na chirurgów. W r. 1809 mianowano go pomocnikiem profesora kliniki lekarskiej, Franciszka Kosteckiego (ob.), nadając mu przytem tytuł wice-profesora, co L. uważając za uchybienie gadności swej, na początku stycznia r, 1810

usunął się zupełnie z uniwersytetu Jagiellońskiego,—Por. S. K oś mi ń s k i e g o „Słown. lek.

Dr. J. P.

czyli małże, tworzą gromadę mięczaków (Molusca). Główne cechy: ciało mniej lub więcej spłaszczone z boków, opatrzone muszlą, złożoną z dwóch połów (prawej i lpwejj, połączonych ze sobą ruchomo na stronie grzbietowej; głowy, szczęk, języka brak; otwór gębowy otoczony dwiema parami płatów gębowych (po jednej z każdej strony); płaszcz w postaci dwu bocznych fałdów skóry, wyścielających muszlę; w jamie płaszczowej po bokach ciała blaszkowate skrzela; większość gatunków rozdzielno-płciowych. — Oba płaty płaszczowe na powierzchni wewnętrznej pokryte są nabłonkiem migawkowym. Wolne brzegi płaszcza często zgrubiałe, kędziorowate, opatrzone brodawkami, niekiedy oczami, a nadto poprzecznie przebiegającemi włóknami mięśniowemi, których górne końce przytwierdzone są do wewnętrznej powierzchni skorupy. Brzegi płaszcza z prawej i lewej strony są albo zupełnie wolne, t. j. nigdzie z sobą niezrosłe (np. u Nucula), albo też zrastają się w jednem, dwu, a uiekiedy w trzech miejscach. Jeżeli brzegi obu płatów płaszcza zrastają się w jednem miejscu, wówczas przypada ono prawie zawsze w tyle i bliz-ko górnej części ciała, odgraniczając tym spor sobem wązką, górną szczelinę, t. zw. otwó-wyciokowy czyli odbytowy, od dolnej, znacznie obszerniejszej, zw. szczeliną nożną, przez którą noga może wysuwać sie z pomiędzy fałdów płaszcza. Jeżeli brzegi obu fałdów płaszczowych zrastają się z sobą w dwóch miejscach, to oba te miejsca przypadają również w tylnej, górnej okolicy płaszcza, jedno pod drugiem; powstają wówczas trzy otwory pomiędzy brzegami obu fałdów: górny tylny—o d by t o w y, po niżej jego — oddechowy albo wciekowy i dolny, największy — szczelina nożna. W rzadszych przypadkach (np. u Solen) brzegi obu fałdów zrastają się w trzech miejscach i powstaje jeszcze czwarty otwór, umieszczony pomiędzy szczeliną nożną a otworem oddechowym. Bardzo często brzegi otworu odbytowego i oddechowego wydłużone są cewkowato, tworząc t. zw. syfony, które za pomocą spe-cyalnych tnięśui mogą się kurczyć i rozkurczać. Oba syfony bywają albo jednakowej długości, albo jeden jest dłuższy od drugiego. Znaczenie ich jest bardzo ważne. Ponieważ L. zwykle za-grzebują się w mule, a więc wysuwają syfony, które sterczą swobodnie w wodzie; przez syfon oddechowy wcieka do jamy płaszczowej woda, oplukująca skrzela, przez odbytowy zaś — wycieka z niej woda, unosząc z sobą odchody i wydzieliny. — Na stronie brzusznej istnieje u-twór mięśniowy mniej lub więcej rozwinięty, zwany nogą, u niektórych tylko brak go zu-peluie (np. Ostrea Anomia). Noga, najczęściej

zagłębienia na drugiej; najczęściej istnieje główny ząb środkowy, oraz dwa dodatkowe: przedni i tylny; u wielu gatunków brak zamku zupełnie, lub jest on słabo rozwinięty. Oprócz zamku u L. na stronie grzbietowej istnieje innego rodzaju połączenie, mianowicie wiązadło (ligamentum), włóknisto-elastyezna masa, biegnąca w poprzek od brzegu jednej skorupy do drugiej. Wiązadło przeciwdziała mięśniom zamykającym muszlę, które występują w liczbie U L. wiercących (np. u Pholadidae) dwóch lub jednej pary; przytwierdzone są one do

klinowata, z boków ścieśniona, skierowana ku przodowi, jest najważniejszym organem ruchu u L.; przy jej pomocy mogą one zagrzebywać się w mule lub piasku. U wielu L. noga może wytwarzać t.zw. bisior (byssus)—substancyę twardniejącą w postaci nitek, za pomocą której zwierzę może przytwierdzać się do obcych przedmiotów. Niekiedy L. (np. Lima, Modiola) snują z nici bisiorowych rodzaj gniazd, które wzmacniają jeszcze różnemi obcemi przedmiotami.

noga bywa opatrzona na wierzchołku szczególną tarczą przyssawkową, za pomocą której mięczak przytwierdza się do skały podczas świdrowania. — Muszla L-ów jesi dwuskoru-powa i stanowi produkt wydzieliny płaszcza;

S'

'tri'

Fig. 152.

Venus werucosa,—m, płaszcz; P, noga syfon oddechowy: S\ syfon odbytowy.

; s,

składa się z trzech warstw: rogowej, porcelanowej i perłowej. Warstwa rogowa jest góle cienka, często włosista lub łuskowata, złożona tylko w substancyi organicznej (konchio-liny). Warstwa porcelanowa składa się z licznych, jeden obok drugiego ustawionych, pryzmatów’ sześciobocznych, do powierzchni, kładów cienkich blaszek, falisto ułożonych. W dwóch ostatnio wymienionych warstwach znajduje się, oprócz substancyi organicznej, na bardzo ilość soli wapiennych. Obie połowy muszli czyli skorupy, otaczające z boków ciała L-ów, są albo prawie jednakowe co do wymiarów i postaci, albo też niejednakowe (np. u Ostrea). Niejednakowy rozwój obu skorup występuje zazwyczaj u tych gatunków, których muszla przyrasta jedną swą stroną (mianowicie skorupą wypukłą) do-podłoża, druga skorupa płaska jest wówczas zupełnie wolna i że się zamykać i odmykać, jak wieczko. Obie skorupy są połączone z sobą na stronie grzbietowej, na brzusznej zaś wolne. Na zamkniętej muszli odróżniamy: brzeg górny czyli grzbietowy, dolny czyli brzuszny, przedni i tylny. Na grzbietowym brzegu znajdujemy na każdej skorupie wyniosłość, t. zw. wierzchołek, będący najstarszą częścią muszli. Nadto na stronie grzbietowej muszli istnieje t. zw. zamek {car-do), służący do wzajemnego zestawienia obu

prostopadłych perłowa — z wielu

na

wewnętrznej powierzchni obu skorup; jako ślady przytwierdzenia wspomnianych mięśni znajdujemy na niej specyalne odciski. Oprócz tych istnieją niekiedy jeszcze na wewnętrznej powierzchni skorup odciski mięśni wciągających nogę, a nadto prawie zawsze daje się zauważyć wyraźny odcisk brzegu płaszcza, t. zw. linia płaszczowa (miejsce przytwierdzenia brzegu płaszcza), biegnąca wzdłuż, równolegle do krawędzi skorupowej. Często linia płaszczowa jest w tyle w szczególny sposób wygięta w pe-wnem miejscu, tworząc zatokę płaszczową {sinus pallealis) otwartą ku tyłowi.— W układzie mięśniowym L-ów zasługują na uwagę przedewszystkiein mięśnie nogi; są to parzyste pęczki, z jednej strony przytwierdzone do wewnętrznej powierzchni odpowiedniej skorupy, z drugiej zaś przenikające do nogi. Najczęściej odróżniamy z każdej strony po cztery takie pęczki (m. protractor pedis, m. retractor pedis wo- anticus, m. retractor pedis posticus, m. eleva-tor pedis). Oprócz umięsienia nogi istnieje u L. muskulatura płaszcza, rozwinięta głównie na brzegach jego; wyróżniają się w niej zwłaszcza mięśnie wciągacze syfonów. Nadto istnieją mięśnie zamykające muszlę. Biegną po- one w poprzek, przytwierdzając się do wewnętrznej powierzchni obu skorup, gdzie są odciski mięśniowe. Najczęściej odróżniamy znacz- dwie pary tych mięśni: przednią i tylną; często przednia para zupełnie zanika, a zachowują się tylko potężnie rozwinięte mięśnie tylnej pary (u Monomyarya). — Przewód pokarmowy rozpoczyna się otworem gębowym, ograniczonym przez wargę górną i dolną, z których każda przedłuża się z obu stron w płat gębowy. Płaty gębowe w ilości dwu z każdej strony; pokryte są licznemi migawkami, które wpędza-mo- ją do gęby drobne cząstki pokarmu, zawarte w wodzie nabranej do jamy płaszczowej; tarki i szczęk brak. Z otworu gębowego krótki, prosty przełyk wiedzie do obszernego żołądka, umieszczonego w przedniej okolicy nasady nogi. Żołądek przedłuża się ku tyłowi w jelito cienkie, tworzące u wszystkich małżów, z wyjątkiem Septibranchiata, mniejszą lub większą ilość skrętów wewnątrz nogi i otwierające się w tylnej części tułowia. Do tylnej części żołądka bardzo często uchodzi cewkowata wypu-skorup. Składa się on z zębatych wyrostków i klina, zwana pochwą pręcika krystalicznego, jednej skorupie, wchodzących w odpowiednie I ciała galaretowatego i przezroczystego, Nie-

kiedy oprócz pochwy uchodzi do żołądka jesz- stąd do tętnic skrzelowych, rozgałęziających się cze druga, ślepa wypuklina (np. u Teredo). W    w skrzelach. Część krwi omija nerki i bezpo-

związku z jelitem środkowem pozostaje prze-    średnio z zatoki żylnej przenika do tętnic skrze-

wód wielkiej rozgałęzionej masy gruczołowej — wątroby, o budowie groniastej. — Wszystkie bez wyjątku małże oddychają skrzelami, które osadzone są wzdłuż boków ciała między nasadą nogi a nasadą płaszcza i zwieszają się w jamie płaszczowej. Skrzela zazwyczaj mają kształt blaszek i występują w ilości dwu par, po jednej z każdej strony, przyczem rozróżniamy skrzela zewnętrzne, które często bywają mniejsze, i wewnętrzne. W niektórych razach brak całej blaszki zewnętrznej (np. u Ludna). Blaszki skrzelowe składają się z delikatnych nici, przebiegających w kieruku z góry na dół; nici są niekiedy wolne, lub też tylko sklejone wzajemnie, zwykle atoli połączone z sobą mocno przez beleczki poprzeczne, tak, iż blaszka skrzelowa przedstawia płytkę siatkowa-to-dziurkowaną. Na powierzchni skrzela opatrzone są gęsto ułożonemi migawkami, wpro-wadzającemi w ruch wodę. —Centralny organ układu krwionośnego stanowi serce, które składa się z jednej komory i dwóch bocznych przedsionków; najczęściej jest ono otoczone o-sierdziem i przebite przez jelito tylne, a więc od strony grzbietowej komora obejmuje i pier-ścieniowato otacza jelito. Z komory wychodzi aorta przednia i tylna (aorta anterior i a. po-sterior). Przednia biegnie po nad jelitem ku przodowi i daje: tętnicę trzewiową (a. visceralis), której gałązki zaopatrują w krew jelito, wątrobę i gruczoły płciowe, tętnicę dla przedniego, zamykającego mięśnia    muszlo wego,    tętnicę    nożną (a. pedalis), przednią    tę

tnicę płaszczową (a. pallealis anterior) i tętnicę płaszczową tylną, (a. pallealis posterior). Aorta posterior biegnie wzdłuż pod jelitem tylnem

lowych. Ze skrzeli powraca krew z każdej strony żyłami skrzelowemi do odpowiednich przedsionków. U niektórych niższych L. (np. u So-lenomya, Mytilus) istnieje tylko a. anterior. — Narządy wydzielania składają się z parzystych nerek, zwanych organami Bojanusa. Każda nerka otwiera się oddzielnie z boku ciała poniżej początku skrzela wewnętrznego, a o-

rnp.

V----

O-.

/Ti cr

a-

Ir

Sm

JU

4h

ii'

W-

■ca

d/*

Fig. 154. A. Budowa anatomiczna małża: ma, mięsień przedni zamykający; mp, mięsień tylay zamykający; p, noga: obr, otwór wciekowy; br, skrzela; pl, płaty gębowe; e, żołądek;«, odbyt; p, osierdzie; v, komora serca; o, przedsionek; r, nerka (organ Bojanusa); gc, zwój mózgowy; gp, zwój nożny; gv, zwój trzewiowy; gig, gruczoł płciowy; f wątroba. B. Schematyczne przecięcie poprzecżne małża: c, muszla; m, płaszcz; l, więzadło; .w, zatoka żylna Znaczenie innych liter ob. pod A.

C-

prócz tego uchodzi lejkiem nerkowym do jamy osierdzia.—Układ nerwowy stanowią nerwy, o-raz 3 pary głównych zwojów: 1) Para zwojów mózgowo-boczuych (y. cerebro-pleuralia), mieszczące się nad przełykiem, w sąsiedztwie przedniego mięśnia zamykającego muszlę. Ze zwojów tych wychodzą nerwy do ścianki jamy gębowej, do czułków, a oprócz tego dwa nerwy zwane przedniemi płaszczowemi (nn. paleales anteriores), które idą do płaszcza i ciągną się wzdłuż jego krawędzi ku tyłowi, łącząc się tutaj z parą t. z w. tylnych nerwów płaszczowych (nn. paleales posteriores). 2) Para zwojów nożnych (g. pedalia) umieszczonych u nasady nogi; dają one liczne rozgałęzienia nerwowe do nogi.

Fig. 153. Połowa muszli Venm,—ip, odcisk tylnego mięśnia zamykającego: ia, odcisk przedniego mięśnia zamykającego; sp. zatoka płaszczowa. Oprócz tego widoczna linia płaszczowa.

i daje naczynia do osierdzia, do jelita tylnego mięśnia, zamykającego muszlę, i wreszcie dzieli się na dwie krawędziowe tylne odnogi płaszczowe. Z tętnic przenika krew do układu zatok, skąd zbiera się ostatecznie w ogólnej, pod osierdziem umieszczonej, podłużnej zatoce żylnej. Znaczna część krwi przechodzi z niej do nerek, przepływa przez nie i dostaje się ; Wspomniane zwoje łączą się za pomocą dłu-

gich spoideł z odpowiedniemu zwojami mózgo-wemi. W razie braku nogi (np. u ostrygi) niema też zwojów nożnych. 3) Para zwojów trze-wiowo-ciemieniowych (gg. riscero-parietalia) mieszczących się w tyle ciała pod jelitem tyl-nem w sąsiedztwie tylnego mięśnia zamykającego muszlę. Nerwy wychodzące z tych zwojów unerwiają skrzela, tylne okolice płaszcza {nn. palleales posteriores), tylny mięsień zamykający muszlę i trzewia.—Jako organy dotyku należy uważać płaty gębowe, następnie w wielu razach brzegi syfonów, zaopatrzone we fren-dzlowate wyrostki, oraz nitkowate utwory, występujące u wielu małżów (np. u Pecten, Lima) na brzegachpłaszcza/ Organ powonienia mieści się u niektórych małżów w blizkości odbytu, jako osobliwie rozwinięty oddział nabłonka, pozostający w związku ze zwojami trzewiowo-ciemieniowemi.—Organ słuchu stanowi

U uie-

Cz. St.

para

pęcherzyków słuchowych, umieszczonych obok zwojów nożnych i zaopatrzonych w jeden lub kilka kamyków słuchowych (otolitów). — Oczy występują u nielicznych tylko małżów, pod postacią plamek barwikowych wzdłuż brzegu płaszcza, albo też na wierzchołku cewek, których L. (Pecten, Spondylas, Pectunculus, Ar-ca, Cardium, Tellina) istnieją oczy w zaacznej ilości na brzegu płaszcza o budowie bardziej złożonej, posiadające soczewkę, tęczówkę i siatkówkę.—Prawie wszystkie L. są rozdzielń o-płciowe tylko niektóre, jaknp. Cyclas, Pecten, Ostrea, Claragella, Pandora, należą do katego-ryi obupłciowych. Gruczoły płciowe (jajniki i jądra), groniaste, opatrzone licznemi, rozgałę-ziającemi się wyrostkami rurkowatemi lub piatami, występujące zazwyczaj w liczbie jednej pary, umieszczone są zwykle u nasady nogi pomiędzy skrętami jelita i płatami wątroby. Przewody płciowe uchodzą do tylnych części nerek (np. u Spondylas, Pecten), albo też są oddzielone od nich, lecz uchodzą na zewnątrz wspólnie z ujściami nerek (np. u Arca, Pinna), Niekiedy wreszcie otwierają się, niezależnie od ujść nerek, po obu stronach nasady nogi. U niektórych L. obupłciowych znajdujemy parę jajników i parę jąder, zupełnie oddzielonych od siebie, u innych tylko parę gruczołów płciowych, których pewne części funkeyonują jako jajnik, inne jako jądro. Jaja zapłodnione pozostają zwykle po opuszczeniu gruczołów przez dłuższy czas w jamie płaszczowej. U gatunków słodkowodnych przenikają one do szczelin zewnętrznej blaszki skrzelowej, gdzie pozostają przez długi czas, odbywając tu znaczną część swego rozwoju. L, morskie podlegają przeobrażeniom; larwa porusza się za pomocą pławnego żagla migawkowego na przednim końcu ciała; niekiedy też jest opatrzona oczami, które później znikają. Takiej larwy swobodnie pływającej nie posiadają zwykle L. słodkowodue. — Wszystkie L. żyją w wodzie. Odżywiają się drobnemi ciałkami organicznemi, jak okrzemkami, wymoczkami, małemi skorupiakami i t.

[ p., które zawarte są w wodzie wciekającej do jamy płaszczowej. Za pomocą nogi mogą L. powoli łazić, w wyjątkowych razach mogą szybować w wodzie, pośpiesznie otwierając i zamykając muszlę; niektóre gatunki wwiercają się w drzewo, skały i t. p., tocząc w nich powoli przewody, inne znów przytwierdzają się jedną z połów muszli do obcych przedmiotów. Wo-góle pędzą życie siedzące. Większość zamieszkuje morza na rozmaitej głębokości, do 35 stóp: w miarę wzrastania głębokości liczba gatunków zmniejsza się; zaledwie piąta część żyjących gatunków należy do słodkowodnych. — Najwięcej gatunków, zarówno słodkowodnych jak i morskich, przebywa w strefie gorącej, im bliżej biegunów, tem liczba ich zmniejsza się. — Co się tycze L. k o p a 1 n y c h, to najstarsze istnieją w pokładach sylurskich i dewońskich z rodzin: Aviculidae, Mytilidae, Arcidae, Lucinidae i Cardiidae. W okresie węglowym ukazują się Pectinidae. Najbardziej z pośród L. rozwinęły się w tej najstarszej formie Heteromyaria, które aż do okresu kredowego odznaczają się wielką różnorodnością gatuuków, poczem liczba ich zmniejsza się. Obok Pectinidae, jako najstarszych przedstawicieli Monomyaria, występują w okresie tryasowyin Ostreidae\ obie rodziny dochodzą do największego rozkwitu w okresie jurajskim, a właściwie kredowym, poczem chylą się do upadku. U Dimyaria daje się zauważyć stopniowo wzastający rozwój od Asiphoniata do Siphoniata, a u tych ostatnich od Inteyripalliata do Sinupalliata. — Gatunki L. słodkowodnych w stanie kopalnym aż do o-kresu tryasowego zupełnie są nieznane; w o-kresie tryasowym ukazują się niektóre JJnio-nidae, a w górnych pokładach jurajskich niektóre Gycladidae. W większej ilości właściwe L. słodkowodne występują z początkiem okresu kredowego, następnie w okresie trzeciorzędowym coraz bardziej rozwijają się, aż wreszcie obecnie dochodzą do największego rozkwitu w swoim rozwoju. Ogólna liczba znanych dotychczas gatunków wynosi około 14 000, z których około 9000 należy do wygasłych, a 5 000 obecnie żyjących. Do liczby najbogatszych w gatunki należą rodziny Tellinidae, Teneridae, Arcidae, Aniculidae i Pectinidae. — Pod względem systematycznym L, dzielą się na dwarzędyt J) Sipho-niata ob. i 2) Asiphoniata.

Lamellicornia—blaszkorożne czyli wa-chlarzorożne, rodzina owadów tęgopokry-wych (Coleoplero). Najbardziej znamienną cechę tej rodziny stanowi budowa rożków: krótkie, złożone z 7—11 członków, z których pierwszy (podstawowy) wydłużony, ostatnie zaś (zwykle 3, niekiedy 7) rozszerzone blaszkowato i najczęściej wachlarzowato lub grzebykowato rozpostarte. Każdy ze wspomnianych członków • jest z iednej strony blaszkowato rozszerzony, a blaszki, gdy są złożone, tworzą razem ma-

czugowate nabrzmienie. Ciało L-ów wogóle krótki ; przednie palce zwykle połączone błoną grube, masywne; należące tu gatunki są najczęściej średniej wielkości lub nawet znacznych rozmiarów (np. Dynastę & hercules, Goliathus giganteus), Oczy, mieszczące się po bokach głowy, posiadają z przodu głębokie wcięcie, w które przenika boczny brzeg głowy. Kończyny prawie u wszystkich gatunków długie; przednie, mniej lub więcej przystosowane do grzebania, posiadają spłaszczone i kolcami opatrzone piszczele oraz walcowate podymy; przedtułowie jest w tymsamym celu silnie rozwinięte. — Pokrywy okrywają cały odwłok lub pozostawiają tylko jego koniec nieokrytym; skrzydła błoniaste zwykle dobrze rozwiuięte, u niektórych jednak gatunków brak ich.—Najwięcej i największe gatunki L-ów żyją w krajach zwrotnikowych. Niektóre z nich odznaczają się jaskrawym ubarwieniem i dziwacznym kształtem, dzięki rozwojowi chitynowych wyrostków na głowie i przedtułjwiu.—Częstokroć samce różnią się bardzo od samic, np. wielkością, specyalnemi wyrostkami na głowie i przed-tułowiu, barwą i t. p. —Blaszkorożne zazwyczaj żywią się pokarmem roślinnym: liśćmi, kwiatami, sokiem kwiatów i owoców, ziarnami roślin zbożowych; niektóre gatunki, zjadające np. liście i ziarna, wyrządzają olbrzymie szkody (np. chrabąszcz, nałanek i iu.).—Lot większości gatunków szybki: niektóre wydają dźwięki przez poruszanie skrzydłami, tarcie chityno-wych części ciała i t. p.—Jaja składają zwykle wprost do ziemi lub do ciał organicznych.

pławną; tylny palec mały i wolny; ptaki wy-wodkowe. L. posiadają zawsze gruczoł kuprowy silnie rozwinięty, otoczony wieńcem piór. Wszystkie gatunki, z wyjątkiem Phoenicopterus, mają po 10 lotek pierwszego rzędu, z których pierwsza najczęściej bywa najdłuższą. Liczba lotek drugiego rzędu waha się od 14 do 24, sterówek zaś od 12 do 24. Kręgosłup składa się z 14 — 17 (u łabędzi do 23) kręgów szyjowych, 6—8 grzbietowych, 16 -18 (u łabędzi 19—21) krzyżowych i 6 — 8 ogonowych. Częstokroć ramię bywa nieco dłuższe od przedramienia. Język po brzegach zaopatrzony w rogowe ząbki, skierowane ku tyłowi. Z osobliwości przewodu pokarmowego zasługuje na uwagę: brak wola, grubość ścianek żołądka mięśniowego, długość kiszek ślepych (u Mergus krótkie) i obecność pęcherza żółciowego. Często, mianowicie u samców tracza (Mergus) i kaczki dolna część . krtani posiada osobliwe rozszerzenie. —Obecnie żyjących gatuuków pod-rząd ten liczy 180. Najbardziej rozpowszechnione są L. w strefie umiarkowanej i zimnej. Większość ich doskonałe pływa i nurkuje; żywią się drobnemi zwierzętami wodnemi, roślinami, ziarnem i t. p. Gniazda zakładają wśród roślin słodkowodnych, na brzegu, rzadziej na drzewach i w dziuplach. Samica przed wysiadywaniem jaj wyrywa sobie pióra na brzuchu i wyścieła niemi gniazdo. —Prawie wszystkie biaszkodziobe należą do grupy ptaków wędrownych.—W stanie kopalnym znane są z pokła-

Cz. St.

Lamennais Feliks Robert, filozof i polityk francuski (* w Saint-Malo 19 czerw. 1782 —f w Paryżu 27 lut. 1854). Wcześnie straciwszy matkę, był wychowany przez wuja na wsi i tutaj zżył się z naturą. Wuj za karę często zamykał go w bibliotece, gdzie L. miał możność zapoznania się z filozofami XVIII w. W 12-ym roku życia porywał go Rousseau. Kiedy nadszedł czas pierwszej komunii, ksiądz z powodu jego pojęć nie chciał mu jej udzielić: komunikował się dopiero L. w r. 1804. Wkrótce napisał, pospołu z bratem starszym, Janem: „Reflexions sur 1’etat de 1’Eglise en France pendantle XVIII s. et sur sa situation actuellett (1808), a następnie traktat „La Tradition de de 1’institution des evćques en France" (1814). Pod wpływem brata, księdza, wstąpił w r. 1809 do seminaryum w Rennes, lecz dopiero w r. 1816 zdecydował się na przyjęcie święceń. W 1. 1816 —1834 całkowicie oddaje się na u-sługi Kościoła katolickiego, służy mu jednak w ten sposób, że budzi niepokój w wyższym klerze francuskim i w Rzymie. W r. 1817 pierwszym tomem „Essai sur 1’indifteręnce en matiere de religion“, wyprzedził prace w tym duchu Bo-nalda i de Maistre’a. Po czterech tomach tych Szkiców ukazały się: „Religion dans ses rap-ports avec 1’ordre civil“, a w r. 1829 „Les

Mięsiste, grube larwy, czyli pędraki, okryte są dów miocenicznych. cienką skórką (z wyjątkiem głowy, bogato uposażonej w chitynę), słabo owłosione, zwykle ślepe; części paszczowe dobrze rozwinięte, kończyny zaś dość słabo; odwłok kiszeczko-wato zakrzywiony, z końcem często obrzmiałym w postaci woreczka. Larwy żyją w ziemi, nawozie, gnijącym drzewie, mrowiskach i t. p,; żywią się nawozem, korzeniami roślin.

Larwy niektórych gatunków rozwijają się przez długi ozas (niekiedy nawet kilka lat). Larwa zamienia się w poczwarkę w temsamem środowisku, w którem żyje.—Rodzina blaszkoroż-nych obejmuje przeszło 7 000 gatunków, rozpowszechnionych we wszystkich częściach świata. Pospolitsze gatunki u nas: chrabąszcz (Melolontha vulgaris), rohatyniec (Ory-ctes nasicornis), jelonek (Lucanus cer-

vus) i in.

Cz. St.

Lamellirostres — biaszkodziobe, pod-rząd ptaków pływaj ącycn (Natatores). Cechy ich następujące: dziób średniej długości, zwykle szeroki, u nasady wyższy, ku wierzchołkowi przypłaszczony, prawie całkowicie pokryty miękką skórą, z wyjątkiem końca, który jest zaopatrzouy od góry w mocną, paznogciowatą płytę rogową; wzdłuż krawędzi szczęk ciągnie się szereg małych, zwykle blaszkowatych, poprzecznych płytek rogowych; skok najczęściej

progres de la Revolution et de la guerre contrę l’Eglise“, skonfiskowane przez władzę duchowną. W tej pracy L. przeciwstawiał rozumowi jednostki rozum powszechny, który według niego wiązał się z tradycyatni Kościoła katolickiego, Kościół zaś jest to papież nieomylny. • Jako ksiądz zwalczał doktryny galli-kańskie i zwracał się do Rzymu, gdzie widział jedyną pomoc dla duchowieństwa wobec uroszczeń władz świeckich; współcześnie L. oddawał się rozmyślaniom mistycznym i zgrupował koło siebie grono młodzieńców —wyznawców (Rohrbacher, Gerbet, Salinis, Montalem-bert, Lacordaire, de Cazalis, de Coux, de Car-ne, Gućriń i in.). Wielu z nich do końca życia nie sprzeniewierzyło się L-mu. Po wybuchu rewolucyi lipcowej grupa ta, z L-em na czele, założyła Agencyę powszechną dla obrony interesów katolickich i dziennik „l’Avenir“ (1830—1831 z hasłem „Bóg i wolność"). „L’A-venir“był czytany z zapałem w presbyteryach, lecz nie cieszył się względami biskupów i w wielu dyecezyach spotkał się z zakazem. L. pragnął pokonać liberałów ich własną bronią; jak dawniej, zamiast walczyć przeciw rozumowi, usiłował go „skatoliczyć", tak obecnie tosa-mo chciał uczynić z wolnością. Ale jego liberalizm katolicki jeszcze mniej podobał się Rzymowi aniżeli racyonalizm. Nie znajdując poparcia, zawiesił L. dziennik i udał się do Rzymu wraz z Montalembertem i Lącordairem. Tutaj nie otrzymali oni na razie odpowiedzi, dopiero po ich wyjeździe ogłoszono encyklikę Mirari vos (1832) przeciw pewnym poglądom wygłaszanym w „l’Avenir“ raczej, aniżeli przeciw L-mu. Wszyscy trzej poddali się wymaganiom Rzymu. Ale L. czuł, że jego umysł, a tem-bardziej serce, poddać się nie mogą. W końcu lutego 1834 roku przesłał Sainte-Beuve’owi, jako jednemu ze swych wyznawców, rękopis; były to sławne „Paroles d’un croyant“, które papież Grzegorz XVI potępił w encyklice Sin-gulari nos (15 lipca 1834), a które powstały pod wpływem mickiewiczowskich „Ksiąg pjel-grzymstwa". L. sam to wyraźnie zaznacza w „Affaires de Romę": „Wziąłem myśl z Piel-grzymstwa polskiego Mickiewicza"; w listach do przyjaciół, w rozmowach wielokrotnie z wielkim entuzyazmem wyrażał się o „Księg. pielgrzymstwa." Wcześniej jednak rozpoczął się był już wpływ L-go na Mickiewicza. Poeta polski zapoznał się z pismami jego (głównie z „Essai sur rindifference") w Rzymie w drugiej połowie 1830 r. i „ciągnie się to oddziaływanie, jak twierdzi Kridl, autor „Stosunku Mickiewicza do L-go“ —poprzez „Księgi pielgrzymstwa" i artykuły „Pielgrzyma'*; później stosunek ten^się odwraca, gdy L. zapoznaje się z „Księgami" i pod ich wrażeniem pisze swoje dzieło. W następnych latach stosunki, osobiste i duchowe, urywają się. ,,L. i Mickiewicz kroczą odrębnemi drogami, tworzą i wy

pracowują różny ideał nowego człowieka i nowej kultury—schodzą się zaś nanowo i łączą tylko w stosunku do Kościoła". L., jak cała demokracya francuska, gorąco interesował się . sprawą polską. Podczas powstania 1830 r. u-mieścił w „PAvenir" szereg gorących artykułów w tej sprawie. Na wzięcie Warszawy napisał artykuł pełen bólu, w którym wszystko łka (Prise de Varsovie). Polskę nazywa „La sainte et heroiąue Pologne". Mickiewicz mówił o L.: „Po naszych klęskach z 1831 r. to może jedyny z mężów politycznych Zachodu, który szczerze zapłakał nad upadkiem Polski".

L. nietylko w tym okresie, ale stale utrzymywał stosunki z emigracyą polską. Polaków poznał u Montalemberta, u którego bywali: Kniaziewicz, hr. Czapski, Wołodkiewicz, Worcell, Zaleski, Jan Dwernicki, Dembiński, Wład. i Cezary Platerowie, ks. Ad. Czartoryski, hr. Wład. Zamoyski. Bywał i Mickiewicz, z którym L. widywał się często, zapraszał go do siebie w Paryżu i na wieś i często w listach do przyjaciół wyrażał radość z powodu spodziewauego przyjazdu Adama. Wogóle był zachwycony Polakami („tous ces Polonais sont admirables“). W Rzymie L. poznał Ankwiczów i w albumie Henryki Ankwiczówny w r. 1832 napisał dłuższy „Hymne a la Pologne". L. oburzał się na breve papieskie do biskupów polskich z kwietnia 1832 r., a bardziej jeszcze na potępienie „Ksiąg pielgrzymstwa". L. miał licznych zwolenników śród Polaków, rozsianych w zakładach sekcyach we Francyi, i w kraju. Zawsze czujuy na sprawy polskie i biorący je gorąco do serca L. wraz z A. ConstanPem po zajęciu Krakowa przez Austryę i po rzezi galicyjskiej napisał odezwę ,,Le deuil de la Pologne" (1847) w imieniu demokracyi francuskiej i socyalizmu powszechnego. Stosunki L-go z Mickiewiczem, od chwili, gdy poeta został towiańczykiem, urywają się. L. od przyjaciół dowiaduje się o prelekcyach Adama. Jest po dawnemu pełen uwielbienia dla osoby wieszcza. Sąd jego o prelekcyach Mickiewicza w College był ostry, ale uważał, że prelegent „to wielki umysł, dusza bohaterska" i że me-syanizm „jest jeduem z najoryginalniejszych dzieł ludzkiego ducha". Mickiewicz zaś mimo krytycznego i często niesprawiedliwego sądu o L-m ofiarował mu z dedykacyą drugi tom prelekeyip. t. „L‘Eglise et le Messie‘‘. Spotkali się jeszcze w r. 1847 na t. zw. „banąuet des Eco-les", w którym prócz nich uczestniczyli Michelet, Quinet, David d‘Augers, Berauger, Ludwik Blanc i in. Poza tem drogi ich rozchodzą się. Mickiewicz buduje przyszłość ludzkości na u-czuciu i natchnieniu, szuka w bohaterach (Napoleon) i prorokach krystalizacyi ducha narodowego i pośredników między ludźmi a Bogiem;

L. zaś coraz bardziej opiera wszystko na rozumie i ruchu masowym, a od jednostki najwybitniejszej nawet, żąda poddania się dążę-

niom i interesom ogółu. Mistyk L., staje się wyraźuym nowoczesnym działaczem demokratycznym, rozumiejącym ducha czasu i liczącym się z rozwojem historycznym. „Oskarżają mnie —mówił—że się zmieniłem, a ja tylko konsekwentnie poszedłem dalej". Od r. 1833 zaproponował swoim przyjaciołom, aby używali zamiast wyrazu katolicyzm -- chrystya-nizm, jako odpowiadającego lepiej wymaganiom rozumu i natury ludzkiej i wskazującego, że nadal nie chcą mieć do czynienia z hierarchią; radził im, aby uważali się za wyznawców wolności i humanitaryzmu i odtąd rozumieli przez Kościół całą społeczność rodu ludzkiego. Poglądy te zawarte są w pismach wydanych w 1. 1834 — 1854, począwszy od „Paroles d’un croy-ant", które są niejako parafrazą starego i nowego testamentu, ale parafrazą genialną. Są to prace: „Affaires de Romę" (1836); „Livre du peuple" (1837), broszura „Le Pays et le Gouver-nement" (1840), za którą zamknięto go w więzieniu, gdzie napisał „Une Voix de prison", wydane już po „Ainschaspands et Darvands“ (1843) i t. d. Jednocześnie zebrał w jednym tomie swoje artykuły z „l‘Aveuir“ p. t. „Que-stions politiąues et philosophiąues" (1840). Prze-dewszystkiem zaś ogłosił w r. 1840 trzy tomy „Esąuisse de philosophie", z których ostatni „De l’Art et du beau" należy do rzędu najznakomitszych dzieł estetycznych francuskich w. XIX. W r. 1845 wydał tłómaczenie E-wangelii jako uzupełnienie poprzednio wydanego Naśladowania. „Naśladowanie - mówił—było chrystyanizmem Wieków Średnich, które zajmowały się jednostką, a nie społeczeństwem, i dążyły do rozdwojenia ludzi za pomocą egoizmu duchowego, gdy „Ewangelie" pchają do czynu, do tego wszystkiego, co zbliża ludzi i usposabia ich do dążeń ku wspólnemu dziełu, do przerobienia społeczeństwa, sprowadzenia królestwa bożego". L-go oskarżano o demagogię: w rzeczywistości stał się on twórcą socyalizmu chrze-ściańskiego, jak około r. 1830 był twórcą katolicyzmu liberalnego, ale zawsze orędownikiem wolności, w której widział dźwignię postępu; nie negował nigdy religii, t. j. uczucia religijnego: uważał, że jest ono dla demo-kracyi potrzebniejsze, niż dla innego ustroju społecznego. Nowe poglądy L-go zyskały mu nowych zwolenników —z dawnych, pomimo pozornego usunięcia się, wielu w głębi duszy stało przy nim: Sainte-Beuve, George Sand, Jan Reynaud, Beranger, Liszt i t. d. Po wybuchu re-wolucyi 1848 r. założył dziennik „Peuple con-stituant", został deputowanym i zasiadł w Zgromadzeniu Narodowem na skrajnej lewicy. W „Peuple" głosił, że głównem zadaniem powstającej Francyi demokratycznej powinna być opieka nad innemi narodami w ich walce o niezależność i wolność. O Polsce pisał ze zwykłym zapałem, jako o „ludzie braterskim" (peuple-frere), odrodzenie Polski powinno być

Macykl. Fowsi. Ilustr. S#r. I, T. &LU, lesz, 3*4b

zapowiedzią odrodzenia całego świata. Żądał zbrojnej interwencyi w sprawie polskiej, a na powściągliwe artykuły innych pism („National"), aby republika zajęła stanowisko wyczekujące, odpowiedział (6 marca): „rzeczpospolita nie jest własnością narodową, której nasz egoizm miałby odmówić innym ludom. Jest to prawo zbrojne w marszu przez Europę". Za Polską przemawiał L. na zgromadzeniach publicznych i brał udział w manifestacyach ludowych, urządzanych w tym duchu, Emigra-cyi zaś naszej radził, aby się zogniskowała pod sztandarem „Towarzystwa Demokratycznego" („Peuple Const.", 16 marca 1848 r.). D. 3 list. 1848 r. zawiązało się Towarzystwo Przyjaciół Polski, które liczyło pomiędzy swymi członkami i L-go; wydawało odezwy i zbierało składki dla Centrali-zacyi T-twa Demokratycznego. L. z bólem patrzył na powstanie czerwcowe, stanął jednak po stronie zwyciężonych. Rozumiał, że jest to koniec rzpltej; zamach 2 grud. (1858) już go nie zdziwił. Będąc już zupełnym starcem, jął się przekładu Boskiej Komedyi. Pozostawił list z 16 stycz. 1854 r., w którym pisze, że pragnie być pochowany „śród biedaków i jak biedak, aby nic nie położono na grobie jego, nawet kamienia; ciało ma być zaniesione na cmentarz bez uprzedniego wystawienia w kościele". Pochowano go na Pere-Lachaise d. 1 marca 1854 zgodnie z jego ostatnią wolą. L. łączył w sobie bystry pogląd praktycznego działacza demokratycznego z mistycyzmem filozoficznym,— humanitarną, współczującą wszelkiej niedoli, duszę z trzeźwym racyonalizmem, —gorącą rewolucyjność z głęboką religijnością. Jako filozof, polityk, humanista i apostoł miał we Francyi grono przywiązanych przyjaciół, uczniów i wielbicieli, lecz na ogólny . bieg spraw politycznych i myśl społeczną we Francyi wielkiego wpływu nie wywarł. O wiele trwalszy był ten wpływ w Polsce; szczególnie silnie oddziałał na umysły wśród emigracyi. Możnaby nawet przypuszczać, że religijność jego poglądów ułatwiła emigracyi polskiej wejście na drogę demokratyczną i rewolucyjną. Skrzynecki zwierzał się Montalembertowi z silnego wpływu pism L-go na siebie i licznych znajomych. W pismach politycznych, emigracyjnych, z wpływami L-go spotkać się można bardzo często. Z poetów prócz Mickiewicza podlegał mu i Krasiński. Obraz upadku Kościoła w „Iry-dyonie" w równej mierze należy przypisać oddziaływaniu Mickiewicza jak L-go. W pismach Słowackiego też widoczne są ślady tych wpływów’. Znać je w ,. Anhellitn", znać i w innych utworach. Wpływ L-go przedostał się nawet pomiędzy młodzież ówczesną w Królestwie. Mamy wiadomość, że w kółkach młodzieży płockiej przed r. 1848 przejmowano się gorąco jego poglądami.—Bibliografia. Mgr. Ricard „L’Ecole menaisienne" (1848, 4 tomy); Paul Janet „La

111

philosophie de L.“ (1890); E. Spuller „L., etu- stał się bardzo popularnym. Po ucieczce kró-de d’histoire politiąue et religieuse" (1892); la do Varennes nakazał przedsięwziąć środki liczne artykuły w r. 1832 (luty) i r. 1868 energiczne, lecz wkrótce jego zapał osłabł, (grudzień), Sainte-Beuve’a, Renana (15 sierp- Mianowany marszałkiem polnym (w lutym 1792) nia 1857), Scherera (1854, 1859 i listop. 1869), służył w armii północnej. Protestował przeciw Brunetiere’a (1 lutego 1893); Manfred Kridl dniowi 10 września; aresztowany był, ale wypusz-„Stosunek Mickiewicza do L-go w epoce To- czony wkrótce na wolność. Wtedy udał się do wianizmu“ (Warszawa 1907); M. Kridl Ma- Hamburga, gdzie spotkał się z bratem Aleksan-teryały do pracy: „Mickiewicz i L.“, Wł. Mic- drem w r. 1795. Pospołu z ks. Aiguillon bra-kiewicz „Żywot Ad. Mickiewicza" (Poznań cia założyli dom handlowy, który dobrze pro-1894); Artur Śliwiński „Mickiewicz jako poli- sperował. Powróciwszy do Francyi, podczas tyk“ (Kraków 1908); Laveille August „Un L. Konsulatu, trzymał się na uboczu do 1809 r. inconnu" (Paryż 1898); R. P. Lecanuet „Mon- Nanowo rozpoczął swoją działalność od urzędu talembert" (Paryż 1895). Zbiorowe wydanie gubernatora w Wurzburgu i Santony w Bis-dzieł L-go „Oeuvres completes" (Paryż 1836-- kai. W r. 1814 przystał do BurLonów i został 37, 12 tom.; 1844—47, 10 t.); wiele tomów generałem-lejtnantem. W r. 1829 był o-dzieł pośmiertnych („Oeuvres posthumes"), brany deputowanym z dep. Seine-et-Oise na korespondencyi i niewydanych materiałów miejsce zmarłego brata, Aleksandra. Jako mów-(„Documents inedit.s") ogłosili E. D. Forgues ca przemawiał często w Konstytuancie z powo-(1858 i 1866), H de Courey (1862), A. Blaize dzeniem. W mowach swych był namiętny, (1866), A. du Bois de La Villerabel (1866), M. A. żywy i pełen myśli oryginalnych.

x-y.

Roussel (1892). Na polski język zostały przełożone Lameth Aleksander Teodor Wiktor, dzieła: „Paroles d’un croyant" jako „Słowa hr., polityk francuski (* w Paryżu 20 paźdz. wieszcza" (Paryż 1834, dwa wydania), „Przewo- 1760—f w Paryżu 18 marca 1829), brat Teo-dnik młodego wieku” (Kraków 1834); ,,Prze- dora i Karola, najbardziej znany. Podczas strogi dla szukających szczęśliwości" z dzieła wojny amerykańskiej służył pod Rochambeau ,,Dzień chrześcianina katolika” (tamże 1836); i był pułkownikiem. W r. 1789 szlachta z ,,Hymn do Polski'* („Dors, o ma Pologne" ), prze- okręgu Peronne obrała go deputowanym do Sta-kład J. U. Niemcewicza (Londyn); ,,Niebezpie- nów generalnych. Tutaj stał się zapalonym czeństwa świata dla młodocianego wieku¹* zwolennikiem nowych idei. Odegrał rolę wy-(Kraków 1826); ,,Wstęp do dzieła o obojętności bitną w Zgromadzeniu Narodowem. Jako ezło-w przedmiocie religii” (Peters. 1821); „Księgi nek Komitetu wojskowego złożył w Izbie głoś-ludu” (Poitiers 1838, przekł. Kałusowskiego, śny raport o awansowaniu w armii. Baruave, wyd. 2-e Londyn 1858).    A G d’ Adrien du Port i L. utworzyli tryumwirat,

Brał w klubach ludowych czynny udział i przez nie jego grupa wywierała nacisk na spokojne Zgromadzenie Narodowe. W klubach stykał się z warstwami ludowemi. Dążeniem jego i jego przyjaciół było, aby z owoców Rewolucyi korzystało nietylko zamożne mieszczaństwo, ale i warstwy średnie i niższe. Była to jednak tylko opozycya gorąca w granicach demokracyi mieszczańskiej.

L-a i jego przyjaciół wbrew ich woli przeniknęła do ludu i wysunęła go na plan pierwszy, L., przestraszony widmem rewolucyi ludowej, cofnął się ze swego stanowiska wraz z braćmi i przyjaciółmi. Stało się to po ucieczce króla do Yarennes. L. i jego grupa dla przeciwwagi

Lamentacye, czyli Żale Je r e imasza pro- który, opierając się na nielicznej grupie 30 — roka (ob. Jeremiasz). Dziewięć ustępów z tych 40 Osób, potrafił zdyskredytować umiarko-trenów przeznaczył Kościół do odmawiania waną politykę Mirabeau, podejrzanego o stosun-i śpiewu za lekcye pierwszego nokturnu godzin ki z dworem. Dn. 28 lut. 1791, L. gwałtownie kanonicznych, w ostatnie trzy dni wielkiego natarł na Mirabeau w klubie Jakobinów. Obecny tygodnia. Na końcu każdego osobnego śpiewu Desmoulins twierdzi, że tak silnej i druzgo-czyli lementacyi dodaje się słowa: Jeruzalem! czącej mowy nigdy nie słyszał. Tymczasem Jeruzalem! nawróć się do Pana, Boga twojego. L. nie należał do rzędu wybitnych mówców i Nuty do tych lamentacyi są dowolne. W Rzymie ani mógł się mierzyć z Mirabeau. Dzięki tej od początku XVI w. wykonywano je na wiele mowie pozyskał rozgłos. L., należąc w Kon-głosów i co rok wedle innej kompozycyi. stytuancie do skrajnej lewicy, był jednym z Carpentiasso, Vincentino, Animuccia i inni pod- twórców klubu Jakobinów, który odegrał taką kładali pod nie nuty, dopóki ich (r. 1589) decydującą rolę podczas Wielkiej Rewolucji, nie zakasował Palestrina (Enc. Kość.).

Lamenty pogrzebowe, ob. Płaczki.

Lameth Karol Mało Franciszek, hr., francuski mąż stanu (* w Paryżu 5 paźd. 1757 —+ w Pontoise 28 grud. 1832), brat Teodora.

Brał udział w wojnie amerykańskiej. W r. 1789 był pułkownikiem kirasyerów i dworzaninem hr.

Kiedy działalność klubowa

Artois. Obrany deputowanym do Stanów Generalnych przez szlachtę prow. Artois, zasiadał na lewicy i należał do Komitetu marynarki i Komitetu śledczego. Powierzono mu misyę ścigania ministra sprawiedliwości Baretina; z tego powodu naraził się na wiele nieprzyjemności. Pojedynek jego z ks. Casteries wywołał silne wzburzenie opinii publicznej. Wtedy L.

masom ludowym łączą się z centrum (stronnictwem Mirabeau), z którem dotychczas walczyli, i zakładają klub ,,Feuillantów“, mający za zadanie utrzymanie monarchii konstytucyjnej. L. staje się znienawidzonym przez tłum paryski. Ale klub ich narazie zwycięsko walczył z klubem Jakobinów, a w Zgromadzeniu opierali się oni na grupie najsilniejszej. La-    roby.

złoconego.—2) tasiemki metalowe, bardzo cienkie i wązkie, czyli odpowiednio do nazwy włoskiej, właściwa L. Tasiemki te otrzymujemy przez walcowanie drutu bardzo cienkiego “na odpowiednich walcarkach. Do wyrobu L-y używa się obecnie i posrebrzonego drutu żelaznego. Wyroby z L-y, ob. Lyońskie wy-

b. o

methowie, a szczególnie Aleksander, wielce Lamettrie Juliusz Offroy (de La Met-przyczynił się do ocalenia na razie inonar-    trie), lekarz i filozof francuski (* 1709 w St.

chii. Jeden z członków niedawnego tryumwi-    Mało—y 1751 w Berlinie). Wykształcony przez

ratu, Barnaye, bronił z powodzeniem sprawy    jansenistów w Paryżu, studyował następnie

króla w Zgromadzeniu Narodowem. Po ogło-    medycynę w Leydzie pod kierunkiem Boer-

szeniu wojny z Austryą został mianowany    haavego (ob.), wyznawcy poglądów Spinozy,

marszałkiem polnym. Dopiero w r. 1792,    W 1742 r. mianowany lekarzem gwardyi franc.

odczuł na sobie niechęć ludu. D. 15 sierp,    w pułku ks. Grammonta, brał udział w bitwie

1792 postawiony w stan oskarżenia, musiał u-    pod Dottingen i przy oblężeniu Preiburga. Za

ciekać i wpadł w ręce Austryakom. Po trzech    poglądy materyalistyczne i ateistyczne wypo-

latacli ciężkiej niewoli odzyskał swobodę;    wiedziane w dziele: „Histoire naturelle de

udał się do Hamburga, a następnie do Anglii.    Paine" (Haga 1745, wyd. 2-e Oxford 1748),

Do Prancyi powrócił za Konsulatu; został mia-    uległ L. prześladowaniu. Pracę tę z rozkazu

nowany prefektem w dep. Dolnych Alp, później    parlamentu spalono, jak również wymierzoną

w innych. W r. 1810 został baronem cesar-    przeciw lekarzom: „La politiąue du medecin

stwa, ale chętnie przystał do Burbonów i pod-    de Macchiavel ou le chemin de la fortunę ou-

czas Restauracyi był prefektem dep. Somme.    vert aux medecins" (Amsterdam, 1746). W

Podczas Stu dni zasiadał w Izbie panów. Po    obawie przed Bastylią, musiał L. opuścić Fran-

upadku Napoleona, w 1820—24 i od 1827 r.,    cyę; udał się do Holandyi, lecz i stąd wypędzo-

jako deputowany, był jednym z przywódców    ny za rozprawę satyryczną: „La faculte yengee"

opozycyi liberalnej. L. napisał ,,Histoire de    (1747, wydaną później p. t. „Les charlatans

PAssemblee const,ituante“ (Paryż 1828 — 29,    deinasąues" — Paryż 1772) i za swą pracę zasa-

2 t.) która ma wiele braków, ale też niemałą    dniczą: „L’homme-machine" (Leyda 1748), zna-

lazł schronienie na dworze Fryderyka W., który mianował go swoim lektorem ze stałą pensyą x*y- roczną. Został tu L. członkiem Akademii berlińskiej. Prócz prac wymień, napisał: „L‘homme plante" (Poczdam 1748), dowcipny paszkwil na Boerhaavego, Linneusza i innych uczonych: „Ouvrage de Penólope ou le Macchiavel eu medecine" (Beri. 1748, 2 t; 1750 3 t.), „Re-fiexions philosophiąues sur Porigine des atii-maux“ (tamż. 1750;, Les animaux plus que machiues" (1750), „Venus metaphysiąue, ou l’essai sur Porigine de Paine humaine" (tamż. 1751),—Fryderyk W. sam napisał; „Eloge de L.“. (Haga 1752) i wydał jego „Oeuvres philosophiąues" (Beri. 1751, wyd. 2-e 1796, 3 t.). Porówu. — Quepat „La philosophie materialistę au XVIII-e siecle. Essai sur L., sa vie et ses oenvres“ (Paryż 1873); Du Bois-Reymond: „L.“ (Beri. 1875); Lange „Ges. d. Mater".

L. w swem dziele „Histoire naturelle de Parne" wypowiedział przekonanie, że fuukcye psychiczne powinny być wytłumaczone przez organizacyę cielesną. Według autora wszelkie myślenie i wola pochodzą z czuć; bez wrażeń zmysłowych niema idei, przy nie-dostatecznem wychowaniu lub nauce daje się spo-strzedz ubóstwo idei. „Dusza" rośnie wraz z ciałem Lameta (włosk. lametta): — 1) nici metalowe, izjego zanikiemzanika: „ergo participein leti quo-a raczej bardzo cienki drut, który otrzymuje- que convenit esse". Z tegosainego założenia wy-my przez dalsze rozciąganie cienkiego drutu chodzi w innych swych pracach, zwłaszcza w miedzianego, często posrebrzanego, rzadziej * najbardziej znanej „LTiomine machinę"; w

wartość, jako dokument, pochodzący od jednego z głównych działaczy.-- Źródła: Aulard ,,Les orateurs de 1’Assemblee constituante“.

x y.

Lameth Augustyn Ludwik Karol, margrabia, generał (* 1755 r. —f 1887). Był marszałkiem polnym za Ludwika XVI, usunął się ze służby po wybuchu Rewolucyi i do życia publicznego powrócił dopiero jako deputowany Zgromadzenia prawodawczego z dep. Somme w latach 1805 — 1810.

x-y.

Lameth Teodor hr., francuski mąż stanu l* w Paryżu 24 czerw. 1756 — f w zamku de Busagny, Seine-et-Oise, 19 paźdz. 1854). Służył w marynarce, następnie przeszedł do wojska lądowego i brał udział w wojnie amerykańskiej. Będąc pułkownikiem kawał, i przewodniczącym departamentu Jura, został obrany przez swój departament na posła do Zgromadzenia prawodawczego, gdzie wchodził w skład Komitetu marynarki. Należał do prawicy; był przeciwnikiem polityki rewolucyjnej i otrzymał stopień marszałka polnego. Wyemigrowawszy, przebywał w Szwajcaryi i w Niemczech; powrócił do Francyi podczas Konsulatu, nie odgrywał czynnej roli za Cesarstwa, podczas Stu dni należał do Izby deputowanych, następnie usunął się od życia publicznego.

niej L. występuje jako zdecydowany ateista i materyalista, wprawdzie materyalizm jego posiada raczej antropologiczny niż kosmologiczny charakter. Państwo złożone z ateistów byłoby najszczęśliwsze. W przeciwieństwie do etyki abstynencyi usiłuje L. usprawiedliwić użycie zmysłowe. Różnica pomiędzy dobrem a złem polega na tem, że w pierwszym przypadku interes prywatny ustępuje przed interesem publicznym, w drugim zaś dzieje

A Kb.

i-y.

(1825).

wojna.

się wprost odwrotnie.

Lami Mohamed, poeta turecki (f 1530 albo 1531), żył za czasów Solimana W. Prócz wielu dzieł prozaicznych, które przeważnie są tłómaczeniem prac Dżatniego, napisał cztery duże utwory poetyckie na podstawie podań perskich: ,,Warnik i Asra“, ,,Wis i Ramin, ,,Ab-sol i Selman‘‘ i ,,Ferhadnameth“. Pozostało też po nim mnóstwo drobnych wierszy.

Lami Ludwik Eugeniusz, francuski akwarelista (* 1800 —f 1890). Przebywał do 1824 r. w szkole sztuk pięknych pod przewodnictwem Grosa i Verneta. Ale wkrótce wytworzył własny kierunek sobie; jego akwarele, nader liczne i najrozmaitsze w wyborze przedmiotów, znajdują się w muzeacli i w ręku znakomitych osób, tak we Francyi jak i Anglii; ilustrował wiele dzieł, np. Musseta, Merimee i in. Najbardziej rozpowszechnione są jego litografie kolorowane (abdykacya Maryi Stuart, Karol I, który przy wyjściu z więzienia otrzymuje różę, Sybaryci po uczcie, Przegl. wojsk na koronacyę Mikołaja I). Razem z Horacym Veruetem wydał cenny zbiór ubiorów armii francuskiej

Br. J.

Lami Griovanni, uczony włoski (* 1697—f 1770), głośny z namiętnych wystąpień przeciw Jezuitom. Ważniejsze jego prace: ,,De erudi-tione apostolorum“ (1737), w której usiłował wykazać nizki poziom naukowy pierwszych chrześcian; „Deliciae eruditorum“ (Florencya 1736 — 69, 18 t.; świetne wydanie Meursiusa 1741 — 63, 12 t,), cenny zbiór dokumentów do histcryi Toskanii; ,,Novelle litterarie‘‘ (1740 — 70, 30 tom.) przegląd tygodniowy, redagowany przez L-go, począwszy od trzeciego roku wydawnictwa; „Memorabilia Italorum eruditione praestantium“ (1742—48, 3 t.); „Lezioni d’anti-chita toscana“ (1766, 2 t.). Korespondencya L-go z wybitnymi uczonymi europejskimi i liczne jego manuskrypty przechowały się w bibliotece Riccardiana we Floreencyi.

Lamia, gr. AajAta: 1) córka Posejdona, z którą Zeus Sybillę Herofilę spłodził;- 2) urodziwa córka Belosa, powiła z Zeusa syna, którego Hera z zazdrości zabiła. Z rozpaczy i zemsty L. porywała odtąd i pożerała wszystkie dzieci, które się do niej zbliżyły, Z dzikiego szału swego zbrzydła, a twarz jej nabrała rysów zwierzęcych. Zeus nadał jej teraz dar dowolnego wyjmowania sobie ócz z głowy i wsadzania na dawne miejsce. Ze względów tych nadano później miano Lamia e pięknym kobietom, pojawiającym się w postaci strachów nocnych, które, według wiary ludowej, na dzieci, a zwłaszcza na dorodnych młodzieńców, czatowały i pod rozmaitemi pozorami do siebie nęciły, aby ich w szaleństwie porwać i krew z nich wyssać, a ciała ich pożreć.—3) Sławna przez sztukę swą, dowcip i piękność fletnistka i hetera. Była ona córką Ateńczyka Kleanora i zażywała, chociaż naonczas już przekwitła, jako nałożnica wielkich względów u De metr yusza Poliorketesa (ob.), który ją na koszt Ateńczyków hojnie obdarzał i ogólną czcią otoczyć pragnął. Tebańczycy, jako i A-teńczycy postawili jej jako Afrodycie Lamii świątynie, składali bogate ofiary i obchodzili na cześć jej uroczystości. Demetryuszowi powiła córkę, nazwiskiem File (Phile). —4) Przydomek rzymskiego rodu Eliuszów, gens Aelia, którego następujący członkowie na wzmiankę zasługują: a) Lu ci us Aelius L., rycerz, którego konsul Aulus Gabinius w r. 58 przed Chr. z Rzymu wypędził, ponieważ Cycerona pomimo jego surowości względem sprzymierzonych Katyliny brał w obronę; Cyceron mieni go uczciwym mężem i zasłużonym pa-tryotą i poleca go gorąco Decymusowi Brutusowi jako kandydata do urzędu pretora, który w r. 43 przed Chr. w istocie piastował, spra-wowawszy w r. 45 urząd edyla. — b) Kwin-tus Aelius L., prawdopodobnie brat poprzedzającego, odznaczył się za panowania ces. Augusta w wojnie Kantabryjskiej, w r. 3 po Chr. piastował urząd konsula. Horacyusz poświęcił mu dwie pieśni (Carrn. ks. I str. 26; III 17). — c) Lu ci u s L. A e-milianus, żonaty z Domicyą Longiną, córką Korbuliona, którą Domicyan jeszcze za panowania Wespazyana mu uwiódł, a w końcu się z nią ożenił, wydawszy poprzednio rozkaz zamordowania męża.—5j gr. Aa[ua, miasto w dziejach greckich wsławione, najbardziej ku wschodowi w ziemi Malijczyków (w krainie Ftyotis) położone, 30 stadyów od rz. Sperche-josu, a 50 stadyów od Malijskiej zatoki, według niego także L a m i j s k ą zw., odległe, z miastem portowem Phalara. Trzęsienie ziemi kilkakrotnie je nawiedziło. Jako silna warownia odgrywało w wojnach znaczną rolę, szczególnie zaś w tak zwanej od niego Lamijskiej woj nie (ob.). Dzisiaj zowie się L. Zituni albo też Lamina. W pobliżu jego leżały przełęcze tessalskie, gdzie w r. 323 przed Chr. sprzymierzeni Grecy pod wodzą Leostenesa Macedończyków pobili. Wszakże w następnym roku ponieśli niebaczni zwycięzcy klęskę, której następstwem był, zwłaszcza dla Aten niekorzystny, Lamijski pokój (ob. Lamijska

Ó. Orz.

Lamijska wojna. Podczas igrzysk"olimpij-skich w r. 324 przed Chr. ogłoszono z woli Aleksandra W. rozkaz, aby Grecy z państw

Cho-

S. Orz •

od m. Lamii (ob.).

/4i Laminaria—1 i s t o w n i c a. Rodzaj wodorostów morskich z rodziuy Laminariaceae (ob.) Są to gatunki przytwierdzone za pomocą chwyt-tników do dna morskiego i składające się z walcowatego, sztywnego pędu, kończącego się szerokim liściastym organem, podzielonym prawie aż do nasady na liczne lancetowate części. Dosięgają L. do 6 i więcej metrów dłu-

swych wygnani, z wyjątkiem świętokradców i morderców, do ojczyzny powrócili. Rozporządzenie to wywołało w całej Grecyi, szczególnie u Etolczyków i Ateńczyków, ogromne oburzenie, które przecież za życia potężnego monarchy nie ważyło się otwartym rokoszem wybuchnąć. Po jego śmierci r. 323 nie mógł F o c y o n ("ob.), umiarkowany mąż stanu ateński, wraz z konserwatywnem swern stronnictwem zapobiedz, że Leostenesowi, który zrazu dla macedońskich swych przekonań z kraju uchodzić był musiał, później wszakże stronnictwo Aleksandra opuścił, urzędowo zlecono werbować żołnierza przeciw samowoli macedońskiej. Do korpusu tego, złożonego niebawem z 8 000 najemnika, przyłączyło się jeszcze 7 000 Etolczyków, prócz tego obywatele a-teńscy, Akarnańczycy, Doryjczykowie, Lokro-wie, Focyjczycy, Enianowie, Dolopowie i inne mniej znaczne szczepy tessalskie, jako też Argolczycy, Sycyończycy, Elijczycy, Fliaryjczy-cy, Messeńczycy i Arkadyjczycy. Licznem wojskiem takiern zajął Leostenes wąwóz Ter-mopylski. Antipater, wódz macedoński, zdołał naprędce tylko 13 000 piechoty i 600 konnych wystawić przeciw sprzymierzonym siłom. Ponieważ zaś Kratę ros (ob.) znajdował się na czele 10 000 weteranów macedońskich jeszcze w Cylicyi, otrzymała flota, z 110 trójrzędowców złożona, pod wodzą admirała Kleitosa (ob.) celem zapobieżenia dywersyi, rozkaz energicznego operowania w pobliżu wschodniego wybrzeża greckiego. Latem r. 323 wyruszył Antipater do Tessalii, poniósł jednakże porażkę w potyczce pod Herakleją Trachińską, skutkiem czego konnica tessalska, w sile 2 000 wybornych jeźdźców, jako też północne szczepy greckie przeszły otwarcie na stronę pobratymców sprzymierzonych. Antipater cofnął się do warowni Lamii (ob.), którą Leostenes obsaczył, co niejeden szczep grecki, niesprawny w obleganiu twierdz silnych, do powrotu w strony ojczyste skłoniło. Pod koniec tegoż roku umarł Leostenes z rany. Główne dowództwo objął po nim nie mniej dzielny A n-t i phi los. Ponieważ Macedończyk Leonnatos z Frygii z wojskiem, liczącem 20 000 pieszych i 2 500 konnych, z odsieczą nadciągał, odstąpił wódz grecki od oblężenia twierdzy, aby przeciw nowemu nieprzyjacielowi w pole wyruszyć. Kilka mil na północ od Lamii starły się obie konnice, w utarczce tej zginął Leonnatos. Tymczasem skorzystał niebawem Antipater ze sposobności przedostania się górzy-stemi drogami, (równin bowiem z powodu dzielnej konnicy greckiej pilnie unikał) aż do granicy macedońskiej, chcąc tutaj w silnie obwarowanym obozie wyczekać przybycia weteranów Kraterosa. W czasie tym, w r. 323 i na początku r. 322, nie była bezczynną i flota macedońska: i w pobliżu portu Echinus, w Malijskiej zatoce, pobiła słabszą eskadrę ateńską,

którą C[kJetyon (ob.) dowodził. Z przybyciem Rraterosa wzrosły siły Macedończyków aż do 48 000 bitnego żołnierza, wojsko greckie zaś, pod komendą niedoświadczonych oficerów, zaledwie 29 000 chłopa liczyło. Nad rz. Pe-nejosem stały oba wojska długo naprzeciw siebie, aż wreszcie pod miastem Krannon, 7 sierp. r. 322 dali się Grecy uwieść i przyjęli bitwę, w której konnica tessalska zwycięstwo odniosła, jednak reszta wojsk nieprzełamanej falandze macedońskiej uledz musiała, ciąż pod względem taktycznym walka pozostała nierozstrzygniętą, sprzymierzonych Greków wszakże złamała całkiem na duchu. Taką więc miarą postanowili pokojowe układy rozpocząć. Lecz Antipater posłów nie przyjął, oświadczając, że z każdem państwem greckiem z osobna układać się będzie. Skutkiem tego rozpierzchły się na wszystkie strony szeregi greckie, śpiesząc do ognisk domowych. Macedończycy zaś podbili niebawem buntownicze miasta tessalskie, a inne państwa greckie posłów zaraz powysyłały, oddając się na łaskę zwyciężcy. Po wrogiej stronie pozostali tylko Ateńczycy i Etolczycy. Przygnębienie ogólne nastąpiło w Atenach. Naprzeniw nadciągającemu z wojskiem Antipatrowi wyszli Focyon, Demades i inni wybitni mężowie ateńscy, aby przebłagać gniew zwyciężcy. Napróżno się u-pokarzali. Ani na krok nie odstąpił Macedończyk od swych żądań (wydania Demostenesa, Hyperidesa i in. mężów stanu, którzy już w u-cieczce ratunku szukali, zajęcia portu Munichii przez załogę macedońską, zapłacenia kosztów wojennych i kary pieniężnej za ,,bunt“ zbrojuy, a wreszcie skrępowania konstytucyi demokratycznej przez ograniczenie liczby obywateli na 9 000, którzy winni byli się wykazać majątkiem najmniej 20 min wynoszącym). Surowe żądania Antipatra spełniono wszystkie. Na wniosek Demadesa skazano zbiegłych mówców i polityków ateńskich na śmierć i ścigano przez osobnych szpiegów. Łagodniej obszedł się Antipater z Etolczykami, którzy w ostatniej jeszcze chwili korzystny pokój uzyskali, ponieważ wodzów macedońskich śpiesznie odwołało na wiosnę r. 321 niepewne położenie sprawy ich do Azyi.--Por. Diodorus Siculus, ks. 18; Justinus, 13 i nast. — Grauert: „Analek-teu, str. 260 i nast.; Droysen „Geschichte d. Hellenismus“ (t. II sekc. 1).

Lamijska zatoka, sinus Lamiacus, inne miano Malijskiej zatoki (ob.), które nosiła

S. Drz.

886

Laminaria ceae.—Lamka.

gości. Spotyka się je w zimnych i umiarkowa- ¹ 2) miękisz zwykły bez ciałek zieleniowych (te nych morzach obu półkul. Ważniejsze gatun- u L., jak i wogóle u wszystkich brunatnie, póki: 1) L. Saccharina Lam, zawiera w tkankach siadają nie zielone, lecz brunatne zabarwienie), swych dużo mannitu, którego w Norwegii używa- oraz 3) osobne wydłużone komórki, ułożone w

podłużne szeregi, poprzedzielane przegródkami poprzecznemi, o licznych otworkach. Przez otworki te plazma jednej komórki łączy się z drugą. Komórki te przypominają rurki sitkowe kwiatowych. L. należą do liczby roślin wieloletnich. Wzrastają one wierzchołkiem swojego pędu, z którego co wiosnę tworzy się nowy organ liściasty, stary zaś zamiera i odpada. Przypomina to opadanie liści z drzew. Taki liściasty organ ma z początku kształt olbrzymiego, mniej więcej owalnego liścia i dopiero później dzieli się, rozdzierając się wzdłuż na liczne bardzo części lancetowate. Wszystkie rozmnażają się drogą wyłącznie bezpłciową za pomocą pływek powstających w walcowatych zarodniach {soo-sporangia), zebranych w grupy, jako tak zw. kupki (sori), na powierzchni liści. W kupkach jedną zarodnię od drugiej przedzielają wydłużone nitki, czyli wstawki, które, wydzielając śluz, chronią zarodnię od szkodliwych wpływów zewnętrznych. Tworzą się zoosporangia pod jesień lub na początku zimy i z wiosną wydostają się z nich pływki, z każdej zaro-dni po jednej. Pływki natychmiast kiełkują w nową roślinę. Same zaś liście po wydaniu zarodni zamierają. Mnożą się L. prócz tego i drogą wegetacyjną: u podnóża starego osobnika wyrastają nowe, które następnie oddzielają się i zakorzeniają. Występują L. gromadnie wyłącznie w pobliżu brzegów morza, 2) L. digitata tworząc prawdziwe lasy podmorskie, dostarczające pożywienia i schronienia licznym zwierzętom morskim. Zamieszkują one przeważnie morza podbiegunowe obu półkul, w morzach strefy umiarkowanej, np. w m. Niemieckiein, rosną tylko nieliczne gatunki. W morzach cieplejszych nie spotykamy ich wcale. Rodzina L. obejmuje 50 rodzajów; godniejsze uwagi: Lessonia, Laminaria, Macrocystis, Nereocys-tis, Alaria, Chorda; u Chorda cała roślina ma postać cienkich, rozgałęzionych sznurów bez spłaszczonej liściowato części.

Lamium, roślina, ob. Jasnota.

Lamirault Henryk, wydawca trancuski (* 1834). Zaczął swój zawód jako dependent u rejenta, następnie jako subjekt w księgarni. Powołany do służby wojskowej w 1875 r., w szeregach poznał się z Józefem Baerem (ob.). przy- Ciężko zachorowawszy, przyjął ofiarowane mu przez Baera miejsce w administracyi wydawnictwa Encyklopedyi, którego z czasem został głównym wydawcą (ób. Encyklopedya T. XIX str. 323.

Lamka (z górno-niem. lim brzeg, bramowanie)—szleja, przywiązująca się do liny i wkładana na człowieka do ciągnięcia w i c i n y

L. K.

kmtĄ

|f:3 ;)

V 4 te :: /

:‘»v

' A"

Fig. 155. Laminaria digitata J. Clonstoni, zmniejszo-sze 3 razy, z morza Niemieckiego.

ją zamiast cukru, W Islandyi z młodych osobników przyrządzaję sałatę.

Lam. Cienkie walcowate pędy, silnie, pęczniejące od wilgoci, używane są w chirurgii jako Stipises laminariae do sztucznego rozszerzania chorobliwie zwężonych kanałów, np. cewki moczowej. Wszystkie gatunki L-i służą do otrzymywania jadu, niektóre zaś (L. ja-ponica i angustata, rosnące koło brzegów Azy i wsch.) służą za pokarm, inne jako nawóz są używane.

I)-r J. Trz.

Laminariaceae, 1 i s t o w n i c e. Rodzina morskich wodorostów z klasy brunatnie (Phaeo-pliyceae) rzędu Phaeosporae. Gatunki wyróżniają się olbrzymiemi rozmiarami (np. pędy Macrocystis dosięgają 330 m.), oraz dość posuniętą organizacyą. W każdym osobniku, podobnie jak u kwiatowych, dają się wyróżnić trzy części:

1) dolna, rozgałęziona nakształt łapek (chwyt-niki, rhizody), za pomocą których L. twierdzają się do skał podmorskich;—2) środkowa, walcowata, sztywna, stanowiąca pień cały roślinny (cauloid) i 3) górna, płaska, rozgałęziona, przypominająca liście (phyloid) i pełniąca czynności przyswajania. W wewnętrznej budowie tkanki są dość dobrze zróżnicowane, a mianowicie: 1) miękisz przyswajający, w postaci kory pokrywający całą roślinę; i (ob.).

Dr J. Trz.

Lammer Hugo, teolog katolicki (* 1835).

sinus" (1851), „Handbuch d. Magnetismus" (1863 — 69) oraz wiele rozpraw w monachijskich „Annalen d. kón. Sternwarte" i w lipskiej „Allg. Encyklopadie der Physik".— —Jeszcze za życia ofiarował 50 000 marek na stypendya dla słuchaczów matematyki w Monachium; w testamencie do summy tej dodał jeszcze 100 000 m.

Lamoriciere Krzysztof, Leon Ludwik Juchot de, generał francuski *) 1806 r. f 1865.—Odznaczył się w 1830 w wyprawie do Algieru, gdzie dosłużył się rangi generała dywizyi w 1843. Utworzył tamże pierwsze pułki żuawów. Jakiś czas był rządcą Algieru, a w 1847 wziął w niewolę samego Abd-el-Ka-dera. Wybrany do izby deputowanych, znajdował się w Paryżu w chwili wybuchu rewolucyi w 1848 r.: stanął po stronie dynastyi i pod Cavaignac’em zwalczał powstanie czerwcowe. Zostawszy ministrem wojny pod tymże generałem, razem z nim 20 grud. 1848 r. opuścił swe stanowisko. Przyjął misyę polityczną do Rosyi, z której powróciwszy, stanął w opozycyi przeciw rewizyi konstytucyi w 1851. D. 2 grudnia zaaresztowany, został nakoniec wygnany z Fran-cyi, nie chciał bowiem przysięgać cesarzowi. Powrócił do ojczyzny w 1857 r. Oddał swe usługi Papieżowi w 1860 r. który mu powierzył dowództwo swoich wojsk. Po przegranej pod Castelfidardo i po poddaniu się Aukony wrócił do Francyi, gdzie wycofał się. z życia publicz-

Br. J.

x-y.

Po studyach teologii protestanckiej i habilita-cyi na fakultecie teologicznym w Berlinie (1857) odbył podróż naukową po Włoszech, skąd powrócił jako zwolenuik katolicyzmu; wyłożył to w piśmie „Misericordias Domini11 (Freiburg 1861). W r. 1859 otrzymał święcenia kapłańskie, a w r. 1864 pomimo protestu fakultetu ewangelicko-teologieznego został zwyczajnym profesorem teologii katolickiej we Wrocławiu. Napisał bardzo wiele rozpraw teologicznych.

Lammers August, ekonomista i publicysta niemiecki (* 1831 —t 1892). W r. 1852 —

1883 był redaktorem kilku pism liberalnych, wygłaszał odczyty i napisał kilka broszur. W r.

x-y

1877—79 był członkiem sejmu pruskiego. Brał też czynny udział w rozmaitych instytucyach społecznych Od r. 1878 wraz z siostrą swą Matyldą, również znaną literatką, wydawał tygodnik „Nordwest".

Br. J.

Lammers Gustaw Adolf, teolog norwe-gski (* 1802—f 1878). Był kapelanem szpitala w Trondhjem i proboszczem wielu parafii. Doświadczył prześladowań za utworzenie kościoła dysydenckiego, który się prędko rozpowszechnił. Głównie bawił po za krajem, zajmując się studyami nad sztuką chrześciańską. Wiele pisał; ważną rolę odegrał w ruchu religijnym Norwegii.

Lamoriniere Franciszek, malarz belgijski (* 1828). Sposób malowania, bardzo wyszukany i wykończony w szczegółach, nie psuje bynajmniej ogólnej harmonii obrazów, koloryt często posiada odcienie bardzo subtelne. Z pomiędzy licznych obrazów zaznaczyć należy Wartburg; las w Burnham, Houtencraan, Bagno, Buki. L. malował prawie wyłącznie krajobrazy.

La Morliere Jakób Rochette de, literat i awanturnik francuski (* 1719—f 1785), syn prawnika, miał oddać się karyerze sądowej, lecz wstąpił do muszkieterów, gdzie rozpuścił się do reszty i rzucił się do pisania rozpustnych broszur, za które został wygnany z Paryża. Powróciwszy, stał się w teatrach postrachem autorów i aktorów, urządziwszy rodzaj klaki. Odważył się wystawić na scenie swoje sztuki, które wygwizdano. Bez środków, puścił się na kręte drogi, aż go rodzina kazała zamknąć w więzieniu St. Lazare. Wyzwolił się jednak z zamknięcia i dedykował pani Dubarry swoje dwa tomy o Fatalizmie, za co go hojnie wynagrodziła. L. coraz niżej spadał i zmarł w nędzy.

Lamormain Wilhelm Germain, nazyw. Lamormaini, a niewłaściwie Lammermaun lub Lemmer mann), Jezuita (* 29 grud. 1570 w La Moire Mennie [stąd nazw.| wsi w Ardeunach luksemburskich), — ! 22 lut. 1648 w Wiedniu).

Lamnidae, rodzina ryb spodoustych (Selachii). Należące do niej rodzaje i gatunki nego. są rybami o dużych wymiarach ciała; otwory skrzelowe szerokie, ogon widłowato (płetwa o-gonowa) rozdzielony. Bardziej rozpowszechnione gatunki: 1) Lnmna cornubica (Krawędnik);

2) Alopias vulpes\ 3) Cełorhinus maximus s.

St. M.

Selache maxima (żarłacz), która dosięga 10 metrów długości. Gatunki wymienione żyją w morzach Północy.

x-y.

Lamnungia, płaskokopytne, ob. Daman.

Lamont Jan, fizyk i astronom niemiecki (* 13 grud. 1805 w Szkocyi —f 6 sierp. 1879).

L. kształcił się w seminaryum duchownem w Regensburgu (przy klasztorze 00. Benedyktynów); w 1828 został adjunktem obserwatoryum astron. w Bagenhausen pod Monachium, następnie dyrektorem tegoż i prof. astronomii w uniwersytecie, oraz członkiem Akademii w Monachium.

Br. J.

Zaznaczył się zwłaszcza badaniami nad magnetyzmem ziemi; podał nowe sposoby, oraz wynalazł kilka narzędzi do określania zboczenia, pochylenia i natężenia siły magnetycznej, określił stałe magnetyczne dla wielu miejscowości tak w samej Bawaryi jako też po za jej granicami. W obserwacyach astronomicznych pierwszy zaczął się posługiwać chronometrem, oraz ulepszył przyrządy i metody obserwacyi; badał księżyce Saturna i Urana, oraz mgławice i skupienia gwiazd; liczba obserwacyi przy przejściu gwiazd przez południk dochodzi do 34 000. Napisał: „Astronomie und Elrdinagneti- W 'r. 1590 wstąpił do zak. Jezuitów w Bninu,

Br. J.

x. y

za-

x-y.

Br. J.

Dr J.P.

w r. 1623 był rektorem kolegium w Wiedniu, w r. 1624 spowiednikiem ces. Ferdynanda H, na którego wywierał wpływ olbrzymi. On-to nakłonił Ferdynanda do gnębienia protestantów i był śmiertelnym wrogiem Wallensteina, do którego upadku miał się głównie przyczynić. Napisał na cześć Ferdynanda: „Ferdinandi II virtutes“ (Wiedeń 1637, wydane na nowo pod tyt..- „Idea priucipis christiaui“ Kolonia i Wiedeń 1638). Dudik wydał: „Korrespondenz Kaiser Ferdinands II u. seiner Familie m

P. Becanus und P. L.u (Wiedeń 1877). Hr-La Mothe Houdancourt Filip hr. ks. Cardoua, marszałek Francyi (* 1605 f 1657. Rozpoczął karyerę wojskową w walkach przeciw protestantom pod ks. de Mayenne. Spiesznie szedł wr górę po stopniach hierarchii, w 1639 w Piemoncie był namiestnikiem, a po śmierci kard. de Valette naczelnym wodzem, aż do przybycia hr. d^arcourt. W 1641 pod Kon-deuszem był generałem-lejtenantem w armii katalońskiej. Za te czyny otrzymał laskę Za obronę Leridy został księciem Cardona i wice-królem Katalonii. Michał le Tellier oskarżył La Mothe’a o zdradę, lecz ponieważ nieznaleziono w nim winy, uwolniono go z więzienia w 1648. L. stanął po stronie Frondy, ale po pokoju w Rueil pogodził się z rządem i odzyskał swoje stanowisko w Katalonii. W 1651 wziął szturmem Barcelonę, w której zamknąwszy się, kilka miesięcy się bronił, lecz musiał się poddać przemocy. Katalonia została dla Francyi stracona, pozostało tylko Rosas, które jeszcze w 1653 potrafił obronić.

La Mothe-1 e-V a y e r Franciszek, filozof 1 sceptyk (* 1588-f 1672). Po ukończeniu stu-dyów akademickich zajmował urząd przy parlamencie, który niebawem porzucił. Dzięki pracy „De Pinstruction de M. le Dauphin" (1640) Richelieu powierzył mu z początku wychowanie ks. Anjou, następnie ks. Orleańskiego i ostatecznie Delfina, późniejszego Ludwika XIV; po zaręczynach tegoż uczył L. jeszcze jego młodszego brata. W końcu został członkiem rady królewskiej i Akademii. Najważniejsze prace: „Quatre Dialogues faits a Pimitation des anciens“ (2 tomy) i „Trente et un problemes sceptiąues¹⁴. L. reprezentuje tradycye sceptyczne franc. w. XVII i tworzy ogniwo łączące Montaigue’a z Baylehn. Jak i Montaigne L. swój sceptycyzm opiera na szerokich studyach historycznych, literackich i geograficznych W dya-lektyce jego niema wiele oryginalności, a praktyczny skutek jego filozofii polega na dążeniu do szczęścia przez indyferentyzm.

La Motte Antoni Houdar, poeta francuski (* 1672 — f 1731). Próbował wszystkich rodzajów poezyi: po nieudolnej komedyi „Originaux“ miały powodzenie jego opery (Europę ga-lante, Isse, Semele) i tragedye (Macchabees, Ro-mulus) szczególnie Ines de Castro (1723). Porównywano go z Corneille’m. L. zaatakował uświęcono trzy jedności w teatrze, co wywołało wiel’.:i burzę. Napisał też Ody (1709 i i Bajki (171.9) dość ładne. W walce „młodych*4 i „starych“ stanął obok Fontenelle’a jako przeciwni Ic starych. W r. 1710 został członkiem Akadom;;, W 40-ym roku życia oślepł; kochał a-i na starość w księżnie Maine, z którą prowadził ożywioną korespondencyę, pełną dystynkcyi i wytworności.

La Mctte Fouąue Henryk Aug., ob. Fouąue Henryk Aug., baron de la Motte.

La Motte Joanna de Valois Saint Remy, hr. (* 1756 f—1791). Ojciec, zrujnowany szlachcic, umieścił córkę w opactwie Longchamps, zkąd uciekła i wyszła za szlachcica Marka de L. Przybyli oboje do Paryża, gdzie zamieszani byli w sprawie naszyjnika królowej. W 1786 L. została skazana na biczowanie, piętnowanie i dożywotnie więzienie, lecz w rok już później uciekła z Salpetrióre i w Londynie połączyła się z mężem, który zdołał też uciec przed galerami dożywotniemu W 1788 wydawała w Londynie pamiętniki usprawiedliwiające siebie-, pierwsza edycya została przez policyę nabyta i zniszczoua. L. skończyła życie samobójstwem, wyskoczywszy przez okno. Mąż jej umarł w Paryżu w szpitalu w 1831 r.

La Motte Wilhelm Manąuest de (* w Valognes [dep. La Manche] 27 czerw. 1655— f tamże 27 czerw, 1737) znakomity położnik francuski. Wykształcenie otrzymał w Paryżu, gdzie także pięć lat pracował jako chirurg w szpitalu Hótel-Dieu. Osiadłszy następnie w miasteczku rodzinnem, z górą lat 50 zajmował się wykonawstwem chirurgii i położnictwa. L. należy do liczby reformatorów sztuki położniczej, a zasługi jego na tem polu są b. wielkie, zwłaszcza dla tego, że zawsze zaleca unikanie wszelkich zabiegów nie bezwarunkowo koniecznych. Dzieło jego „Traite des accouchemens naturels, non naturels et contrę naturę etc.“ (Paryż 1715 i b. liczne wydanie późniejsze; przekład niem. Strassburg 1732) uchodziło długo za najlepsze w swoim rodzaju i do dziś jeszcze wartości nie utraciło i jako źródło, z którego dotąd czerpią podręczniki położnictwa. Również uznaniem niezwykłem cieszyło się dzieło jego drugie „Traite complet de chirurgie etc.“ (Paryż 1822, 3 t. wyd. 2-e tamże 1732; 3-e. dokonane przez Sabatiera, tamże 1771 w 2; przekł. niem.

G. L. Hutha, Norymberga 1762 3, w 4 częściach) L. napisał oprócz tego rozprawę, również godną uwagi: „Dissertation sur la genera-tion et sur la superfetatiou, et reponse au li-vre intitule: De 1’indecence aux hommes d’accoucher les femmes“ (Paryż 1718). —Por. „Biographie mediealeu (T. V str 492) i „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzteu (T. III str. 572).

Lamouretts Antoni Adryan, prałat franc. (* w Freveut 1742—f stracony w Fary-

A. ' ol.

S. Prz.

któ-

S. Drz.

x-y.

Cz. St.

żu 11 stycznia 1794). Członek kongregacyi Lazarystów (ob.), regens seminaryum w Toul i wikaryusz generał, w Arras. Z umysłem filozoficznym łączył głęboką wiarę religijną. Przyjaciel Mirabeau, opracowywał dla niego mowy, zwrócone ku duchowieństwu, wielką popularność zyskał nadto kazaniami obywatelskiemu Wybrany w lutym 1791 r. na b-pa konstytucyjnego depart. Rhóne-et-Loire, w sierpniu został deputowanym do Zgromadzenia Prawodawczego. Tu opierał się zmianie nazwy Constitution civile du clerge i prawu uchwalonemu dla świątyń odszczepieńczych. Zasłynął na posiedzeniu d. 7 lipca 1792 r. propozyeyą zakończenia waśni partyjnych po-całunkiem braterskim, t zw. b a i s e r L a m o u-rette. Mowa jego ułagodziła spory na dzień —jeden. Protestował L. przeciwko dniom wrześniowym (1792), brał udział w wypadkach kontrrewolucyjnych w Lyonie; 29 wrześ. 1793 wpadł w ręce republikanów i był ścięty. Przed śmiercią, 7 stycz., odwołał przysięgę konstytucyjną. Pozostawił prace: „Pen-sees sur la philosophie et 1’incredulite" (1786); „Pensees sur la philos. de la foi“ (1789); „Decret de 1’assemblee nationale sur les biens du clerge justifie par son rapport avec la naturę et les lois de l’institution“ (1789); „Pasteur patriotę" (1790); „Considerations sur 1’esprit et les devoirs de la vie religieuse“ (1795).

Lamoureuz Karol (* 28 września 1834 w Bordeaux, f 21 grudnia 1890 w Paryżu), głośny kapelmistrz francuski. Po ukończeniu Konserwatoryum paryskiego grał jakiś czas na skrzypcach w orkiestrze Wielkiej Opery. W 1873 założył do współki z Colonnem Towarzystwo muzyki religijnej (Koncerty oratoryjne), które sam prowadził. W 1878 L. został mianowany pierwszym kapelmistrzem Wielkiej Opery. Prócz tego urządzał słynne koncerty Konserwatoryum. Fraucyę zapoznał z Wagnerem i Beethovenem.

Lamou.roux Jan Winc. Feliks (* 1779 w Agen—f w Caen 1825), profesor historyi naturalnej w Caen, wybitny algolog i zoolog franc. Przyczynił się do założenia Societe linneennei muzeum w Caen, był korespondentem Akademii. Choć niesłusznie zaliczał c o r a 11 i-neae (ob.) do zwierząt, położył jednak wielkie zasługi w badaniach nad wodorostami. Zasadnicza praca jego „Histoire des Poły pierś coralli-genes flexibles vulgairement nommees Zoophy-tes“ (Caen 1816). Prócz tego napisał: ,,Essai sur plusieurs especes de Fucus peu connues“ (1805); ,,Essai sur les genres de la familie des Thalassophytes non articules“ (Paryż 1813); ,,Exposition methodiąue des geures de 1‘ordre (?ńs Polypiers‘‘ (Caen 1816, Paryż 1821).

Lampadarcłlia, Aa^iraSap^ća, nazywa się, jako szczególny rodzaj gimnazyarchii (ob.), obowiązek zamożniejszego obywatela ateńskiego, polegający na urządzaniu dorocznych, znacznych

Wielka Encykl. Illustr. Ser, I, Tora XT,II. Zesz. 3 Mb.

kosztów wymagających, wyścigów z pochodniami, urządzanych podczas świąt Prometejskich, Pa-natenajskich i innych.

Lampadedromia, Lampadeforya, gr. Aap, ~adir §po|Xi7., Aap.iraSrjcpopia, >.a[X7ra§oń^oc Xap.7ca§toę aycov. albo pokrótce Xa[A7C7.ę, oznaczała w Koryncie, Amfipolis Ilion, Bizancyum, na w. Keos i Teos, szczególnie zaś w Atenach wyścigi młodzieńców z pochodniami, urządzane wieczorną porą podczas pewnych uroczystości; rzadko odbywano je konno. Pochodnie wyrabiano w tym celu albo ze smoły, albo z wosku. Sprawność cała polegała na tern, aby począwszy od ołtarza Prometeusza w Akademii z płonącą pochodnią do celu w mieście samem, i to do dzielnicy Kerameios zwanej, jak najprędzej dobiedz. Zwycięzkiemu gimnazyar-chowi(ob.) służy, równie jak choregowi, prawo postawienia pomnika na pamiątkę odniesionego zwycięztwa. Wyścigi te, przeciągające się z wieczora do późnej nocy, odbywano wyłączuie na cześć bóstw, rym ogień był poświęcony: Hefajstosa, Prometeusza, Ateny, która, jako bogini kunsztownych rękodzieł, była także patronką ognia, wreszcie Artemidy Bendyjskiej, jako bogini księżyca, i bożka Pana.

Lampadius Wilhelm August, górnik (* 1772—f 1842). Po podróżach po Rosyi i Czechach został prof. chemii we Preibergu. Od r. 1796 wykładał górnictwo, z którego wytworzył odrębny dział wiedzy. W r. 1796 pierwszy otrzymał siarczyk węgla w stanie płynnym. Napisał: „Handbuch der Hiittenkunde" (Getynga 1817—18, 4 t); „Grundriss einer allg. Hiittenkunde" (tamże 1827) i wiele iu. Próbował też sił w belletrystyce.

Lampart {Felis leopardus), gatunek zwierząt drapieżnych, z rodziny kotów (Felidae). Głowa duża, okrągła, pysk mało wystający; szyja krótka; budowa ciała wogóle masywna; kończyny średniej długości, dość grube, łapy niezbyt duże. Zasadnicza barwa: blada ruda-wo-żółta; na stronie grzbietowej ubarwienie ciemniejsze, na piersiach i w okolicy gardła jaśniejsze, biało-żółte. Na calem ciele oprócz tego występują okrągławe czarne plamy mniejsze i większe (od wielkości grochu do wielkości orzecha greckiego). Niektóre plamy ułożone są w poprzeczne rzędy, inne, np. na nogach i barkach, zlewają się mniej lub więcej, tworząc nieprawidłowe ciemne okolice; po bokach tułowia istnieją nadto czarne plamy koliste. Uszy zewnątrz szaro-czarne z białawą plamą na końcu. Oczy z zielouawo-żółtą tęczówką i okrągłą źrenicą. Długość ciała 1.7 — 2 m., przyczem 60—80 cm. przypada na ogon. L-y są przedmiotem polowań ze względu na skórę, poszukiwaną w handlu. -Zamieszkują Afrykę.

Lampe Emil, matematyk niem. (* 23 grud. 1843 w Golwilz w Brandenburgu), wychowaniec uniw. w Berlinie, w r. 1865 został tamże do-

A. Ł.

S. Urz.

A. Pol.

„Fedele L.“ s p.

B. O

S. J)rz.

x-y

centem, w 1874przeniesiony do akademii wojskowej i w r. 1889 mianowany profesorem zwycz. politechniki w Charlottenburgu. Napisał: „De superficiebus ąuarti ordinis, ąuibus puncta tripli-cia insunt“ (1869). „Sur quelques problemes relatifs a la surfaces des ondes" (1890). „Geo-ornetr. Aufgaben zu den kubischen Gleichungenw (1899). „Geometr. und mechanische Aufgaben zur numerischen Auflosung von Gleichungen hóherer, Grade“ (1885) i in. W 1868 — 92 redagował „Crelle’s JournaP, od 1885 „Jahrbuch iiber Fortschritte d. Mathematik“, do r. 1890 przy współudziale M. Henocha, następnie sam.

Lampecyanie, heretycy, uczniowie Lampe-cyusza, który żył w V w. i był jednym z głównych naczelników sekty Marcyanistów. Napisał on księgę pod tytułem Testament, w której potępiał śluby wszelkiego rodzaju, a szczególniej posłuszeństwo, jako przeciwne wolności synów Bożych. L. pozwalali mnichom żyć i ubierać się jak im się podoba; zalecali też pozwalanie naturze na wszystko, czego tylko zażąda. („Enc. Orgelbr." większa).

Lampedusa albo Lampadosa, w źródłach starożytnych Lipadusa, wyspa włoska, na płd. zach. od Malty leżąca, w grupie tak zwanych wysp Pelagijskich, Iso 1 e Pelagie (ob.).

Lamperti Franciszek (* 1 marca 1813 w Savonie--f 1 maja 1892 w Cernobbio nad jez. Como), słynny nauczyciel śpiewu. Kształcił się w konserwatoryum medyolańskiem, w którem od 1850 — 76 był profesorem. Z jego szkoły wyszły znakomitości świata śpiewaczego: Wald-man, Teresina Stolz, Artót, Albani, Cruvelli, La Grange, oraz Sembrich-Kochańska.

LampertlCO Fedele, statystyk i ekonomista włoski (* 13 czerwca 1833 r. w Vicenzy); senator włoski (1873), kilkakrotnie obierany prezesem Akad. weneckiej („Istituto Veneto“), Akademii Olimpica, i t. d. Prace ważniejsze: „La Sta-tistica in Italia prima dell’Achenwall" (1855), „Giammaria Ortes e la scienza economica al suo tempo" (1865), „Della statistica come scienza in generale e di Melchiore Gioja in particolare" (18701, wyd. 2-e (1879), „Economica dei popoli e dei stati" (1874—84, 5, t.). Cechuje go odwaga sądu. Kiedy w r. 1874 Ferrara napisał, że „ ekonomiści włoscy to po największej części germaniści (zwolennicy niemieckich poglądów), socyaliści i demoralizatorzy młodzieży włoskiej", L. oświadczył na I kongresie ekonomistów włoskich (1875) w Medyolanie, że „nauka ekonomii politycznej nie urodziła się i nie umarła wraz z Adamem Smithem i jego niekoniecznie szczęśliwymi glossatorami".—Por. Cossa „Introduzione allo Studio delFEconomia politica" (wyd. 3-e 1892, 522 str.); Sebastiano Rumor (Vicenza 1898).

Lamperya (niem. Fussleiste), u nas często fusgzymsem zwana), po polsku: listwa przyścienna, jest to listwa profilowana, wysokości 12 — 30 centymetrów, którą się przybija do ścian tuż nad podłogą. Listwa ta chroni ścianę przy zamiataniu i szorowaniu podłogi od uszkodzeń i pobrudzenia, a dodatkowo zakrywa szczeliny między ścianą a podłogą. U nas spotykamy podobne listwy, nawet w budynkach lepiej wykończonych, tylko 3 centymetry wysokie, a za to stosunkowo szerokie. Takie listwy są tylko małą ochroną ścian, które widzimy też często u dołu brudne i z obdartem obiciem.

Lampetya, gr. Aoc^rceTńrj, łac. Lampetia, córka bożka Heliosa i nimfy Neery; razem z siostrą Faetuzą (Phaetusa) pasła stada wołów Heliosa na w. Trynakryi (dzisiaj Sycylia); według Hygina (fab. 154) jest L. siostrą Faetonta (ob.).

Lampi, rodzina malarzy: 1) Jan Chrzciciel, malarz historyczny i portretowy (* 31 grud. 1751 w Romeno niedaleko Trydentu—f 11 lut. 1830 w Wiedniu). Był członkiem Akademii w Weronie i początkowo pracował w Trydencie, Roveredo i Klagenfurcie. Jako znany malarz przybył do Wiednia w r. 1783 i tutaj wykonał portret ces. Józefa II oraz dwa obrazy przedstawiające rodzinę hr. Potockiego. W r. 1787 powołał go do Warszawy Stanisław August. Bawił tutaj L. cztery lata. Wykonał przez ten czas portret króla, za który otrzymał prócz wynagrodzenia, wielkiej wartości tabakierkę, a nadto kilkadziesiąt portretów panów i pań polskich. W r. 1791 udał się L. do Petersburga, gdzie wykonał portrety rodziny cesarskiej i osób należących do dworu. W r. '1798 powrócił do Wiednia i stanął na czele tamtejszej Akademii. Prace L-go odznaczają się miękkością wykonania.— BibL: E. Rastawiecki „Słownik malarzów pols." (t. I). 2) Jan Chrzciciel, syn poprzedniego (* 1775 w Trydencie —f 1837 w Wiedniu). Ceniony przez współczesnych; przeważnie malował portrety. W Królikarni r pod Warszawą są jego pędzla dwa obrazy: Śpiąca dziewczyna i Dziewczynka drzemiąca na łóżku.

Lampiony (fr. lampion), lampki i latarki używane do iluminowania. Obecnie stosujemy tę nazwę prawie wyłącznie do latarek z papieru fałdowanego, mających najczęściej kształt kuli lub cylindra z otworem u góry a świecą wewnętrz. Fałdy są tak ułożone, iż przy układaniu jedna fałda kładzie się na fałdę sąsiednią, a wszystkie razem wytwarzają z cylindra pierścień papierowy, z kuli zaś pół takiego pierścienia.    B’ 0>

Lampong, rezydentura holenderska na Sumatrze, obejmująca płd. część wyspy; 125 090— 130 000 kim. kw„ 130 000—150 000 m-ców. Część wsch. posiada bardzo żyzną, pokrytą lasem glebę alluwialną; w częściach zachód, i płd. ciągną się odnogi gór wulkanicznych Ba-rissan, których najwyższy punkt Gunung-Tan-gamur (lub G.-Semanka), wznosi się na 2 262 m. Ludność stanowi osobną grupę (L., Lampuhn)

rasy malajskiej, powstałą, być może, ze skrzyżo- psychiczna przebiegu pojedynczych epok kul-wania z krajowcami Sumatry. Głownem mia- turalnych jest zawsze tażsama; działają obok stem i siedzibą rezydenta holenderskiego jest siebie dwie siły: siła świata zjawiskowego, Telók-Betong, które zostało prawie do który dostarcza nowych podniet i możliwości szczętu zburzone w r. 1883 podczas wybuchu skojarzeń, oraz moc duszy społecznej, zdolna wulkanu na wyspie Krakatoa (ob.). Hr- do zapobieżenia ugięciu się pod naciskiem Lamprecht Klecha (Pfaffe), poeta śre- tych zjawisk, do opanowywania ich. Przy-dniowieczny niemiecki. Żył w pierwszej poło- czyna różnic między epokami tkwi w róż-wie XII w. w ziemiach Nadreńskich. Autor nem skojarzeniu dwóch czynników: t. zw. poematu o Aleksandrze Macedońskim („Alexan- domin autu duchowego (podstawowej wy-derlied"). Utwór ten jest przeróbką epopei tycznej) oraz pojemności duchowej (See-Alberyka z Besanęonu, który ze swej strony lenweite), t. j. takiego zakresu zjawisk, który-oparł się na wzorze łacińskim Juliusza Wa- by był dostępnym życiu duchowemu je-leryusza. Dzieło L-a zasługuje na uwagę nie dnostki, a więc i ogółu. Dominant nie tyle ze względu na swą wartość artystyczną, jest wyrazem sił socyaluo - psychicznych, ile na znaczenie historyczne. Była to pierwsza działających z zewnątrz, ale jest cżemś co za-epopeja niemiecka treści świeckiej, cpracowa- wiera w sobie określoną potencyę rozwojo-na według wzoru francuskiego. L. pragnie wą, hamowaną lub popieraną przez wpływy wykazać znikomość dążeń, zmierza do tego, aby zewnętrzue, jednak niezmienną w swym cha-zjednać rycerstwo dla sprawy odebrania Ziemi rakterze wewnętrznym. Zarówno każde ludzkie św. z rąk niewiernych. Pieśń o Aleksandrze skupienie jak i osoba pojedyńcza posiadają zachowała się w potrójnej redakcyi: najstarsza pojemność duchową, w której ujawniają stanowi część rękopisu odnalezionego w Vorau się różnorodne sprzeczne wyobrażenia, dążno-w Styryi („Vorauer Handschrift"), druga pocho- ści i uczucia; ale, jak u jednostki pojemność ta dzi z r. 1187 („Strassburger fiandschr.“), trzecia uniemożliwia młodzieńcowi przeżywanie ogółu wreszcie została odnaleziona w Bazylei. Wy- wrażeń starca—a starcowi—wrażeń młodzieńca, dania krytyczne: Diemer „Deutsche Gedichte tak i pojemność- duchowa społecznego rozwoju d. XI u. XII Jahr.“ (Wiedeń 1849); Weismann nie dopuszcza, aby wszyscy należący do pe-(z przekładem, Frankfurt n. M. 1850); Kinzel wnej epoki, przeżywali coś jej przeciwnego, (wraz z fragmentem Alberyka, Halla 1884). albo, aby jednostka zupełnie wyzwoliła się Lamprecht Karol Gotthart, historyk z pod wpływów czasu i miejsca. Nawet geniusz niemiecki (* 25 lut. 1856 w Jessen około Wit- należy do pewnej epoki i dochodzi do pełni ioz-tenberga nad Elstrą czarną. Wyższe wykształcenie wojno tyle jedynie, o ile działa w duchu jej tendan-pobierał w Getyndze, Lipsku i Monachium, odda- cyi. Ta zaś tendencya zależna jest ściśle od jąc się pilnie naukom historycznym i społecznym, napięcia dominantu. Epoki nie idą po sobie Przez czas krótki był nauczycielem gimnazyum przypadkowo, lecz dążą po linii ciągłego Fryderyka Wilhelma w Kolonii. W r. 1880 wzrostu lub słabnięcia siły psychicznej, są za-habilitował się w Bonn, w r. 1885 mianowa- leżne od wzrostu lub upadku intensywności do-ny został tamże profesorem nadzwyczajnym minantu. Jak dusza jednostki przechodzi swój historyi i ekonomii, w r. 1890 powołano go rozwój w okresie dziecięcym, młodzieńczym na profesora zwyczajnego do Marburga, a w i starczym, tak i dla duszy społecznej r. 1891 do Lipska, gdzie należy do liczby naj- istnieje zasada rozwoju, która ujawnia się popularniejszych profesorów. Położył duże za- w następstwie po sobie określonej liczby epok sługi na polu historyi społecznej i ekonomicz- kulturalnych. Na drodze metody indukcyjnej, nej oraz kultury Niemiec. Wybitną rolę od- zwanej przez siebie k ul tur al no - h i stor yc z-grywa również jako historyozof, staczający od czną, doszedł L. do ustalenia w historyi Niewielu lat walkę z przeciwnikami swych poglą- mieć następujących epok: symbolizmu, typizmu, dów. Dzisiejsza nauka historyczna, mówi Lamp- konwencyonalizmu, indywidualizmu i subjekty-recht, jest przedewszystkiem nauką społeczno- wizmu. Gdy historya wszystkich grup ludz-psychologiczną. Psychologia indukcyjna, wolna kich na świecie będzie należycie zbadana, gdy od jakiegokolwiek systematu metafizycznego, będą ustalone zasadnicze epoki, naówczas bę-jest dla niej taką podstawą jak mechanika dla dzie można określić, co która grupa stworzyła przyrodoznawstwa. Nauce historycznej, traktu- nowego w granicach typów wskazanych, i tyl-jącej, w najszerszem słowa znaczeniu, o zmia- ko wówczas będzie można stworzyć historyę nach duchowych, zachodzących w gromadach powszechną, opartą na naukowych podstawach, ludzkich, należy się miejsce najwybitniejsze Dla przygotowania prac tych założył L. w r. wśród humaniorów. Zjawiska życia socyalno- 1908 seminaryum historyi powszechnej przy psychicznego, przejawy t. zw. duszy narodo- uniwersytecie lipskim. Ważniejsze dzieła L-a: wej, należy badać w ich żywiołach składowych, „Beitrage zur Geschichte d, franzósichen Wirt-a więc brać pod uwagę czas, w jakim rozgry- schaftslebens im XI Jahrh.“ (Lipsk 1878); „Ini-wają się w biegu życia wielkich gromad ludz- tialornamentik de VIII—XIII Jahr.“ (t-że 1882) — kich, zwykle narodami zwanych. Mechanika ' „DeutschesWirtschaftslebenim Mittelalter“(Lipsk

St. E.

au-

S. Drz.

S. Drz.

Lampryty, minerały; nazwa wzięta z greckiego: Xap.7rpóę=błyszczący. Po polsku mo-żnaby ją oddać wyrazem bi as koty (Linde). Są to związki arsenu, antymonu i bizmutu z metalami ciężkiemi, dalej związki siarki, selenu i teluru z metalami ciężkiemi i kruche-mi. Połysk mają metaliczny lub dyamentowy. Przeważnie są to minerały żyłowe. Gromadę L-ów stanowią pirytoidy czyli iskrzyki, błyszcze

czyli galenoidy, siarkosole czyli sole sulfonowe

z w

Dardanelskiej.

Lampy, gr. Xap.7Eaę, (His tory a); 1) Początki ob. Oświetlenie; 2) W Starożytności łac. lampas (rzeczownik od czasów. Xa[X7rw=świecę). Najdawniejszy sposób świecenia w domach starożytnych był palić drew-ka na podstawie trójuożnej. Kraje wschodnie używały drzewa wonnego, w które obfitowały. Wychodząc zaś z domu w czas ciemny, światło sobie czynili albo zapalonemi smolnemi gałęziami albo pochodniami, uwitemi z powrozów i zwyczajnym woskiem oblanemi. W miejsce smolaków i takich pochodni przyjęli Grecy 1-py od narodów wschodnich, a od Greków Rzymianie. Używali ich oni także w świątyniach. Wielkiej sławy zażywała lampa szczerozłota na Akropoli ateńskiej w świątyni Ateny Pallas, arcydzieło Kallimacha; raz oliwą nalana, przez cały rok dzień i noc paliła się, jak wieść niesie. Używali oni L-p także w domach na świecznikach i w latarniach i mieli osobne do noszenia po ciemnych ulicach. Zwy-Lamprofiry, ob. Skały i Petrografia, czaj ten był także u Rzymian, Zrazu wy-Lamprokles, Aap,7rpoxX7]ę: 1) najstarszy syn rabiano je z gliny; u majętniejszych były one Sokratesa. — 2) muzyk i poeta dytyrambiczny, z żelaza, miedzi, spiżu koryuckiego, z bronzu,

ze srebra i złota. Pospolicie bywały o je-Lampronti Izaak, syn Samuela, rabin dnym tylko knocie; sporządzano je wszakże i lekarz w Ferrarze (f 1757). Ułożył ency- i z wielu knotami, zwłaszcza do świątyń, w klopedyę, zawierającą przepisy, podania ludo- dni uroczyste i na biesiady. Grecy palili L-y we, aforyzmy i przysłowia z Talmudu, jak rów- osobliwie Hefajstosowi, Atenie, Prometeuszowi, nież decyzye i odpowiedzi rabiniczne. Enćy- szczególnie w dni uroczyste (ob. Lampade-klopedya ta, nosząca tytuł „Pachalicchak", t. dr o mi a). Podczas wielkich uroczystości j. Obawa Izaaka, została doprowadzona tylko świecali także Rzymianie w świątyniach, przy do litery M. i była wydawana częściowo w We- bramach domu i po oknach dużą liczbę lamp. uecyi, a częściowo w Reggio 1813 r. x‘y- W grobach ludzi możniejszych stawiano rów-

1886; dzieło znakomite); „Skizzen zur rheini-schen Geschichte“ (Lipsk 1887); „Die romische Frage v. Konig Pippin bis auf Kaiser Ludwig den Frommen“ (Lipsk 1889); „Deutsche Geschieh-te“ (tomów 9, Berlin 1891 — 1907). „Ge-schichtswissenschaft“ (1896); „Die kulturhistori-sclie Methode" (1900); Moderne Geschichts-wissenschaft⁻¹) (1906); „Americana" (1906); „Die Entwickelung d. deut. Geschichtswissenschaft vornehmlich seit Herder“ (1898). Prócz tego wiele artykułów po czasopismach, a przedewszy-stkiern w kierowanem przez L-a wydawnictwie „Westdeutsche Zeitschr. f. Geschichte und Kuliste¹*, oraz w „Zukunft".

Lamprecht z Regensburga, franciszkanin. Żył w pierwszej połowie XVII w. i jest autorem mistyczno-alegorycznego wiersza Córka Syonu, w którym, w duchu punujących pojęć, przedstawia zaślubiny duszy z Bogiem, oraz Żywota św. Franciszka, napisanego na podstawie „Vita s. Francisci“ Tomasza Celano. x'y

Lampridius, z przydomkiem Aelius, jeden z tak zw. Scriptores historiae August a e (ob.). O życiu bliższe szczegóły nie są znane, z którego-to powodu chciano go u-tożsamić z innym, więcej znanym historykiem owych czasów (Aelius Spartianus), zapanowania Dyoklecyana żyjącym, i obu jako jedną osobę pod nazwą wspólną Aelius Lampridius Spartianus uważać. Żyjący pod koniec III w. po Chr. F 1 a v i u s Vopiscus (ob.) wymienia jednak Lamprydyusza wyraźnie jako wzór, do którego się w swem dziele stosuje. Zwyczajnie cztery żywoty owego zbiorowego opisu dziejów mocarstwa rzymskiego i to; Vita Commodi, Diadumeui, Helioga-bali, Alexaudri Severi, noszą miano jego torstwa, nie wyróżniają się wcale ani pod względem formy ani też sposobu opowiadania od innych części rzeczonego zbioru. L-owi przypisać prawdopodobnie należy także żywoty ces. Pertinaksa i Gety. Wydania L-a razem z innymi pięciu Scriptores hist. Aug.: Editio priuceps Medyolan 1475, fol., przez Bon. Ac-cursiusa; Aldina Wenecya 1516, 1519; Paryż 1603 i 1620, fol., przez Iz. Casaubouusa, razem z komentarzem Salinazyusza; Berlin 1864, przez Jordana i Eyssenhardta; Lipsk 1884, wyd. 2-e przez Petera.

nauczyciel Da mon a (ob.).

i blendy czyli cynobrowce.

Lampsakos, Aap<{>axo<;, łac. Lampsacum, rzadziej Lampsacus, znaczne, handlowe miasto w Myzyi, nad płc.-wsch. uściem Hellespontu, które około r. 650 przed Chr. założyli Focej-czycy, na miejscu dawniejszej osady, zowiącej się pono Pityussa, albo też Bebrycya. Miała tutaj powić bogini Afrodyta brzydkiego Pry a-posa (ob.), którego stąd Owidyusz (Fast. 1, 440) zowie Hellespontiacus deus, szczególnie też w tem mieście czczonego. Dla doskonałego wina, jakie się w okolicy L. rodziło, podarował je Kserkses Temistoklesowi. Było ono miejscem urodzenia logografa Charona, filozofów Adejmantosa i Metrodora, historyka Anakrymenesa. Dzisiaj Lapsaki, ze staroży-tnemi ruinami nad północną kończyną cieśn.

S. Drz.

za-

S. Drz.

nież lampy, dbając o to, aby oliwa w nich na jaknajdłuższy czas starczyć mogła, i utrzymywano je z nadzwyczajną starannością, bo nie można przecież dać wiary solennym zapewnieniom niektórych pisarzy starożytnych, iż L-y, te raz nalane i zapalone, wieki całe trwać miały bez odnawiania. Z powszechnego po domach używania lamp poszło u Greków przysłowie o dziełach uczonych, dobrze napisanych: sXcuov o£ec (=czuć w tej robocie oliwę); Rzymian zaś o pracy bez skutku i powodzenia dokonanej, mówił: oleum et operam perdidi.

powietrza zasilają się prądem stałym przy pięciu 70 — 80 i więcej wolt i sile prądu 2 — 12 amperów. Natężenie światła w takich l-ach jest zawsze mniejsze niż w odpowiednich 1-ach z lukiem odkrytym, ze względu na podwójne klosze. Węgle l-y łukowej umieszcza

na-

Fig. 157. Lampa łukowa z ukośnemi węglami. Łuk u dołu.

Lampy elektryczne. L. el. o dużem natężeniu światła, wynoszącem kilkaset świec, najczęściej mają dwie pałeczki węglowe, pomiędzy któremi przebiega stała iskra elektryczna, t. zw. łuk Volty. Końce tych pałeczek pod wpływem prądu elektr. silnie rozżarzają się i świecą; pary i gazy pomiędzy końcami węgli stanowią właściwy łuk i świecą również. Szczególnie jasno świeci ten łuk wtedy, gdy węgle są przesycone solami metali, np. sodu, strontu, wapnia i t. p. L. z takiemi nasyconemi węglami nazywają się płomienne mi. Węgle w zwykłych 1-ach łukowych spalają się dosyć szybko, zależnie od swojej długości, w ciągu 6—20 go-

l'T J]

WM

'X ■

Fig. 156. Lampa łukowa "z utrudnionym dopływem powietrza do łuku.

dżin. Przez umieszczenie łuku w kloszu, utrudniającym dopływ powietrza, powiększa się czas spalania się jednej pary węgli do 100, a nawet 300 godzin. —L. łukowe z łukiem odkrytym zasila się zwykle prądem stałym przy napięciu 40—45 wolt dla jednej lampy i sile prądu 4—15 amperów. Zależnie od siły prądu przeciętne natężenie światła w dolnej półkuli wynosi 210 — 1 390 jednostek Hefner’a, przy łuku odkrytym. Rozmaite klosze, zależnie od stopnia przezroczystości, pochłaniają 3 —50$ natężenia światła. L. z utrudnionym dopływem się w odpowiednich klamrach, które przesuwają się stopniowo, przy wypalaniu się węgli, za pomocą mechanizmu elektromagnetycznego; zasady urządzenia takich mechanizmów, oh. Ele k-tryczne oświetl enie. Dla skierowania światła l-y w dół w ostatnich czasach zaczęto budować l-y z układem węgli ukośnym, tak, że łuk tworzy się u dołu, i cały klosz jest jednostajnie oświetlony. L-y łukowe, odpowiednio urządzone, mogą być zasilane i zmiennym prądem; wtedy stosuje się napięcie 27—30 wolt dla jednej lampy, a siła prądu wynosi 6 — 30 amperów. Natężenie światła w tych 1-ach jest mniej więcej o 50 % mniejsze, niż w 1-ach zasilanych prądem stałym tejsamej siły. —Co do zużycia mocy prądu na jednostkę natężenia .światła, to łukowe l-y z odkrytym lukiem są najdogodniejsze, zużywają około 0.8 wata na świecę przy prądzie stałym i 1.2 wata na świecę przy prądzie zmiennym. L-y o łuku zamkniętym zużywają przy prądzie stałym do 1.4 wata na świecę. Źródła prądu, stosowane obecnie do oświetlenia, mają najczęściej napięcie 110 albo 220 wolt, w tych warunkach l-y łukowe włączają się zwykle grupami w szereg po dwie albo trzy na 110 wolt i po cztery albo po sześć na 220 wolt. — Liczba takich grup, zasilanych z jednego źródła, zależna jest tylko od siły prądu, zużywanego przez jedną grupę i od największej siły prądu, jaką można otrzymać z zasilającej te lampy dyna-momaszyuy lub akkumulatorów. W Ameryce obok węgli do lamp łukowych stosują niekiedy

lit

mil

jako końcówek, pomiędzy któremi powstaje łuk, sztabę miedzianą i rurkę żelazną, wypełnioną tlenkiem żelaza z domieszkami. Łuk takiej l-y, zwanej magnetytową, jest długi, biały i jasny. Rurka z tlenkiem żelaza, przy długości koło 200 mm., spala się w ciągu 150 — 200 godzin; budowę takiej l-y obmyślił Steinmetz. — Również Casper Hewitt w Ameryce zbudował 1-ę, w której łuk powstaje pomiędzy rtęcią a żelazem wewnątrz rurki szklanej, wypełnionej

i ;\

t!@r

•V

Fig. 158. Lampa łukowa rtęciowa z dodatkowemi, lampami żarowemi dla przysporzenia czerwonych \ promieni.

parą rtęci. Cała rurka, długości około 1 metra, świeci silnem niebieskawem światłem, pozba-wionem promieni czerwonych. Z powodu braku tych promieni wiele przedmiotów, a szczególnie ciało ludzkie w oświetleniu takiej l-y przybiera barwę zupełnie nienaturalną. Wobec tego dla oświetlenia zwykłego l-y takie nie są odpowiednie. Ze względu jednak na b. znaczne natężenie przez taką 1-ę wysyłanych promieni chemicznie czynnych, znajdują one stosowanie przy badaniach naukowych i w praktyce lekarskiej. L. elektr. o małem natężeniu światła — kilka lub kilkadziesiąt świec —zwykle są żarowe. W tych l-ach przewodnik e-lektryczności rozżarza się prądem i świeci. Najbardziej rozpowszechnione są l-y ‘z nitką węglową, umieszczoną wewnątrz szklanego naczynia, z którego wypompowuje się powietrze. W ten sposób nitkę zabezpiecza się od spalenia, a szklane naczynie bardzo mało się ogrzewa. Oprócz węgla obecnie są stosowane rozmaite metale, ztąd l-y żarowe: osmowe, cyrkonowe, tantalowe i t. p. — L. węglowe są o-becnie najtańsze i najtrwalsze, metalowe znacznie droższe i nie tak wytrzymałe na wstrzą-śnienia; ale natomiast dają światło bielsze i zużywają trzy razy mniejszą moc prądu niż węglowe przy temsamem natężeniu światła. L-y węglowe zużywają 2—4 watów na świecę, a metalowe około 1 wata na świecę. —Obecnie l-y węglowe i większość metalowych robi się dla prądów o rozmaitem napięciu—do 250 wolt. L. żarowa może być zasilana prądem tylko takiego napięcia, na jakie jest zbudowana. Siła prądu płynącego do 1-y jest przystosowana do natężenia światła. —L. żarowe palą się od kilkuset do tysiąca i więcej godzin, aż siatka się przerwie. L. węglowe po upływie kilkuset godzin zwykle tracą koło 20 % początkowego natężenia światła. —Prócz wyżej podanych L. żarowych są jeszcze w użyciu L-y Nernsfa. W nich rozżarza się prądem cienką rurkę, zrobioną z trudno topliwych tlenków metali; ponieważ są to tlenki, więc żarzy się ona wprost na powietrzu. Przy temperaturze pokojowej tlenki metali nie przepuszczają prądu i z tego względu rurkę taką trzeba podgrzewać. W lampach Nernsfa są podgrzewacze, utworzone z cienkich drucików metalowych. Gdy 'puścimy prąd do l-y, to on przedewszystkiem przepływa przez podgrzewacz, rozżarza go, od podgrzewacza ogrzewa się rurka z tlenków metali, i wtedy gdy odpowietnia temperatura zostaje osiągniętą, prąd zaczyna przepływać przez tlenki metali i rozżarza je tak mocno, że wysyłają silne, białe oślepiające światło; elektromagnes wewnątrz l-y wyłącza prąd w podgrzewaczu. L. takie mogą być zasilane prądem rozmaitego napięcia, ^stosownie do długości żarzącej się

.?

Fig. 159.’¹ LampaMNernsta/j

rurki, i mają natężenie ^światła od" kilkudziesięciu do kilkuset świec, stosownie do siły prądu. L. Nernsfa zużywają 1.5 —1.8 watów na świecę. Rurka świecąca z podegrzewaczem tworzy w nich tak zwany palnik, który można zmieniać: przeciętnie przepala się on po 400 godzinacli palenia się. —L. żarowe łączą się ze źródłem prądu najczęściej równolegle, w ten sposób, że do każdej L-y płynie oddzielny prąd, odgałęziony z przewodników połączonych z końcówkami źródła prądu. —L ite r at.:

M. Poż.

Lampy do oleju roślinnego. Oleje roślinne, jak oliwa, olej lniany, rzepakowy i inne, są w porównaniu z naftą, gęstopłynne, i wymagają w celu dostatecznego zasilania niemi płomienia nietylko luźno wyrobionego knota, ale i odpowiednich urządzeń do utrzymywania stałego poziomu oleju tuż poniżej płomienia. 1) L. nocne. W naczyniu, np. w szklance napełnionej u dołu zwykle wodą, a tylko górą olejem, pływa mała miseczka szklana lub z metalu, mająca w środku krótką, a bardzo ciasną rurkę pionową, nieco w oleju zanurzoną, przez którą wskutek włoskowatości olej dochodzi aż do górnego jej końca, gdzie się go zapala. U nas były więcej w użyciu pływaki, w które wtykano knot krótki, a cienki. — 2) L. starożytnei 3) zwykłe górnicze (ob. Górnictwo str. 437 i fig. 155) mają naczynie z olejem i pełuy knot cylindryczny. Pod względem ustroju zasługują na wyróżnienie: 3a) L. b e z p ie c ze ń st w a górnicze (ob. G ó r-n i c t w o, T. XXV str. 437, fig. 156). 4) Knot płaski, prawdopodobnie wynalazku francuza Leger, zastosowano w drugiej połowie XVIII w. do lamp, których ustrój w zasadzie nie różnił się od lamp z knotem pełnym.—5) L. Cardanusa i Arganda. Do nich zbudował około r. 1550 Hieronim Cardanus przyrząd utrzymujący sta-

Szapiro „Oświetlenie elektryczne¹*. Rosenberg „Elektrotechnika prądu silnego¹* (w opracowaniu Z. Straszewicza). J. Herzog i C. P. Feldman „Handbuch d. elektr. Beleuchtung".

Lampy, przyrządy do oświetlania. Dawniej nazywano L-arni przyrządy, w których paliwo, płynne przy zwykłej temperaturze, paliło się płomieniem świecącym bezpośrednio t. j. L. olejne, jakoteż późniejsze naftowe. Obecnie zaliczamy do lamp jeszcze i te przyrządy, w których płomień służy do rozżarzania ciała obcego, t. zw. kołpaczka żarowego, t. j. L. ża‘ rowe tak naftowe jak i spirytusowe, jakoteż i przyrządy bez paliwa płynnego, a natomiast zasilane gazem za pomocą rur, t. j. L. gazowe i gazowo-żarowe, lub elektrycznością za pomocą przewodników elektrycznych, t. j. żarówki i łukówki, czyli L. elektryczne żarowe i łukowe. Ostatnie, t. j. elektryczne nazywa-mi wtenczas L-ami, gdy służą do oświetlenia ulic, dziedzińców i t. p., inne zaś L. zwykle nie są zabezpieczone od wpływów atmosferycznych, jak wiatr i deszcz, dlatego używamy ich zazwyczaj tylko do oświetlenia mieszkań i innych części budynków. Szkło, zwane także cylindrem, i knot, jako części składowe większości L-p, opisujemy poniżej. Szkło zastępuje komin zwykłego ogniska, gdyż wzmacnia ciąg, a przez tó zwiększa dopływ świeżego powietrza do płomienia, wskutek czego olej lub gaz spala się lepiej, dając płomień o większym żarze, a więc jaśniejszy. W ten sposób można kopcenie L-p usunąć zupełnie; jednakże, w celu najlepszego wyzyskania oleju lub gazu, paliwa te powinny się spalać bez nadmiaru świeżego powietrza, gdyż to byłoby przyczyną ochładzania płomienia, przeszkadzałoby więc należytemu żarzeniu się części stałych, w płomieniu wydzielanych, a w L-ach żarowych wskutek mniej gorącego płomienia kołpaczek żarowy żarzyłby się słabiej. Długość i szerokość szkła należy więc odpowiednio dobrać. Szkła, kształtu rurki zupełnie cylindrycznej, odpowiadają jedynie należytemu spalaniu się gazu świetliwnego. Szkła L-p z knotem płaskim o-trzymują w okolicy płomienia kuliste rozszerzenie, aby powietrze przelatywało w kierunku bardziej na płomień zwróconym. W danym wypadku lepsze są szkła o spłaszczonem rozszerzeniu kulistem, gdyż płomień odstaje natenczas bardziej równomiernie od szkła, które, równomierniej rozgrzane, nie pęka tak łatwo. Do lamp zasilanych olejem, tak roślinnym jak mineralnym, z palnikami pierścieniowatemi, o-kazały się stosownemi szkła, zwężające się znacznie tuż nad płomieniem, a rozszerzające się powrotnie powyżej tego zwężenia, które nadaje powietrzu z dołu dochodzącemu kierunek prawie poziomo na płomień zwrócony. Szkła te odpowiadają jednakże tylko wtenczas wszelkim wymaganiom, jeżeli mają zwężenie w dokładnie wypróbowanej wysokości nad paluikiem.

Jeżeli do palników pierścieniowatych dodamy grzybek, t. j. tarcz kołową, opierającą się na drążku, a umieszczoną w małem oddaleniu ponad palnikiem, i z nim współosiowo, to szkło powinno mieć w okolicy płomienia rozszerzenie, gdyż powietrze dochodzące z dołu przez środek palnika, a więc przez wewnętrzną rurkę knotową, uderza o tarcz, przybierając przez to kierunek prawie poziomy i rozdmuchując płomień lampy na wszystkie strony. Wskutek tego olej spala się lepiej, lecz płomień staje się szerszym i wymaga w tern miejscu rozszerzenia w szkle. Szkła do lamp z grzybkiem miewają albo kuliste rozszerzenie tylko w okolicy płomienia, albo też dolna część szkła jest szersza, a górna węższa, z łagodnem przejściem między obiema. Knot do lamp z paliwem ciekłem doprowadza to paliwo do płomienia lampy jedynie wskutek swej włoskowa-tości (kapilarności), powinien zatem tę właściwość posiadać w stopniu większym lub mniejszym, stosownie do mniejszej lub większej płynności zastosowanego paliwa. Knoty wyrabiamy obecnie prawie wyłącznie z nici bawełnianych, luźno przędzonych. Odpowiednia ilość takich nitek, bardzo luźno skręcona, tworzy knot o pełnym przekroju kołowym, używanym do lamp olejnych najstarszego typu. Knoty do lamp nowszych, a więc płaskie lub o przekroju pierścieniowatym, wyrabia się sposobem podobnym do pończoszkowego lub plecionki z takichsamych nitek, dając wyrobowi, odpowiednio do celu, większą lub mniejszą ścisłość.

,i|

ły poziom oleju na wysokości części górnej palnika, a dopiero w r. 1783 dodał fabrykant lamp Aime Argand knot o przekroju pierście-niowatym. Opisujemy tu już ulepszony ustrój tej lampy. Na drążku mosiężnym (fig. 160), stale przytwierdzonym do takiejże podstawy, • spoczywa właściwa lampa tak, iż można ją wzdłuż drążka przesuwać w kierunku pionowym. Po lewej stronie drążka widzimy palnik pierścieuiowaty, a po drugiej naczynie z olejem, połączone z palnikiem cienką rurką, służącą równocześnie do przytwierdzenia całości do drążka za pomocą śruby, ręką pokręcanej. Naczynie do oleju składa się z zewnętrz-

ll

nut

!

UJ

■u,

r^HT —i 1-”^"-- -1 — '-f—l

,1

jące się łatwo przyśrubować i odśrubować, a zaopatrzone górą w otwory (w fig-e niewidoczne), przez które dochodzi powietrze do rurki wewnętrznej i dalej do płomienia. To małe naczynie służy zarazem jako zbiorniczek oleju niespalonego w płomieuiu, a wdół ociekającego. L-a opisana, którą ulepszono później przez dodanie szkła cylindrycznego, a następnie i dzwonu (klosza) ze szkła mlecznego, była o-gólnie używaną, posiadała jednak wady następujące: obalała się łatwo, gdyż główny ciężar znajdował się u góry, a prócz tego zbiornik oleju zasłaniał częściowo światło. 6) Aby te wady usunąć, zbudował Carcel L-ę ze zbiornikiem u dołu w podstawie, a do podnoszenia oleju aż do palnika użył małej pompki, poruszanej mechanizmem zegarowym, przyczem olej niespa-lony spływał z powrotem do zbiornika. Ponieważ jedna pompka nie zasilała płomienia bez przerwy, to zastosowano później dwie pompki, wpychające naprzemian olej do palnika. U-strój był zbyt złożony, a L. wskutek tego drogie i mało używane. Równie dobre, lecz u-stroju daleko prostszego, są 7) L. z miarkowni-kiem (moderatorem): We wnętrzu cylindrycz-nem zbiornika oleju (Fig. 161) może się poru-

Fig. 160. Lampy ustroju Cardanusa i Arganda.

nego, cylindrycznego, górą otwartego, i drugiego weń wsuwanego, które się wyjmuje, napełnia olejem i, ciągnąc za pręcik, zamyka zawór (wentyl), a więc i naczynie; następnie wsuwa się je powrotnie w naczynie zewnętrzne, o którego dno uderza pręcik, otwierając w ten sposób zawór. Część oleju wypływa z naczynia wewnętrznego do zewnętrznego, a mianowicie spływa dopóty, dopóki podnoszący się w naczyniu zewnętrznem poziom oleju sam nie zatamuje przypływu powietrza do naczynia wewnętrznego poprzez otwór zaworowy, a więc i wypływu oleju z naczynia wewnętrznego. Gdy wskutek spalania w lampie obniży się nieco poziom oleju w naczyniu zewnętrznem, powietrze ma znów dostęp do naczynia wewnętrznego, z którego wypływa nieco oleju i t. d. W ten sposób poziom oleju w naczyniu zewnętrznem u-trzymuje się stale ua wysokości części górnej palnika. Po lewej stronie drążka widzimy pal-, nik pierścieniowaty. Argand zastosował go pierwszy; wsunął knot o przekroju pierścienio-watym w szczelinę dwóch współosiowych rurek metalowych, tak, iż przez wewnętrzną rurkę umożliwił dopływ świeżego powietrza do wnętrza płomienia. W tym celu znajduje się u dołu wspomnianych rurek małe naczynie da-

j§§OS

ja

“n

o!

Ii

Fig. 161. Lampa z moderatorem.

B. O.

szać się tarcz kołowa, której brzegi są tak skórą uszczelnione, iż przy ruchu tarczy wdół nie przepuszczają ani powietrza, ani oleju, dozwalając jednak na ich swobodny przepływ przy ruchu tarczy w kierunku odwrotnym. Tarcz wraz z uszczelnieniem tworzy więc rodzaj zaworu. Olej wlany do lampy pozostaje początkowo ponad tarczą, jeżeli jednak zaczniemy teraz okręcać widoczną po prawej stronie rączkę, to okręcamy równocześnie i kółko zębate D, przytwierdzone do poziomej osi rączki. Kółko I), obracając się, podnosi zębnicę (drążek zębaty) JBB i tarcz do niej przytwierdzoną, wskutek czego olej, znajdujący się nad tarczą, wpływa pod nią. Na tarczę ciśnie z góry sprężyna: podnosząc więc przez nakręcanie tarcz w górę, ściskamy równocześnie ową sprężynę, która zaczyna teraz za pośrednictwem tarczy cisnąć na olej, pod nią się znajdujący, i wtłaczać go w rurkę C, która dochodzi aż do górnej części palnika. Rurka C składa się z dwóch rurek AA (rys. po prawej stronie fig. głównej) rozmaitej średnicy, tak, iż dolna, któ-jest przylutowana do tarczy, może się wsuwać w górną i w ten sposób poruszać razem z tarczą. Przy najwyższem położeniu tarczy sprężyna, wywierając na nią, a więc i na olej, największy nacisk, wpychałaby zawiele tego płynu do palnika. Aby temu zapobiedz, zastosowano miarkownik G (moderator), ustroju bardzo prostego, bo stanowiący jedynie pręcik, w dół śpiczasto zakończony, a górą stale przytwierdzony. Przy najwyższem położeniu tarczy dolna rurka A jest wsunięta w górną rurkę A, a równocześnie pręcik G w dolną rurkę A. Pręcik ścieśniając w ten sposób przekrój tej rurki, utrudnia przepływ cieczy. W miarę opadania tarczy wraz z dolną rurką A, pręcik G wysuwa się z niej coraz bardziej, zwiększając stopniowo coraz więcej swobodny przepływ przy stopniowo się zmniej-szającem ciśnięciu sprężyny. Nadmiar oleju spływra z powrotem z palnika do górnej części naczynia. Przyrząd opisany doprowadza olej do palnika w nadmiarze, knot należy zatem podkręcić wysoko za pomocą zębnicy E i przynależnej do niej rączki z lewej strony.

L. naftowe. Nafta posiada płynność o wiele większą niż olej roślinny, tak, iż knot wystarcza zupełnie do doprowadzenia jej do palnika z naczynia pod nim umieszczonego. Przyrządy do podnoszeuia oleju są zatem zbyteczne. Z nafty wytwarzają się gazy paliwne przy znacznie niższej temperaturze, aniżeli z o-leju roślinnego; L. naftowe wymagają jednak większego dopływu powietrza do płomienia w celu należytego wyzyskania paliwa do o-świetlenia, zato świecą jasno i nie kopcą, jeżeli są starannie oczyszczane. Wybuchy lamp na ftowych ob. O ś w i e 11 e n i e naftow e(T. IV, ser. II, str. 889). Stosując L. naftowe ze zwykłym

Wielka Ecykl. llustr. Per. i. Tom XT,lt Zesz. 335a.

palnikiem szczelinowym do jednego knota, należy w celu dostatecznego doprowadzenia powietrza do płomienia, otoczyć górny koniec palnika płaszczem w przybliżeniu pół-kulistem, z szeroką szczeliną u góry dla płomienia. Szkło powinno być przy płomieniu kulisto wypuklone (ob .Szkło w artykule Lamp y). Stosując do palnika dwa knoty płaskie, umieszczamy je w szczelinach równoległych, a przy większej liczbie knotów nieraz i w szczelinach tworzących gwiazdę. Najwięcej używane są jednak L. z jednym knotem, prawie ogólnie do oświetlenia podrzędniejszego, a przy większych wymaganiach L. z palnikiem p i e r ś c i e n i o w a t y m (Ar-gand’a) Lecz i do tych lamp używa się knota płaskiego i wsuwa go w szczelinę wytworzoną przez dwie współosiowe rurki stożkowate, zakończone górą cylindrycznie. Ten górny koniec wytwarza szczelinę pierścieniowatą, którą knot powinien szczelnie wypełnić, a zważać trzeba przedewszystkiem na to, aby między obu stykającemi się brzegami knota nie pozostał luz, który w warunkach niekorzystnych mógłby się stać przyczyną wybuchu nafty w zbiorniku poniżej leżącym. Wycięcie, zwykłe trójkątne, przez dolne części rurek stożkowatych służy do doprowadzania świeżego powietrza do wnętrza rurki, stamtąd do płomienia, a dodatkowo i do chłodzenia owej rurki, która, mniej ogrzana, przenosi mniej ciepła na zbiornik, do którego jest przytwierdzona połączeniem śrubowem, odkrę-canem przy czyszczeniu lub w celu nalania nafty do zbiornika. Tuż poniżej wycięcia trójkątnego znajduje się we wnętrzu rurki stożkowatej płytka pozioma odgraniczająca bezpośrednio zbiornik nafty od wnętrza rurki, a pośrednio i od płomienia. Kuot można podkręcać w górę lub skręcać w dół za pomocą rączki i kółka na jej osi osadzonego. Te Ł. otrzymują szkło (ob. Szkło w artykule Lampy), ze zwężeniem ponad płomieniem, a jeżeli mają grzybek, to z rozszerzeniem w okolicy płomienia. Palnik, dający się łatwo rozbierać i czyścić, jest w celu lepszego wyglądu otoczony blachą, lecz gęstą dziurkowaną, mianowicie w dolnej części, aby nie tamować dopływu powietrza, a prócz tego ma nasadkę do trzymania szkła i dzwonu. L. naftowe o większych palnikach pierścieniowatych dają stosunkowo mniej światła, aniżeli L. o palnikach mniejszych, a to z powodu niedostatecznego dopływu świeżego powietrza do płomienia. Dalsze ulepszenia tych lamp mają też przeważnie na celu ich zaopatrzenie w większą ilość świeżego powietrza, co da się jedynie osiągnąć przez zwiększenie ciągu tak po stronie wewnętrznej, jak i zewnętrznej knota, jednakże nie przez zwiększenie wysokości szkła, gdyż ze względu na dobry wygląd zbyt wielka wysokość szkła nie

jest pożądana. L. uattowe z palnikiem pływu świeżego powietrza do płomienia, iu

kosmos (Fig. 162) polegają na zastosowaniu dziurkowanej tarczy grzybka, opartej, zamiast na drążku, na rurce metalowrej, górą także

ju Cautius’a. [(fig. 163 a i 163 b). dnicza różnica między tą L-ą a innemi pole-

zastosowano grzybek zwykły, lecz z małą tarczą, dodano, natomiast kapturek pierścieniowa-ty nad knotem, tak, iż powietrze dolatujące od strony zewnętrznej palnika pod tym właśnie kapturkiem dochodzi do płomienia.—L. ustro-

Zasa-

nr

% IV

mm*

p J Njf-

mlwBa m

iiI

wk

"1

■ Hi

li

dS

Fig. 162. Lampa z palnikiem „K osmos“.

dziurkowanej, a mającej z zewnątrz osobny dopływ powietrza tuż poniżej zwykłego dopływu i tuż nad zbiornikiem nafty. Dodana rurka grzybkowa, umieszczona wewnątrz rurki knotowej, ogrzewa się w górnej swej części bardzo mocno i oddaje to ciepło powietrzu, przelatującemu po obu stronach, powodując przez to nietylko lepsze podgrzanie zużywanego w płomieniu powietrza, ale i większy ciąg wewnątrz rurki knotowej, cieplejsze bowiem powietrze szybciej leci w górę, aniżeli zimniejsze, i pociąga za sobą większą ilość świeżego. Tych L-p używa się także do oleju solarowego. L. naftowe z ulepszonym palnikiem kosmos różnią się od dopiero co opisanych tylko tern, iż przez odpowiednie urządzenio, zmusza się powietrze, dochodzące do płomienia po jego stronie zewnętrznej, do przelatywania możliwie blizko i wzdłuż zewnętrznej rurki knotowej, przeź co osiąga się nieco lepiej podgrzane powietrze. Zaznaczyć jednak wypada, iż zewnętrzna rurka knotowa jest tylko słabo ogrzana, z tego też powodu i powietrze wzdłuż niej przelatujące może się tylko lekko podgrzać.—L. naftowe z kapturkiem i długą rurką knotową. Wewnętrzna rurka knotowa przechodzi na wylot przez zbiornik nafty, w danym razie metalowy, jest więc o wysokość zbiornika dłuższą niż przy L-ach, dotychczas opisanych. Zwiększenie długości rurki jest, podobnie jak zwiększenie wysokości komina palenisk zwykłych, powodem zwiększo-

Fig. 163. Lampa ustroju Cantiusa.

ga na tern, iż knot jest od wierzchu zakryty zagięciem b (fig. 163 b) końca zewnętrznej rurki knotowej, tak, iż z góry widać tylko wąz-ki brzeg wewnętrznej strony knota. Powietrze dolatujące do płomienia;przez suwliwą rurkę umieszczoną w wewuętrznej rurce ^knotowej, podgrzewa się mocno przed dojściem do płomienia, ten bowiem, paląc się początkowo wewnątrz rurki i blizko niej, musi i ją i drążek grzybkowy, dłuższy niż zwykle zastosowany, silniej ogrzewać, a więc i powietrze wzdłuż nich przelatujące, które znów miesza się z gazami, z nafty przy knocie się wytwarzającemu Mieszanina ta daje przy [spalaniu wysoką temperaturę płomienia,'^ a zatem": lepszą wydajność światła. Doprowadzanie powietrza do płomienia od strony zewnętrznej palnika nie przedstawia nic osobliwego. ), L. te palą się jasno, przyczem płomień wychodzi z wewnętrznej rurki, a mają one tę dogodność dodatkową, iż knot potrzeba obcinać tylko co kilka tygodni, gdyż nie opala się. L. te czyści się łatwo; gdyż odpadki knota nie zabrudzają ich, a gaszenie nie przedstawia najmniejszego niebezpieczeństwa wybuchu, należy bowiem tylko za pomocą dźwigni c (Fig. 163 b) podnieść suwliwą rurkę tak wysoko, aby dotknęła zagięcia b zewnętrznej rurki knotowej, a L-a gaśnie natychmiast. Knota lampy zapalonej nie można przesuwać, a mniejszą lub nego ciągu w rurce, a więc i silniejszego do- i większą jasność otrzymuje się przez podnoszę-

I!. 0,

K. O.

Dr. J. P.

T. H

Łamu (Lam o), wyspa u wschodniego wybrzeża Afryki, pod 2°16' szer. pld. i 40°56’ dług. wsch. Gr., posiada przystań tejże nazwy, do której wejście utrudnione jest przez sKały koralowe i wały piaskowe; przystań, otoczona plantaeyami kokosów, ma zdrowy klimat; 15 000 m-ców: Indowie, Arabowie i Suaheli; konsulat angielski; ludność wyrabia- piękne przedmioty z kości słoniowej. L. jest stacyą dla parowców kursujących między Zanzibarem a Adenem, posiada ważne znaczenie handlowe. Do r. 1889 wyspa należała do sułtana Zanzibaru, poczem przeszła w posiadanie angielskiego T-stwa wschód.-afrykańskiego, od r. 1893 jest pod protektoratem zanzibarskim (angielskim).

nie lub obniżanie rurki suwliwej za pomocą dźwigni c, przez co zmniejsza się lub powiększa niezakrytą powierzchnię knota. Zbiornik metalowy napełnia się naftą przez otwór a, zamykany szczelną pokrywką. L. z palnikiem „mitrailleuse". 8 — 12 mniejszych, pełnych knotów cylindrycznych, usta wionych w koło, wytwarza niejako palnik pier-ścieniowaty. Każdy knot przechodzi przez poszczególną rurkę metalową, przyczem wszystkie rurki posiadają jeden przyrząd wspólny do ich unoszenia i opuszczania wraz z knotami. Knoty te są bardzo luźno wyrobione, ssą więc łatwo olej, a L. znajdują zastosowanie do nafty o w.ększej ciężkości właściwej.—L. naftowe bez knota, mało używane, służą do oświetlania sal większych w miejscowościach, gdzie niema ani zakładów gazowych, ani możliwości zastosowania oświetleuia elektrycznego. Ustrój polega na doprowadzaniu nafty do palnika ze zbiorników, umieszczonych powyżej płomienia, przyczem, wskutek ogrzania płomieniem lampy, nafta paruje, wylatuje z palnika w postaci gazu i spala się. L. te mają, w celu uregulowania dopływu nafty do zbiornika, przyrządy dość złożone a w dodatku i odpowiednie urządzenie do zagrzewania lampy spirytusem przed jej zapaleniem. Do tych lamp należałoby zaliczyć przyrządy niemające nazwy ustalonej, a służące do oświetlania miejsc pracy na dworze. W przyrządach tych spala się nietylko nafta, ale i ciężkie oleje mineralne, palniki zaś zastosowane dają płomień nieosłonięty do jednego metra długości. Ob. Palniki.

Lampy naftowo-żarowe, ob. Palniki.

Lampy do olei łatwo się ■ulatniających:

1) L. b e n z y n o w e, a właściwie benzynowo-żarowe, ob. Palniki. — 2) L. 1 i g r o i n o-w e. W zbiornik metalowy, napełniony gąbką tak, iż przez otwór u góry zbiornika można wygodnie wsunąć knot aż do dna zbiornika, wlewa się benzynę (zwaną też ligroiną), której część w gąbkę nie wsiąkła wylewa się z powrotem. Następnie zamyka się otwór pokrywką przyśrubowywaną, przez którą przechodzi knot o pełnym przekroju kołowym. Świeca benzynowa jest lampką ustroju co dopiero opisanego, posiadającą zbiornik w kształcie świecy. Zbiornik ten zazwyczaj nie zawiera gąbki. Ponieważ benzyna paruje bardzo łatwo, należy knot lamp niebędą-cych w użyciu, nakryć szczelną pokrywką. Lampy gazowe i gazowo-żarowe, ob. Pai-n i k i.

Lampy spirytusowe, ob. Palnik i.

Lampyris, ob. Świetlik.

Lamscheid, wieś w Prusach nadreńskich, w reg. koblenckiej, pow. St Goar; blisko 200 m-ców. Źródła mineralne, bardzo dawne, zwłaszcza źródło Fryderyka Wilhelma, znane

już dobrze w r. 1563; jest to szczawa nadzwyczaj nasycona kwasem węglowym, czysta i w smaku przyjemna. Na miejscu nie istnieją żadne urządzenia lecznicze, ponieważ woda tamtejsza używana bywa tylko jako napój stołowy, a rozchodzi się w butelkach prawie wyłącznie w Niemczech zach. W L, znajduje się także kopalnia rudy żelaznej.

Lamsdorf hr. Włodzimierz, syn Miko-ja (* 1845 — f 19 marca 1907 w San Remo), dyplomata rosyjski. Wychowaniec liceum Aleksandrowskiego, wstąpił na służbę do min. spraw zagrań., towarzyszył Gorczakowowi na Kongres berliński, ces. Aleksandrowi III w spotkaniach jego z Franciszkiem Józefem i Wilhelmem I w Skierniewicach (1884), z Franciszkiem Józefem w Kromierzyżu (: 885). W r. 1897 mianowany wice-ministrem spraw zagr., 1900, zarządzającym ministeryum, wkrótce potem ministrem. Polityka L-a na półwyspie Bałkańskim dążyła do zachowania status ąuo. W grudniu r. 1902 odbył podróż do Serbii, Bulgaryi i Austryi dla uregulowania sprawy macedońskiej. Wymógł na rządzie bułgarskim rozwiązanie komitetów rewolucyjnych macedońskich i obsadzenie granicy ochroną wojskową. W r. 1903 uczestniczył w podróży ces. Mikołaja II do Wiednia i Murzstegu, gdzie zawarto umowę pomiędzy Rosyą a Austryą (mocarstwa te zażądały od Turcyi przeprowadzenia reform w zarządzie Macedonią); w tymże roku komunikat rządowy rossy.jski ostro wystąpił przeciwko rewolucyjnemu ruchowi macedońskiemu. Program miirzstegski nie zażegnał ruchu macedońskiego (ob. M a c e don i a). Polityka L-a na Dalekim Wschodzie była dalszym ciągiem polityki jego poprzednika hr. Murawiewa; dążyła do rozszerzenia sfery wpływów rosyjskich i doprowadziła do zbrojnego starcia z Japonią. Dyplomacya rosyjska bardzo niedokładnie zdawała sobie sprawę z nastroju panującego w Japonii, nie dostrzegła zmian, które z niej uczyniły mocarstwo silne na lądzie i morzu, i dopuszczała się takich kroków, których nieuniknionem następstwem był wybuch wojny. W r. 1906, przed otwarciem Dumy państwowej, L. otrzymał dy-misyę.

Hr.

I,. K.

x-y.

x-y.

(1880,    2    t.);

Hr.

Lamus (z niem. Lehmhaus) u możnych bywał murowany i nazywany częściej „skarbcem", a służył do przechowywania starych zbroić, ksiąg, dokumentów, uprzęży, skrzyń, miedzi, żelaza, cyny, ołowiu i t. d. Krasicki w „Pod-stolim" powiada: „Na boku dziedzińca był murowany lamus, z żelaznemi u okien kratami i okiennicami**. Przy dworach i dworkach szlacheckich budowano zazwyczaj lamusy drewniane, czasem dachówką lub gontami, częściej strzechą słomianą pokryte, służące przeważnie do przechowywania wędlin, zapasów spiżar-nianych, narzędzi wszelakich, siodeł, rzemieni i t. d. Lamusy takie miewały podcienia i bardzo często pięterka, gdzie lokowana była w porze letniej młodzież, przybywająca na waka-cye. Rysunki paru L-ów u Glogera Z. ,,Enc. Staropolska".

Lamuci, czyli T u n g u z o w i e nadmorscy, lud należący do szczepu tunguskiego (ob), a zajmujący wybrzeża m. Ochockiego, płc-.zachodnie dzielnice Kamczatki, i stąd dochodzący do rz. Jany. Około 3 000 głów. Podstawą ich bytu są stada reniferów; zamożni miewają do paru tysięcy sztuk. Ale L-ci nie spożywają mięsa oswojonych reniferów. Myśliwstwo (głównie na dzikie renifery) i rybołówstwo są innemi poważnemi źródłami utrzymania. Mieszkają, w porze letniej i podczas zimy, w jurtach, t. j. szałasach, utworzonych przez wetknięte w ziemię żerdzie, obłożone skórami jeleni. Ognisko znajduje się pośrodku jurty; kocioł, nieco naczyń z drzewa i z kory, wiele skór—oto cały majątek ruchomy. L-ci są zaliczani do kościoła prawosławnego, ale w samej rzeczy pozostali poganami; niektórzy w ciągu całego życia swego nie byli w cerkwi.

Lamy Franciszek, filozof francuski (* 1636 —f 1711). Z początku był oficerem, lecz po pojedynku wstąpił do zakonu. Nauczał filozofii i doszedł do wyższych godności w zakonie. L. był zapalonym zwolennikiem Des-cartes’a i Malebranche. Później jednak zwrócił się przeciwko drugiemu z nich. Najważniejsze dzieło jego „De la Connaissance de soi-meme" (Paryż 1694 — 98). W „Lettres philosophiąues" i „Premiers Elements" streszcza idee metafizyczne Malebranche’a. Nadto wydał: „Verite evidente de la religion ehretienne" (Paryż 1694); ,,Lettres theologiąues et morales" (Paryż 1708); ,,De la Connaissance et de 1’Amour de Dieu" (Paryż 1712).

Lamy Bernard, filozof francuski (* 1640 — f 1705) Był mnichem zakonu Oratoryanów i opracował filozofię Kartezyusza, co naraziło go na wiele przykrości ze strony przełożonych. W obronie jego stanął b-p Grenobli, Camus, i powołał go do pomocy w działalności religijnej w Delfinacie. Później L. był powołany do se-minaryum w Saint-Magloire i tu znów niepokojony przez arcy-pa Harlay za swoją „Harmonie evaugelique“. Z prac jego wymienić należy: „Nouvelles Reflexions surTart poetiąue" (Paryż 1668); „Traite de la mechaniąue⁴' (t. 1679); „Apparatus Biblicus" (Grenobla 1687; dzieło to cieszyło się ogromuem powodzeniem i na swój czas było dobrym komentarzem historycznym i geograficznym do wypadków, opowiadanych w Piśmie świętem.

Lamy Tomasz Józef, oryentalista belgijski (* 1827), profesor Pisma św. i języków semickich w uniwers. w Lovanium. Napisał: „ITEglise syriaąue et la procession du Saint-Esprit (Lovau. 1860); „L’Evangile et la cri-tique. Examen de la vie de Jesus de Renan" (tamże 1863); „Introductio in Sauctam Scrip-turam" (1866 — 67 2. t., nowe wyd. 1877, 1886); „Coucilium Seleuciaeet Ctesiphonti habitum anuo 410“    (1868); „Les Orientaux et le eoncile

oecumeniąue" (1869); L’eglise russe, son histoi-re et son organisation actuelle" (1880—82); „Commentarius in Genesim"

„S. Ephrem Syri hymues et sermones" (Meeh-lin 1884—86, 3 t.).

Lan, w Szwecyi nazwa okręgu administracyjnego, na którego czele stoi gubernator (szwedz. Landshófding, niem. Landeshauptmann). Szwe-cya dzieli się na 24 L-y, których nazwy pochodzą od nazw dawnych prowincyi. Sztokholm stanowi osobne namiestnictwo.

Lana Franciszek Terzi, fizyk włoski (* 13 grud. 1631 w Brescii, — f 26 lut. 1687 w Rzymie). Pochodził z bardzo starej rodziny. Mając lat 16, wstąpił do zakonu Jezuitów. Początkowo nauczał wymowy, poezyi i filozofii w miastach włoskich, poczem zaczął studyo-wać nauki ścisłe i został profesorem matematyki w Ferrarze. Wróciwszy do Brescii, założył tu Akademię Filesotici, która trwała bardzo krótko. Obdarzony umysłem wynalazczym, zażywał wśród spółczesnych wielkiej wzię-tości zajmował się najrozmaitszemi zagadnieniami i wymyślił wiele maszyn i przyrządów. Jego łódka latająca froz. VI jego pracy: „Prodromo") jest najstarszym projektem aero-statu. Potem następują: dowcipnie pomyślana machina do siewu, różne automaty, nowe zegary, działo strzelające bez prochu, i t. d. W r. 1665 i 1668. L. dokonał w okolicach Brescii i Bolonii ważnych doświadczeń z barometrem, nieco później zaś usiłował wytworzyć sztucznie drogie kamienie. Zajmował się także magnetyzmem i astronomią, lecz wpadł w astrologię. Dwie główne jego prace; „Prodromo, owero Saggio di alcune invenzioni nuove“ (Brescia 1670) i „Magisterium naturae et artis" (Brescia i Parma 1684—92, 3 t. folio, rzecz rzadka). Ostatnia praca, która miała mieć 9 tom., zawiera między innemi rozdział pod tyt.: „De Motu quem vocant attractionis electricae". Nadto L. napisał ciekawą rzecz o psychologii ascetycznej: „La Bella Svelata" (Brescia 1681). „Grandę Encycl." Lamir.    Hu

fi i .

Lana caprina —wyrażenie przysłowiowe Rzy- | Dale‘a, z przędzalnią bawełny, znaną ze świe-mian. Dosłownie: kozia wełna; rixare dc tnej działalności Roberta Owena (ob.). Geo-L. caprica—sprzeczać się o kozią wełnę. Wyrażę- grafia fizyczna ob. Wielka Brytania; dzie-nie to służyło na oznaczenie jałowych sporów je ob. Szkocya. w sprawach nikłych i prawdopodobnie powstało

stąd, że niewiadomo było, czy kozy mają weł- PbSOr PbO. Krystalizuje się w układzie je-

dnoskośnym.

Lanca (gr. vj Xóyx*], łac. lancea, iranc. lance, ang. the lance, włos. la lancia, hiszp. la lama, niem. die Lamę). W języku naszym nazwy L., aczkolwiek spotykamy się z nią już wyjątkowo uSarnicki ego i u W. Kochowskiego, dawniej omal nie znano wcale, weszła zaś w użycie powszechne dopiero na samym końcu w. XVIII i na początku XIX, oznaczając wtedy tylko znaną ogólnie broń ułańską, tu jednak ze względów praktycznych stosować będziemy

Lanarkit, minerał, zasadowy siarczan otowiu

x-y.

z. w.

nę czy sierść.

Lana czapka, czyli ślubna, —czepek oczepi-uowy, zwany niekiedy czapka lita, z mate-ryi szychem srebrnym i złotym przetykanej.

L. K.

O. Kolberg „Poznańskie" I 202.

Lanark (-shire) 1) hrabstwo w płd. Szko-cyi, w dolinie rz. Clyde (stąd zwane także Cly des dale), położone między hrabstwami:

Dumfries na płd,, Peebles, Edinburgh i Linlith-gow na wsch., Stirling i Dumbarton na płn.,

Renfrew i Ayr na zach.; zajmuje 2 302 kim. kw. i liczyło w 1901 r. około 1 340 000 m-ów. j miano to w znaczeniu obszerniejszem, idąc za Głów. rz. Clyde płynie przez środek hrabstwa, i przykładom narodów zachodnich, od których W części pin.-zach. leżą piękne równiny nazwę samą przyjęliśmy. —Więc L. jest to broń wzdłuż wybrzeży rz. Clyde, środek i płnc.- zaczepna, mniej lub więcej długa, składająca wschód przedstawiają powierzchnię wzgórkowa- się z drzewca i z ostrza, czyli grotu, osadzone-tą, w części płd. ciągną się romantyczne wzgó- go na końcu jego, służy zaś do zadawania rza z wodospadami rz. Clyde, ze stromym łań- pchnięć przeciwnikowi; odmiany jej używane ja-cuchem Louther Hill (709 m.) i odosobnioną ko pociski, noszące nazwy odrębne, tylko po-górą Tinto Hill (703 m.). Dwie trzecie obsza- bieżnie wspomniane tu będą.—L. jest bronią ru stanowią błota i nieużytki; pozostała prze- nadzwyczaj dawną, jak o tern świadczą po-strzeń naogół mało urodzajna, lecz starannie mniki liczne. Wynalazł ją ten, kto pierwszy nóż uprawiana (dolina rz. Clyde i kilka przyległych), za broń mu służący uwiązał na końcu drąga, Obszar torfowisk zmniejsza się stale. Najbar- aby z daleka mógł nim ranić przeciwnika, nie dziej rozwinięta hodowla owiec, mniej bydła narażając się przy tem sam na jego pchnięcie rogatego i koni pociągowych. Środkowa i dolna nożem. Niemal u wszystkich narodów dawnych, część hrabstwa, do Glasgowa, leżą pośrodku jak i dzisiejszych ucywilizowanych, jak również wielkiego obszaru pokładów węgla kamienne- u t. zw. dzikich L. była i jest dotąd w uży-go: wielkie znaczenie przeto posiada górnictwo, ciu, dawniej zarówno w walce pieszej jak które obejmuje nietylko węgiel, lecz i kopalnie i konnej, obecnie wszakże, w Europie przynaj-żelaza i ołowiu, najbogatsze w całej Anglii, mniej, posługuje się nią tylko jeszcze konnica, Różnorodny przemysł hrabstwa reprezentują: i to w rozmiarach daleko ciaśniejszych niż da-tkactwo (wełna, bawełna, len, jedwab), pro- wniej. — Egip cy anie, o ile z pomników licz-dukcya stali i żelaza, budowa maszyn, okrętów, nyoh, pozostałych po nich, wnosić można, wal-garncarstwo, wyrób szkła. Ogniskiem przemy- czyli rzadko L-ą, natomiast u Asy ryje zy-słu i wogóle najważniejszem miastem jest ków używano jej częściej; tosamo stosuje się Glasgow (ob.). Inne ważne miasta: Airdrie, i do Fenicyan, a bardziej jeszcze do H e-Govan, Hamilton, Coatbridge, Maryhill, Mother- tejczyków, Medów i Persów, u których well, Partick i Rutherglen. Jak w całej Szkocyi, zarówno piechota jak konnica bywała zbrojna tak iw hr. L-u silnie rozwinięta kooperacya L-ami. — Bronią najulubieńszą Greków da-spożywcza. Wielostronna działalność przemy- wnych była L., używana przez piechotę i przez słowa zjednała hrabstwu L. nazwę szkockiego konnicę. Już bohaterowie Iliady przeważnie Lancasteru. Handlowi sprzyjają kanały Forth, walczą L-cami (syx°7. £YX£fy) o grotach z mie-Clyde i Monkland oraz gęsta sieć kolejowa, dzi lub bronzu, z drzewcami jesionowemi. Gro-Hrab. L. ma sześciu przedstawicieli w parła- ty te były obosieczne, płaskie i dosyć sze-mencie. — 2) Stolica hrabstwa tejże nazwy, po- rokie, koniec drugi bywał również okuty ostro, łożona malowniczo na wzgórku koło rz. Clyde, aby L-a łatwo było zatknąć w ziemi; gdy zaś która tworzy tutaj słynne wodospady.- wyroby podczas walki grot się złamał, można było L-ę tkackie, wyrób obuwia; około 8 000 m-ców w odwrócić i okuciem dolnem także rany zada-r. 1901 (i 5 800 odrębnych izb z jednem lub wać. W czasach historycznych piechota ciężka, więcej oknami). Król Kenneth II zwołał tu czyli hoplici (ob.), zbrojna była w L-e dłngie parlament w r. 978. Stąd przedsiębrał swoje na 7—9 stóp, ważące 4 — 5 funtów (Sópo), wyprawy przeciw Anglikom bohater narodowy także okute u dołu, o grotach wielkich płaskich, William Wallace (ob.). Warowny zamek do liści bobkowych podobnych, służyły wy-został zburzony w r. 1244. W pobliżu miasta , łącznie do pchnięć, nie ciskano niemi nigdy, wieś N e w-L., założona w r. 1783 przez D. I W w. IV przed nar. Chr. piechota ciężka ma-

nr. J. F.

x-y.

Lancashire (Lancaster), hr. w płn.-zach. części Anglii, nad m. Irlandzkiem; zajmuje przestrzeni 4 880 kil. kw.; 1 829 000 m-ców w r. 1901. Zatoka Morecambe dzieli L. na dwie nierówne części. Północna, mniejsza, zwana F u r n e s s, ma płaskie wybrzeża, okolone lawami piasczystemi, wewnątrz jest górzysta (Góry Kauibryjskie: szczyt Old Man, na zachód od jez. Couiston, 785 in.). Południową, większą część, również płaską od morskiej strony, przerzynają góry Pennińskie, których wysokość nie przewyższa 600 m.; główne rzeki: Lunę, Wyre, Ribble i Mersey. Rzeki te są połączone z sobą kanałami, których sieć rozciąga się i na sąsiednie hrabstwa (kan. Lancasterski, kan. Leeds-Liver-pool, kan. Manchester-Liverpool). Klimat umiarkowany, dużo wilgoci. Rolnictwo i hodowla bydła słabo rozwinięte; największe bogactwo stanowią olbrzymie pokłady węgla w części płdnio-wej, w dorzeczu rz. Mersey; prócz tego są kopalnie miedzi i rury żelaznej. Obfitość węgla kamiennego uczyniła z L. jedno z największych ognisk przemysłowych świata. Najbardziej rozwiniętym jest przemysł bawełniany, którego główuem ogniskiem Manchester lob.). Głównym portem, w którym się ześrodkowywa handel wywozowy hrabstwa, jest Liverpoel (ob.). Stolica administracyjna hrabstwa w

cedońska używała lanc 16—24 stóp długich (dóipiasa). Piechota lekka Greków, obok L-y do 12 stóp długiej, uzbrojona bywała jeszcze w kilka (do 6) krótkich, służących nie do pchnięć, lecz do ciskania z oddalenia. L-e jazdy, w Grecyi zawsze nielicznej, bywały podobne do używanych w piechocie, a nigdy ich jako pocisków nie używano.—Podobnie jak u Greków, u Etrusków i Rzymian L. obok miecza, była bronią główuą piechoty, zwała się hasta, ale później tylko część wojska (triarii) ją nosiła, służyła zaś tylko do pchnięć, inni zbrojni byli w sulice, t. j. L-e będące pociskami, a nazwy różne nosiły (pilum, iaculum, mis-silia, hastae velitares, verutum, lancea). Konnica rzymska również posługiwała się L-ą, ale mającą groty na oba końcach.—Narody barbarzyńskie, pod których naporem padło cesarstwo rzymskie, znały także użytek L-y, prawdopodobnie różniącej się niewiele od rzymskiej, lecz wiadomości pewnej o tem nie posiadamy; również nic pewnego nie wiemy o niej w pierwszych stuleciach Wieków Średnich.—Idąc dalej odróżniamy L-ę piechoty, którą już wcześnie zaczęto nazywać piką (ob.), a mówić będziemy tylko o broni jazdy. —Zdaje się ze L. stała się bronią rycerską nie wcześniej jak w w. XI, przynajmniej pomniki wcześniejsze nic o niej nie wspominają. Na słynnym hafcie w Bayeux rycerze normandzcy zbrojni już są L-ami 3—4 metr. dtugiemi, o grotach dosyć szerokich, wydłużonych, a pod niemi widać proporczyki przybite, przypominają zatem zupełnie dzisiejsze L-e ułańskie. Pomału L. rycerska wydłuża się i grubieje zwłaszcza na końcu dolnym, a w w. XIV długość jej przekracza już nieraz 5 metrów, grot bywa długi i silny, czworo lub trój graniasty, tylko we Włoszech używano już od w. XV L-c lżejszych, ale też łatwiej łamiących się podczas natarcia. L-e francuskie i niemieckie w w. XVI dochodziły do 20 stóp długości, a z wyglądu były zupełnie podobne do naszych kopij husarskich (ob. Kopia), które nastały też dopiero w tym wieku. Wcześniej L-a zwala się u nas włócznią (ob.), rohatyną (ob.), lżejsza dzidą (ob.), spisą (ob.) albo piką (ob), krótka a gruba oszczepem (ob,); jeżeli służyła nie do pchania, lecz do ciskania, zwano ją szefelinem, glewią lub dzirytem (ob. te wyr.), nakoniec sulicą (ob.). Podobnie i w językach innych odmiany różne L-y miewały nazwy odmienne. —Gdy w połowie drugiej wieku XVI rycerstwo utraciło pomału znaczenie swe dawne i broń jego najprzedniejsza, t. j. L., poszła w niepamięć, utrzymując się po dawnemu tylko w Polsce, skąd w połowie drugiej w. XVIII przyjmować ją zaczęły pomału znowu wojska narodów innych (ob. Lancyerzy i Ułani) ob. Lancea,

Lancaster, cieśnina na m. Lodowałem Pół-nocnem, między North-Devon na płn. a Ziemią

Baffina na południu-, pod 74°--75°sz. płn. i 77°—87° dl. zao.h. od Gr.; prowadzi za zat. Baffina do cieś. Barrowa i łączy się na płdniu przez cieśninę ks. Regenta z zat. Boothia. Odkryta w 1616 r. przez Baffina, a zbadana w 1819 r. przez Parry’ego.

Lancaster: 1) miasto w Anglii, stolica lir. L a n c a s h i r e (ob.) nad rz. Lunę; około 40,000 m-ów (1901). Starożytny zamek z w. XV, zbudowany przez Jana Gaunta, obecnie mieszczący sąd i więzienie; kościół katolicki, szkoła łacińska, w której uczyli się Whewell i R. Owen, wielki przytułek (Ripley’s Hospital) i zakład dla umysłowo chorych (Royal Albert Asylum). Kanał, idący z Liverpoolu przecina rz. Lunę poza miastem na akwedukcie, wysokim na 15.5 m. Rozwinięty przemysł, głównie zaś fa-brykacya tkanin, powozów, mebli, butów, mat. W porcie może zmieścić się 48 okrętów o pojemności 6 872 ton.; przywóz w r. 1891 wynosił 60 709 f. st., wywóz bezpośredni od r. 1891 ustał prawie. Dawne rzymskie Ad Alaunum. 2) Stolica hrabstwa tejże nazwy w stanie Pensylwania nad rz. Conestoga Creek, krzyżowa stacya kolei żelaznych. M-ów 32,011 (r. 1890). Ładny pałac sprawiedliwości, dwie biblioteki publiczne, wielka opera. Fabrykaeya zegarków, materyałów bawełnianych, skóry, ty toniu, ożywiony handel węglem, drzewem i tytoniem. L. w 1. 1799 — 1812 był stolicą Pensylwanii. 3) Stolica hr. Fairfield w stanie Ohio nad rz. Hocking i kanałem. Zakład poprawczy dla chłopców; fabryki rolnicze, obuwia i odlewnie.

x-y.

Lancaster. Większe miasta są: Salford, Pre- . wal uznanie ze strony konserwatystów i ko-ston, Oldham, Bolton, Blackburn. — L. obecnie ! ścioła anglikańskiego, L. miał poparcie whigów, jest jednostką administracyjną kraju; dawniej, j nonkonformistów i liberalnego miesięcznika w granicach nieco szerszych, nosiło nazwę księ- j „Edinburgh Review“. Za największę zaletę je-stwa; przedtem jeszcze hrabstwo w znaczeniu i go systemu uważano to, że daje on możność stwo-feudalnem, od którego tytuł hrabiowski, później rżenia taniej szkoły, dostępnej dla mas. Obli-książęcy, przysługiwał bocznej linii rodu Planta- czano, że koszt nauki w szkole na Borough Road genetów. Ród ten w r. 1399 dostał się wynosi tylko 5 szyi. na ucznia Działalność na tron Anglii w osobie Henryka IV, i no- L-a wzbudziła szerokie zainteresowanie. W r. sił nazwę domu Lancasterskiego. Za Henryka VII L. zostało włączone do korony, z zastrzeżeniem oddzielnego zarządu dla dominiów królewskich. Na czele tego zarządu stoi kanclerz, noszący tytuł kanclerza księstwa Lancaster i wchodzący w skład gabinetu. Dochód z rozmaitych czynszów i powinności wynosi około 65 000 f. st.; czysty dochód po potrąceniu kosztów administracyi 20 ('00 f. st., które idą do prywatnej szkatuły królewskiej i nie ulega-

T, R.

ją kontroli parlamentu.

Lancaster Jakób, podróżnik angielski (* 1618), odbył pierwszą wyprawę angielską do Indyi w 1591 — 1593, opanował brzegi Brazylii w r. 1595 i kierował pierwszą wyprawą kompanii wschod.-indyjskiej w 1. 1601 — 1603, za co o-trzymał klejnot szlachecki, później był dyrektorem wschód.-indyjskiej kompanii i wiele zdziałał dla wyprawy Weymouth’a ĘHudsona, która miała za zadanie wynalezienie drogi płn.-zachodniej. Na jego cześć Baffin jego imieniem ochrzcił cieśninę Lancaster (ob.). Opisy podróży L-a ogłosił Klemens Markham w t. 56 wyd. t-stwa Hakluyfa (Londyn 1877).

Lancaster Józef (* 25 list. 1778 r. w Londynie--! 24 paźdz. 1838 w Nowym-Yorku), twórca metody wzajemnego nauczania czyli t. zw. lan-casterskiej. Od wczesnej młodości ujawniał zdolności pedagogiczne: mając 20 lat, zaczął zbierać dzieci niezamożne i uczyć je według swojego systemu. Zainteresowany jego działalnością książę Bedford ofiarował mu środki na wybudowanie szkoły, która powstała w jednej z najuboższych dzielnic Londynu (Borough Road) w r. 1798, a w r. 1805 uczyło się w niej już około tysiąca dzieci. Metoda L. (ob. Bell-Lan-casterska — metoda nauczania) polegała na tern, że nauczyciel uczył starsze i zdolniejsze dzieci. Tacy uczniowie, monitorzy, ze swej strony uczyli dzieci młodsze i mniej rozwinięte, podczas gdy nauczyciel tylko kontrolował ogólny bieg zajęć i utrzymywał rygor szkolny. Do szkoły L-a przyjmowano dzieci wszystkich wyznań, przy wykładzie religii o-graniczano się na czytaniu Pisma Świętego. Zresztą już w r. 1797 ukazała się broszura Bell’a (ob.), który propagował podobny system. Charakterystyczne jestto, że w tejże broszurze Bell zastrzegał się, iż nie jest pewny czy dobrze jest „podnosić ponad właściwy im stan tych, których przeznaczeniem jest ciężka praca zarobkowa”; prócz tego żądał, żeby szkoła była wyznaniową. Podczas gdy Bell znajdo-.1805 szkolę jego zwiedził król Jerzy III i przeznaczył mu roczne wsparcie 100 f. st. W r. 1808 powstało stowarzyszenie w celu szerzenia nauczania podług metody L-a pod nazwą „Royal Lancasterian Institution“, przekształcone później na Stowarzyszenie szkolne brytańskie i zagraniczne. W r. 1811 w Wielkiej Brytanii z Irlandyą było już 85 lancasterskich szkół, w których uczyło się 30 000 dzieci. Rola L. była już jednak skończona. Okazał się on niedołężnym administratorem. Dążąc do jaknajszyb-szego rozpowszechniania zakładów szkolnych według swojego systemu, zbytnio się zaangażował finansowo i popadł w długi, za które w r. 1807 został osadzony przez wierzycieli w więzieniu. Przyjaciele i zwolennicy jego metody popłacili długi i utworzyli komitet opiekujący się szkołą. Pomiędzy L-em i komitetem doszło do nieporozumień, wycofał się on i założył na własną rękę szkołę w Tooting, w której chciał zastosować swą metodę do wyższego nauczania, ale zbankrutował i wyjechał do Ameryki pic. Przyjęty z początku z entuzyaz-mem i wspierany materyalnie, nie potrafił jednak urzeczywistnić swych projektów. Zniechęcony, wyjechał w r. 1820 do nowozałożonej rzeczpospolitej Kolumbii, gdzie znalazł poparcie ze strony prezydenta Bolivara. Po śmierci swego protektora w r. 1829 udał się do Kanady, gdzie jednak spotkał się z niepowodzeniem i pędził życie w niedostatku. Przeniósłszy się do No-wego-Yorku, umarł skutkiem nieszczęśliwego wypadku. Metoda jego poza Anglią była zastosowana w niektórych innych krajach (Grecya, Hiszpania, Portugalia, Dania, Polska, Rosya), ale niedługo cieszyła się uznaniem. Zawodowi pedagodzy, jak Diesterweg, zapatrywali się na nią b. krytycznie. Dodatnią jej stroną było zainteresowanie, które budziła wśród dzieci, i wcią-gnanie ich do wspólnej pracy. Pozatem jednak dawała ona naukę bardzo powierzchowną i mogła mieć pewne zuaczenie tylko przy braku fachowych sił pedagogicznych oraz środków na szerszą organizacyę szkoluictwa elementarnego. U nas metoda L-a w drugiem i trzeciem dziesięcioleciu XIX wieku znalazła wielu zwolenników w K-e P-em i na Litwie; w Wilnie i innych miastach litewskich zakładano tańsze szkoły lanca-sterskie. Z opozycyą przeciwko metodzie L-a wystąpił Jan Śniadecki.—Porówn. art. H. Werniea „Bell Lancaster" w? „Enc Wychowawczej" t. II. System swój sam L. opisał w dwóch dziełach „Improvement in Education*' (Lond. 1805) i ,,The

T. R.

i Walka czapli

x-y.

x. y.

S. Drz.

x-y.

za-

British system of Education¹' (1810). Ob. Estr. „Bibl." I, II.

Lance Jerzy, malarz angielski (* 1802 — f 1864), uczeń Haydona, celował w naturze martwej; szczególnie kwiaty i owoce wykonywał z wielką dokładnością na sposób holenderski. Z jego obrazów wyróżniają się: Martwy paw Zniszczone Polowanie na dzika Velasquesa L. przemalował w przeważnej części. Pozostawił kilka obrazów historycznych, między innemi Melanchtona.

Lance Stefan Adolf, budowniczy francuski (* 1813 — f 1874). Uczeń Bloueta i Vi-scontiego, został w r. 1854 architektem państwowym. Pierwsze jego wielkie dzieło —to rzeźnia w Rambouillet. Odrestaurował katedrę w Sens, przywróciwszy jej pierwotny wygląd z w. XII i usunąwszy wszystkie dodatki z epoki Odro-dzeuia. Śmiałość tego pomysłu spowodowała wiele krytyk. W tensam sposób odrestaurował katedrę w Soissons, co już nie wywołało tak silnej opozycyi. Zajęcia praktyczne nie przeszkadzały mu napisać kilku cennych prac: „Excursion en Italie“ (1859); „Dictionnaire des architectes franęais“ (1873) i wiele bardzo artykułów w „Encyclopedie d’architecture".

Lancea, wyraz łaciński, oznaczający długi oszczep, włócznię drewnianą, żelazem okutą, po gr.    Xoyyię, po niem. Lan.se, skąd my

także żywcem naszą „lancę" wzięliśmy, pochodzi prawdopodobnie z celt. przymiotnika lany—długi. Używali jej Swewowie, Cymbro-wie, Gallowie, Frankowie, znali ją też Hiszpanie, a przedewszystkiem Rzymianie, i to już w rychłych czasach. Dłuższą była ona aniżeli piłam i hasta, rzucano zaś ją na nieprzyjaciela rękami. Zbrojną w nią była cesarska gwardya, zwana stąd także lancearii albo lan-ciarii.—

Lancelot, jeden z bohaterów cyklu Okrągłego stołu. Rycerz królowej Genowefy, żony Artura, jest bohaterem wielu podań w rozmaitych językach, a losy jego przedstawiają się różnie w rozmaitych opracowaniach. Podanie to powstało we Francyi północnej, gdzie je między innymi opracował Chrystyan de Troyes, u którego L. nosi nazwę chevalier de la Charrette (rycerz wozów). Pośród licznych przeróbek arcydzieła Troyes’a romans w prozie „Lancelot du Lac" (Paryż 1494) cieszył się ogromnem powodzeniem w pierwszej połowie XVI w., później pojawiły się przeróbki niemiecka i holenderska.

Lancelot Klaudyusz. uczony zakonuik francuski w. XVII, pedagog i gramatyk (* w Paryżu ok. 1615, — -f w Quimperle 1695); syn bednarza. Po ukończeniu studyów, wstąpił do zakonu Benedyktynów (1638) i, jako wytrawny nauczyciel, wykładał j. grecki i matematykę w szkołach Port - Royal - de-Paris, następnie P.

R.-des-Champs 1645—1660. Brał czynny udział w reformie nauczania w tych szkołach (polegała ona m. i. na zastąpieniu łaciny, jako jęz. wykładowego, rodowitą francuzczyzną i na jasnem, rozumowem ujęciu treści w przeciwstawieniu do zawiłych subtelności dawniejszej szkoły). Był następnie nauczycielem ks. Che-vreuse, książąt Conti. Uzyskawszy święcenia (poddyakona) usunął się do opactwa Saint Cyran (1673); zesłany wreszcie jako jansenista do Quiin-perle w Bretanii. Główne prace pedagogiczne: „Nouvelle methode pour apprendre la langue latine" (Paryż 1644, 3-e wyd. 1656), „Nouvelle methode pour apprendre la langue grecąue" (Paryż 1655). Takież metody do nauki jęz. włoskiego i hiszpańskiego (1660). „Le jardin des racines grecąues" (Paryż, 1656), słownik wyrazów pierwotnych jęz. greckiego z dołączeniem pochodników i francuskiego tłumaczenia, dla celów mneinonicznych rzecz zredagowana wierszem 8-o zgłoskowym (przy współudziale Le-maistre de Lacy). Książka miała niesłychane powodzenie i przetrwała w szkołach francuskich jako podręcznik do r. 1870! L. był także współpracownikiem słynnej „Grammaire góne-rale et raisonnee de Port-Royal“ (1660) i wykonawcą pomysłów Arnauld’a i Ni cole’a (ob.). Dzieło to, kilkakrotnie przerabiane w w. XVIII i XIX, stało się wzorem całego mnóstwa gramatyk ogólnych, opartych na pomieszaniu gramatyki z logiką. 2) L. Karol, również zakonnik i erudyt, tłumaczył Longinusa (1775). 3) L. Antoni, znany jest jako badacz starożytności francuskich (* 1675 —f 1740). K A-Lancellotti Jan Chrzciciel (Scypion), uuucyusz stolicy apostolskiej za Zygmunta III w Polsce (f 1656). Urodzony w Rzymie, otrzymał od papieża Pawła V b-pstwo w Noli, na którem przez 41 lat pozostawał; brat jego, Hora-cyusz, był kardynałem. O kapelusz kardynalski dla nuueyusza L-go starał się Zygmunt llł przez kardynała Magalottiego. Nuncyaturę w Polsce sprawował L. w 1. 1623—1626, poprzednikiem jego na tym urzędzie był Cosimo de Torres, mianowany kardynałem za sprawą Zygmunta III, — następcą Antoni Santa Croee, aroyb-p Seleucyi, późniejszy kardynał. Nuucyu-szem dla Polski mianowany był L. przez Grzegorza XV; na przełomie r. 1622 wysłał go atoli do Polski następca Grzegorza XV, Urban VIII, (w styczniu r. 1623) ze szczegółową instrukcyą, wydaną 14 grud. 1622. Nuncyusz miał nakazany pośpiech, a to w tym celu, aby przed powiedzianym na 24 stycz. 1623 sejmem w Polsce się zjawił; w przeciwnym razie miał się starać, aby sejm był odłożony. Chodziło bowiem o to, aby pod nieobecność nuueyusza nie zapadły jakie szkodliwe dla Kościoła kon-stytucye. Instrukcyą papieska dla L-go opierała się na osnowie instrukcyi, danej jego poprzednikowi Kuźmie de Torres. Nadto zawierała jeszcze inne aktualne sprawy, mianowicie, zwracała nuneyuszowi uwagę na Szwecyę, dziedzictwo Zygmunta III, i polecała, aby wszelkie-

mi środkami starać się tam o swobodę wyznania katolików. W Polsce wskazywała sposoby uciśnienia heretyków przez odbieranie im zajętych kościołów katolickich, przez głoszenie przepisów soboru trydenckiego i wykonywanie ich w szczególności względem instytu-cyi małżeństwa, wreszcie przez ściganie ksią- Lanceraux Stefan, rodem z Brecy-Brie-żek będących na indeksie. W stosunku do re3 [dep. Ardennes] lekarz, znany zwłaszcza do Ormian miał się L. starać nie do- jako syfilidolog; wykształcenie zawodowe otrzy-puścić do sprowadzenia biskupa z Konstantyno- mał w Paryżu i tamże w r. 1862 dyplom do-pola, którego właśnie Ormianie usiłowali ściągnąć ktorski osiągnął, poczem został lekarzem ordy-do Lwowa, jako głowę swego kościoła. Względem nującym szpitala Pitie w Paryżu, profesorem dyzunitów miał L. zaleconą ogromną ostro- przybranym (agrege) i członkiem akademii me-żność w działaniu, szczególnie bowiem przeszka- dycznej. Z prac jego, cennych i bardzo licz-dzała rozwojowi unii dążność do latynizowania nych, tu wymieniamy tylko „Des affections obrządku greckiego. Stosunki kościelne w Pol- nerveuses syphilitiąues¹* (Paryż 1861; wspólnie sce miał L. wzmocnić przez oddanie ich wpły- z L. Grosem, praca nagrodzona przez akad. wom stolicy apostolskiej, przestrzegając, aby med.), „De la thrombose et de 1’embolie córe-sprawy sporne sądowe sam godził, postanowię- brałeś etc.“ (tamże 1862; praca nagrodzona nia zaś synodalne do Rzymu po potwierdzenie przez Akad. Umiejętności), „Traite historiąue posyłać zalecał. W sprawie wielce wtedy et pratiąue de la syphilis“ (tamże 1866; pra-aktualnej, t. j. w sprawie sporu pomiędzy Ber- ca uwieńczona przez Akad. Umiejęt. nagrodą nardynami a nowowprowadzonym do Polski Monthyona; wyd, 2-e 1873), „Atlas d’anato-zakonem Franciszkanów reformowanych (Refor- mie pathologiąue ‘ (tamże 1871; otrzymał na-maci), winien L. bronić nowego zakonu, nie grodę Monthyona od Akademii Francuskiej);

skich“ T. II,; Fabisz „Wiadomości o legatacli i nuncyuszach apostolskich w dawnej Polsce Załęski „Jezuici w Polsce“ T. II i IV.; Jan Ptaśnik „Z dziejów kultury włoskiego Krakowa („Roczn.

110).

Krakowski, T. IX 1907, str.

Ab Kł.

uszczuplając przytem jednak praw Bernardynów. W polityce zagranicznej państwa polskiego szczególny nacisk ma kłaść na unię z Niemcami przeciw Turkom i przeć do wojny z Turkami, jak tylko zdarzy się okazya. Jak te wszystkie polecenia nuncyusz wykonał—o tern niema wiadomości. Że na królu wywarł nuncyusz korzystne wrażenie, tego dowodem są starania królewskie o kapelusz kardynalski dla niego. W niektórych tylko sprawach pozostały ślady działalności L-go. Tak np. okazał się on gorliwym poplecznikiem Jezuitów, na których opierać się polecił mu Urban VIII. Głośną owego czasu była kontrowersya między Akademią Krakowską a kollegium Jezuitów przy kościele św. Piotra w Krakowie. Chodziło

Dr. J. P.

„Traite d’anatomie pathologiąue (tamże 1875 — 1885, 3 tomy) i „Leęons de cliniąue medicaleu (tamże 1883).

K. A

Lancereau Edward, oryentalista francuski (* 1816 w Sedanie, studyował w Paryżu języki wschodnie, zwłaszcza sanskryt, był czasowo nauczycielem w Collóge Charlemagne (do

1847). Oprócz artykułów fachowych i tłumaczeń tekstów w „Journal asiatique“ i „Encyclop. du XIX siecle“ wydał: „Chrestomatie hindie et hindoue" (P. 1849) i przekład zbioru bajek indyjskich, „Hitopadesy¹¹ (1855).

o przywilej nauczania, którego Jezuitom akademia zaprzeczała. L. stanął po stronie Jezuitów i tych sprawę przed Rzym wywołaną gorąco wraz z królem popierał, tak, że w końcu Jezuici wygrali sprawę. Tak samo zwycięsko zakończyli Jezuici spór z prymasem gnieźnieńskim (Gembickim) o fundacyę kollegium i bursy Karnkowskiego w Kaliszu, której dochody arcybiskup na seminaryum w Gnieźnie był obrócił. I tutaj przyszedł z pomocną ręką Jezuitom L. Także w układach Franciszkanów krakowskich z ,,naoyą“ włoską o kaplicę Włochów przy kościele Franciszkańskim w'dać uczestnictwo L-go. Są to jednak szczegóły mniejszego znaczenia, nie-mogące zastąpić braku wiadomości o ważniejszej działalności tego nuucyusza, który jeszcze po wyjeździe z Polski pozostawał w korespon-dencyi z b-pem płockim, Stan. Lubieńskim. Kilka takich listów przechowuje się w zbiorze Ossolińskich we Lwowie.—Źródła i literatura: Rykaczewski „Relacye nuncyuszów apostol-

Wielkn Kucyki. Illustr. Ser. I. Tom XT.II. Zest. 33»a.

L. używany

Lancet (łac. lanceola [—mała lanca], franc. la lancette\ ang. the lancet; niem. clie Lanzette), jest to nożyk chirurgiczny, zawsze obosieczny, płaski a cienki, z kształtu mniej lub więcej podobny do grotu lancy, osadzony ruchomo na wsze strony w okładzinie złożonej z dwu listków, w jednym tylko miejscu ruchomo z sobą spojonych (por. fig. 164,1).

i r>

Fig. 164. Lancety: 1. Okładzina L-u, z której o-strze wyjęte widać nad nią.— 2, 3, 4. Postaci różne L-ów.—5. L. do szczepienia ospy.

bywa tylko do wykonywania zabiegów chirur- i nerwowym, od przedniego do tylnego końca giczuych drobnych, jak cięcia proste a niewiel- ciała. Struna otoczona jest kilku błonami, kie, nasiekiwanie skóry (scarificatio), puszcza- z których t. zw. pochwa s k i el e t o r o d n a nie krwi, szczepienie i t. p. — L-y większe, słu- wraz z jej prymitywnemi zamkniętemi łukami żące do otwierania ropni (ob.), miewają zwykle górnemi, otaczającemi rurkę nerwową, i dol-ostrze nieco odmienne, t. j. koniec ich nie stoi nemi, ograniczającemi jamę ciała, odgrywa w samym środku, lecz jest nieco w bok prze- bardzo ważną rolę jako utwór skieletowy, sunięty (por. fig. 164, 2), dawana im bywa i stanowi zawiązek skieletu okołostrunowego nazwa onkotom ó w; obecnie wychodzą jednak czaszkowców ( Craniota ), t. j. pozostałych coraz bardziej z użycia, ustępując miejsca no- kręgowców wyższych. Ta okoliczność, że stru-żykom innym, osadzonym nieruchomo.—L-mi na grzbietowa pozostaje u L-a przez cały ciąg najmniejszemi, o postaci najbardziej przypoini- życia, podczas gdy u innych kręgowców podającej wyglądem grot lancy, posługujemy się wyłącznie do szczepienia ospy (fig. 164, 5), co wszakże równie dobrze wykonywać można i każdym nożykiem innym, byleby był opatrzony w koniec cienki a bardzo ostry. —Od innych nożyków chirurgicznych składanych (bistouri), otwierających się i zamykających podobnie jak noże kieszonkowe zwykłe, L. różni się swą obo-siecznością, oraz ruchomością większą.

lega mniejszemu lub większemu, a wreszcie zupełnemu zanikowi, wskazuje na pierwot-ność budowy L-a. B. ważną częścią skieletu L-a jest skielet skrzel, złożony z licznych pręcików worka skrzelowego (przedni oddział kanału pokarmowego, ob. Amphioxus), gdyż budowa tego narządu podobna jest bardzo do skieletu skrzelowego Balanoglossus'a(robak z grupy Jelitodysznych —Enteropneusta) i 0-słonic (Tunicata ob.), co stanowi b. ważną cechę anatomo-porównawczą i pozwala wielu badaczom na upatrywanie bliższego pokrewieństwa tej grupy robaków ze strunowcami (Chor-data), a więc i z L-m, a w takim wypadku filogeneza kręgowców byłaby wyjaśnioną. Wo-góle ta grupa robaków ma nader wiele cech wspólnych z budową L a, tak np.; jama ciała u L-a i u Jelitodysznych powstaje z parzystych worków coelomatycznych i posiada nieparzysty worek coeloinatyczny na przodzie (jama ciała żołędzi u Jelitodysznych ob.); rurka nerwowa L-a odpowiada rdzeniowi kołnierzowemu Jelitodysznych; u L-a i u J. występują grzbietowy i brzuszny pień układu krwionośnego. Układ nerwowy L-a jest również b. prosty i odpowiada wczesnym stadyom rozwojowym kręgowców wyższych. Stanowi go położona ponad struną grzbietową rurka nerwowa, otoczona, niby skieletem, zamkniętą pochwą skieletorodną, pochodzącą z pochwy struny grzbietowej; rurka nerwowa posiada kanał rdzeniowy; w części głowowej światło kanału jest znacznie obszerniejsze, a ścianki cieńsze niż w innych jego częściach; rozszerzenie to jest zawiązkiem pierwszego pęcherza mózgowego, odpowiadającego takiemuż w rozwoju embryonaluym kręgowców-, a dającego później początek mózgowi głównemu. W związku z opisanym pęcherzem pozostaje wązka, ślepo zamknięta cewkowata wypukli na, która u młodych osobnikow połączona jest z pęcherzem otworem; jestto t. z w. neuroporus (jako szczątek otworu tego pozostaje zagłębienie ektoder-malne z komórkami migawkowemi, uważane za narząd węchowy). Znajdująca się w części brzusznej pęcherza wypuklina cewkowata jest utworem, odpowiadającym przysadce mózgowej kręgowców (hypophysis ceśrebri). B. oryginalna budowa systemu krwionośnego L-a, pozbawionego serca, z pulsującemi naczyniami grzbieto-

Dr. j. r.

ce z

Lancetnik, Pomrówniea albo N i ś 1 i m-k a (Amphioxus lanceolatus v. Brianchiostoma lanceolatum), rybokształtny organizm, 5—6 cm. długi (ob. A m p h i o x u s), zajmujący nader wybitne stanowisko w systematyce i filogenezie kręgowców. Do niedawna on jeden reprezentował podtyp zw. Acrania, Bezczaszkow-ce, stanowiąc systematycznie zarazem gromadę (i rodzaj) Leptocardii — Cewiosierdue, albo Rur kos i e r dne. Niedawno w Ameryce odkryto nowy rodzaj: Asymmetron (Andrews), i w dwu tych znanych rodzajach systematyka wyróżnia po dwa gatunki. Swe stanowisko w zoologii zawdzięcza L. swoistej budowie ciała, zawierającej w bardzo pierwotnym stanie wyodrębnione te cechy organizacyi, które dochodzą do stopniowego zróżnicowania u wyższych kręgowców. W budowie L-a istnieje moc cech wspólnych ze zwierzętami bezkręgowemi, dzięki czemu można powiązać rodowodowo kręgow-pewnemi formami bezkręgowemi. Ten pierwotny ustrój L-a jest w porównaniu do kręgowców właściwych tak wybitny, że pierwszy badacz, Pallas, uznał go za bezskorupego ślimaka i nadał nazwę Limax lanceolatus (skąd polska nazwa: Pomrówniea). Skóra L-a pozostaje na najniższym szczeblu rozwoju w zestawieniu z innemi kręgowcami, i składa się z jednowarstwowego walcowatego naskórka, opatrzonego na wolnej powierzchni oskór-kiem; pod tą warstwą znajduje się cienka jednorodna błonka podstawowa (membrana basi-laris), pod którą leży warstwa galaretowata, ograniczona od spodu warstewką płaskich komórek, dwie ostatnie warstwy stanowią zawiązek skóry właściwej in. kręgowców (cutis).

Skielet osiowy, ta wybitna cecha organizacyi kręgowców, u L-a przez całe życie ujawnia się w strunie grzbietowej (chor da dorsa-Us),—elastyczny pręcik, leżący na stronie grzbietowej symetrycznie pod ośrodkowym układem

1904).

x. y

Hr.

wym i brzusznym, pozwala wielu badaczom u-patrywać pokrewieństwo rodowe Bezczasz-kowców z robakami właściwemi.—Sy s tern atyka. Grupa: Acrania Bezczaszko wce tworzy jeden z trzech podtypów ustanowionego przez E. Haeckla i uznanego przez wielu systematyków typu Chordoniav, Chordata (Struli o w c e), do którego nadto należą: Tnnicata—0-słonice (ob.) i Kręgowce (albo czaszkowce)— Vertebrata (Craniota ob.). [Inni systematycy wyróżniają w typie Chordata&wdi podtypy, I Tunicata, i II V crtebrata z grupami Acrania i Craniota], Pod typ Acrania, Bezczaszko wce. Gromada — Lcptocardia C e-wiosierdne, albo Rur kosierdne, Rodzi-ua Branchiostomidae: rodzaj i) Branchiosto-ma a) (Amphioscus} lanceolatum P a 11, L a n c et-n i k. Organy rozrodcze parzyste. Zamieszkuje w m. Sródziemnem, Północnem. h) Br. cali-forniense Coop. w zatoce Kalifornijskiej. Rodzaj 2) Asymmetron {Heteropleuron) a) cul-, tellum Ptrs. Organy rozrodcze tylko z prawej strony Ocean Indyjski, b) As. lucaya-num Andrews. Bez płetwy ogonowej, Ocean Indyjski.—L i t. Joli. Muller „U. d. Bau u. d.

Lebenserscheinungen des Branchiostoma lubri-cum (lanceolatum)“. (Abhandl. Akad. Berlin“

1842); A. Kowalewski „Entwickelungsgeschichte d’Amphioxus lanceolatus“ (Mem.Acad. St.-Petersburg 1867); B. Hatschek „Studien u. d. Ent-wickelung des Amphioxus“ (Arb. Zool. Iustit.

Wien IV, 1881); t-że „U. den Schichteubau d.

Amphioxus“ (Anat. Anz. III 1888); t-że „Die Metamerie d. Amphioxus u. des Ammocoetes"

(tamże VII r. 1892); B. Żarnik „Ueber d. Geschleclitsorgane v. Amphioxus“ (Jena

St. Min.

Lanciani Rudolf Amadeusz, archeolog włoski (* 1848). Rozpoczął swe studya jako pomocnik Visconti’ego przy wykopaliskach Ostyi i odtąd bierze udział we wszelkich poszukiwaniach archeol. w Rzymie lub Latium. Żaden z archeologów nie przyczynił się w takiem stopniu do poznania Rzymu starożytnego jak L.

Rezultatem tych prac jest „Forum Urbis Ro-mae“, plan Rzymu na 46 arkuszach (0.90X0.60), który zaczęła wydawać w r. 1892 Akademia Lincei. Całkowita lista prac ob. „Melansces d^rcheologie et d’histoire, publies par 1’Ecole franęaise de Rome“ (t. XII). -Napisał m. in.:

„Guida del Palatino" (Rzym 1876); ,,I commeu-tarii di Frontino sulle acąue et sugli aąuedotti"

(Rzym 1880), „Pagan and Christian Rome“ (Boston 1892), „Tltinerario di Eiusiedlen“ i ,,L'Ordo di Benedetto canonico" (Rzym 1871). Inne rzeczy są rozsiane w specyalnych czasopismach.

L. opracował tekst do „Forum urbis Romae“:

„Storia degli scavi di Roma daFanno 800 al 1894“ (tom. 6).

Lanciano, główne m-sto okręgu tejże nazwy w prowin. włoskiej Cliieti, 7 — 10 kim. od m.

Adryatyckiego, na 3-ch wzgórach, panujących nad Adryatykiem; 10 000 tn-ców; giumazyum, seminaryum, szkoła techniczna; uprawa wina i drzew oliwnych; przędzalnie lnu, konopi, jedwabiu; katedra z XVI w.; kościół z fasadą z r. 1227; siedziba arcybiskupa. —L. jest to dawne Auxanum (Auxenusa); szczątki świątyń rzymskich.

Lancisi Jan Marya (* w Rzymie 26 paźdz. 1654—f tamże 21 stycz. 1720) lekarz. Początkowo uczył się teologii w mieście rodzinnem, lecz niebawem, wstąpiwszy tamże do Collegio di Sapieuza, zajął się nauką lekarską i już w r. 1672, mając zaledwie lat 18, dyplom doktorski otrzymał. W r. 1676 zajął posadę asystenta w szpitalu rzymskim San Spirito; po dwóch latach przyjęto go do Collegio San Salva-tore, gdzie lat pięć poświęcił badaniu dzieł klasycznych lekarskich i obszerne z nich wyciągi poczynił. W r. 1684, stanąwszy do konkursu i odbywszy go świetnie, został profesorem anatomii w Collegio di Sapienza i lat 13 katedrę tę zajmował. Równocześnie, otrzymawszy godność archijatra, powołany był na lekarza przybocznego pap. Innocentego XI, a tenże urząd piastował również przy osobach następców jego: Innocentego XII i Klein ensaXII. L. należał do rzędu najznakomitszych lekarzów czasów swoich i przyczynił się niemało do postępu i rozwoju pomyślnego anatomii, sztuki lekarskiej, hygieny oraz weteryna-ryi. Rozgłosu ogromnego używało dzieło jego „De subitaneis mortibus libri 11“ (Rzym. 1707; Lucca tego r.; Liyorno t. r.; Wenecya 1708; Lipsk 1709; Genewa 1718; przekł. niem. Fah-nera Lipsk 1790), w niem bowiem napotyka się mnóstwo objaśnień, dotyczących chorób mózgu i serca, opracowanych wzorowo. W lat siedm po śmierci jego wydano dopiero dzieło pomnikowe „De motu cordis et aneurysmati-bus“ (Rzym 1728 i 1735; Neapol 1738; Leyda 1740 i Rzym 1745), w nim zawarł podstawy anatomii patologicznej serca i pierwszy też w niem ustanowi! różnice między tętniakami prawdziwe m i (Aneurysmata vera) a rzekome mi {A. spuria), tara także spotykamy już wzmiankę o opukiwaniu mostka w celach rozpoznawczych. Do liczby prac jego hygienicznych, bardzo wybitnych należą: „Dissertatio de nativis et adventitiis aeris Romani ąualitatibus" (Rzym 1711), „Historia epidęmiae rheumaticae (Influentiae), quae per hiemem anni 1709 vagata est“ (Genewa 1713), „Denoxiis paludum effluviis eorum-que remediis libri duo“ (Rzym 1717); w sprawach weterynaryi ważna jest „Dissertatio historica de bovilla peste ex Campaniae finibus 1713 Latio importata etc.“ (Rzym 1715). — Wskutek zabiegów L-ego założouo w r. 1715 w Rzymie pierwszą klinikę lekarską. Majątek swój oraz biliotekę bogatą zapisał szpitalowi San Spirito w Rzymie, kładąc jednak za warunek, że dobudowany zostanie oddział obszerny, przeznaczony dlą niewiast chorych.—Naucę

I)r. J. I’.

Land skneeht, gra hazardowna w karty, zwana po polsku dyabełkiem, polega na ciągnieniu kart z talii i układaniu ich w kupkę między dwiema kartami, jedną należącą do bankiera, drugą do poniturującego: która z obu prędzej trafi, wy

u Hr.

anatomii przysłużył się też L. bardzo, wydając na nowo tablice anatomiczne Bartłomieja Eustachia (ob.). —Por. Crescini „Vita di Lancisi" Rzym 1721); „Biographie inedicale" (V str. 499 — 508) i „Janus“ (T. II str. 580 i T. III str. 316).

Lancknecht, właściwie grywa.

Lanckorona, niem. L and skro n, w dokum. Lanczkoruna z przedmieściami Jastrzębią i Łaśnicą, m-ko w pow. Wadowickim, 16 kim. od Wadowic, w okolicy podkarpackiej na płdn. stoku góry lanckorońskiej i nad rz. Skawiną. Kościół katol Narodzenia św. Jana Chrzc. murowany, fundacyi Kazimierza W. z 1336 r. (w nim piękny wielki ołtarz rzeźbiony, w ołtarzu bocznym obraz Łukasza Orłowskiego); podanie ludowe głosi, że kościół l-ski był przez pewien czas zborem różnowierców. Szkoła ludowa trzyklasowa, dom ubogich, magistrat, poczta, 9 jarmarków rocznie; przeszło 2000 m-ców. Sama nazwa L. naprowadza na osadnictwo tutaj niemieckie. W pocz. XIV w., istniała już jako wieś. W 1361 r. Kazimierz W. zezwala wójtowi osady założyć miasto, uposaża go 2 łanami frankońskiemi, połową dochodu z jatek mięsnych, piekarskich, sukienniczych, szewskich, oddaje całkowity dochód z łaźni i młyna, przeznacza mu nadto 3-ci denar od spraw osądzonych i 6-ty czynszu z łanów, wkładając nań obowiązek, aby na każdą wyprawę wojenną stawił się uzbrojony dzidą, w pancerzu i na koniu 6 grzywien wartującym. Przywilejem erekcyjnym z 1366 r. obdarza król m-to prawem magdeburskiem, dozwala wolnego wyrębu drzewa na budowę i dowozu piwa na użytek m-ta bez cła, ustanawia postrzygal-nię, wagę i targi we czwartek oraz przypuszcza L-ę do uczestnictwa praw Krakowu służących. Tenże król zamek wybudował i murami otoczył, testamentem zaś przekazał w 1370 r. L-ę wraz z inuemi majętnościami braciom z Brzezia h. Zadora. Jeden z nich, przybrawszy nazwisko L-ńskiego, stał się protoplastą rodziny. Około r. 1500 odziedziczył L-ę przez związek małżeński Jarosław Łaski, wojew. sieradzki. Przez kupno, czy też zamiauę przeszła L. na własność królewską i poczęła stanowić odtąd starostwo niegrodowe (ob. niżej). W 1576 r. Wojciech Łaski, wojewoda sieradzki, gwałtem opanował zamek, posiadany prawem dożywotniein przez wdowę po Zygm. Wolskim, kaszt, czerskim. Stefan Batory wysłał przeciw niemu wojsko, które dobyło m-ta. Zagniewany król chciał zamek zburzyć, lecz posłowie sejmowi wyjednali ocalenie budowli; oddano L-ę wdowie kasztelanowej pod warunkiem, aby straż nad zamkiem powierzyła jednemu z krewnych, wojskowemu. W 1606 r. Mikołaj Zebrzydowski, wojew. krakow., s-sta lanckor., na zamku kuuł plan rokoszu, wreszcie, osadziwszy zamek swymi stronnikami, z łiufcami wyruszył do Stężycy. Po porażce pod Guzowem, wróciła L. do króla. Zebrzydowski upokorzył się, przeprosił senat

1    króla, wrócił do L-y i na przeciwległem wzgó

rzu u stóp góry Żar wzniósł kościół i klasztor (ob. Kai w ary a Zebrzyd.). Po zajęciu Krakowa przez Szwedów dowódzca załogi, Jakób Wilkoński, straciwszy nadzieję obrony i mając wzgląd, aby nieprzyjaciel nie wywarł zemsty na sąsiednią Kalwaryę, poddał 1655 r. zamek Duglasowi. Po Zebrzydowskich w XVIII w. prawem dziedzicznem przechodzi L. z Kalwa-ryą do Czartoryskich i Wielopolskich. W 1768 r. Konfederaci barscy, stoczywszy pod L-ą zwycięską potyczkę z oddziałem rossyjskim, opanowali pod dowództwem Maurycego Beniowskiego zamek L-ski, który służył im odtąd za punkt oparcia w działaniach wojennych. W listopadzie 1769 r. Kazimierz Pułaski stacza pod L-ą hitwę z nieprzyjacielem i ściga go pod Myślenice. Da. 24 czerw. 1771 r. Dumouriez, pobity tu przez Suworowa, trzymał się jeszcze na zamku przez rok cały, wreszcie 6 czerw. 1772 r. poddał się Austryakom pod gen. Haddickiem. Zupełne zrujnowanie zamku nastąpiło w czasach późniejszych, resztki murów obecnie nie dozwalają rozpoznać planu zamku. Od zwalisk prowadzi piękna aleja leśna na wierzchołek góry Lanckorońskiej, z której piękny widok na Tatry.—Por. Baliński i Lipiński: „Starożytna Polska"; „Słown. Geograf." art. Br. Gustawicza; J. Łepkowski „Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa" (1863); A. Grabowski „Kraków i jego okolice" (1866).    ź- Gr-

Lanckoron, m-ko.. gub. Podolska, pow. Kamieniecki nad rz. Żwańczykiem, przy trakcie z Kamieńca do Husiatyna; okrąg (stan) policyjny, urząd gminny, stacya pocztowa, szkoła wiejska, gorzelnia, cerkiew prawosł., synagoga;

2    000 m-ców (większość Żydów), M-ko założone przez Lanckorońskich. — „Słow.Geogr.

Lanckorońscy, ród polski h. Zadora. Stara rodzina małopolska, pisała się w początkach swych z Brzezia, następnie w w. XV przybrała nazwisko od dziedzicznej Lanckorony. Za protoplastę tej gałęzi Zadorczyków należy u-ważać Przedbora, dziedzica Lanckorony, żyjącego w drugiej połowie XIV w. Synami jego byli: Mikołaj, marszałek wielki koronny, Zbigniew i Jan (podług Okolskiego kasztelan oświęcimski), wnukami zaś: Przecław, s-sta chmielnicki, Stanisław, woj. sandomierski, jeden z najdzielniejszych wojowników czasu swego, protoplasta istniejącej dziś rodziny. Z potomstwa wojewody Stanisława wymienić należy, jako dobrze zasłużonych ojczyźnie: wnuka, Stanisława, kasztelana ha-

n,

M. I).

łickiego (1589), prawnuka, Stanisława, woj. podolskiego (f 1617) i praprawnuka, Stanisława (ob.), hetmana polnego koronnego.

Lanckorońska Mary a nna, ze Świdziń-skich,Kasztelanowa Połaniecka (* 1737 — f 1826), kobieta XVIII w., znana w z cnót obywatelskich, wzór niewiasty polskiej w epoce Stanisławowskiej, uczestniczka Konfederacyi Barskiej. Córką była Stanisława Świdzińskiego, wojewody bracławskiego. W niemowlęctwie traci matkę, którą jej poniekąd zastępują siostra, Bona, późuiejsza Kazimierzowa Granowska, wojewodzina rawska, i bracia, Michał i Ignacy. Dwór sulgostowski, gdzie przyszła na świat i gdzie otrzymała pierwsze wychowanie, nie by* jej jedyną szkołą. Ojciec, snąć człowiek światły, ponad poziom czasów saskich, podobnie jak syna kształci w Collegium JS obili um, tak córkę oddaje do Warszawy, napensyę panny Strumle, co wtedy było rzeczą nader wyjątkową, i trzyma ją tam do ukończenia 17-go roku życia. Zaślubiwszy Lauckorońskiego, kasztela-połanieckiego, zamieszkała z razu na Podolu, w bistoryczuem gnieździe rodziny męża, w Ja-gielnicy, lecz po sześciu latach staje się wdową, bezdzietną, ze znaczuem po zgonie męża dożywociem. Od tej chwili życie jej upływa przeważnie dla innych. Opuszcza Jagielnicę, przenosi się do środkowych województw, do Granowskich; łączą ją z nimi stosunki nietyl-ko pokrewieństwa, lecz przyjaźni najsilniejszej. Wnet po rozpoczęciu Konfederacyi Barskiej wchodzi do jej robót Kazimierz Granowski, przez żonę spowinowacony z Krasińskimi (brat żony, Michał Świdziński, był ożeniony z Krasińską, siostrą królewicowej Karolowej), a Krasińscy, podobnie jak Pułascy, duszą byli robót barskich. Za Granowskiin żona i siostra żony, L-a, przechodzą pod sztandar Baru. U-dział L-ej w Konfederacyi potrzeba odróżniać od takiej roli, jaką odgrywała w polityce Kossakowska, kasztel, kamieńska. Ta ostatnia przerzucała się z obozu do obozu, z nieprzyjacielem niekiedy wchodziła w konszachty zdrożne; czynność L. była działaniem wyłącznie ofiarnem, patryotyczuem: po upadku walki barskiej L. usuwa się od polityki i nie ma odtąd z nią nic wspólnego. Gdy geueralność przesiadywała w Cieszynie, L. i Granowscy o-boje tam, gościli, pilnie czuwając u steru spraw koufederackicli; koufederacya po kapitulacyi Częstochowy rozwiązuje się; niejeden z ucźest-ników stara się wrócić do obozu królewskiego, lecz Granowski, który swój majątek przyniósł w ofierze patryotycznym usiłowaniom barskim, nie myśli prosić o przebaczenie: z żoną i z L-ą udają się na tułaczkę do Gdańska; tam, słabego zdrowia, a zgnębiony upadkiem robót narodowych, Granowski umiera. L. była na tern tułactwie opatrznością zrujnowanych dla kraju Granowskich. W Gdańsku obie wdowy—Gran.

i L.— zaprzyjaźniają się z Krystyuą z książąt Sanguszków Bielińską, starościną czerską. Połączone węzłami niezwykłej przyjaźni, trzy te niepospolitego ducha panie zamieszkały odtąd razem w Warszawie, przy ulicy Królewskiej, w pałacu Łubieńskich, świecąc od r. 1775 długie lata wśród zepsutej stolicy pobożnością, cnotą, pracą. Lud warszawski nazywał je „świętemi paniami" lub „małą trójcą"... W istocie, trzy te, jeszcze niestare, znakomite rodem, majątkiem, stosunkami, kobiety, odsunięte od świata wielkiego, z którego wyszły, oddane pracy ręcznej, spełnianiu obowiązków wśród najbliższych, modlitwie nietylko słów, ale i czynu, przedstawiały obraz niezwykły. Niezwyczajnośó obrazu podnosiło przeciwieństwo, jakie wytwarzało życie dworu i całej zresztą ówczesnej, rozbawionej Warszawy. Były to pokutnice po pogromie barskim, wskazujące, nie słowem, lecz życiem, iż odrodzeniu moralnemu narodu sprzyja najbardziej skupienie i cicha praca. L. w ostatnich latach życia dużo przyczyniła się do założenia Instytutu głuchoniemych w Warszawie (ob.) Spadkobiercą jej ducha obywatelskiego był jej wnuk po bracie, Konstanty Świdziński; ona go wychowywała, szczepiąc w młodocianym umyśle poczucie obowiązków wobec społeczeństwa; ta jedna z licznych jej prac obywatelskich nie poszła na marne. Konstanty Świdziński (ob.), zabiegami życia całego i ofiarnością znaczną przysporzył narodowi, skołatanemu nieszczęściami, pomoc niemałą; gwoli kształceniu się darował dla powszechnego użytku swój wielki zbiór ksiąg, materyałów i pamiątek historycznych, który dziś widzimy w Warszawie pod nazwą „Biblioteki ordynacyi Krasińskich i Aiuzeum K-go S-go.

Lanckoroński Przecław, z Brzezia, h. Zadora, starosta chmielnicki, z czasów Zygmunta I; postać rzeczywista, historyczna, otoczona legendami błędnemi. Czynią go hetmanem pierwszym Kozaczyzny, lub jednym z pierwszych na Niżu, czem on wcale nie był, gdyż i hetmaństwa niżowego wówczas nie było. Pod nazwą hetmaństwa rozumiemy instytucyę Rzpltej, której Ruś, składowa cząstka państwa polskiego, nie znała do połowy XVII w. Burze kozackie, wszczęte przez Chmielnickiego, dopiero to hetmaństwo ukrainne, acz różne od tego, które w Rzpltej istniało, wytwarzają. Wszyscy ci hetmani domniemani pierwszych wieków Kozaczyzny od początków panowania Zygmunta I, których niewiadomość, bałamutne trady-cye ukrainne, wreszcie niekrytyczne powtarzanie pewnych faktów dostatecznie niezbadanych, wprowadziły na karty historyi—tacy Przecła-wowie Lanckorońscy, Daszkiewicze, Różyńscy, Wężykowie i in. liczni—istnieli jako jednostki, których terenem działania były dzikie przestworza „u kraju", na skraiskach Rzpltej leżące, ale uie jako hetmani. L. Przecław ród swój prowadził z gniazda rycerskiego, „z Brzezia", (małopolskiego), co wszakże rozróżniać należy od tych, którzy pochodzili „z Brzezia¹¹ na Kujawach (wielkopolskiego), a byli herbu Doli-wa. Oba te rody, z gniazd różnych, wydały liczne szeregi ludzi zasługi wielorakiej w ciągu wieków. Panowie „z Brzezia" małopolskiego snąć nie w jednem wspierali rządy Kazimierza W., gdy ten król dwóm braciom „z Brzezia h. Zadora", w testamencie swym zapisuje zamek Lanckoronę z innemi dobrami, co wielce podniosło ich mienie, i przedtem już znaczne: pisać się odtąd zaczęli „z Brzezia Lancko-rouskimi", i pod tern mianem przechodzą przez cały ciąg dziejów. Nietylko mienie ich wyróżniało, lecz i wyższość cywilizacyjna. Po zgonie Kazimierzowym pozostała niewykończona budowa kościoła św. Katarzyny w Krakowie; została ona ostatecznie wzniesioną w tej wspaniałej gotyckiej strukturze, w jakiej późniejsze ją oglądały wieki, kosztem Lanckorońskich i Jordanów. Z rodu znanego z zasług i kultury szerszej pochodził Przecław, którego ojca dokładnie wskazać nie umieją źródła dziejowe. Zdaje się, iż był on wnukiem Mikołaja L-go, marszałka w. kor., synem zaś Stanisława lub Jana (ob. Lanckorońscy). Ten Przecław, wykształcenie posiadał znaczne, przeważnie wojskowe: nabył je w dalekich podróżach zagranicą; oparł się w nich o Francyę i Hiszpanię; zapuszczał się nawet do Ziemi św., jak twierdzi Starowolski. Rycerskie rzemiosło głównie go zajmowało i składał liczne dowody, że biegły w niem był. Działalność L-go przypada na czasy Zygmunta I, gdy wscho-dnio-połuduiowy Rzpltej węgieł zaczął stawać w ogniu niebezpieczeństw nieustannych. Tam zwraca się jego myśl i działanie. Jakieś stosunki rycerskie, łączące go z Konstantym księciem Ostrogskim (ob.), zbliżały tego bojownika małopolskiego, posiadającego „polor w sztuce rycerskiej", ku wschodnim ścianom, coraz bardziej zagrożonym. Gdy mu dano na kończynach dalekich starostwo chmielnickie, granicy zagrożonej zaczął strzedz już z urzędu, stale, wciąż stojąc na stanowisku mocno ku płdn.-wschodowi posuniętemu. Z Chmielnika sięgał ramieniem swem aż w głąb Dzikich Pól, aż ku morzu Czarnemu zapędzał się, płosząc Tatarzyna—który coraz bardziej rozpierał się na pastwiskach stepowych- z drugiej strony walczył na pobrzeżach Dnieprowych, tworząc, a przynajmniej starając się tworzyć, tam ład. Wypraw z małemi siły dokonywał, ale w nich umiejętność sztuki wojskowej i karność główną moc oręża stanowiły. W r. 1516 z Ostafim Daszkiewiczem, starostą czerkaskim, posunął się L. aż pod Białogród do ujść Dniestrowych, skąd, acz tylko w dwanaście secin orężnych chodzili, wrócili ze zwycięstwem i z łupęm dużym, złożonym ze stad, z tabunów koni. (Bielski „Kron. Pol." 991). Ta wyprawa pomyślną zachętą się stała do „chadzek" dalszych z ludem dorywczo zebranym na rycerskie harce, co Bielski określa tak: „a natenczas dopiero Kozacy się u nas wszczęli"... Jeszcze się wtedy Przecław snąć nie był ustalił u wschodniej ściany Rzplitej, gdyż po czterech latach widzimy go na przeciwległych węgłach Rzpltej, wśród wichury bojowej pruskiej, r. 1520, otrzymującego korzyści znacz-czne orężne nad dobrze wyćwiczonemi hufcami niemieckiemu. Wyróżniał się tam z pośród innych wraz z Andrzejem Tenczyńskim—„rycerze hie-rozolimscy, ludzie wielkiego serca — jak ich nazywa historyk owych czasów—imali oni licznych Niemców, a Przecław szczególnie, w jednej z bitew „znacznie poczynał, tarcz mając na sobie", kilkakroć przez hufce nieprzyjacielskie przerzynał się (Bielski „Kron. Pol.“ 1016). Rok 1528 można uważać jako chwilę powodzeń najwyższych L-go; podejmuje on wtedy wyprawę, już będąc starostą chmielnickim, do ujść Dnieprowych pod Oczaków. Walczy obok niego Daszkiewicz Ostafi i inni starostowie zameczków ukraiń-nych. Wyprawa, w 1 200 koni Polaków i Rusi przedsięwzięta, nietylko odwet krwawy poniosła aż na pobrzeża morskie, ale zdobyczą z pastwisk tatarskich znaczną ich nagrodziła. W tej epoce Przecław zaczął być znanym i w ziemiach rdzennych i na skraiskach Rzpltej. Król mu pozwala zbierać i zbroić hufce (list w tej sprawie Zygmunta I widział w archiwach Niesiecki), z któremi dorywcze wyprawy w głąb’ pustyń czynił. Wówczas-to niejednokrotnie, zabiegając na Niż, miał możność zetknięcia się z terni „burzliwemu duchami, samo-pas błąkającemi się, niemającemi ani stałych siedzib —ani stałych praw, i od nikogo niezależnych"—jak o nich Heidenstein pisze—i mógł na nich wywrzeć wrażenie niemałe, jako człowiek wyższej cywilizacyi wobec tłumów zdziczałych w Pustyniach Niżowych. Zabiegali tam i Wiśniowiecki, i Rożyński, później Samuel Zborowski i inni; ich imiona, szczególnie pierwszych panów i rycerzy, olśniewały ciżbę zdziczałą. Każda postać z głębin Polski przybywająca, przy której boku pierwsi Niżowcy walczyli, u których uczyli się zawiązywania bractwa rycerskiego, pozostawała wyraziście zapisaną w pamięci: tworzono z ich czynów legendy, coraz-to fantastyczniejsze, a do ich imion dodawano tytuły w Polsce samej zasłyszane. Tak przeto powstały legendy o hetmanach Niżowych Przecławie L., Ostafim Daszkiewiczu i in., którzy nigdy nie byli hetmanami: do utworzenia legend przyczynił się szereg historyków małorossyjskich z XVIII i XIX w., przyczyniły się relacye błędne kronik monasterów, acz te ich relacye są pospolicie wzajemnie sprzeczne. I polscy też historycy szli pewien czas drogą tych błędnych podań, nietkniętych piórem badań poważnych, źródłowych, nieoświeconych pochodnią krytyki. Wreszcie poezya nasza, z pierwszej połowy XIX w., zwłaszcza dumy Bohdana Zaleskiego niemało przyczyniły się do utrwa-

Lanckoroński Stanisław z .,Brz.‘\ — Lauckoroński z „Brzezia*' Wespazyan.

911

lenia i rozszerzenia podań bajecznych o domniemanych hetmanach kozackich, na których czele zawsze stawiano Przecława Lanckoroń-skiego. Dzisiejsza wiedza dziejowa rzuciła na historyę Kozaczyzny duży snop światła, wobec którego zniknęły postacie fantastyczne

Lanckoroński Stanisław, z Brzezia, li. Zadora, hetman poi. kor., w połowie XVII w., a przytein wojewoda ziem ruskich. Pochodził z tejże rodziny L-ch „z Brzezia" która z okolic rdzennych Rzptej spłynęła ku wschodowi, na łany żyzne Podola, już na zaraniu XVI w.—Przynieśli z sobą L-scy z porzecza wiślanego nad Dniestr starą kulturę polską, wielką a szczerą miłość ojczyzny, ofiarność niezmierną krwi i mienia, którą utrzymywali, bronili, światłem swej myśli ogrzewali, podnosili Podole, a podnosząc i broniąc, nad całością Rzptej czuwali. Wyrazem tej ofiarności, gwoli dobru publicznemu, wielu rycerskich rodzin na przestrzeni od Lwowa do Dniepru, „wśród których w wiekach ubiegłych przodowali L-scy—są słowa Stanisława L-go, pisane do kancl. w k. Ossolińskiego za dni klęsk około połowy XVII w.: „ja gotów wałem kości moich zasypać nieprzyjacielowi drogę, aby dalej wnętrzności Rzplitej nie targał"... Słowa czynami wielekroć się stawały. Stanisław L., ur. w pierwszych latach XVII w., z Barbary z Husiatyna Kalinowskiej i Jana L-go, chorążego podolskiego, od lat dziecięcych kształcił się na wzorach rycerskich. Pod dachem rodziców, oprócz tradycyi dawnych Przecławowych, miał przed oczyma przykłady bojowych poświęceń stryja Mikołaja, który nie uchylał się od żadnej potrzeby za dni Batorego, krew lał pod Wiel. Lukami i później podnosił chorągiew bojową na błoniach cecorskich. Stan. L., przyszły hetman, od młodości w obozach przebywa, walczy u boku Stan. Koniecpolskiego, Lubomirskiego, Chmieleckiego. Część sławy spływa więc na niego, gdy Koniecpolski ukróca zapędy Kantymira pod Martynowem, Chana pod Uściem; odpierał wreszcie Gałgę pod Bełzem; nie skąpiąc ani życia, ani mienia, w niezliczonych potrzebach przeciw Tatarzynowi stawał. Dziedziczną włość Jagielnicę, położoną na szlaku wtargnięć nieprzyjacielskich, iż ją z tego powodu nazywano „oknem tatarskiem", umocnił, wznosząc zamek, który był długie lata tarczą okolicy i do dziś w głównych zarysach przetrwał, tasama też Jagielnica, którą widziano już na początku XVI w. w ręku L-ich, dotąd jest w tejże rodziny posiadaniu. Stojąc wciąż zbrojną stopą na szlakach wschodnich niebezpieczeństw, i zasłaniając się od nich zaciągiem własnych ludzi, staczał boje z czambułami ta-tarskiemi pod Smankowcami, Kapuścińcami, Be-dnarowem. Doczekał się wreszcie najsroższych wewnętrznych wstrząśuień, burz kozackich, a wreszcie całej powodzi nieszczęść za dni Jana Kazimierza. Rozumie lepiej od innych doniosłość rebelii Chmielnickiego: podczas po-

M. O

M. 1>.

czątków jej rozwoju pisze słowa pełne bólu: „Nie tak nas turbuje nieprzyjacieska potęga i szczupłe a nieproporcyonalue siły nasze, jako oziębłość sukursów i posiłków naszych do zatrzymania całości ojczyzny"... Dla „zatrzymania całości" walczy więc znów, podczas „ruiny" Chmielnickiego, pod Ostropolem, Zbarażem i na innych punktach. Posiadając już kasztelanię halicką najpierw, konferowaną mu przez Władysława IV (1646 r.), w 1649 jest kasztelanem kamienieckim i z obozu, osaczonego pod Zbarażem, woła o pomoc: „Ratujcie z ognia, z którego gdy nas wyratujecie, ojczyźnie żywot przywrócicie" („Księga Pam. J. Michałowskiego", str. 413; list do pana Mirona pułkownika). Następne lata spędza L. w pracy bojowej i na stanowiskach publicznych: otrzymuje województwo bracławskie, lecz wprędce przechodzi (w r. 1651), po zgonie ks. Jeremiasza Wiśniowiec-kiego, na krzesło wojewody ruskiego. Konfe-deracyaTyszowiecka, zawiązując się (w r. 1655), wród innych wzywa go do koła, mającego kierować akcyą ocalenia ojczyzny. Wreszcie miał sobie oddaną buławę polną hetmańską kor. po Potockim Rewerze (w r. 1654), który został het. w. kor. — L. był jedenastym hetmanem poln. w Koronie, piastował buławę niedługo, i losy zrządziły, że wszystkie jego większe boje i zwycięstwa przypadają na czasy, gdy nie posiadał jeszcze buławy. Znamię to charakterystyczne, w dziejach naszych często spotykane: przedniejsi walczą, ofiiarnością zdumiewają, giną w wirze boju, lub wśród znojów pracy, lecz nie na polu działalności urzędowej. Umarł w r. 1657. Pochowany we Lwowie. Buławę polną po nim wziął Jerzy Lubomirski. L. niewiele otrzymał chleba dobrze zasłużonych w postaci starostw: był skalskim, dymirskim starostą, później mu dodano rateńskie, wcale nie intratne, tonące w błotach Polesia. — L. z żony, Aleksandry Sienińskiej, kasztelanki lubelskiej (córki Zbigniewa S.), zostawił dwie córki a siedmiu synów (Okolski); żaden z nich nie posunął się w dostojeństwach.

Lanckoroński „z Brzezia" Wespazyan, biskup kamieniecki (* 1677), syn Samuela, kasztl. wiślick. a potem sądeckiego, i Zofii (vel Katarzyny) Firlejówny, podskarbianki w. kor.; młodość spędza w Sandomierskiem, w rodzinnym Włodzisławiu, który był za dni Zygm. Augusta ogniskiem kalwinizmu (ministrowa! tu sławny Marcin Kro wieki). Ojciec biskupa w r. 1638 zniósł zbór kalwiński, wrócił do katolicyzmu i dwóch synów z liczby siedmiu, Zygmunta i Wespazyana, poświęcił stanowi duchownemu. Pierwszy doszedł do kanonii krakowskiej, drugi został biskupem kamienie' ckim. Pasterstwo jego przypada na czasy najsmutniejsze dla dyecezyi Podole wpadło pod panowanie tureckie. Biskup L. objął swą owczarnię po bis. Woje. Korycińskim, który poszedł na stolicę arcybisk. lwowską, prawie w przededniu, gdy Kamieniec stać się miał łupem tureckim.

ctwa w tych wyprawach należeli liczni uczeni i artyści. W r. 1889 odbył L. podróż naokoło ziemi, zatrzymawszy się dłużej w Indyach i Japonii, z której-to podróży bogate zbiory artystyczne i etnograficzne zgromadził; o niej: „Naokoło ziemi 1888 — 1889, wrażenia, poglądy" (Kraków 1893). Znaczna część zbiorów znajduje się w jego pałacu w Galicyi w Rozdole, a szczególnie jeden z najliczniejszych w Europie zbiorów fotografii z dzieł sztuki i tworów natury, naukowo uporządkowany.

Lanckorońskich hrabiów herb. Na tarczy pię-ciodzielnej, w polach pierwszem i czwartem, czerwonych, ukoronowany orzeł złoty,w drugiem i trze-ciein, błękitnych--złota lwiagłowa, ziejąca płomieniem, w piątem, błękitnem—lew złoty ukoronowany, wspięty w prawo, z mieczem w prawej łapie. Labry błękitne, podszyte złotem. Nad koroną hrabiowską dwa hełmy ukoronowane: w pierwszym orzeł złoty w lewo, w drugim pół lwa złotego ukoronowanego, z mieczem w łapie. Pod tarczą na wstędze srebrnej dewiza; Flamans pro redo. Odmiana herbu Zadora (ob.), powstała zapewnie w XVII w. a zatwierdzona wraz z tytułem hrabiowskim austryackim Maciejowi L-u w r. 1783. Podług Niesieckiego odmianę rzeczoną miał uadać Zbigniewowi i Stanisławowi, synom Stefana z Brzezia, a protoplastom rodziny L-skich, już w r. 1355 (!) ces. Karol IV osobnym przywilejem wraz z tytułem hrabiów św. państwa rzymskiego (!) a przywilej ten miał być L-im potwierdzony w r. 1370 przez Kazimierza W. (!) - - Ź r ó d ł a: N i e si e-cki; Jabłonowski; Ostrowski; Siebma-

W r. 1671 przybywa on do Ka-

mieńca i widząc jego małą obronność a niebezpieczeństwo blizkie, upomina się o umocnienie fortyfikacyi. „Ludzi zdolnych a szczególnie puszkarzy, brak, mury się rozsypują, ledwie jako-tako załatane na prędce, nieporządek wielki “—pisze bisk. do jednego ze swych przyjaciół.

r,. k.

Pomimo jednak wyrzekania na małą obionność, należał on do dość liczuej partyi optymistów ówczesnych, niewierzących, by Turek tak łatwo otrzymał przewagę. Stało się wbrew tym, którzy Turcyę lekceważyli. Po sześciu dniach oblężeuia Kamieńca i szturmów, biskup jako najstarszy senator w obleganej twierdzy, myślał rozpocząć rokowania o zawieszenie broni, by żołnierz odpoczął do dalszej obrony; ale—pisze on w jednym ze swych listów—„pospólstwo, rozumiejąc, że już cleditio, baby zwłaszcza, bardzo źle mnie traktowały, jako zdrajcę¹¹... (bisk.

L-go korespondencya ówczesna umieszczona w „Ojczystych Spominkach", wyd. A. Grabowski T. II). Listy bisk. L-go wskazują, iż obok trwóg osobistych na widok warowni upadającej musiał znieść dużo upokorzeń od ludu, podejrzewającego go zdradę. Dn.27 sierpnia 1672 r. zostały podpisane warunki kapitulacyi, a nazajutrz nakazano składać sułtanowi w obozie powinszowania z powodu zdobycia Kamieńca.

u.

Lanckcrońskie starostwo w woj. Krakow-skiem pow. Szczyrzeckim. Dobra L. ok. r. 1500 przeszły na własność króla i utworzyły starostwo nicgrodowe, które dzierżyły kolejuo rody Wolskich, Zebrzydowskich, Czartoryskich, wreszcie Wielopolskich. Ogromne ta tenuta opłacała za dzierżawienia Wielopolskich ok. 24 000 złp. kwarty. W s-stwie L., posiadającem sprzyjające rozwojowi pastsrstwa hale, znajdowały się i wsie wołoskie, pozostające pod zarządem t. zw. wojewody wołoskiego, który sądził kmieci w w sprawach w halach zaszłych. Oprócz tych sądów w suche dni zasiadały w s-stwie w w. XVII sądy skarbowe, których kompetencya ograniczała się do spraw dotyczących retent, podatków, robocizn. Dwa razy do roku dla wsi ,.dolnych“ s-wa, a cztery razy dla 9 „górnych*' odbywały się wiece, wreszcie 2 razy do roku sądzono na rugach według sumienia, Boga, prawa pospolitego. W sądach rugowych uczestniczył starosta, lub inny deputowany wraz z wójtem i przysiężnikami, winy szły „w połowie na farę, w połowie na zamek". Gromady obowiązane były w wieku XVII-tyin utrzymywać księgi gromadzkie, w których

Biskup i brat jego, podkomorzy podolski, musieli się udać w pierwszych szeregach winszujących do namiotu padyszacha. Ubrano ich na tę uroczystość w kaftany przysłane od w. wezyra; ulegli rozkazowi pod groźbą kary śmierci. Po złożeniu hołdu sułtanowi, biskup wraz cher IV, 14, 91. z innymi wielu otrzymał pozwolenie wyjechania do Jagielnicy, która leżała już w Polsce, poza granicą nowo przeprowadzoną przez Turków; oszczędzono mu więc widoku wjazdu sułtana do Kamieńca. Z Jagielnicy podążył L. do Lwowa, gdzie się wnet znalazła i kapituła i całe duchowieństwo podolskie. Świątynie wszystkie w Kamieńcu wraz z katedrą zamieniono na meczety; do katedry dobudowano wysmukły minaret, dotąd przypominający, wraz z dziwnie artystycznej roboty amboną w kościele podo-minikańskim, dwudziesto-siedmioletnie panowanie tureckie na Podolu, W pięć lat po zaborze Kamieńca bisk. L. umarł we Lwowie. M- T‘-Lanckorcński Karol, syn Kazimierza ( * 4 list.

1848), Kawaler maltański, dziedziczny członek Izby Panów austr. rady państwa, znany ze swoich wypraw i podróży naukowych. Tę chęć podróży i pociąg do studyów odziedziczył po ojcu, jednym z założycieli kolei Karola Ludwika. Wydał w trzech językach (polskim, niemieckim i fran-cuzkim) z wielkim nakładem cenne dzieło pod n. „Miasta Pamfilii i Pizydyi". (Stadte Pam-phyliens u. Pisidiens Wiedeń 1890), z wytwor-nerni ilustracyami, owoc studyów archeologicz- wszystkie akta przedaży, zastawy i iu. między nych w Azyi Mniejszej, które znacznym kosztem poddanymi zachodzące zapisywane być powin-w 1. 1881 — 1885 przedsiębrał. Do uczestni- ny. Ostatnim starostą L-m był Józef hr. Wie

ko nazwa pierwsza dotąd się utrzymała. We Fran-cyi w 1. 1742 i 1756 dwukrotnie także zaczęto uzbrajać niektóre pułki konnicy w lance, ale wnet tego zaniechano. Dopiero w r. 1801 powstał tam pierwszy pułk L-ów, w r. 1804 było ich już 4, w 1812—9; po powrocie Burbonów pozostawiono tylko jeden. Po r. 1831 przywrócono znów 8, a za Napoleona III było ich znów dziewięć. Mundury pułków tych były krojem polskim; po wojnie roku 1870—1 zniesiono je, znosząc równocześnie lancę w wojsku francuskim zupełnie, a dopiero w r. 1889 przywrócono ją znowu, nie tworząc wszakże nowych pułków L-ów, lecz dając tylko lance pierwszym szeregom szwadronów dragońskich. W wojsku niemieckiem obecnie, oprócz ułanów, także kira-sjerzy, huzarzy i dragoni uzbrojeni są lancami, lecz także tylko w pierwszych szeregach szwadronów. L. angielscy i belgijscy noszą czapki i umundurowanie na sposób polski, Ros-sya zniosła, oprócz w pułkach ułańskich gwar-dyi, lance, lecz obecnie, za przykładem państw innych przy wraca je znowu (ob. Ułani). "r-J p Lanczau, Lan-czeu, główne miasto w prow. Kansu w Cbinach, między 30°8' szer. płn. a 103°55' dł. wsch. Gr., 1 594 m. npm., na prawym brzegu Huangho i na skrzyżowaniu się dróg handlowych z Chin wsch., Mongolii, Tybetu i Turkiestanu wsch.; siedziba generał-gubernatorstwa, missyi chrześciańskich; ulice czyste, porządnie zabudowane; odlewnia pocisków armatnich, fabryki wyrobów wełnianych i z sierści wielbłądziej, znaczny handel futrami i wyrobami jedwabnemi, drogiemi kamieniami, tytoniem, herbatą; drzeworytnictwo; 500 tys. m-ców, przeważnie Chińczyków (z tego 3 000 mahometan).

lopolski, i opłacał    23 963 złote 8 groszy jąc je także ułanami albo pandurami, lecz tyl-

kwarty i 11 557 zł. 6 gr. hyberny. Po zajęciu s-stwa przez Austryę rząd austryacki sprzedał część Franciszce Krasińskiej, ks. kurlandzkiej, za 464 662 guldeny, resztę zaś nabył w r. 1839 za 260 500 guld.    hr. Saint-Genois d’An-

Dr. Ig. B.

neaucourt.

Lancret M i k o ł aj, malarz francuski (* 1690— f 1743). Uczył się malarstwa początkowo u Dulina, następnie u Gillofa; pozostał całe życie wielbicielem i naśladowcą Watteau, a!e nie odczuwał tak mocno tego świata czarujących miłości, stworzonych przez mistrza, ani poezyi lekkiej melancholii i słodkiego rozmarzenia Pielgrzymów z Cytery. Jedynie w Czarach rozmowy i Przyjemnościach miejskich najbardziej zbliża się do swego mistrza. Wyobraźnia jego nie jest bogata, ale pomysłowa w szczegółach. Wielokrotnie odtwarzał życie: Cztery okresy życia ludzkiego. Cztery pory ioku, Cztery żywioły, Cztery pory dnia. Dobrze oddawał życie towarzystwa francuskiego za obu Ludwików. Bez zarzutu malował dyskretną miłość młodzieńczą, pełną zażenowania i nieśmiałości— „Cache-cache, Mitoulas* i Cztery Kąty są arcydziełami w tym rodzaju. Jako malarz dekoracyjny rezygnował często z tradycyjnych alegoryi. W r. 1719 wszedł do Akademii, jako „malarz eleganckich uroczystości* (taki sam tytuł otrzymał Watteau). w r. 1755 został radcą Akademii. L. porobił ilustracye do Bajek Lafontaine’a; niektóre z nich są znakomite. Utwory L-a często były reprodukowane przez najsławniejszych rytowników współczesnych. Galerya w Luwrze posiada 12 jego płócien, National Galery—cztery, a Berlin i Poczdam 25. L. obok Watteau i Fragonarda jest najlepszym wyrazicielem malarstwa francuskiego w. XVIII, a z pośród nich jeszcze bodaj najlepszym wyrazicielem ducha i nastroju tej epoki, aczkolwiek jego wyobraźnia, rysunek i koloryt ustępują przed Watteau.

Lancyerzy albo Lansyerzy (fr. Lanciers,

X y.

schof v. Ephesos, der erste syrische Kirchen-historiker" (Leyda 1856), „Anecdota Syriaca* (t-że 1862 — 75,    4    t.), gram. hebrajską (po

holend. 1869 i ang. 1876), mowę o Spinozie (1877. po ang. 1882); „Recherches sur la Gammę arabe“ (1884), „Joannis episcopi Ephesi Commentarii de beatis orientalibus* (Arnster. 1889), „Inleiding tot de wijsbegeerte* (Haga 1889), „Over onze kennis der javansche muziek* (Haga 1891), „A. Geulincx u. seine Philosophie“ („Leyda 1891). Wydał koresp. i muzyk, utwory Huygens’a (przy współudziale Jonckbloeta 1882), dzieła Spinozy (z Błotem; Haga 1882, 2 t.)

K. A.

Land Jan Piotr Mikołaj, filozof, historyk i oryentalista holenderski (* 1834 w Delft), doktoryzował się 1857, pracował w British Museum w Londynie, w 1864 został prof. jęz. wschodnich w Amsterdamie, 1872 prof. filozo-ang. Lancers, niem. Lantsierer, Lansenreiter), fii w Leydzie. Prócz licznych monografii w jezdni, uzbrojeni lancami (ob.). Gdy użycie broni czspm. fachowych hollenderskich, angielskich, ognistej w w. XVI nakoniec stanowczo górę niemieckich i francuskich, ogłosił: „Joannes Bi-wzięło, lanca jako broń jazdy stawała się coraz rzadszą, a w. XVII Europa środkowa i zachodnia usunęła ją z wojska swego zupełnie.

Jedynie w Hiszpanii i w Polsce broń ta nie utraciła i wtedy znaczenia dawnego. L. hiszpańscy dawni, zaliczani do jazdy lekkiej, nosili pancerz z blachy na piersiach, tarczę niewielką, okrągłą, ich zaś uzbrojenie zaczepne składało się z lancy średniej długości, pałasza zakrzywionego i obuszka wiszącego u łęku siodła.--Fryderyk II król pruski w połowie drugiej w. XVIII zaczął dopiero znów tworzyć pułki jazdy zbrojne w lance na wzór polski i uazwał

Landak państewko (okrąg) w zach. części

je też ułanami, albo bośniakami, ale druga na- i Geulincx’ą (1891, 3 t,). zwa ta prędko ustała. Prawie równocześnie | i w Austryi takież pułki ustanowiono, nazywa- j Borneo, należącej do Hollandyi; obszaru 8 920

Jn. D.

II r.

x-y,

Podczas licznych podróży na

K A.

km. kw., około 22 000 m-ców, nad rzeką t. n. Rezydencya księcia w odległości 70 kim. na płn.-wschód od Poatjanak.

Laildana, port u zachód, brzegu Afryki, o 2 kim. od uścia Czyloango; wejście utrudnione przez wał. Misya katolicka. Faktorye francuskie, angielskie, holenderskie. Przedmioty wywozu: olej palmowy i kauczuk.

Landau, Landawa, miasto okręgowe w Palatynacie bawarskim, na wsch. zboczu gór Hardtu i nad rz. Queich; punkt węzłowy dróg żelaznych, 188 m. npm., do 1870 r. twierdza obronna. Kościół gotycki ewangel. z 1285 r., kaplica św. Katarzyny z 1344 r., obecnie kość. staro-katolików, dawny klasztor Augustyanów z kościołem z 1405 r., synagoga, studnia z posągiem ks. regenta Luitpolda, izba handlowa, filia banku, gimnazyum realne, wyższa szkoła żeńska, teatr; znaczny przemysł żelazny (odlewnie żelaza i fabr. machin), handel głównie winem, tytoniem i bydłem; 13 617 m-ców (1895), w tern 5 872 katolików,— L., starożytna osada, w 1274 r. otrzymała od Rudolfa I prawa miejskie. W XIV w. Ludwik Bawarczyk oddał L. w zastaw Spirze, w 1521 r. włączona do Alzacyi Niższej. Podczas wojny 30-letniej ucierpiała wiele, pokojem westfalskim ustąpiona wraz z 10 miastami alzackiemi Francyi. W 1688 r. rozpoczęto, według planu Vaubana, budowę twierdzy, wzmacnianej w ciągu w. XVIII i XIX. Drugim pokojem paryskim w 1815 r. oddana Austryi, która w 1816 ustąpiła ją Ba-waryi. W 1867 r., a ostatecznie w 1871, twierdzę zburzono.—Por. Lehmann: „Geschichte d. ehemaligen freien Reichsstadt L.* (185L; Jost; „Interessante Daten aus d. 600-jahrigen Geschichte d. Stadt L.“ (1879).

Landau Ezechiel, syn Jehudy, prawnuk sławnego rabbi Heszla z Krakowa (* w Opatowie 1713 —f w Pradze czeskiej 1783). Pobierał nauki w wyższej szkole talmudycznej w Brodach. Mając lat 20, został prezesem czterech tamże istniejących i kolejno swoje posiedzenia odbywających sądów religijnych. W 30-ym roku swego wieku udał się do Jampola, gdzie sprawował urząd rabina. W r. 1754 objął takiż urząd w Pradze czeskiej. Dzieła: „Noda Bi-Jechuda“, responsy ra-biniczne, podzielone na dwie serye, z których pierwszą sam autor w Pradze czeskiej 1776 r., zaś drugą syn jego, Samuel, po uporządkowaniu jej i zaopatrzeniu we własne uwagi, również w Pradze 1810 ogłosił; „Cyjon Le-Iśletesz Chajaii" w skróceniu „Cilahu (Praga 1784 r., Żółkiew 1824), studya nad talmudycz-nemi traktatami Berach ot, PesachimiBe-cah. „Doresz Le-Cyjon* (Sudziłków 1834), zbiór kazań czyli prelekcyi kazuistycznych w Jampolu mianych: „Dagul Me-Rhabah" uwagi nad 4-ma księgami Szulchan Aruch, razem z temiż drukowane. Wszystkie prace doczekały się wielu wydań. („Enc. W. Org.'*.).

Latldau Marek, historyk literatury (* w Brodach, w Galicyi, 1837). Z początku poświęcał się zawodowi handlowemu, podróżował po Niemczech, Włoszech i Francyi; r. 1869 zamieszkał w Wiedniu. Napisał. „Die Quellen d. De-camerone“ (Wiedeń 1869); „Beitrage zur Gesch. d. italienischen Novelle“ (tamże 1875); „Giovanni Boccacio, sein Leben u. seine Werke“ (Sztutt-gard 1877); „Die italienische Literatur am ósterr. Hof“ (Wiedeń 1879); „Rom, Wien, Neapol wah-rend d. spanischeuErbfolgekrieges“ (Lipsk 1885) i „Geschichte d. Kaiser Karl IV ais Kóuig v. Spa-nien“ (Sztuttgard 1889).

Landberg —H a 11 b e r ge r K ar o 1, hr., a-rabista (* 24 marca 1848 w Góteborgu w Szwecyi, studyował filologię w Upsali (w 1867), w uniwers. włoskich, w Paryżu; przedsiębrał (1872) podróż na Wschód dla zapoznania się z dyalektami arabskiemi; po powrocie słuchał Fleischera w Lipsku i doktoryzował się (1883). Jako agent dyplomatyczny był konsulem swedz-kim w Kairze; król włoski obdarzył go tytułem hrabiowskim.

Wschodzie, zebrał mnóstwo cennych rękopisów; główne prace są: „Racconti arabici" (Florencya

1874), „Pro>rerbes et dictons du peuple arabe“ (t. I, Leyda 1883), „Catalogue de manuscrits arabes" (Leyda 1883); „Critica arabica“ (Leyda 1887 — 88, 2 części); „La langue des Bedouins“ (1894), „Les dialectes bedouins“ (1895). Prócz tego wydał wiele tekstów arabskich i kilka rozpraw w jęz. szwedzkim.

Landeek, miasto i wody mineralne na Śląsku pruskim, w obwodzie rejencyjnym wrocławskim, pow. bystrzyckim (Habelschwerdt), nad rz. Bielą-Kladzką (Glatzer Biele), 450 m. pu. m. w okolicy pagórkowatej, a klimat posiada aczkolwiek zdrowy, jednak nieco ostrawy. Cztery świątynie katolickie i jedna protestancka; blizko 3000 m-ców, przeważnie katolików. Tędy przechodzi^ kolej żelazna z Frankensztynu do Nisy. — Źródła mineralne tamtejsze nie znajdują się w mieście samem, lecz na przedmieściach, dosyć oddalonych od niego. Są to cieplice słabo alkaliczne, siarczano-słone, przeważnie służące do kąpieli; siarko-wodoru zawierają niewiele, są bardzo czyste, w warstwie grubszej zielonawe, w litrze zawierają średnio 0,211 części stałych; po wypiciu woda ich pozostawia smak gorzkawo-słonawy, zapach jej zaś przypomina nieco jaja nadpsute. Oprócz wody tamtejszej jako środki lecznicze stosowane bywają również serwatka i kąpiele borowinowe. Pora leczenia trwa od początku maja do końca września. Kąpiele i źródła do picia przeznaczone są dobrze urządzone i utrzymywane starannie, pomieszczenia dla leczących się wygodne i dostateczne. — Źródło najgłówniejsze św. Jerzego (Ocorgenbad) bardzo obfite, służy tylko do kąpieli w zbiorniku wspólnym i w wannach, woda jego posiada ciepłotę 29°C.; ! urządzenie podobne posiada źródło N. Maryi

deck 1890).

Łandelle Karol, malarz francuski (* 1821). Uczeń Delaroehe’a, malował początkowo obrazy religijne i historyczne, które swą miękkością przypominały Ary-Scheffera (Fra-Angelico de Fiesole, Święte niewiasty u grobu Chrystusa, Zwiastowanie P. Maryi i t. d.). Po podróży na Wschód w r. 1865, odtwarzał przeważnie typy wschodnie (Ormianka z Kaukazu, Młoda dziewczyna z typu etnicznego Fellahów). Wykonał wiele dekoracyi malarskich i portretów (m. in. portret Alfreda Musseta i panny Fix).

Lander Ryszard i Jan, podróżnicy. 1) Ryszard (* 1804—f 1834) towarzyszył jako służący Clappertonowi w jego podróży z Beninu do Sokoto, gdzie ten podróżnik umarł. L. po powrocie ogłosił dziennik Clappertona wraz

x-y.

Br. .1.

Panny (Zlarienbad) niewiele chłodniejsze (28.5°C). Do picia woda czerpana bywa z krynicy łącznej (Wiesenąuelle) o ciepłocie 27°C i ze źródła Maryanny (Marianenbrunnen), najzimniejszego (20°C). — Woda Landecka jest skuteczna przeciwko przypadłościom różnym, zwłaszcza przeciwko gośćcowi, cierpieniom o-skrzeli, chrypce, porażeniom, niektórym chorobom skórnym, szczególnie zaś przeciwko rozmaitym chorobom płci niewieściej właściwym. Rocznie leczy się w L. średnio 6—8 tysięcy osób.—Okolica jest niebrzydką; w pobliżu zuaj-dują się szczątki nieznaczne zamku Karpen-stein i ciekawa jaskinia ze stalaktytami pod' Wolbrainowicami (Wolmsdorf). — Źródła landeckie znane i stosowane w celach leczniczych są już od czasów b. dawnych; w r, 1241 zniszczyli je Mongołowie, ale je niebawem przywrócono do porządku; zniszczeniu ponownemu uległy w 1. 1428—1431 podczas wojen hu-syckich i dopiero książęta Ziębiccy (Munsterberg), Karol, AlbreehtiJerzy, wnuki króla czeskiego Jerzego Podiebrada, zabrali się w r. 1498 do ich podźwignięcia, polecając urządzenie ich lekarzowi wrocławskiemu Konr a-

do w i vom Berge. Wtedy zbudowano kaplicę św. Jerzego i uporządkowano źródło tegoż imienia, nad którem wzniesiono kaplicę. W r. 1572 miasto L. nabyło na własność źródło to wraz z zabudowaniami, które wkrótce pomnożyło. Przepisy najdawniejsze dla leczących się tu wydano w r. 1601. W r. 1625 odkryto źródło nowe, później imię N. Maryi P. noszące, w r. 1672 nabył je Zygmunt Hoffman von Leuchtenstern z Kladzka i w r. 1678 urządził je, jak na owe czasy, wzorowo i wzniósł obok niego kaplicę N. Maryi P.; i to źródło wraz z urządzeniem całem nabyło miasto w r. 1836. — Rozwój pomyślny wód tych rozpoczął się jednakże dopiero na schyłku w. XVIII. — Por. Langner „Bad L.“ (Kladzko 1872), Schutze „Die Thermen von L.“ (Berlin 1882), Wehse „Bad L.“ (Wrocław 1876), Joseph „Die Thermen von L.“ (Berlin 1888) i tenże „Aerztlicher Ratgeber fiir die Besucher L.“ (Lan-

Pr .1. V.

X J.

ze swoim „Journal froin Kano to the Coast“. W r. 1830—31 przedsięwziął z bratem swym 2) Janem (* 1807—+ 1839), na żądanie rządu augielskiego, długą podróż dla zbadania Nigru. Tę podróż opisał w „Journal of an expedition to explore the course and termination of the Niger" (Londyn 1832). W trzeciej wyprawie nad Niger, 1832, otrzymał w walce z tuziemcami postrzał, zmarł w Fernando Po. Ostatnią jego podróż opisał Laird (ob.) w „Narrative of an expedition into the interior of Africa" (Londyn 1837).

Landerneau, miasto kantonalne dep. Finis-tere, około 9 000 m-ców; port morski, wicekonsulaty państw zagranicznych. Stacya kolei Paryż-Brest. Duże przędzalnie lniane, fabryka świec stearynowych, oczyszczalnie sody i mchu morskiego, budowa statków morskich i maszyn rolniczych i t. d. Port przyjmuje około 500 okrętów. Most zbudowany z rozkazu Jakóba de Rohau w początku XVI w., kościół św. Tomasza z Canterbury z wieżą z 1607 r., b. oryginalną. Za Aleksandra Sewera było tu mansio (ob.) na drodze do Brestu. Bandyta La Fontenelle około 1592 r. L. zniszczył. Dziś spokojna ta siedziba dała początek przy-sło u i u: „11 y aura du bruit dans Landerneau" (w sensie ironicznym).

Landes (Les L. de Gascogne, La n'd’y ), wielkie przestrzenie piaszczyste we Francyi wzdłuż wybrzeży zat. Biskajskiej między Girondą i Adourem, zajmujące prawie połowę depart. Girondy, % d. Landes i ¹ji Lot-et-Garonne, ogółem 14 000 kim. Q w postaci trójkąta nieprawidłowego (230 kim. dług. i 90 — 150 kim. szerok.). Dawniej zwłaszcza były L. jedną z najdzikszych okolic Europy. Od strony morza ciągnie się łańcuch diun, do 89 m. wysokich, które corocznie, pędzoue wiatrem, posuwają się o 20 m. w głąb kraju, zagrażając okolicom uprawnym. Nieco dalej bagniska, stawy, porosłe trzciną, i jeziora słone, głębiej torfowiska i oazy z roślinnością stepową, oraz lasy sosnowe i dębowe. Od 1789 r. za Neckera (ob.) rozpoczęto skutecznie zadrzewianie L. sosną i dębem korkowym, obecnie większa ich część pokryta jest rozległemi lasami. Uboga ludność, pochodzenia gaskońskiego, trudni się hodowlą bydła i owiec oraz przemysłem leśnym (ob. Landes, departament) —Porów. Chambrelent: „Les L. de Gascogne" (Paryż 1887).

Landes, departament we Francyi płd.-zachodniej, utworzony w 1790 r. z terytoryów: L. albo Lannes (ob.), z należących do Gasko-nii; La Chalosse i le Coudomois, oraz z małej części Bearnu i Bordelais. Leży nad o. Atlantyckim (zach.) przy zat. Gaskońskiej, pomiędzy depart. Girondy na północy, Lot-et-Garonne i Gers na wschodzie, Niższych Pirenejów na południu. Powierzchnia 932100 hekt. (9 364 kim. Q, drugie miejsce co do wielkości po dep. Giron-de); L. ma kształt nieprawidłowego czworokąta.

Sprawiedliwość wymierzają

razem

526

119

518

56

63

64

581

19 042 1 664

to

CO 1—1

Dziewcząt

34 269    5 280    39 549

1) Pod względem orograficznym L. jest płaszczyzną z małemi wyniosłościami (najwyższa pod Lauret 227 m. nprh.). Po dwóch stronach Adouru pagórki mają różne wyniesienia; na północy stanowią les Landes właściwe, na południu zaś la C li a 1 o s s e. Odróżnianie tych dwu krain wynika z różnicy wyraźnej układu powierzchni i jego własności. Les Landes, których środek znajduje się wzdłuż kolei z Bordeaux do Bayonny, zajmują ³/i całej przestrzeni; przedstawiają grunt gliniasto - piaszczysty, pokryty rozkładającą się trzciną i wrzosem; spoczywają na podkładzie nieprzepuszczającym wody, która, nie mogąc wsiąkać, stoi całą zimę, i ludność miejscowa może w tym czasie przebywać bagniska jedynie na szczudłach. W lecie słońce wysusza L-y, siejąc zarazę i dziesiątkując ludność, cała okolica zamienia się w straszną pustynię, po której wiatry noszą tumany piasku. W XIX w. przez stosowną kulturę o wiele warunki te się polepszyły. Na wybrzeżu morza, pasem na 6 kim. szerokości, ciągną się wydmy poprzerzyna-ne zagłębieniami, na których rośnie wyborowa trawa, nazywana 1 e 11 e s; powoli te nasypy piaszczyste posuwały się ku lądowi, niszcząc mieszkania ludności, która już w Wiekach Średnich wyniszczyła lasy iglaste, chroniące kraj od zasypania. W końcu XVIII w. inżynier Bremon-tier dowiódł, że piaski mogą być zadrzewione; dziś przeszło 36 000 ht. jest pokrytych sosnami i jodłami, trzęsawiska i bagna znikają pośpiesznie, szczególniej po wydaniu prawa z 19 czerw. 1857 r. Obecnie właściwych L-d pozostało około 170 000 hekt. W L-ach wyróżniają zarówno na zasadzie upostaciowania powierzchni jak i kolei historycznych: Grandes Landes, w środku z krainą d’Albret między rz. Mi-douze i Leyre na zachodzie; Petit es Landes na krańcach dep. Gironde napłn.-zachodzie; w pasie nadbrzeżnym wydm do stawu St. Ju-lien na płd. krainę Boru; na płd. od tejże Marenne Marensin, pokrytą wyniosłemi drzewami iglastemi, ze wspaniałą przytem roślinnością cierni, głogów i ostrokrzewów do 10 metrów wysokich; La Chalosse na lewym brzegu Adouru, z dolinami pełnemi winnic i drzew na pagórkach nie przenoszących 100 metrów wysokości. 2) Pod względem geologicznym trzy czwarte L-ów należy do formaeyi „gaskońskiej“ Francuzów (piaski plioceniczne), na płd.-wschód leżą pokłady piaszczyste, pokryte dawnemi napływami; grunta ruchome La Chalosse posiadają pod forma-cyą mioceuiczną warstwy eoceniczne z pokładami wapiennemi, triasowemi i z obnażeniem serpentynu. 3) Wody dep. L. tworzą cztery dorzecza, mianowicie: Adouru na płdn. i płd.-zachodzie (ob.), Garonny na zachód, (ob.), Leyre na płn.-wsch. (ob.), Etan gs (stawów) na wsch. (ob.). Wybrzeże morskie jest jednem z najbardziej jednostajnych z jedynym występem i portem pod Cap-Breton, zabezpie-

czonym na północy skałami podwodnemi. Liczne kąpiele morskie mieszczą się na tern wybrzeżu. 4) K1 i m a t właściwych L. jest dosyć ła godny, równy, śniegu mało, temperatura roczna średnia -{-12 do 14. Klimat w La Chalosse trochę zimniejszy, lecz suchy i bardzo zdrowy, w Grandes Landes zaś, z powodu bagien, mgły często panującej i wód gnijących,— szkodliwy. 5) Pod względem administracyjnym dzieli się departament L. na: 3 obwody (Mont-de-Marsan, l)ax i St. Sever), 28 kantonów i 333 gminy. Stolicą jest Mont-de-Marsan.

3 trybunały w m-tach obwodowych, sąd handlowy w Dax i 28 sądów pokoju kantonalnych.

6) Oświata szkolna jest pod zarządem akademii w Bordeaux, której inspektor przebywa w Mont-de-Marsan; prócz tego jest 4 inspektorów obwodowych nauczania początkowego (dwóch w Mont-de-Marsan). Ze szkol średnich: liceum w Mont-de-Marsan i kollegium w St. Sever; w Dax seminaryum nauczycielskie męskie, a w Mont-de-Marsan—żeńskie, w Aire szkoła rolnicza. W 1890 r. na 2 458 popisowych 600 nie umiało czytać (23.5°/₀)* co do oświaty zajmuje departament L. ostatuie miejsce we Francyi. Przy akcie ślubnym umiało się podpisać 620 kob. a 714 męż. na 1 000. Szkół ludowych początkowych (Ec. primaires elemen-taires) było w r. 1891:

publ. pryw.

a)    świeckich

b)    prowadzonych przez kongregacye

645 z tego 249 szkół męskich, 272 żeńskie i 124 mieszane.

Chłopców w szkół.: a) 18 878 b) 352

19 230    1 476    20 706

a)    10 660    249    10 909

b)    4 379    3 555    7 934

15 039    3 804    18 843

Uczn. obu płci ogół.

Oprócz tego w 25 szkołach macierzyńskich (maternelles) uczyło się 2 322 uczniów (1125 chłopców -)- 1 197 dziewcząt), z tego 340 w szkołach świeckich i 1 982 w utrzymywanych przez zgromadzenia religijne). Ogółem w 1891 r. uczęszczało do szkół 41871 dzieci, z tego 30 291 do szkół świeckich, a 11 580 do szkół pod kierunkiem duchowieństwa. Z rozwiązaniem stowarzyszeń religijnych na mocy prawa z 1906 r. upadło nauczanie w kongregacyach. W Aire rezydeneya biskupstwa katolickiego, będącego sufraganią arcybpstwa w Auch. 7) Ludność. W 1891 r. było 297 842 m-ców. W 1801 liczył departament 124 272

Landes Alojzy. — Landesmann Henryk.

917

m-ców; przybywało ludności stale do 1856-go I celu robionych nacięć; korki, wyborowego roku, w którym było 309 832; odtąd ludność j gatunku, odznaczają się elastycznością i gład-zmniejsza się, choć nieznacznie: w 1906 r.    kością. Głownem zajęciem ludności rolnictwo-, w

było już tylko 293 397 m-ców. Co do gęstości    1886 r. rolnictwo i przemysł rolny zatrudniały

zaludnienia (w 1906 r. 31 na klin □) tylko    188 479 m-ców. W 1896 r. hodowla koni w

w 3 departament, jest ono słabsze niż w L. Licz-    departamencie wynosiła 31000, bydła rogate-

by zaludnienia wiejskiego i miejskiego w la-    go —124 400, owiec—456 400 i nierogacizny

tach 1856—86 dają odsetki:    —11500 głów. Z bogactw mineralnych znane są

źródła lecznicze: w Pouillon i l)ax.— Por. Jacąuot et Rauliu „Statistiąue geologiąue et agronomi-que du depait. des L.“ (Mont-de-Marsan

3r. J.

Rok

1856

wsie

miasta

94.77

5.23

1886

87.45

12.55

1874).

(W całej Francyi ludność wiejska stanowi 60% ogólnej). Ruch ludności. W latach od końca 1881 do 1886, przez 4 lata i 5 miesięcy, zanotowano wśród ludności miejskiej 2 674 urodzeń, 2 779 śmierci; wśród ludności wiejskiej: 30 507 urodzeń i 19 142 śmierci—o-gółem: 32 181 urodzeń i 22 021 śmierci; emi-gracya przewyższała w tym czasie o 9 037 głów immigracyę. 8) Głownem bogactwem L. są produkty rolne i leśne. W miejscowościach, w których z pod pokładów piaszczystych wyłaniają się warstwy gliny, uprawiają pszenicę w małej ilości, lecz dużo żyta, prosa, kukurydzy; łąk mało i mało drzew owocowych, natomiast obszerne przestrzenie naturalnych pastwisk dla owiec, bydła opasowego; produk-cya roślin pastewnych oraz zbóż na miejscowe potrzeby nie wystarcza. Prawdziwem źródłem dochodu dla L. są wspaniałe lasy sosnowe, o-cuie urządzone ze wzorową pieczołowitością i zabezpieczeniem od częstych pożarów. Z ogólnej przestrzeni 913 416 ha urodzajnych gruntów pod rolą jest 747 852 ha (1892), lasy zajmowały 34 396 ha (1893). W 1896 r. zebrano pszenicy za 470 000 hl., i 361 900 kwinta-

owsa — 36 000 1 112 000 hl. wina — Przemysł bardzo nieznaczny (26 mil. frank.), daje utrzymanie 11$ ludności departamentu, lecz nie posiada żadnego większego środowiska górniczego lub rękodzielniczego; w r. 1892 było w L. 306 fabryk parowych, gdzie obrabiano żelazo, ale głównie przerabiano produkty żywiczne oraz smolne, ociosywano drzewo i marmury- prócz tego cegielnie, zakłady garncarskie i szklane, browary, fabryka bielizny stołowej w Hagetmau, fabryki likierów w Saint Andre. Produkcya alkoholu winnego zatrudniała w 1888-ym roku 46 destylatorów zawodowych, ale odbyt jest niewielki z powodu mało rozpowszechnionego nadużywania trunków. Dla handlu służy spławny Adour w pobliżu Portu Bajońskiego i kolej żelazna od Bordeaux do Bayon-ny z linią boczną do Pau i Tarbes,—ogółem 559 kim. (1898). Znaczny handel drzewem korkowem; wywożą i drzewo opałowe, deski belki, słupy telegraficzne, pale, a szczególniej smołę i żywicę, płynącą ze specyalnie w tym

Landes Alojzy (* 1767, f w Rzymie 1850), rodem z Bawaryi, przybył do Połocka 1787 r., gdzie odbył nowicyat u Jezuitów, następnie był profesorem w kollegiach: mścisławskiem, Witebskiem, dynaburskiem i orszańslriem, odznaczając się dobrym wykładem nauk filozoficznych: w 1803 — 1808 r. był superyorem missyi jezuickiej w Saratowie, następnie powołano go na prowincyała do Połocka. Przez jedno trzech-lecie (1814—1817) był rektorem akademii tamecznej. Lubiony przez młodzież, odznaczał się łagodnością i pobłażliwością, po polsku mówił b. dobrze. Na stanowisku rektora miał

łów, żyta — 720 000 hl., hl., kukurydzy 328 266 hl.

nieporozumienia z kanclerzem Rajmuudem Brzozowskim (ob.), tak iż porzucił Połock i przebywał w Witebsku. W 1820 r. wydalony wraz ze wszystkimi Jezuitami z Rossyi, wyjechał do Galicyi i prowadził układy w Wiedniu, miewając nawet posłuchania u cesarza, aby Jezuitom pozwolono zostać w Austryi. Zabiegi te ukończyły się pomyślnie.

Landeshut, miasto na Śląsku Pruskim, ob. Kamienogóra.

Landesmann Henryk, austryacki poeta i literat, znany jako HieronymusLorm (* 1821 na Morawach); uczęszczał z przerwami do zakładów naukowych w Wiedniu; w 15-ym roku życia postradał słuch, a po części wzrok, później zaś zaniewidział zupełnie i porozumiewał się jedynie przy pomocy wynalezionego przez siebie systemu alfabetu wypukłego (tastende lin-gersprache). Wówczas właśnie drukował niektóre swoje poezye, opracował mahometańską legendę „Abdul“ (wyd. 2-e Beri. 1852) oraz utwór „Wiens poetische Schwingen und Federn" (Wiedeń 1847). Po pielgrzymkach po Bolonii, Wiedniu i Dreźnie w r. 1892 zamieszkał w Brnie. Prócz nowel i powieści, w których wykazał sporą dozę oryginalności („Ein Zóg-ling d. Jahres 1848“, wyd. 3-e pod tyt. Gabriel Solmar Wiedeń—1863); zbiór nowel „Am Kamili" Beri. 1856 i in.) napisał poważne „Philosophisch-Kritische Streifziige" (Beri. 1873) i „Gefliigelte Stunden. Leben, Kritik, Dichtung"; „Diogenes im Tiutenfass", „Naturgenuss", „Natur u. Geist im Verhaltniss zu den Natur-epochen"—i in. szkice, odznaczające się dość wielkim polotem. Jego „Gedichte" (wyd. 7-e 1894) są cenione zarówno z powodu formy, jak i myśli.

i,, j.

•I. Wr.

x-y.

Landgraf, godność w Rzeszy niemieckiej, pochodząca z w. XII, a przynależna tym hrabiom. którzy wobec ogólnej tendencyi rozkładowej Niemiec, utrzymali lub rozszerzyli zakres swej władzy, przedewszystkiem zaś sądowej. Tak rzecz się miała z hrabiami Turyngii,

Alzacyi górnej i dolnej i in. Początkowo L-wie ulegali władzy królewskiej, z czasem z pod niej wyłamali się. Nie był to bynajmniej u-rząd nowo stworzony w w. XII, jak twierdzą niektórzy badacze.—L i ter a tur a: S. Waitz „Deutsche Verfassungsgeschichte" (t. VII); R.

Schroder „Lehrbuch d. deuts. Rechtsgeschichte"; j waniu dzierżawców zalegających w wypłacie. (Lipsk 1905); Franek „Die Landgrafschaften d. heiligen Lóm. Reiches" (1873).

Landi Gaspardo, malarz włoski (*1750 — f 1830) pracował w Rzymie pod kierownictwem Battoniego i Corviego. W r. 1781 za obraz Abraham i Sara otrzymał nagrodę akademii parmeńskiej. Wkrótce został członkiem akademii Św. Łukasza a w r. 1817 jej prezesem.

Najbardziej znane obrazy: „Wniebowzięcie¹¹ i „Ko-ronacya P. Maryi,£ znajdują się w katedrze w Plancencyi,

Landie Edward Augustyn (* 1788 r.— t w Warszawie 5 czerw. 1853), pedagog. L. przybył do Polski z Francyi i był profesorem w różnych zakładach naukowych Warszawy; m. i. wykładał na kursach dodatkowych (ob.). Wydał b. pożyteczne podręczniki szkolne: „Chrestomatie franęaise“ (2, t. Warszawa 1840, oraz wyd. późniejsze 1841, 1845, 1848,

1853,    1855); „Gramatyka francuska dla poczynających. Grammaire franęaise a 1’usage des com-menęans", (Warsz. 1840, oraz 1841, 1845, 1850,

1854,    1864); „Zbiór rozmów francuskich i polskich z dodaniem 200 błędnych sposobów mówie-niaPolakom właściwych" (i tytuł francuski;(Warsz.

1842, 1846, 1891); „Histoire morale de Peloąue-ce“ (Paryż 1815);

tyka francuska jak najstaranniej zastosowana

L. J.

x-y.

„Noel i Chapsal., Grama-dla Polaków" (Warsz. 1852).

LandillO Krzysztof, uczony włoski (*1422 —f 1504), jeden z pierwszych platoników na dworze Medyceusza. Wykładał literaturę, był członkiem Akademii Kuźmy Medyceusza i nauczycielem jego synów, Wawrzyńca i Juliana, a później sekretarzem Signorii. Napisał „Com-mento sopra la Commedia di Dante" (1481), Komentarze do Horacego (Florencya 1482), do Wergiliusza (Wiedeń 1570); pozostawił wiersze łacińskie i „Formulario de lettere volgare-(Rzym 1490).

Land League, liga rolna, związek włościański, założony w Irlandyi w r. 1879 przez rewo-lucyonistę Michała Davitte’a (ob.). Pomimo przykrych stosunków rolnych (ob. Irlandya), rząd odmawiał interwencyi dla regulowania stosunków dzierżawnych. Na żądanie zabezpieczenia praw dzierżawcy Palmerston odpowiedział: „Prawo dzierżawcy —to krzywda właściciela ziemskiego". Prawo nie zabezpieczało dzierżawcom zwrotu kosztów wprowadzonych przez nich ulepszeń' wobec czego nie opłacało się je robić. Jedynie w prowincyi Ulster panowało prawo zwyczajowe, na mocy którego dzierżawca nie mógł być wyrugowany, dopóki płacił czynsz dzierżawny, w razie ustąpienia z dzierżawy otrzymywał wynagrodzenie, za nakłady. Pierwszą próbą naprawy stosunków w drodze prawodawczej był bill o ziemi, przeprowadzony przez Gladstone’a 1870 w r., a rozszerzający zwyczaj Ulsteru na całą Irlandyę; ale nie zapobiegł on ani zwiększaniu czynszu przez właścicieli, ani usu-

Kilka latjnieurodzajnych pogorszyło położenie; zaległości wzrastały; mnożyły się ewikeye (wr. 1876— 1269, w r. 1879—2 267); wśród włościau panowało ogromne wrzenie, znajdujące ujście w częstych zebraniach. W tych okolicznościach powstała L. rolna, która postawiła sobie za cel bliższy walkę z samowolą obszarników i wywalczanie opieki prawa nad dzierżawcami, za ostateczny — oddanie ziemi włościanom. Program jej obejmował trzy główne punkty: 1) Trwałość dzierżawy (fixity of tenure), t. j. prawo do dzierżawy dopóty, dopóki dzierżawca płaci czynsz; 2) Swoboda sprzedaży praw dzierżawnych osobom trzecim (Free sale); 3) Sprawiedliwy czynsz (Fair rent), t. j. zakaz właścicielom ziemskich dowolnego podnoszenia czynszu. Były to słynne trzy F. Agitacya rolna połączyła się z ruchem politycznym irlandzkim. Parnell (ob.) objeżdał kraj, wygłaszając gorące mowy i doradzając dzierżawcom, którym groziła ewikeya, żeby sprzeciwiali się jej i porzucali swą ziemię dopiero pod przymusem siły fizycznej. Zadaniem L-i było okazywanie pomocy w tym oporze. Dla zebrania środków pieniężnych Parnell udał się do Ameryki; przywiózł 72 000 f. st., a po powrocie jego ruch wybuchnął z nową mocą. Terroryzm agrarny przybrał niesłychane rozmiary. Parnell dał hasło nowego sposobu walki: 'jojkotu, zerwania stosunków ze wszystkimi, którzy nie spełniali nakazów L-i. Stojący u steru rządu Gladstone postanowił uciec się do represyi: w styczniu r. 1881 przeprowadził bill o wprowadzeniu stanu wyjątkowego w Irlandyi. Wielu agitatorów uwięziono. Zarazem rząd próbował załagodzić antagonizmy pomiędzy dzierżawcami i landlordami nowem prawem rolnern, które stwarzało specyalne komisye osobne w celu określania wysokości czynszu dzierżawnego na 15 lat, i obiecywało pomoc z funduszów państwowych przy nabywaniu przez dzierżawców ziemi na własność. L. odrzuciła wszelkie kompromisy. Na zjeździe jej w Dublinie uchwalono rezolucye przeciw panowaniu angielskiemu w Irlandyi. W październiku r. 1881 rząd zamknął L-ę i uwięził Parnella, który w więzieniu napisał słynny „No-Rents-Manifest", nawołując, by dzierżawcy przestali płacić dzierżawę, dopóki rząd nie przywróci konstytucyi. Gladstone rozpo-

Landnrauu Robert.—

Landon Karol Paweł.

919

czął pertraktacye z Paruellem i innymi politykami. Wkrótce między Gladstone’m a Irlandczykami,osadzonymi w więzieniu w Kilmanham, doszło do porozumienia, znanegojako „Kilmanhamska ugoda." Rząd uwolnił więźniów i zobowiązał się do przeprowadzenia drogą powodawczą prolongaty terminu wypłaty czynszu dla dzierżawców, którzy go nie wypłacili. D. 19 paźdź. r. 1882, na konfe-rencyi narodowej w Dublinie, na miejsce zamkniętej L-i założono Ligę narodową (ob.), która walkę, przez swą poprzedniczkę rozpoczę-

T. R

tą, znowu podjęła.

Landmann Robert (* 1845), bawarski mąż stanu. Po skończeniu studyów prawnych zajmował rozmaite urzędy, aż w r. 1891 został przedstawicielem Bawaryi w Radzie związkowej. Reprezentował Niemcy na konferencyi opieki nad robotnikami w Berlinie w r. 1890. W r.

uniwersytecie został docentem przywatnym, następnie w r. 1868 profesorem nadzwyczajnym, nakoniec w r. 1872 prof. zwyczajnym i dyrektorem pracowni flzyologicznej. Z prac jego ważniejsze są: „Die Lehre vom Arteiienpuls" (Berlin 1872), „Die Transfusion des Blutes" (Lipsk 1875), „Beitrage zur Transfusion des Blutes11 (tamże 1878), „Graphische Untersuchuugen iiber den Herzschlag“ (Berlin 1876), „Lehr-buch der Physiologie des Menschen" (Wiedeń 1870, wyd. 8-e tamże 1893; przekład ros. Moskwa 1883 i „DieUramie" (tamże 1879; wyd. 2-e 1891). Zajmował się też anatomią pasorzytów ludzkich, oraz opracował wspólnie z A. E ule n bur gie m nerwice niektóre. —Por.

„Biogr. Łex. der liervorr. Aerzte" (tom III

I)r. j. r.

1895 został bawarskim ministrem oświaty i wyznań. Napisał „Kommentar zur Gewerbe-ordnung" (Nordlingen 1844), „Kommentar zur Unfallversicherungsgesetz“ (1886) i razem z K. Raip’em „Kommentar zur Invaliditatsu. Alter-versicherungsgesetz“ (1891).

Landois Herman, zoolog niemiecki (* 19 kwiet. 1835 w Munsterze). W mieście rodzin-nem studyował teologię i nauki przyrodnicze; wyświęcony w 1859 na księdza, został 1862 nauczycielem przyrody w szkole rolniczej w Botz-larze; a uzyskawszy doktorat filozofii w Gry-fii, od 1865 był nauczycielem gimnazyum w Munsterze; 1869 docentem akademii tamże,

1873    prof. zoologii i dyrektor: muzeum zoologicznego i anatomicznego w tejże akademii. Jako badacz L. zerwał zupełnie z teologią. Zajmował się wszystkiemi działami historyi naturalnej, zwłaszcza zaś anatomią mikroskopijną owadów, preparaty jego zyskały na wystawach wszechświatowych należyte uznanie. W r. 1871 L. założył T-wo „Westfalischer Verein fur Vo-gelschutz, Gefliigel und Singvbgelzucht“

1874    Westfalijski ogród zoologiczny w Munsterze. Napisał: „Ton-u-Stimmapparate d. Insekten" (Lipsk 1867); „Lehrbuch d. Zoologie" z Bert-holdem (Freiburg 1870, 5-te wyd. 1883); „Lehrbuch d. Botanik" (z Bertholdem, tamże 1872); „Tierstimmen" (tamże 1845), „Der Mensch u. die drei Reiche d. Natur" z (Krassem, 3 części, tamże, liczne wydania, 10-te wyd. cz. I 1892); „Lehrbuch fur d. Unterricht in d. Naturbe-schreibung" (tamże, 3 części, 3-cie wyd. cz. I 1891): obszerne i bogato illustrowane dzieło „Westfalens Tierleben in Wort und Bild“ (Paderborn 1884—92, 3 t.). Pozatem w munster-skim dyalekcie romans komiczny p. t. „Frans Essink, sień Liiiweu und Driewen" (3 części, 7-e wyd. cz I Lipsk 1892).

Landołs Leonard (* w Monasterze Westfalskim [Munster] 1 grud. 1837), fizyolog niemiecki. Do nauk lekarskich przykładał się od r. 1857 w Greifswaldzie i tamże w r. 1862 dyplom doktorski otrzymał. W r. 1863 w tymże

x-y.

w r.

Hr.

str. 596).

Landolt Edmund (* w Aarau [Szwajcarya] r. 1846), okulista paryski. Do nauk lekarskich przykładał się w Heidelbergu, Zurychu, Wiedniu, Berlinie i Utrechcie, dyplom doktorski przyznano mu w r. 1869 w Zurychu, poczem lat kilka pracował jako asystent w klinice chorób ocznych uniwersytetu tamtejszego. Po odbyciu dłuższej podróży naukowej po Europie w r. 1874 osiadł na stałe w Paryżu, gdzie objął klinikę oczną Liebreicha (ob.). Od r. 1881 tamże, wspólnie z Panasem, Gayetem i Badałem, wydawać zaczął „ Archives d’ophthal-mologie". Z licznych prac jego jedną przyswoił językowi naszemu S. Koś miński (ob.) p. n. „Badanie przyrządu wzrokowego ze względu na refrakcyą, akomodacyą i ostrość widzenia" (Warsz. 1880).    DT;JP'

Latldolt Eliasz, leśnik szwajcarski (* 1821 — f 1896). Zrazu spełniał różne obowiązki w leśnictwie, potem był w 1855 — 1894 profesorem politechniki w Zurychu, 1867—71 jej dyrekto-„tlber forstliche Taxation u. Betriebsregulierung“ (Ziirich 1856); Die forstlichen Zustande in den Alpen und im Ju-ra“ (Bern 1863, przekład włoski i francuski); „Tafeln zur Ermittelung Kubikinhaltes liegen-der enggipfelter Baumstamme" (Ziirich 1893, wyd. 6-e); „Der Wald, seine Verjiingung, Pflege u. Benutzung" (tenże 1894, wyd. 4-e); „Die Bache, Schneelawinen und Steinschlage" (t-że 1886); W 1861 — 1893 redag. „Schweizer.j Zeits. f. Forstwesen“.    'T' Wr'

Landolt Hans, fizyk niem. (*1831), profesor uniwersytetu w Berlinie. Znany głównie ze swych badań nad zależnością spółczynnika załamania światła od ciężaru )T gatunkowego, oraz z doświadczeń z cieklynU kwasem węglo-Wynalazł narzędzie do badania wrażeń „D. 'Drehungsvermogen „Phys.-chem. Tabel.“ i iu.

rem.

Napisał:

wym.

wzrokowych. Dzieła:

Org. Substanzen";

O badaniach jego J. J. Boguski („Wszechświat" 1893).

Landon Karol Paweł, francuski malarz i estetyk (* 1760 — f 1826), uczeń Re-gnaulfa; za czasów cesarstwa oddawał się ma-

Cprv

larstwu rodzajowemu. W r. 1816 został kustoszem    ;    1864), syu    lekarza i sam    lekarz. Do nauk za-

galeryi obrazów w Luwrze. Jako estetyk wydał    ]    wodowych    przykładał się w Paryżu i tamże

wiele dziel, z których najważniejsze: „An-    w r. 1839,    po obronieniu    rozprawy „Essai sur

nales du Musee et de 1‘eeole moderne des    rhemiplegie faciale chez    les enfants nouveau-

nes“ dyplom doktorski osiągnął, poczem zajął się wykonawstwem lekarskiem w Reims, gdzie został później dyrektorem szkoły lekarskiej. L. był pisarzem płodnym i pozostawił wiele prac cennych, z których wymienimy tylko dzieło nagrodzone przez Akad. medyczną w Paryżu „Traite complet de 1’hysterie" (Paryż 1847) i badania jego znakomite rumienia loinbardzkiego (ob.); aby się zapoznać z chorobą tą dokładnie, przebywał dłużej we Francyi południowej, Włoszech i Hiszpanii, a wyniki poszukiwań swych ogłosił w „Arclii-ves generales de medecine" (r. 1860) i w „Gazette des hópitaux“ (r. 1860 — 63), doszedł zaś do przekonania, wbrew mniemaniu panującemu ogólnie, że kukurydza nadpsuta nie jest powodem jedynym powstawania cierpienia tego.— Por. Biogr. Lex. der hervorr. Aerzte“ (T. III st.

Teofil (* w Reims d. 27 marca r. 1845), również lekarz, dyplom doktorski otrzymał w Paryżu w r 1876, poczem tamże w roku następnym został ordynatorem kliniki, w r. 1879 lekarzem szpitali paryskich, w r. 1880 profesorem przybranym, nakoniec w r. 1893 zwyczajnym terapii i farmakologii, w tymże roku również powołano go na członka Akad. medycznej. L. wsławił się szczególnie pracami nad poraże-

Dr j. p.

beaux-arts“ (Paryż 1824 — 35,    25 tomów),

„Paysages et tableaux de genre au Musee Napoleon" (1805 — 8, 4 tomy); „Galerie Giustinia-ni et la galerie Massias" (1810, 6 tomów);

x-y.

„Choix de tableaux et de statues des plus cele-bres musees et cabinets etrangers" (1821, 12 tomów).

Landon L e t y c y a, poetka angielska (*

x-y.

1801—f 1838). Przez długi czas redagowała czasopismo „Drawiug Scrop-Book"; umieszczała utwory swoje prozą i wierszem w znanych w swoim czasie zbiorach i noworocznikach. Pozostawiła kilka tomów romansów.

- iQ

. — Syn jego Ludwik Józef

Landor Walter S a v a g e, pisarz angielski (* 1775 —f 1864). W młodości okazywał zapał do nauk klasycznych, Rewolucya francuska miała w nim gorącego zwolennika. Prowadził życie rozkiełzaue, bądź w Londynie i w Walii, bądź we Francyi, i trwonił spadek, którego jeszcze nie był otrzymał. W r. 1808 udał się do Hollandyi, by walczyć przeciw Francuzom; po powrocie osiadł na wsi i ożenił, się z Julią Thullier, Szwajcarką. Z żoną wyjechał do Włoch; tam się z nią rozstał i do końca życia zmieniał miejsce pobytu. Do Anglii przyjeżdżał na krótko, by się widzieć z przyjaciółmi:

Landowska Wanda (* 1877 w Warszawie), pianistka i kompozytorka. Od r. 1893 kształciła się w konserwatoryum warszawskiem, w klasie gry fortepianowej Michałowskiego. Teoryę kompozycyi studyowała w Berlinie u Urbana. W 1900 r. zamieszkała stale w Pa

ColeridgeOn i Southey’em. Jako poeta i prozaik o talencie silnym i oryginalnym, aczkolwiek nierównym, L. zajmuje wybitne miejsce niami. między współczesnymi poetami angielskimi.

ryżu Jako pianistka celuje w odtwarzaniu dzieł dawnych mistrzów niemieckich i francuskich. L. utworzyła kilka kompozycyi na fortepian („Deux morceauxw, gawot, menuet i t. d.), oraz wiązankę pieśni na jeden i więcej

A. Pol.

x-y,

Na twórczości jego znać silnie wpływ klasyków starożytnych, którymi się zawsze egzaltował. Pozostawił wiele utworów wszelkiego rodzaju; znaczna część ukazała się w jego „Collected Workstt (1846). Zbiorowe wydanie dzieł wyszło w 8 tom. (Londyn 1876).

Landor Henryk S a v a g e, podróżnik angielski, wnuk poety Waltera (ob.) (* 1865),

Zaczął od malarstwa. Podróżował po Hiszpanii,

Landowski Paweł (* w Łęczycy 4 czerw. 1843), lekarz. Do szkół uczęszczał w Lublinie i w Warszawie, a ukończywszy je, w r. 1859 wstąpił do Akademii medyko-chirurgicznej warszawskiej. Za udział w ruchu narodowym wywieziono go na Syberyę, gdzie przebył dziesięć lat. W r. 1874 udało mu się szczęśliwie zbiedz stamtąd i po tułaczce długiej przedostać do Paryża. Tam ponownie zapisał się do wydziału lekarskiego i w r. 1880 obroniwszy rozprawę „De ąueląues anomalies daus les formes des orifices uterins' et de leur influence sur les maladies de 1‘uterus", osiągnął dyplom doktorski w Montpellier, gdzie się był u-dał, aby nauk dokończyć. Powróciwszy do Paryża osiadł tam i z powodzeniem niemałem zajął się wykonawstwem lekarskiem, później zo-

MarokKo i Egipcie, Stanach. Zjednoczonych, Kanadzie i Japonii. Był w Jesso i na w. Kuryl- głosów, skich dla badań nad Ajnami; zwiedził Koreę,

Chiny i płaskowzgórze Tybetu. Opowieść jego w swoim czasie zrobiła wielkie wrażenie opisem przejść ciężkich i doznanych cierpień, a nawet katuszy w Tybecie, ale później okazało się, iż należy z wielkłemi zastrzeżeniami traktować wiarogodność tych przygód, a tembar-dziej zachować ostrożność względem faktów podawanych. Ogłosił: „Alone witli the Hairy Ainu, or 3 800 miles on a pack saddle in Ye-zo and a cruise to the land of the Kurile Islands" (Londyn 1893)- „Corea or Chosen, the land of the Morning Calm“ (New-York 1895);

x-y,

„In the forbidden land, an account of a journey iu Tibet" (Londyn 1898).

Landonzy Marek Hektor (* w Epernay fdep. Marne] 6 stycz. 1812—f w Reims 1 mar.

stał także współredaktorem „Journal de thera- j peutique“ i tam też prawie wyłącznie prace Nowej Marchii, w Prusach, w reg. frankfur-swe umieszczał; pisywał zawsze tylko po fran- J ckiej, w pow. landsberskim, nad liniami kolei cusku. Część prac jego wylicza S. K o ś m i ń s k i żelaznej: Berlin-Piła i Landsberg--Leszno; 1900 r. w „Słown. lek. polskich¹⁴ (str. 610). I)r J- l>-    33 598 rn-ców (31 245 protestantów, 1 785 ka-

Landsberg, miasto nad Wartą, w dawnej

Latldowski Edward C w Wilnie 14 tolików, 568 Żydów); 1905 ok. 37 000. Urząd zie-paźdz. 1839— f w Algierze 7 list. r. 1882) le- miański, sąd ziemiański, sąd okręgowy, głów-karz. Do szkoTuczęszczał w Łęczycy i w Lu- ny urząd celny, komendantura okręgowa, od-blinie, a po ukończeniu ich rozpoczął nauki dział artyleryi polowej, filia banku Rzeszy, u-lekarskie we Wrocławiu, lecz skoro w War- rząd pocztowy 1-ej klasy, kościół katolicki, dwa szawie założono Akademię medyko-chirurgiczną, kościoły ewangelickie (kościół P. Maryi w go-niebawem przeniósł się do niej, później zaś tyckim stylu z XV w., 1821 — 1822 odnowiony, z nią razem wszedł do Szkoły Głównej. Jako z obrazem K. Begasa), synagoga, pomnik działacz czynny w powstaniu styczniowem r. Schleiermachera, który tu był pastorem 1794 1863 zmuszony był porzucić ojczyznę, a przy- —1796, pomnik na cześć poległych w ostat-bywszy do Szwajcarcyi, wstąpił do wydziału le- nich wojnach żołnierzy pruskich, teatr, mu-karskiego w Żuncliu; jednak wkrótce wyje- zeum, gimnazyum ze szkołą realną, szkoły: chał stamtąd do Montpellier, gdzie po obronie- miejska chłopców, miejska dziewcząt, wyższa niu rozprawy „Essai sur la blennorrhagie ure- żeńska, przemysłowa, rysunków; prowincyo-thrale chez l’hemme“, przyznano mu dyplom do- nalny zakład dla ubogich, prowincyonalny dom ktorski w r. 1866, poczem zajął się wykonawstwem poprawy, prowincyonalny zakład dla obłąka-lekarskiem w Sumene (dep. Gard.), a po latach nyeh, dom sierot, lazaret, szpital, szwalnia, kilku przeniósł się do Paryża. Za zasługi po- wielkie fabryki maszyn, krochmalu, robót szmu-łożone podczas oblężenia stolicy w r. 1870 — 1 klerskich, Jejarnie żelaza, przędzalnie, tkal-zaszczycony został prawem obywatelstwa fran- nie, drzeworytnie, garbarnie, cegielnie, parowe cuskiego. W r. 1878 głównie za jego stara- i wodne tartaki, duże browary; handel zbo-niem i pod jego kierunkiem urządzono oddział żem, drzewem, spirytusem i wełną (jarmark antropologii polskiej na wystawie powszechnej, na wełnę 14 i 15 czerwca). Miasto założył która w roku tym odbywała się w Paryżu. W r. Jan, margrabia brandenburski, 1257    r.; 1325

1879 L. przeniósł się do Algieru, aby tam za- oblegali je Polacy, 1432 husyci; podczas 30-mieszkać i założyć 'Stacyę' klimatyczną dla cho- letniej wojny zdobywali L. 4 razy Szwedzi, rycli i wyzdrowieńców; zamiar ten doprowa- tyleż razy wojska cesarskie, w 7-letniej woj-dził do skutku w „Mustapha superieur", ale nie kilkakroć zajmowali je Rossyanie. Pod śmierć przedwczesna wnet koniec położyła miastem!lut. 1813 Czeruyszewzniósł doszczętnie działalności jego zaledwie tam rozpoczętej. Był 1 500 Francuzów z korpusu Davousta.--Eugelien u. członkiem kilku towarzystw uczonych francu- Henning „Geschichte der Stadt L.“ (Landsberg skich i w r. 1879 otrzymał tytuł i ozuakę „U-    1857); Eckert „Geschichte v. L.-Warthe“ (Lands-

rzędnika Akademii (Officier de 1’Academie). berg (1891).    DrS-K-

Landsberg: 1) nad Lechem, m-sto w Ba-waryi Wyższej, 566 m. npm. przy skrzyżowaniu się dróg żelaznych; 8 kościołów, kilka klasztorów, ratusz w stylu Odrodzenia z freskami Piloty’ego, dobrze zachowane archiwum miejskie, oświetlenie elektryczne, szkoła realna, 2 rolnicze, 2 domy sierot, fabryki machin, narzędzi rolniczych, młyny i tartaki parowe, handel drzewny; 6 000 m-ców\—2) L. bei Halle, m-to w regen. Merzeburskiej, o-kręgu Delitzsch, przy kolei Berlin-Halla; kość. ewang., piękna kaplica z XII w.;    2 000

in-ców. L. był niegdyś stolicą margrabstwa L., części Łużyc Dolnych, które dostało się w 1156 r. Ditrychowi, synowi margr. Konrada z Miśuii. W 1210 r. przeszło margrabstwo do hrabstwa Wettin, w 1291 r. do domu Bran-denbursko-Askańskiego, w 1327 r. do Brun-świku, a w 1347 r. odzyskał je drogą kupna Fryderyk Poważny, margr. Miśnii. W 1814 r. przy podziale Saksonii odpadło do Prus.—3) L. (Deutsch. L.), m-ko w Styryi, nad rz. Las-snitz z ruinami zamku; 2 000 m-ców; 5 kim. na płd. zamek ks. Liechtenstein-Hohenegg z XI w.

l)r J. F,

Ogłosił drukiem kilkanaście prac, mających głównie na celu rozpowszechnienie kumysu (ob.) we Francy i, oraz zajmujących się klimat tologią algierską; wylicza je S. Kośmiński w „Słown. lek. polskich“ (str. 610).

Landrat, W Prusiech (wyjąwszy okr. reg.

Sigmaringen) tytuł urzędnika państwowego, stojącego na czele zarządu powiatowego (Kreis-verwaltung). L, jest pierwszą iustancyą poli-cyi krajowej, przewodniczącym sejmiku powiatowego (Kreistag), oraz komisyi powiatowej (Kreisausschuss). Najnowsze prawodawstwo o-graniczyło osobistą władzę L-a w stosunku do podwładnych mu organów, przez co komisya powiatowa zyskała szersze pełnomocnictwa, zależność zaś L-a od rządu regencyjnego i ministra spraw wewnętrznych zmniejszyła się.

Hr

Dawniej L. wybierany był z łona szlachty i urząd ten był w zasadzie honorowym. Tytuł L-a noszą także w innych krajach Rzeszy u-rzędnicy, których władza odpowiada mniej lub więcej władzy L-a w Prusiech. Istnieli L-ci w prowincyach nadbałtyckich i w Rossyi za Piotra I. Ob. Prusy.

Landsberg Marek (* w Rawiczu [W. Ks. okrętu. L. był doskonałym znawcą życia

Pozn.] 8 maja 1834), lekarz okulista. Szkoły zwierząt. Jako ukończył w Raciborzu, do nauk lekarskich przykładał się w Berlinie, gdzie w r. 1859, po o-bronieniu rozprawy „De ophthalmiae neuro-pa-ralyticae natura et causis“ przyznano mu dyplom doktorski. W r. 1865 osiadł w Zgorzelcu (Górlitz) i tam osiągnął sławę okulisty dobrego. Prace swe o wadach wzroku i o chorobach ocznych ogłaszał w „Archiv“ Graefe-go (zaczynając od T. XI). S. Kośmiński w „Słów. lek. polskich" (str. 262) niesłusznie umieścił L-a, który, jako żyd niemiecki, nigdy do narodowości polskiej nie należał.

Landsberg Maurycy (* we Wrocławiu 7 lut. 1801 — f tamże 25 grud. 1853), lekarz, historyk medycyny b. zasłużony. Początkowo należał do stanu kupieckiego i dopiero w r. 1828 zapisał się we Wrocławiu do wydziału lekarskiego, pracując jednocześnie nad językami starożytnemi, następnie przeniósł się do Berlina i tam wr. 1831, obroniwszy rozprawę „Pharmacographia Euplior-biacearum", dyplom doktorski osiągnął. Początkowo zajmował się wykonawstwem lekarskiem w Ziębicach (Miinsterberg), następnie w Lublińcu (Lubliuitz). nakoniec w r. 1846 przesiedlił się do Wrocławia, tam w r. 1849 starał się o docenturę prywatną, której mu jednak, jako żydowi, odmówiono. W wydawanym przez Henschla piśmie „Janus" (od r. 1846 do 1853) ogłosił szereg b. cennych przyczynków do dziejów sztuki i nauki lekarskiej, był współpracownikiem wydawnictw „Góttinger gelehrte Anzeigen",

Schmidta „ Jahrbuch" i „Medicinische Central-

Dr J. P.

x-y.

rzeźbiarz stworzył wielką bronzową grupę jelenia, osaczonego przez psy, i model do kolosalnego lwa bronzowego, u-mieszczonego u podnóża pomnika Nelsona na Trafalgar Sąuare. Wiele obrazów L-a znajduje się w londyńskiej galeryi Narodowej i South Kensington-Museum. — Bibliografia „Me-moirs of sir Edwin L.“ (1873); Stephens „Sir

E. L.“ (1880).

Dr J. P.

Zeitung".

Landseer, artyści angielscy: 1) J a n, rytownik (* 1769 —f 1852). Kształcił się i mieszkał w Londynie. Główną jego pracą są tablice do Thorntona Świątynia flory, do dzieł galeryi margr. Stafforda i reprodukeye Westa i Edwina L-a. —2) Tomasz, rytownik, syn poprzedniego (* 1794—f 1880), głośny z powodu karykatur do dzieła „Monkeyana, or men in miniaturę designed" (1827). Nadto wydał zbiór sztychów: „Characteristic sketches of animals, drawn from the life and engraved“ (Londyn 1832) i „Tiger hunting, or a day’s sport in the East" (1836). Najpopularniejszy był jego sztych według obrazu Edwina L-a: Pies nad morzem.—3) Edwin Henryk, malarz (*

1802 — f 1873), syn Jana. Głównie malował zwierzęta i krajobrazy. Walka psów (1819),

Psy bernardy (1820) i kilka innych w postaci litografii i sztychów rozeszły się po Anglii i całej Europie, uczyniły go sławnym.

Sława nie trwała długo; L. malował zbyt wiele (około tysiąca obrazów), na czein cierpiało wykończenie. W r. 1826 podróżował po Szko-cyi, skąd zaczerpnął tematów do wielu obrazów.

Jego polowania są znakomite, jak i portrety psów i sceny humorystyczne z ich życia. Główny Szlachta objęła miejsce naczelne. Cesarz do-utwór L-a: Białe niedźwiedzie na szczątkach świadczonemu wojskowemu nadawał patent na

Landshut, miasto stołeczne Bawaryi Niższej, 395 m. npm., malowniczo położone nad Izarą, stacya węzłowa kolei żelaznych, siedziba zarządu prowincyonaluego, sądu okręgowego i urzędu leśnego, składa się: z in-sta starego, nowego i 4 przedmieści; 24 217 m-ców (1905), w tern 99 % katolików. Z dawnych zabytków zasługują na uwagę: 11 kościołów (wspaniały kość. gotycki św. Marcina); zamek Trausnitz z freskami z XVI i XVH, w którym Ludwik Bawarczyk więził arcyks. austryackie-go Fryderyka Pięknego, rezydencya królów bawarskich Neubau; dawny klasztor dominikański z 127J r., zamieniony w 1800 r. na pomieszczenie uniwersytetu, obecnie gmach zarządu; pomnik ks. Ludwika Bogatego i Maksy-milia II. Z zakładów naukowych: gimnazyum, semiuaryum nauczycielskie, szkoła realna, 2 szkoły rolnicze i ogrodnicze, szkoła garncarstwa artystycznego, dom wychowawczy dla zaniedbanych sierot, klasztor męski i 2 żeńskie; piękny park miejski, ogród botauicz-ny, zakład kąpielowy, fabryki machin, kas o-gniotrwałych, orgauów, powozów, wyrobów wełnianych, wielki handel zbożowy. W r. 1800 r. przeniesiono uniwersytet z lugolstadtu do L-u, a w 1826 r. stąd do Monachium. Po drugiej stronie Izary leży klasztor Se ligęn-thal z grobowcami książąt Bawaryi Niższej. L. założone przez ks. Ottona Wittelsbacha, zabudowane i rozszerzone za syna jego Ludwika; w latach 1255 — 1503 rezydencya książąt bawarskich na L-cie; podczas wojen: 30-letniej i o sukcesyę austryacką niszczone kilkakrotnie; 20 kwiet. 1809 zdobyte szturmem przez Napoleona. —Por. Staudenraus „Chronik d. Stadt L.“ (L. 1832, 3 t.); Haack „Die gotische Architektur u. Plastik d. Stadt L.“ (Monach. 1894).

Landskneclici, niewłaściwie Lanek nec lici, franc. Lansąuenets, wojska piesze najemne w Niemczech w XV i XVI w. Po raz pierwszy powołał je do życia ces. Maksymilian I (1487 r.) do walki z rycerstwem feudal-nem; niewspierany przez dziedziczne stany austryackie, ustanowił on rodzaj wojska stałego z ludności miejskiej i wiejskiej, której wyznaczył żołd i uzbrojenie, na wzór Szwajcarów, hala-labardami oraz mieczami. Powołani z Tyrolu i Szwabii nosili nazwę „oberliindische", z okręgów północnych „niederliindische - Knechte".

zorganizowanie pułku wraz ze stopniem pułkownika (Feldhauptmann), oraz wręczał mu ustawę, określającą wysokość żołdu i liczebność żołnierza; ten dobierał sobie zastępcę, Oberstleut-nant’a i kapitanów, którzy trąbami obwieszczali werbunek ochotników. Zaangażowany do wojska musiał posiadać: kaftan, buty, kask blaszany, pancerz, dobry miecz i pikę lub pieniądze na zakup tych przedmiotów. W oznaczonym dniu i miejscu odbywał się przegląd rekrutów; ustawiano bramę z włóczni, na wzór jarzma rzymskiego, przez którą każdy żołnierz musiał przejść pojedynczo, poczern odzaciężuych odbierano przysięgę; żołnierz kompletnie uzbrojony pobierał podwójny żołd. Pułkownik mianował poruczników (Locotenenten), kwatermistrza, profosa, sędziego w sprawach policyjnych i mniejszych karnych, chorążych i feldfeblów (termin po raz pierwszy użyty przez L-ów), żołnierze zaś obierali sobie dwóch gemeinwebel, przedstawicieli ich w sprawach ogólnych, z w. również ambosaten lub a m b a s s a d o r e s, f u ry e r a (ob.) i kaprala. Pułk składał się z 10 — 10 chorągwi (Falrne, Fłihn-lein) po 400 ludzi w każdej. Orężem L-ów, prócz kopii i miecza, były początkowo łuk i strzały, po wynalezieniu zaś broni palnej muszkiety; za Karola V każda chorągiew miała 50 puszkarzy, liczba ich jednak wciąż wzrastała, gdyż broń palna mniej była kosztowną od siecznej. Niezależnie od ciała oficerskiego każdy pułk posiadał swego kapelana, sekretarza, pisarzy, sołtysa (Schulthoiss), biegłego w prawie cywilnem i karnem dozorcę więzień, kata w czerwonym kaftanie i z piórem czerwonem na kapeluszu, opiekuna rodzin żołnierzy i kobiet ciągnących za pułkiem (H u r e n w e i b e 1) i innych. Sprawiedliwość wymierzał sąd z 41 L-ów, wybranych przez    cały pułk: oskarżonemu słu

cin rozległości. Klucz ten w pierwszej połowie XVIII w. nadany został przez króla Augusta III sasowi Jan. Borchowi, późniejszemu kanclerzowi w. kor. za Stanisława Augusta. Składały go parafie: landskorońska i posińska. Do pierwszej należały dobra: Landskorona, Krasnopol i Leymany, do drugiej majętności: Posiń, Sybelin, Istra, Annopol i Koniecpol. Po podziale dóbr pomiędzy synami J. Borcha, Michałem, woj-dą bełzkim, i Józefem, s-stą lucyńskim, klucz ten został częścią sprzedany, częścią oddany Borchównom w posagu. Jedna z nich, Karnicka, objęła L-nę, która odtąd pozostaje w ręku Karnickich. Dzisiejszy obszar L-ny wynosi zaledwie 3 265 dziesięcin. Bliższe szczegóły w „Słown. geogr.“ (t. V str. 74 — 78).

Landskron, miasto powiat, w Czechach na linii kolejowej Rudelsdorf (Rudolice) — L.; urząd powiatowy, sąd okręgowy, zamek ks. Liechtensteinu, ratusz z XVI w., 4 kościoły, gimnazyum wyższe, szkoła tkacka z warsztatami, młyny, browary, słodownie, fabryki tytoniu, tutek do papierosów, wyrobów bawełnianych; 6 000 m-ców, samych prawie Niemców; w pobliżu ruiny Landsberga

O. M.

Landskrona, miasto portowe, do 1870 r. twierdza, w szwedzkim lanie Malmóhus, nad Zundem i na linii kolejowej: Engelholm L., L.-Asmundtorp i L.-Kjefłinge; starożytny zamek, obecnie więzienie, raflnerye cukru, odlewuie żelaza, fabryki towarów wełnianych i skórzanych, budowa statków, odlewnia kul armatnich, żegluga, ożywiony handel zbożowy; 14 000 m-ców (1895). W pobliżu pokłady węgla kamiennego. — L. założona w 1410 r. przez Karmelitów z Niemiec. Tutaj 14 lipca 1677 r. odnieśli Szwedzi zwycięstwo nad Duńczykami.

kuryerów,

Landstad Magnus, poeta norweski (*1802— f 1880). Syn pastora wiejskiego; w domu ojcowskim kształcił się do czasów wstąpienia na uniwersytet, po skończeniu studyów teologicznych był z początku nauczycielem, później pastorem w wielu miejscowościach. W r. 1876

x-y.

Landsthing, Izba wyższa Rigsdagu, t. j. parlamentu duńskiego (Izba niższa—Folkething), składa się z 66 członków (ob. Dania t. XV, 32- 33), z nich 54 wybieranych. Wybory dwustopniowe, według skomplikowanego systemu. Wyborcami pierwszego stopnia są wszyscy ci, którzy mają prawo wyborcze do Folkethingu (30 lat wieku, roczny pobyt w okręgu wyborczym przed wyborami i t. d.). Wybranymi do L-u mogą być osoby mające nie mniej niż 25 lat. W Kopenhadze wyborcy pierwszego stopnia wybierają, wyborców drugiego stopnia (l na

żyło prawo własnego obrońcy; stosowano karę śmierci (zakłócie pikami), wydalenie ze służby, areszt zwykły i w kajdanach, oraz kary pieniężne. Przed bitwą padali L-i na kolana dla odmówienia modlitwy, poczein z pochylonemi usunął się od tych obowiązków i ostatnie lata pikami rzucali się na nieprzyjaciół. Wojska spędził w Chrystyanii. Najważniejszą jego ich słynęły z waleczności, lecz zarazem z okru- pracą jest Zbiór pieśni i melodyi ludu norwe-cieństw i łupiestwa, co czyniło ich postrachem skiego („Norsche folkviser“, 1853); wydał też ziem sąsiednich. W późniejszych czasach prze- księgę Psalmów kościoła norweskiego (1869) chodzili L-i na żołd książąt obcych, zwłaszcza frau- ¹ ''om pieśni i wierszy (1878). cuskich. W XVII w. zaginęła nazwa L-ów, organizacya    ich jednak    przetrwała jako

podstawa organizacyi wojsk stałych. — Por. Leit-ner „Das Kriegswesen unter Maximilian I u.

Z. Gr.

Karl Vu (Lipsk 1859); Wessely „Die L., eine kulturhistorisclie Studie“ (31 facsimiliów według starych wzorów; Zgorzelice 1877); Elau „Die deutschen L.“ (tamże 1882).

Landskorona (mylnie Lanckorona, łotewska Landskrunie), wieś i dobra w Inflantach w pow. lucyńskim dz. gub. witebskiej, stanowiły niegdyś obszerny klucz L-ński i miały 30 238 dziesię

t. n.

o.

Ur S. K.

Rzeszy

120 prawyborców). Oddzielnie takąsamą ilość wyborców 2-go stopnia wybierają ci wyborcy, których dochód, ulegający opodatkowaniu, wynosi najmniej 2 000 rixdalerów. Oba te kolegia wyborców 2-go stopnia wspólnie wybierają do L-u posłów od Kopenhagi. Na pro-wincyi, w każdej gminie wiejskiej wyborcy wybierają jednego wyborcę 2-go stopnia. Miasta w każdym okręgu wyborczym wybierają ilość wyborców 2-go stopnia równą połowie wyborców wiejskich. Do tych dwóch kategoryi w każdym okręgu dołączają się osobiście, w ilości równej wyborcom 2-go stopnia, z gmin wiejskich, ci wyborcy miejscy, którzy w ciągu roku poprzedzającego płacili największą ilość podatków państwowych i gminnych. Wszystkie trzy ka-tegorye wspólnie wybierają posłów danego okręgu. Kopenhaga wybiera 7 członków L-u, prowincyonalne okręgi 45, Bornholm —1, wyspy Paróer — 1. Co 4 lata połowa posłów L-u ustępuje. Członkowie L-u otrzymują dyety po 10 krou. dziennie w ciągu pierwszego półrocza, później po 6 kroner. L. wybiera z pośród siebie na 4 lata pewną liczbę czlonkósv, którzy razem z członkami Hojeste Ret (najwyższego trybunału) tworzą Rigsret (sąd państwowy). Landsturm, ob. Landsztur m.

Landszaft, ob. Krajobraz.

Landszaft, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonein—na srebrnej fali korab’ złoty z masztem i żaglem oraz z wieżą w tyle, zwrócony przodem w prawo. Nad tarczą ko-

fAs

Fig. 165. Landszaft.

rona szlachecka, w niej ręka zbrojna z pałaszem. Nadany wraz z nobilitacyą Karolowi L-owi, porucznikowi chorągwi węgierskiej laski wielkiej koronnej, przez Stanisława Augusta, 16stycz. 1792 — Źródła: Ks. kanclerska 98, str. 201; Ostrowski.

Landszturm, pospolite ruszenie, czyli powołanie wszystkich zdrowych i krzepkich mężczyzn do obrony kraju przeciw najeźdźcom. W Prusach zwołano L. rozkazem gabinetowym 17 marca 1813. W cesarstwie niemieckiem składa się L. wedle prawa z du. 11 lut. 1888, ze wszystkich zobowiązanych do służby wojskowej mężczyzn od skończonych 17-stu do skończonych 45-u lat, którzy ani w wojsku lądowem ani w morskiem nie służą, dzieli się zaś na dwa powołania: do pierwszego należą mężczyźni 17 — 39 lat, do drugiego 39—45 lat. Tych, którzy służyli w wojsku lądowem lub morskiem, powołuje cesarz odrazu do czynnej służby, innych wybiera się i ćwiczy we władaniu bronią. W czasie pokoju należący do L-u nie podlegają kontroli, ani też nie są wzywani na ćwiczenia wojskowe. W Austro-Węgrzech, gdzie w czasie Wojen Napoleońskich zwoływano L., składa się on z dwóch powołań od 19—38 i od 38—42 lat życia. Ob. Landwera. O L-e: „Deutsche Wehr-ordnung“ (Berlin 1904); Blumenthal „Der preus-sische L. von 1813“ (Berlin 1900).

Landtag (niem.) w ogólnem znaczeniu sejm, dawniej zgromadzenie przedstawicieli stanów, obecnie, z niewielu wyjątkami, w których zachowano przedstawicielstwo stanowe (np. Meklenburg) — zgromadzenie przedstawicieli ludowych, wybranych pośrednio lub bezpośrednio. W Niemczech termin L. używany jest dla oznaczenia ciał reprezentacyjnych poszczególnych państw w skład wchodzących, w przeciwstawieniu do Reich s-tagu ogólno-państwowego. W Prusiech, Ba-waryi, Saksonii, Wurtenbergii, Badenii i Hes-syi L-y dzielą się na dwie izby: wyższą i niższą; w innych państwach Rzeszy L. składa się z jednej izby. O zakresie władzy tych sejmów i systemach wyborczych ob. Konstytu-cya, Kurye wyborcze, oraz poszczególne państwa. Nazwa L. w Niemczech stosuje się także do zgromadzeń prowincyonalnych (Pro-yinziallandtag). W Austryi L. jest nazwą sejmów poszczególnych krajów, w przeciwstawieniu do rady państwa.    T' R'

Land-tax, podatek wprowadzony w Anglii w r. 1692 na miejsce powinności feudalnych. Z początku pobierany był z różnych rodzajów dochodów i majątku, z biegiem czasu obciążył wyłącznie własność ziemską. Statyści w XVII w. (Davenand) uskarżają się na nierównomierny rozkład L-u: hrabstwa wschodnie i południowe płaciły więcej niż zachodnie i północne. Przy zawarciu unii ze Szkocyą (1708) Anglia płaciła L-u 2000000 f. st., kwotę Szkocyi określono na -18 000 f. st. W r. 1798 na wniosek Pitta nadano L. charakter podatku stałego co do summy, ale z prawem umorzenia przez opodatkowanych. Od L-u zupełnie niezależne jest opodatkowanie dochodu z ziemi, stanowiące część ogólnego podatku dochodowego w Anglii. O L.: W. Cunningham „The Growth of Engl. Industry a. commerce in modern Times" (Cambr. 1892; passim).    T-K'

Landwehr, ob. Landwera.

Landwera, utworzona w Prusach według planu Scharnhorsta, rozkazem królewskim 17 marca 1813, dostarczyła w tymże roku 149 bata-

Jionów piechoty i 143 szwadrony jazdy, razem I W tej podróży zebrał materyały do swych ksią-120 500 męża. Wedle ustawy 21 list. 1815 żek. W 1889 — 91 zasiadał w Izbie deput., składa się L., którą powołuje się tylko w cza- 1892—4 był gubernatorem generalnym Indo-Chin; sie wojny, z dawnych wojskowych linii i re- wreszcie ministrem marynarki. Działalność L-aja-zerwy, i to z dwóch powołań: 26—32 i 32 — 39 ko gubernatora wy wołała wiele protestów, które lat życia. L. pierwszego powołania służyła on starał się zbić w książce popularnej: „La colo-dawniej w czasie wojny w osobnych oddziałach nisation franęaise en Indo-Chine“ (1895). Prace jako linia, a w czasie pokoju odbywała w pew- z zakresu kolonizacyi francuskiej: „La Tunisie" nych terminach ćwiczenia wojskowe, drugie zaś (1887); „L’expansion coloniale de la France" powołanie przeznaczone było do służby garnizo- (1888); „L’Indo-Chine franęaise. Etude econo-nowej. Do każdej dywizyi liniowej dodawano miąue, politiąue et administrative“ (1889); „Prin-brygadę L-y. Obecnie były żołnierz liniowy cipes de la colonisation" (1892); „La lutte pour należy do pierwszego powołania L. przez lat 5 l’existence et l'evolution des societes" (1900); (kawalerzysta i konny artylerzysta przez lat 3), „La concurreuce sociale et les deyoirs sociaux“ a potem do drugiego powołania aż do skończo- (1901); „L’etat et les eglises en France" (1906); nego 39-go roku życia. Kto przed skończonym „Les Missions et leur protectorat" (1907); „Le 20-m rokiem wstąpił do wojska, ten występuje program me maritime" (wyd. 2-e 1903), „L’educa-z L-ry, a przechodzi do Landszturmu z dniem 31 tion de la femme moderne" (1907). Prace marca tego roku, w którym 19 lat do wojska nale- medyczue i przyrodnicze: „Du protoplasma ve-żał. L.-piechota pierwszego powołania odbywa w getal" (1876); „iManuel d’histoire naturelle me-czasie pokoju dwa razy ćwiczenia wojskowe dicale" (1879); „Etudes sur la doctrine de Dar-przez tydzień lub dwa tygodnie w osobnych win" (1881); „Traite de Zoologie" (1882); kompaniach, inne gatunki broni—przy odpowied- „Introduction a 1’etude de la botaniąue" niem liniowem wojsku. Od tych ćwiczeń wol- (1882); „La Florę de Paris" (1884). Ostatnio na jest jazda L-owa. Z zaprowadzeniem po- zajął się L. socyologią religii i moralności: wszechnej obowiązkowej służby wojskowej za- „La morale des religions" (1905), „La morale prowadzono też L-rę we Francyi, Włoszech, naturelle" (1908). Prace jego socyologiczne są Austryi, Węgrzech i Rosyi. Ob. Landsztur m.— przeważnie małej wartości.

S. P.

Lanfranc C i g a 1 a, trubadur z XIII w. (* w Genui —f 1278 około Monaco). Pochodził z ic.i iny szlacheckiej, dzięki czemu mógł sprawować w Genui urząd sędziego (1243) i konsula (1248). Wzywał do udziału w krucyacie przedsięwziętej przez Ludwika św., a jako stronnik Gibelinów uderzył na papiestwo, co, jak przypuszczają,spowodowało jego śmierć. Napisał około 30 poematów, religijnych i świeckich; dochował się z nich w całości jeden tylko zbiór, drukowany u Raynsuarda „Choix de poesies des troubadours“.

Brauner „Geschichte d, preuss. L.“ (Berlin J863), v. Bogusławski „Die L. von 1813—1893“

(Berlin 1893),

Landy, ob. Lande s.

Lane: l)Edward Wiliam, oryentalista angielski (* 17 wrześ. 1801, —f 10 sierp. 1875). Przebywając w Egipcie (1825 — 1849), zebrał materyały do prac, które zyskały mu rozgłos: „Account of the manners and customs of the modern Egyptians" (Londyn 1836, 2 t.); przekład stu i jednej nocy (1838—40), z przypiskami i objaśnieniami, które później były wydane osobno przez jego bratanka: 2) L.—Poole-Stanl ey, również oryentalistę (* 1854), autora cenionych prac o numizmatyce wschodniej, dzieła o Koranie „Le Koran, sa poesie et ses lois" (1882), oraz katalogu, nagrodzonego przez franc. Akad. napisów: „Catalogue of the Oriental a. Indian Coins in the British Museum" (1875 — 1890,

K. A.

Dr. S. K.

St Dl).

12 t.).

Lane’a butelka, ob. Butelka lejdejska.

Lanessan Jan Maria, de, polityk i przyrodnik francuski (* 13 lipca 1844). W 1862, będąc studentem medycyny, wstąpił do marynarki i spędził 8 lat na wybrzeżach Afryki i Kochinchiny, w 1873 został lekarzem, 1876 docentem medycyny w Paryżu, 1879 radcą miejskim tamże, 1881 — 1886 deputowanym do parlamentu (uależał do stronnictwa radykalnego); jednocześnie wydawał pismo „Le Reveil", później „La Marseillaise". W r.1886 wysłany w delegacyi do kolonii francuskich w celu zbadania ich sy-tuacyi handlowej i przygotowania udziału w wystawie wszechświatowej w Paryżu 1889 r.

St. Dli.

Lanfranc, arcybiskup Cauterbury (* około r. 1005 w Pawii, —f 28 maja 1089). Studyo-wał prawo w Bolonii i w Pawii, gdzie je też wykładał. W r. 1039 otworzył zakład naukowy w Avranches, a w r. 1042 udał się do klasztoru Bec, gdzie w 1045 objął przeorstwo, w r. 1070 jako arcybiskup Canterbury został prymasem Anglii i stawał w obronie interesów państwa przeciw papieżowi. Napisał „De cor-pore et sangnine Domini".

Lanfranchi (Lanfrancus, Lanfranc de Milan) rodem z Medyolanu, zmarły blizko r. 1306, chirurg najznakomitszy w. XIII, był uczniem Wilhelma z Salicetu (ob.) i początkowo zajmował się wykonawstwem chirurgii w Medyolanie. Wskutek zatargów politycznych między rodem la Torre a Maciejem Vis-conti, którego L. także był przeciwnikiem, musiał ujść z miasta rodzinnego i schronił się do Lyonu, stamtąd w r. 1295 przeniósł się do Paryża, gdzie wszedł do zgromadzenia chirurgów (College de St-Cóme). Wsławił się jako

II str. 144).

Lanfranco (L a n f r a n c h i) J a u, malarz włoski (* w Parmie 1580 lub 1581—f w Rzymie 1647). W młodym wieku wstąpił do pracowni Augustyna Carracci. się do Rzymu i tam zdobył sobie odrazu sławę. Freski jego zdobią tam in. in. pałac Farnese, willę markiza Sannesio (Borgo Santo Spirito) i t. d. W pracach tych widać naśladowanie Correggia. Następnie wyjechał na prowincyę i wykonał większą pracę; freski na kopule kościoła Santa Maria in Piazza (Aniołowie w chwale). Prace tego rodzaju najbardziej odpowiadały jego talentowi i upodobaniom: gdy wrócił do Rzymu, poświęcił się prawie wyłącznie deko-racyi kaplic i kościołów. Nadzwyczaj pracowity, pozostawił nietylko w stolicach, ale i w . całem mnóstwie miast prowincyonalnych swe freski i obrazy, np. w Parmie Raj, we Florencyi Portret artysty, w Wenecyi Św. Ludwik usługujący ubogim. Również wiele zagranicznych muzeów (Monachijska Pinakoteka) posiada jego dzieła.

S. F.

T,. .1.

myślny.

profesor i jako wykonawca znakomity. Już w r. 1270 był napisał podręcznik chirurgii, który w 1. 1295 i 1296 przerobił i powiększył bardzo znacznie; ta jego „Chirurgia magna** przeszło 250 lat służyła za podręcznik bardzo ceniony; wydrukowano ją poraź pierwszy w Wenecyi w r. 1490 (wyd. późn. tamże 1519 i 1546; Lyon 1553; przekł. franc. Lyon 1490, niem. Brunfelsa Frankfurt n. M. 1566). — Por. „Biogr. medicale** (T. V str. 509) „Dictionn. historiąue** (T. III str. 388), „Janus** (1847 T,

Dr J, r.

W r. 1602 udał

St. Db.

Lanfrey Piotr, polityk i historyk francuski (* 1828—f 15 list. 1877). Wróg klerykalizmu, w szeregu prac zwalczał Kościół: „I/Eglise chez les philosophes au XVIII s.“ (1855); „Histoire po-litiąue des papes“ (1860), „Lettres d’Everard“ (1860); legendę napoleońską: „Histoire de Napoleon I*‘ (1867); bronił rewolucyi: „Essai sur la Revolution franęaise** (1858). Z innych jego prac wymienić należy: „Le retablissement de la Pologne**, „Etudes et portraits politiąues**. Po wojnie pruskiej wszedł do Zgromadzenia narodowego (luty 1871), w 1871 —1873 był ambasadorem w Wiedniu, wrócił do Izby 1873, wybrany senatorem dożywotnim 1875. Zbiór jego dzieł: „Oeuvres Completes** (1879, 12 tomów) i „Cor-respondance** (2 t.).

Lang J akób, doktor filozofii, profesor Akad. zamojskiej. Pierwotnie uczył gramatyki w kolonii Ołyckiej, skąd 1642 r. powołano go do Zamościa na profesora poetyki. Następnie był proboszczem w Bychawie, gdzie został zamordowany przez kozaków w r. 1649. Będąc w Zamościu, ogłosił drukiem parę utworów wierszowanych. Tytuły ich u Estreichera XX. Por. Wadowski x. „Wiad. o prof. Zamojskich** (str. 41 i 121); Kochanowski Jan I\. ,,Dzieje akad. Zamojskiej** (str. XVII).

Lang Karol Henry k v„ historyk niemiecki (* 1764 —t 1735). Studyował prawo w Altdorf, w r. 1788 został w Wiedniu sekretarzem prywatnym posła wirtemberskiego, a w 1790 archiwaryuszem ks. Oettingen-Wallerstein. W r. 1792 udał się do Getyngi, gdzie napisał „Historiscbe Entwickelutig d. deuts. Steuerver-fassung**. Na kongresie w Rastatt był sekretarzem łegacyi pruskiej; w 1811 r. został archiwaryuszem w Monachium. Główniejsze prace jego: ,,Neuere Geschichte d. Fiirstentums Beyreutb“ (1798 —1811, 3 t.), ,,Bayrische Jalir-biicher 1179—1294“ (wyd. 1824), ,,Adelsbuch des Kónigreichs Bayern“ (1816), ,,Geschiclite d. Jesuiteti in Bayern“ (1819) i pozostające z tem dziełem w związku „Amores patris Morelłi“; ,,Regesta sive rerum Boicarum autograpba“ (1822—1828, 4 t.). Największą sławę przyniosły mu dwa utwory satyryczne: „Hammel-burger Reisen** (1818 —1833, nowe wyd. 1842) i ,,Das binnanische Strafgesetzbuch** (1822 — 1826), jak również ,,Memoiren“ (1842, wyd. nowe 1881). Przebija w nich duch wolno-

St, Dl)

Ling Henryk, znakomity teolog protestancki, przywódca liberalizmu kościelnego w Szwajcaryi (* 1826 w Frommen w Wirtembergii— f 1876 w Ziirichu). Studya teologiczne odbył w Tiibindze; skutkiem udziału w ruchu 1848 r. opuścił ojczyznę, udał się do Szwajcaryi, gdzie był pastorem w Wartau [St. Gal-lenj, w 1863 r. w Meiłen, od 1871 r. przy kość. św. Piotra w Ziirichu, L. jest wybitnym przedstawicielem chrystyauizmu wolnomyślnego. Stanowisko swe wypowiedział w szeregu pism, w którycli pragnął spopularyzować rezultaty najnowszych badań filozoficzno-teologicznych i historycznych. W życiorysie Lutra jest L. badaczem samodzielnym. W duchu swoich przekonań wydawał w 1859 — 71 znakomicie redagowane: „Zeitstimmen fur die reformierte Schweiz“, a od 1872 r., wraz z Langhansem, „ReformZ licznych prac jego ważniejsze: ,,Versuch eiuer christl. I)ogmatik“ (Beri. 1858, wyd. 2-e 1868), ,,Ein Gang durch d. christli-che Welt“ (t-że 1859, wyd. 2-e 1870); ,,Reli-gióse Charaktere“ (Winterthur 1862, 2-e 1872), ,,Stunden d. Andacht** (1862 — 65, 2 t.), ,,Uas Leben d. Apostels Paulus¹* (1866), ,,Martin Lu-ther“ (Beri. 1870); zbiór świetnych kazań ,,Re-ligióse Reden“ (Zuricli 1873 — 74, 2 t., wyd. 2-e 1876). Por. Biedermann „Heinrich L.“ (Zu-rich 1876).

Lang Henryk, malarz niemiecki (*1838 — fl891. Uczeń monachijskiej akademii sztuk pięknych, w 1. 1860 — 66 podróżował po Węgrzech, a w r. 1867 przebywał w Paryżu. Z tego okresu pozostawił obrazy: Karczma węgierska, Węgierski patrol huzarów z 1849, Longchamps i t. d. Jako rysownik towarzyszył armii niemieckiej podczas wojny 1870 — 71 i

odtąd poświęcił się wyłącznie malowaniu scen wojskowych. Do liczby lepszych prac jego należą: atak kawaleryi francuskiej na piechotę pruską pod Sedanem, atak brygady Bredowa w bitwie pod Vionville. Przez długi czas podróżował po Wschodzie, poczem osiedlił się w Monachium, gdzie został profesorem w Akademii sztuk pięknych. Pozostawił zbiory rysunków:

loru i socyoiogii etnologicznej. Umysł uawskroś oryginalny i śmiały, od lat kilkunastu L. stawia przed naukę albo zgoła nowe zagadnienia, albo stare rozwiązuje w sposób nowy, a chociaż nie zawsze przekonywa, przecież zawsze wywołuje duże zainteresowanie i żywą wymianę myśli. Jego ,,Custom a. my tli “ (1884; wyd. 3-e 1893) jest swego rodzaju arcydziełem, a ,,Myth, ritual a. religioti" (1887; przekład fraucuski 1896) należy do rzędu wybitniejszych dzieł w zakresie studyów nad mitologią, zwłaszcza świata klasycznego. W ,,Magie a. religion‘‘ rozwija poglądy na stosunek magii do religii. Jako rezultat wywołanej wymiany zdań ukazuje się „Modern Mytliology" (1897), cięta i ostra rzecz przeciw M. Mullerowi, będąca przewybornym szkicem dziejów i teoryi nowoczesnej nauki o mytach. Wystąpienie L-a z założeniem, iż u ludów dzikich daje się spostrzedz cześć jednej istoty najwyższej (tak zwany dziki in o n o t e iz m, ob), wywołuje w łamach organu T-stwa folktorysty-czuego angielskiego polemikę żywą pomiędzy L., Hartlandem, Tylorem i iu. Poglądy te L. wyłożył w pracy „The Making of Religion¹' (1898). Nieomal zgorszenie w świecie naukowym, uieprzyzwyczajonym do takiego szczerego wypowiadania się, wywołują dwie następne prace: „The Gock Lane a. comtnon sense“ i „The book of dreams a. ghosts“ (1899), gdzie L. staje w obronie autentyczności niektórych zjawisk medyumistycznych (ob. Medy umizm). W o-statnich latach L. zwrócił się w kierunku studyów nad rodowodami totemizmu i zakazów małżeńskich, ogłaszając „Social origius“ (wstęp do pracy J. J. Atkinsona „Primal Law“ 1903), oraz „The Secret of the Totem“ (1905). Prace L-a noszą piętno nieco publicystyczne, a jeżeli

„Circusbilder" (1879) i „Kuustreiter u. Gau-kler“ (1880) i pamiętniki „Erinnerungen eines Schlachtenbummlers im Feldzuge 1870 — 71“.

iy.

(Monachium 1887, nowe wyd. 1888).

Lang Wiktor, fizyk niem. (* 2 mar. 1838 w Wien-Neustadt w Dolnej Austryi), studyo-wał w Wiedniu i Heidelbergu, następnie rok przebył w laboratoryuin Reguaulta w Kollegiuin francuskiem i w r. 1861 habilitował się na docenta fizyki kryształów w uniw. wied.; 1862 został asystentem oddziału mineralogicznego w muzeum brytańskiem, 1864 objął katedrę fizyki w Gradcu, 1866 fizyki doświadczalnej w Wiedniu; 1877 powołany do międzynarodowego komitetu miar i wag. Napisał „Lehrbuch d.

A. Ł.

Crystalographie" (1866), „Einleitung in d. tlieo-retische Physik“ (1868 — 1872, wyd. 2-e 1891), oraz liczne rozprawy w rocznikach Poggendorf-fa, sprawozdaniach Akad, wied. i w londyńskim „Philosophical Magaziue“; w 1882 opracował nowe wydanie „Einleitung in die hó-here Optik‘‘ Beez’a.

Lang Andre w, utalentowany pisarz angielski i jeden z wybitniejszych folklorzystów (*

przecież wywarł wpływ wielki na rozwój myśli naukowej. Na polski przetłómaczono artykuł L-a z Encykl. Brytańskiej:

(„Wierzenia pierwotne"; Kraków 1898).

Lang, meteorolog niemiecki (* 1849 — f 1893). Założył centralną stację meteorologiczną w Bawaryi (1878; był jej dyrektorem 1885—1893) i stworzył doskonałą organizacyę bawarskich stacyi meteorologicznych. W r. 1886 rozpoczęto w Bawaryi stałe obserwacye nad liniami śniegu, w czem kraj ten wyprzedził inne. Inną zasługą L-a są obserwacye nad burzami, a łańcuch tych stacyi objął Wirtembergię, Ba-denię, Alzacyę i Lotaryngię. Obserwacye te doprowadziły do wielu ciekawych wniosków, wykazawszy związek burz z plamami sło-necznemi. Inne prace L-a dotyczą temperatury Bawaryi, stosunku wahań lodowców do

31 marca 1844). Studya swoje L. odbywał w Oxfordzie. Profesor szkockiego uniwersytetu St. Andrews, redaktor pisma „Longman’s Maga-zine“, prezydujący T-stwa folklorzystów w Londynie. Niezmiernie płodny, próbował sił swoich jako krytyk i powieściopisarz. Napisał po- nie zawsze założenia jego dają się obronić, wieści: „A monk of Fife“ (z czasów Joanny d’Arc); „The disentanglers", „The World’s desire“

„Mitologia"

L. K.

(pospołu z Haggardetn), „Parson Kelly" (pospołu z Masonem), epopeję „Helen of Troy“ (1883) oraz „Grass of Parnassus“ (1888). Z zakresu krytyki warto wymienić: „Ballads a. lyrics of old France" (1872); „Homer and the Epic“ (1893),

,,Adventures among Books", „Ballads of Books",

„Letters to the dead authors“ (1886), „Books a. Bookmen“, „Old Friends“, „Essays in little“,

„Angling sketches"; pracował także nad przeszłością i na polu dochodzeń historycznych dał: ,,The Mystery of Mary Stuart", „The Valet’s Tragedy, a otlier studies in secret Historyk, „The Prince Charles Edward Stuart‘‘,

„John Kuox a. the Reformation“, „James the Sixth a. the Gowrie mystery", „Piekle thy Spy‘‘.

,,St. Andrews". Wydał „Life, letters a. diary

x-y.

Langallerie Filip de Gentils, marg., korsarz francuski (* koło 1656 —f 1717). Nie otrzymując naczelnego dowództwa od Ludwika XIV z powodu awanturniczego charakteru, przeszedł na służbę niemiecką, a później poi-

of Earl Iddesleigh" (1890). Położył zasługi na temperatury i t. d. polu wydawnictw dla dzieci, ogłaszając mnóstwo (ok. kilkunastu) zbiorków klechd i baśni, różnych ludów; artyzm i znajomość folkloru uczyniły z tych zbiorków istotne arcydzieła, Ale nadewszystko warto wspomnieć o zasługach L-a na polu folk-

ską. Po krótkim pobycie w Kasselu przybył do Hagi, gdzie pertraktował z Turcyą, aby u-zbroić flotę i opanować Włochy w imieniu sułtana. Zatrzymany w Stade z rozkazu cesarza, był więziony w Raab, gdzie dokonał burzliwego żywota. Po L-m pozostały pamiętniki: „Me-moires du marąuis de L.“ (Haga 1743); są tam szczegóły i anegdoty, dotyczące króla polskiego Augusta II. Przez długi czas sądzono, że pamiętniki te nie są pióra L-go, jednak krytyka historyczna uznaje dzisiaj ich autentyczność prócz ustępów końcowych, sfabrykowanych przez Mulhera, kamerd. L-go. Prócz tego pozostały: „Manifeste“ (Kolouia 1707) i „La Guerre d’Italie“ (Kolonia 1709). Estr. XXI.

dalekie i dwukrotnie towarzyszył im podczas wojny przeciwko Solimanowi, sułtanowi tureckiemu.—Oprócz kilku prac mniejszych ogłosił: „Medicinalium epistolarum miscellanea“ (cz. I Bazyłea 1554, cz. II tamże 1560,—obie razem Frankfurt n. M. 1589, Hanau 1605, Frankfurt n. M. 1605 i 1689); dzieło to, w którem zawarł doświadczenie swe długoletnie, b. długo cieszyło się uznaniem powszechnem. Do zasług L-go należy wskrzeszenie trepanacyi (ob.) w Niemczech, gdzie operacya ta była poszła w zapomnienie zupełne, jakoteż zwalczanie stałe i niestrudzone przesądów i zabobonów lekarskich, w Niemczech owoczesnych bardzo rozpowszechnionych.

(t.V, str.511), „Dietionn. historique“ (t. III. str. 390) i „Allgem. Deutsche Biographie'* (t.XVII

l)r. J. ł*.

x y.

Por. „Biogr. raedicale¹⁻

Lange J an Joachi m, teolog i filolog niemiecki (* 1670—f 1744). Profesor teologii w Halli, L. wystąpił przeciwko filozofii Woltfa, walczył z teologami wittenberskimi, głoszącymi ortodo-ksyą luterańską. Wespół z Frankehn i Spene-rem przyczynił się do podniesienia religijności w Niemczech. Napisał: „Conspectus de medi-cina mentis"; „Causa Dei adversus atheismum et pseudophilosophiam“. (Halla 1723); „Mode-sta disąuisitio novi philos. syst. de Deo, mundo

Langbanit, minerał, jest to mieszanina izo-morfijna manganokrzemianu 3Mn₂0₃. MnSi0₃ z bliżej uieznanemi związkami antymonu i żela- str. 637). za. Krystalizuje się w układzie heksagonal-

nym.

z. w.

Langbehn J u 1 i u s z, współczesny pisarz niemiecki, autor książki „Rembrandt ais Erzieher"

x-y.

(1889 — 1892 było 40 wydań), która narobiła wiele wrzawy. L. występuje przeciw całej kulturze współczesnej Niemiec i nawołuje do kultu indywidualności i sztuki. Rembrandt jako, najbardziej iudywidualny z artystów germańskich, powinien stanowić punkt wyjścia w proponowanym przez L-a wychowaniu artystyczuem. et homine“ (Halla 1723).

Lange Joannes, historyk pruski (* 1706).

Jako gorący zwolennik L-a wystąpił w r. 1894

ry grecko-rzymskiej.

x-y,

x-y.

Lange Samuel Bogumił, poeta niemiecki (* 1711 w Halli—f w Laubliugen 1781). W 1737 został pastorem w Laubliugen. Przeciwnik poezyi rymowanej, naśladowca form starożytnych, wspólnie z Immanuelem Jakóbem Pyra napisał „Thirsis und Damons freundschaftliche Lieder“, wydane przez Bodmera (Zurych 1745).

Nehrlich w „Dogma v. klassiehen Altertum“, Pisał przeważnie po łacinie i często potrącał gdzie potępia istniejące uwielbienie dla kultu- o stosunki polskie; niektóre jego prace wyłącznie są poświęcone sprawom naszym. Pisma Langbein August Fryderyk Ernest, dotyczące stosunków polskich podaje Bibliogra-humorystyczuy poeta i swojego czasu głośny fla Estreichera t. XXI, str. 59 -60. powieściopisarz niemiecki (* 6 wrześ. 1757 w Radebergu pod Dreznem —*j* 2 stycz. 1835 w Berlinie). L. studyował w Lipsku prawo, służył w sądownictwie, a w r. 1800 zamieszkał w Berlinie, gdzie w r. 1820 powierzono mu urząd cenzora beletrystyki. Jego ,,Gedichte‘‘

ne.

(Lipsk 1788), i „Neuere Gedichte'* (Tybinga 1812 i 1823) cieszyły się wielką wziętością. Przez ogłoszenie zbioru wierszy „Horatzische Szczególnie szczęśliwie uprawiał żartobliwe Oden“ (1747) zyskał wielkie uznanie i otrzy-opowiadania poetyckie, zbliżone formą do bal- inał, według mody ówczesnej, przydomek niełady. Pisywał drobne opowiadania humorystycz- inieckiego Flaccusa, przetłómaczył ody Horace-Jego „Sammtliche Schriften“ wydano go (1752); przekład ten wywołał słynną recen-

w Sztutgardzie r. 1835—37 w 31 t. (wyd. 2-e r. 1841,    16 tom.). Oddzielne utwory wycho

dziły i w czasach późniejszych.

Lange Jan (* we Lwowie [Lówenberg na Śląsku] r. 1485 — f w Heidelbergu 21 czerw. 1565) lekarz znakomity. Do nauk zawodowych przykładał się w Lipsku, Ferrarze, Bolonii i Pizie, gdzie w r. 1522 dyplom doktorski uzyskał. Niebawem po powrocie z Włoch został lekarzem

J. wr.

zyę Lessinga „Vade mecum fur Herrn Pastor L. in Laublingen“ (1754), w której tenże chłoszcze bez litości ignoraneyę tłómacza. W r. 1769 — 70 wydał L. swą korespondencyę z uczonymi i artystami owej epoki.—„Thirsis und Damons freundsch. Lieder“ wyd. t. Sauer („Deutsche Literaturdenkmale d. XVIII u. XIX J.“ JV» 22). Listy: ,,Sammlung gelehrter u. freuudschaftli-cher Briefe“ Halle" 1767 — 70,    2 t. — Erich

przybocznym elektora Palatynatu Ludwika V i na dworze czterech następców jego stanowisko to zajmował również, razem lat 40 przeszło; w r. 1556 elektor Otto Henryk mianował go swym ministrem i radcą tajnym. Z panami swymi kilkakrotnie odbywał podróże

Schmidt „Lessing." (Berlin 1899, T. I).

Lange Antoni, malarz krajobrazów (* 1749 —j 1844). Przybył do Lwowa z Wiednia w r. 1870 i pozostał tutaj do śmierci. Celował głównie w malowaniu gór i lasów. Obrazy L-go są wiernemi zdjęciami wielu okolic Galicyi i

ok. 1840 u Pillera).

Lange Jan Piotr, teolog protestancki (* 1802 f —1884 w Bonn). Studyował teologię w Bonn, był pastorem w prowincyi nadreńskiej, profesorem teologii w Zurychu 1841, w Bonn 1854. Napisał między innemi „Vermischte Schriften" (1840 — 41) „Das Leben Jesu (1844—7,3 t.) „Christliche Uogmatik* (1849 — 52, 3 t.), „Das apostolische Zeitalter (1853 -4), „Zur Psychologie in d. Theologie" (1873), „Grund-riss der theolog. Encyklopadie" (1877) „Grund-riss d. biblisch. Hermeneutik" (1878), „Grundriss d. christlichen Ethik" (1878) i in.

Lange Ludwik, architekt niemiecki (* 1808 f 1868). Studya uniwersyteckie odbył w Giessen, poczem dużo podróżował. Przez czas dłuższy przebywał w Atenach, gdzie był nauczycielem rysunków w gimnazyum, W r. 1838 osiadł w Monachium, gdzie w roku 1847 został profesorem budownictwa w akademii sztuk pięknych. Wybudował willę Króla Maksymiliana w Berchtesgaden, muzeum w Lipsku, muzeum archeologiczne w Atenach i in. Napisał

St. Db.

x-y.

M. M.

St. Db.

x-y

schaft" (2 t„ Getynga 1887) z życiorysem autora przez K. Langego. Inuy życiorys L-a zawdzięczamy K. J. Neumanowi (Berlin 1886). W zakresie języka pracował głównie nad składnią: „Der Homerische Gebrauch der Partikel ei“, (2 cz., Lipsk 1872 — 73). Zasłużył się jako wydawca tekstów, między inn. Traktatów o składni Apoloniusza Dyskolosa i wspóreda-ktor czasopisma filolog. „Leipziger Studieu"

K. A.

117

spotkać się z niemi można często w domach galicyjskich. W. Pol zachwycał się niemi i utrzymywał, iż niewielu znajdzie się malarzy, którzyby tak głęboko pojęli ,,naturę naszego kraju i tajemnicę jego oddechu“. Rysunki L-go wydał A.

Zawadzki „Ryciny widoków Galicyjskich'* (Lwów,

x -y.

St. Db.

„Werke der hohern Baukuust".

Lange Chr. Andrzej, historyk norweski (* 1810—f 1861). Spełniał czas jakiś obowiązki pastora. W r. 1839 został profesorem religii i historyi w szkole marynarki w Eredriksvern, w r. 1845 archiwistą królestwa i poświęcił się wyłącznie studyom historycznym, zwłaszcza nad klasztorami średniowiecznemu W latach późniejszych w tymże celu zwiedził Belgię, Hollandyę i Niemcy. Prace L-go mają niezwykłą wagę dla historyi Norwegii. Najważniejsze: Historya klasztorów norweskich w Wiekach Średnich (1847); „Diplomatarium Nor-vegicum“ (1847 — 61); Słownik pisarzy norweskich 1814 — 1856 (1863).

Lange Filip, powieściopisarz niemiecki, znany pod pseudonimem Filipa Galen (* 1813 w Poczdamie—f tamże 1899). Był lekarzem wojskowym w armii pruskiej do r. 1878. Najlepsze z licznych jego powieści są: „Der Irre von St. James", „Der Inselkónig", „Fritz Stil-liug. Erinnerungeu aus dem Leben eines Arztes". Dzieła L. były zebrane w 36 tomach: „Gesam-melte Schriften" (Lipsk 1857 — 66).

Lange Henryk, kartograf niemiecki (* 1821 f 1893). Kształcił się Poczdamie, w r. 1844 udał się do Edymburga, gdzie brał udział w opracowaniu atlasu fizycznego Johnstona. W 1847 roku powrócił do Berlina, gdzie pracował pod kierunkiem Karola Rittera i Dovego. Pozostawał wtedy w blizkich stosunkach z Al. Humboldtem, L. v. Buchem, H. Barthem i in. W 1. 1855—60 był kierownikiem zakładu geo-

Wielka ficykl. tlustr. Ser. 1. Tom XŁH Zes*. i*5b

graficznego F. A. Brockhausa, a w 1868 został profesorem i przełożonym oddziału planów w biurze statystycznem w Berlinie. M. in. pozostawił: „Handatlas ii. alle Theile der Erdeu (wyd, 2-e 1867); „Bibelatlas zu Bunsens Bibelwerk", (1860); „Atlas zur Industrie uud Handelsgeograp-hie" (1864—66); nadto atlasy szkolne.

Lange Mikołaj, prawnik rosyjski (*1821 —f 1894). L. należał do grona tych prawników, którzy przed reformą sądownictwa w Rossyi wnieśli do instytucyi sądowych pierwiastek humanitaryzmu, a po reformie odegrał wybitną rolę jako reorganizator sądownictwa. Prócz cennych artykułów w pismach prawniczych L. napisał: ,,Izsledowanie ob ugołownom prawje Russkoj Prawdy" (Petersburg 1861). Jest to praca pomnikowa.

Lange Ludwik, filolog i archeolog klasyczny (* 4 marca 1825 w Hannowerze —f 18 marca 1885). . Studyował w Getyndze, tamże habilitował się 1849. Od 1853 wykładał w Pradze, następnie (1859) w Giessen, wreszcie w Lipsku (1871). Jego pierwsze rozprawy (1847),—doktoryzacyjna: „Prolegomena in Hygini de castrorum munitionibus libellum", oraz konkursowa: „Historia mutatiouum rei militaris Romanorum inde ab interitu rei publicae usąue ad Constantinum Magnum", wskazują już kierunek dalszych jego badań, przeważnie archeologicznych, których owocem było główne dzieło jego: „Handbuch der róm. Altertiimer" (w 3 t., wyd. 3-e 1876 ust.). Liczne monografie archeologiczne L-go zebrane zostały p. t. „Kleine Schrif-ten aus d. Gebiete d. klass. Altertumswissen-

(1878 nst.).

Lange Fryderyk Albert, filozof i ekonomista niemiecki, mąż wielkiej wiedzy i cnoty (* 28 wrześ. 1828 w Wald pod Solingen—f 21 listop. 1875 w Marburgu). W 1851—53 nauczyciel giinnazyalny w Kolonii, 1855 docent prywatny w Bonn 1858 —1862, znowu w pogoni za Chlebem nauczyciel gimnazyalny w Duisburgu, 1862 redaktor „Rhein-und Rulirzeitung" i sekretarz miejscowej Izby Handlowej, 1862— 1866 wydawca dziennika opozycyjnego „Der Bote am Niederrhein", 1868—9 redaktor w Winterthur (Szwajcarya), gdzie powołał do życia pisma: „Demokratisches Wochenblatt", „Der Unabhangige", „Pionier, Organ d. sozialen Fortschrittes", 1869 —72 docent prywatny w Ziirichu, 1872 — 75 profesor zwyczajny filozofii w Marburgu. Z zakresu ekonomii społecznej ogłosił L. słynną książkę „Die Arbei-

terfrage in ihrer Bedeutung fiir Gegenwart u.

Zukunft" (Duisburg 1861, wyd. 5-e 1894); „Je-dermann Hauseigenthiimer" (o związkach budowlanych angielskich) 1865; „Mill’s Ansichten iib. d. soziale Fagge u. die angebliche Umwal-zung d. Sozialwissenschaft durch Carey"

(1866). Natura głęboko etyczna, odczuwająca blisko, rzewnie niemal, bóle swego czasu (o tern świadczy wymownie biografia, na tle korespou-dencyi osnuta przez Ellissena), L. szukał naukowej odpowiedzi na kwestye społeczne czasu.

Tak w Historyi inateryalizmu powstał rozdział IV księgi II (w przekładzie polskim t. II str.

409 nn.). Pierwsze miejsce wśród prac społecznych L-go zajmuje „Die Arbeiterfrage"

(przek. polski Sz. Diksztajna w wydawnictwach „Przegl. Tyg.“ oraz w oddzielnej książce, przez cenzurę zniszczonej), która w następnych wydaniach rozrasta się do rozmiarów poważnego opracowania. Strona naukowa tej pracy, obecnie jeszcze godnej uwagi, nie jest bynajmniej oryginalna. L. nie prowadził badań specyalnych nad ekonomią. Wiedzę swą zapożycza od Marxa,

Lassalle’a, Milla i Rodbertusa. Własnością jego jest oświetlenie, pogląd na świat, etyczny nawskroś, nasiąkły poczuciem obowiązku wobec klas fizycznie pracujących. Tylko Carlyle (ob.), umiał być w tym względzie wymowniejszym. L. nie posiadał namiętności Carlyle^a; ale miał zrównoważony temperament, niewzruszoną logikę argumentacyi, poetycką wyobraźnię. Nawołując w studyach filozoficznych ku powrotowi do Kanta—prawo moralne wysuwał na czoło działalności społecznej i stanowisko ideału było dla niego drogowskazem nietylko filozofii, ale i czynu. W r. 1865 wydawał dziennik dla robotników przeznaczony: „Der Bote am Nie-derrhein", który wywołał cały szereg procesów prasowych. Razem z przywódcą robotników niemieckich A. Beblem (podówczas dopiero liberałem) zasiadał w komitecie związków robotniczych niemieckich, gdzie pracował nad pojednaniem różnych kierunków. Podobne stanowisko zajmował i w dziedzinie poglądów społeczno-politycznych: stał pomiędzy socyalistami a zwolennikami reformy społecznej. Tłómacze-nie całkowitego mechanizmu zjawisk gospodarczych przy pomocy egoizmu jest w oczach L-go jednostronnością. Harmonia interesów społeczeństwa i jednostki pod rządem wolności ekonomicznej jest bajką. W społeczeństwie wre tasama walka o byt co i w całym świecie.

Teorya Malthusa (ob.) w istocie swej jest prawdziwa; krytyka Marxa, wypowiedziana przeciw niej, nie ma dosyć poważnej podstawy, jednak wnioski praktyczne, wyprowadzone przez (Berlin 1877) Malthusa i jego zwolenników, są błędne: walka o byt w społeczeństwie ludzkiem może być, jeżeli nie zupełnie usunięta, to przynajmniej w znacznym stopniu złagodzona za sprawą wzrostu solidarności i równości. L. nie jest zasadniczym przeciwnikiem własności ziemskiej

indywidualnej: jest tylko za zniesieniem niektórych rodzajów renty gruntowej, a w szczególności po miastach broni zasady wywłaszczenia dla celów społecznie ważnych i domaga się kawałkowania własności. Zresztą nie uznaje prognozy Marxa (procesu ekspropryacyjnego), ani walki klasowej, ani jego teoryi wartości. Jakkolwiek nigdzie wyraźnie tego nie zaznacza, jest L, so-cyalistą chrześciańskim, etycznym. Jako krytyk wysoce uczony, prawy, pełen polotu idealistycznego położył wielkie zasługi: przemówił do społeczeństwa posiadających i chciał z nich wykrzesać pobudki moralne.—Wybitne zasługi położył L. w zakresie filozofii. Zasadniczą pracą jego jest wspaniała „Geschichte des Materialismus u. Kritik seiner Bedeutung in der Gegenwart" (Iserl. 1856; wyd. 3-e 1877; wyd. 5-e 1895), uzupełniona przez „Neue Beitrii-ge zur Geschichte d. Materialismus" (przekład polski „Historya filozofii mafceryalistycznej “ Warszawa 1881. F. Jezierskiego i A. Świętochowskiego). W pracy tej ocenia L. należycie zasługi doświadczenia i hlozofii materyalistycz-nej dla rozwoju nauki, ale swoją drogą wykazuje niemoc filozoficzną inateryalizmu. W pracy „Die Grundlegung der mathemat. Psychologie" (Duisburg 1865) zwraca się przeciw poglądom Herbarta. Po śmierci L-go Cohen wydał jego „Logische Studien" (Iserlohn 1877). L. napisał także „Die Leibesubungen" (Gotha 1863). Zauważyć trzeba, że prace filozoficzne L-go ukazały się w okresie przełomowym, kiedy dawna metafizyka utraciła wpływy swoje, a materyalizm nie zdołał pociągnąć umysłów. Dawały się też słyszeć i głosy nawołujące na powrót do Kanta. L. właśnie należał do rzędu tych, którzy pierwsi wydali to hasło i wywarł wpływ silny, choć prócz Vaihingera nie pozostawił pracowników, którzyby uważali siebie za jego uczniów. —OL-m: Ellis-se n wydał listy Fr. L-go —ważny i ciekawy przy • czyuek do biografii („Fr. A. L. Eine Lebensbe-schreibung" r. 1891); H. H. Braun „F. A. L. ais Nationalokonom" (dysert. Halla 1881); Wei-sengriin „Fr. L. ais Soziologe u. Nationalokonom'1 („Deuts. Worte" Wiedeń 1892 XII); R e i-chesberg „Fr. A. L. ais Nationalokonom" (Bern 1892); Allgemeine deutsche Biographie" XVII, 624; Berdiajew w „Neue Zeit" XVIII, 2 (1900); Vaihinger „Hartmaun, Duhring u. L.“ (Iserlohn 1876); Bosch „F. A. L. und sein Standpunkt d. Ideals" (1891); H. Cohen F. A. L.“ (w „Preuss. Jahrb." 1876); M. Heinze ,,d. Idea-lismus)F.’A. L’es“(,,Vierteljahrschrift f. wissensch. Philosophie“ 1877); Hartmann E. „Neukantianis-mus, Schopenhauerianismus u. Hegelianismus"

s. P.

Lange To mas z,‘pisarz duński (* 1829 —f

1887). Studyował teologię. Zyskał rozgłos przez opisy natury Jutlandyi zachodniej: „Even-tysets Land" ([Kraina baśni] 1865); romans „AaenY og Havet“ (Błonia i morze, 1870) i „Ro-mantiske Skildringer" (1872) cieszyły się uzna-

sal także sylwetkę literacką „Grev Alexiej Tołstoj" (1894) i szkice z podróży „En Maaned i Orieuten" (Miesiąc na wschodzie, 1887).

niem. Później napisał: „De łyse Niitter“ (Jasne noce, 1875); „Et synposion" (1877): „Nyt Liv“ (Nowe życie, 1879); „Skitser og Eventyr“ (1881): „Fortallinger" (Opowiadania, 1885). L. w swej twórczości był romantykiem.

Lange Maksymilian, szachista i pisarz niemiecki (*    1832 w Magdeburgu —f 1899 w

Lipsku. Najważniejszą z prac jego, dotyczących teoryi gry w szachy, jest: „Lehrbuch des

M. M.

St. A,

x-y.

Schachspiels" (Berlin 1856).

następnie wykładał L. filozofię w uniwers. ode-skim. Z prac ważniejsze: „Jistorija nraw-stwennych jidej XIX w.“ (Petersb, 1888); ,,Dusza rebenka“ (tamże 1892, według Preyera), „Pisma Eloizy k Abeljaru“; „Perewod s prji-mjecz, perwoj Aualjitikji Arjistotelja“ (Petersb.

Lange Mikołaj syn Mikołaja, jeden z wybitniejszych rossyjskich psychologów empirycznych (* 1858). Po ukończeniu wydziału filozoficznego zagranicą studyował psychologię w instytucie doświadczalnym Wundta (ob.). Wyniki swych badań nad uwagą ogłosił w „Philosoph. Studien“ Wundta (t. IV), nadto Lange Juliusz, duński historyk sztuki osobno „Psjichołogiczeskija izsljedowanija. Zakon (* 1838 — f 1896). Kształcił się na uniwersy- percepcji. Teorija wolewogo wnimanija“ (0-tecie kopenhaskim; odbywszy podróż do Włoch , dessa 1893). Docent w uniwers. petersburskim, poświęcił się całkowicie historyi sztuki.

W r. 1870 został docentem historyi sztuki w u-niwersytecie w Kopenhadze. Prócz prac z zakresu sztuki starożytnej i Odrodzenia napisał:

Lange Antoni, poeta polski współczesny,

„Nutidskunst" (1873)—zbiór szkiców o sztuce współczesnej; „Vor Kunst og Ldlandets" (Nasza sztuka zagranicą 1879) —o zadaniach sztuki 1894). duńskiej; „Kunst og politik" (1885); „Lergel og Thorvaldsen“ (1886); „Bastien Lepage og an- (* w Warszawie r. 1861). Po ukończeniu gim-

dre Afhandlinger" (1889).

x-y.

C 1848 w Oldenburgu). Do zawodu nauczycielskiego sposobiła się w Alzacyi franc., od 1888 r. była kierowniczką kursów realnych w Berlinie, mających na celu gruntowuiejsze przygotowanie kobiet do uniwersytetów szwajcarskich. Kursy, przekształcone w 1893 r. na filologiczne, rozwijają się pomyślnie. Oprócz działalności zawodowej bierze L. czynny udział w ruchu emancypacyjnym. Jest przewodniczącą w „Allgemeiner Deutscher Lehrerinnenverein“, który założyła wespół z Augustą Schmidt i Ma-ryą Loeper-Housselle, oraz Dutsch. Frauenverein" i należy do komitetu zarządzającego „International Council of Wo-men“.

nazyum uczęszczał przez pewien czas na wy-Lange Helena, feministka niemiecka dział przyrodniczy uniwersytetu warszawskiego. W r. 1885 wyjechał do Paryża, gdzie zapoznał się z nowemi kierunkami w sztuce i literaturze i został gorącym ich wyznawcą i sze-rzycielem wśród swoich. Od pierwszego art. „Symbolizm" (dodadek do „Przegl Tyg." 1887) rozpoczyna się bardzo ożywiona działalność L-go jako poety oryginalnego, krytyka literackiego, estetyka i tłómacza: w „Przegl. Tygodn.“, „Życiu" (warszawskiem), „Głosie", „Tyg. 111.“, „Ateneum" i in. Z dziedziny krytyki literackiej wydał 2 tomy ciekawych i oryginalnie w „Allgemeiner pomyślanych studyów: „Studya z literatury francuskiej" (1897) i „Studya i wrażenia" (1900). Toruje w nich drogę nowej poezyi, Od 1893 r. wydaje miesięcznik „Die wypowiada gorące pragnienie, by dążyła „za

Frau" (Beri.), poświęcony kwestyi kobiecej; prócz tego oddzielnie wydała: „Leitfaden fur d. Unterricht in d. Geschichte d. franzósischen Litteratur" (Beri. 1885, wyd. 12-e 1901; w jęz. franc. „Precis de 1’histoire de la littera-ture franęaise", „Die hóhere Madchenschu-le u. ihre Bestimmung" (1887), dung" (1889), „Entwickelung u. Stand des hó-hern Madchenschulwesens iu Deutschland" (na zlecenie pruskiego ministra oświaty na wystawę wszechświatową w Chicago w 1893 r.). . •.

Lange Thor Neve, pisarz duński (* 1851 w Kopenhadze, studyował tamże filozofię, a powołany przez rząd, objął obowiązki nauczyciela języków klasycznych w Moskwie, jako też urząd konsula duńskiego. Wydał wiele przekładów poetyckich na duński: „Euterpe" (1874); „Fra fremmede Lande" (Z obcych krajów, 1879); „Nogle Folkeviser" (Pieśni    ludowe,

1878); później dokonywał przekładów z języków słowiańskich; „Wesna" (1886); „Skizzer og Phantasier" (1890); farvet Glas"

pomocą symboliki do ideału wszechdobra". Symbolizm, według L-go, to forma odwiecznie istniejąca; symbol jest istotą wszechrzeczy. Nowy zwrot w sztuce, wysuwający na plan pierwszy duszę i dążący do syntezy, napełnia go radością, ponieważ „celem ostatecznym sztu-„Frauenbil- ki jest odzyskanie raju na ziemi“. Odzyskanie raju to „połączenie, ducha z naturą". W r. 1890 wrócił L. do Warszawy i został współredaktorem „Życia", wydawanego r. 1887 —1891 przez Przesmyckiego (Miriama). Wespół z Miriamem staje się L, głosicielem „estetyzmu", walczy przeciwko rozwielmożnionej wówczas nieartystycznej powieści, staje w obronie „pięknego słowa" i wyższych ideałów duchowych, przytłoczonych wrzawą rozsądku i praktyczności, Przejęty z jednej strony wspomnieniami polskiej poezyi romantycznej, a z drugiej Baudelai-rem, Poe’m, Verlaine’m, Malarme'm, Villiers dlsle Adam’em, zjawił się zawcześnie. Społecznie i umysłowo Polska znajdowała się jesz-„Sarniza" „Gjennen cze wówczas pod znakiem racyonalizmu, a lite-1894)-, „Nocturner" (1891); napi- ratura przechodziła okres nieudolnego realizmu,

obniżanego i gwałconego w swej istocie przez wyśrubowaną tendencyjność. Walką była trudna i sam L. niewiele posiadał darów bojownika. Nie znajdując więc oddźwięku w otoczeniu, coraz bardziej wchodzi w siebie, w głąb swej duszy i coraz bardziej zatraca poczucie rzeczywistości. Zaczyna się bolesna wędrówka, ściganie mar, szukanie „prawdy i piękna" •'mózgiem i całą siłą intelektu. Poeta zwraca;, się do wszystkich ludów, religii, wieków i mędrców. Wprowadza w krąg swych poetycznych refiek-syi pieśni ludowe („Powieść o Waligórze i Wyrwidębie" , „Płanetnik"),wprowadza duchy unoszące się na zwłokami Shelley‘a („Pogrzeb Shelleya"). Od wyrzeźbionych „Hymnów Wedyckich" przechodzi do „Księgi proroków", „Zend Avesty", „Koranu". Każdy z tych utworów iVstanowi zwartą całość w nastroju, stylu i filozofii, pAle nie jest to produkt sybarytyzmu puchowego, igraszka dyletanta i intelektualisty. We wszystkich tych utworach tętni gorączka niezmordowanego ducha, dążącego do syntezy; we wszystkich, pomimo rozmaitości nastroju, dźwięczy jedność tonu; razem zaś tworzą one wstęp do własnej filozofii autora, która znajduje całkowity i wybitny wyraz w „Pieśni o Słowie". Tu indywidualność poety występuje silnie i wyraźnie. Operuje tu L. bezcielesnemi wartościami duchowemi—i tutaj też, jak i w „Palin-genezie", dosięga wyjątkowej mocy słowa i wielkiego natchnienia. W obu tych utworach najbardziej zbliża się L. do Krasińskiego. Jak i Krasiński, posiada dar filozoficznego jwi-dzenia zjawisk w ich związku i zależności wzajemnej i dar poetycznego ujmowania ich w eteryczne, przeduchowłone kształty. Jest poetą refleksyi, mózgowcem, intelektualistą, ale intelektualistą zrównoważonym i zsynte-tyzowanym — i tern wybitnie różni się od kapryśnych, chwiejnych, przerzucających się z ostateczności w ostateczność poetów doby współczesnej. Wymienione rysy duchowe L-go odnaleźć można we wszystkich jego utworach, szczególnie wcześniejszych, jak: „Pogrzeb Shelleya", poemat (1890); „Poezye" część I (1895); „Poezye" część H (1898); „Przekłady poetów obcych" (2 tomy 1900); „Kwiaty grzechu" (przekład z Baudelaire’a, wespół z Adamem M-skim); „Wybór poezyi" (Lwów

1900); „Fragmenta" (wybór 1901 j. Wszędzie tu świat zewnętrzny schodzi ua plan dalszy, jest tylko sztucznym sztafażem, wszędzie panują refleksye filozoficzne, świat duchowy, czasem , osobiste nczucia. Zjawiska zewnętrzne L. odczuwa słabo i maluje konwencyonalnie, jak np. w „Sielankach" lub obrazie oracza słowiańskiego. Silnym i oryginalnym staje się w usymbolizowanej abstrakcyi i bezcielesnej wizyi. Liryki jego też posiadają mało bezpośredniego odczucia. Najsilniej odczuwa L. tragedyę swej epoki, przeżartej refleksyą i niezdolnej do czynu: „Byliśmy niegdyś rozumni

szałem, dziś jesteśmy rozumem szaleni¹'. Jego liryki to znów barwny łańcuch refleksyi filozoficznych i pięknych kombinacyi literackich, pozbawionych świeżości i ciepła. Całą poezyę L-go charakteryzuje Ant. Potocki w ten sposób: „Jest jto Cpoezya filozofii, estetyka piękna-duchowego, jasnowidzenie harmonii, bezcielesnych kształtów myśli przed oczyma duszy. Stąd wrażliwość na słowo, jego bogactwo, i saino-istność,’;niezrozumiała dla tych, którzy używają słów na posługiwanie rzeczywistości, Słowo samo staje się żywiołem z jego potęgą i sainorodztwem“. W ostatnich latach L. drukował^ swoje felietony w „Nowej Gazecie" i wydał oddzielnie: wspaniały przekład poematu staroindyjskiego „Nal i Damayanti'⁴ (Warszawa 1906), „Rozmyślania" (Kraków — Warszawa 1906), „Zbrodnia" (t-że 1907); „Pierwszy dzień stworzenia, pieśni społeczne" (t-że 1907). W ostatnim tomie zawarte są i utwory '"dawne, które ze względów cenzuralnych nie mogły się ukazać wcześniej. Panuje,tu zasadniczy ton protestu. Druga część zbioru powstała pod wrażeniem przygnębiających stosunków w kraju. Pieśni tego okresu zowie poeta 'Marę tenebrarum. Tu już nie gromi i nie przeklina, lecz gorzko się skarży na niedolę swego pokolenia i swej ojczyzny. Utwory ,:Wielki dzwon" i „Ad Poloniam" zwiastują przebudzenie pod wpływem ostatnich wypadków politycznych, i wezwanie narodu do wytrwania na drodze dawnego idealizmu. Wydał też L. broszurkę p. t. „Analfabetyzm i walka z- ciemnotą w Królestwie Polskiem" (Warszawa

1906), a dawniejsze jeszcze fragmenty dramatów „Attyla", „Wenedzi" w całości ukazać się mają niebawem; przetłómaczył też kilka książek prozą z francuskiego i niemieckiego. L. wpływu na najmłodsze pokolenie poetów nie wywarł i czynnego udziału w walce młodych nie brał, aczkolwiek swemi utworami zasilał walczące o nową poezyę „Życie" krakowskie i „Chimerę" warszawską. Mimo to uważać go należy obok Miriama za zwiastuna modernizmu w Polsce i za mistrza poetycznego słowa, który wzbogacił język poetycki mnóstwem świetnych i rzadkich klejnotów.    A- °‘

Lange Józef, prawnik polski (* 16 paźdz. 1863), kończył uniwersytet warszawski- brat poety Antoniego (ob.), nauczyciel prawo-znawstwa w szkołach handlowych w Warszawie, radca Prokuratoryi Królestwa Polskiego, stały współpracownik „Gazety Sądowej" w zakresie prawa cywilnego; czynny również w w; dziennikarstwie (od r. 1887), pracował w „Świcie" (Maryi Konopnickiej), w „Życiu, w „Głosie", „Przegl. Tygodniowym", w „Gaz. Handlowej" i „Nowej" pod pseudonimami: J. Laskowski, J. Toporski i Budnik. Zwłaszcza felietony ogłaszane pod pseudonimami Budnika budziły zainteresowanie oryginalnością formy i treścią nie - codzienną. L. występował

S. P.

x-y.

1839).

Langenbeck Rudolf Adolf (* 23 lut. 1772 w Horneburgu [Księstwa Hanowerskie]—f w Rydze we wrześniu 1835) lekarz, stryj znakomitego Bernarda L-a (ob.). Nau-

kę lekarską rozpoczął w Jeuie w r. 1792, a w r. 1796 uzyskał dyplom doktorski w Er-furcie. W r. 1798 dostał się do Infłaut, gdzie w Sunzelu pracował jako nauczyciel i lekarz domowy. Poddawszy się w Petersburgu egzaminowi ponownemu, lat pięć zajmował się wykonawstwem lekarskiem w Lemsalu; w r. 1804 przesiedlił się do Rygi, gdzie od r. 1807 do 1823 pełnił obowiązki lekarza powiatu. Prace jego drukiem ogłoszone są dziś bez znaczenia. —Por. „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte" (T.

Dr ,T, P

często w obronie praw kobiety jako żony i matki¹* (Warszawa, w „Książkach dla wszystkich" Arcta 1907). Wydał prócz tego oddzielnie „Kodeks Przemysłowca" (razem z J. J. Litauerem) Warsz. 1898 i „Teksty konstytucyi typowych państw europejskich" (Warsz. 1905).

Lange Sven, pisarz duński (* 1868). Stu-dyował historyę i estetykę, przebywał długi czas w Niemczech i Francyi, jako korespondent pism duńskich, wydawał w Kopenhadze pismo „Hver 8. Dag“. „Engelche". Po nowelach (1893) puścił w świat kilka komedyi. Romans ,,Hjaertets Gaerninger“ (1900) uczynił go sławnym. W komedyach: ,,En Martyr“ (1896); ,,Iris“ (1897); „Kjaerłighedens Narre¹- (1897); „De poetiske Vindmagere“ (1900) i dramacie „StornT* (1899) dał satyrę na społeczeństwo duńskie, bardzo żywą, pełną świeżości a stylizowaną w duchu modernistycznym.

Langebek Jakób, historyk duński)* 1710 — f 1775). We wczesnej młodości już pracował nad dziejami ojczystemi. Badaniami nad językoznawstwem i historyą zwrócił uwagę Grama, który wezwał go do Kopenhagi i dał mu zajęcie w bibliotece królewskiej, Z polecenia Fryderyka V zwiedzał kraje skandynawskie w celu zebrania dokumentów, odnoszących się do hi-storyi Danii. Udało mu się zebrać bogate ma-teryały historyczne. Najważniejsze z dzieł: ,,Die danische Bibliothek“ 1838 —1839, 2 tomy); ,,Scriptores rerum Danicarum medii aevi‘‘ (1772--1776 4 t.; doprowadzone z materyałów pozo-zostawionych przez L-go aż do 9-go tomu, 1783 —

St. Db.

Langeland, wyspa duńska między Fionią a Laalandyą, zajmuje 275 kim. □ przestrzeni (50 kim. dług. a tylko 4 — 8 szer.), 20 000 m-ców. B. urodzajna, dość gęsto zabudowana, przerżnięta zalesionemi wzgórzami (Skóvlebjerg 46 m. npm.); pod względem administracyjnym zalicza się do okręgu Svendborg. Główne miasto Rudkjóbing, 4 000 m-ców, ożywiony port, znaczny handel.

Langen Józef, teolog staro-katolicki (* 1837 f 1901), kształcił się w Bonn i tam został w r. 1867 profesorem teologii. Za nieposłuszeństwo wobec kuryi rzymskiej był ekskomunikowauy i w r. 1878 przystąpił do ruchu staro-katoli-ckiego. W r. 1874 został członkiem Akademii Monachijskiej pomimo przeszkód ze strony rządu. L. napisał: „Das Judentum in Pallaestina zur Zeit Christi" (Freiburg 1866); „Grundriss d. Einleitung in d. Neue Testament" (r. 1868); „D. vatikanische Dogma v. dem Universalepi-skopat u. der Unfehlbarkeit d. Papstes" (Bonn

1871); „Geschichte d. róm. Kirche" (tamże 1881 — 1893); ,,Die Clemensromane (tamże 1890).

III, str. 602).

Langenbeck Konrad Jan Marcin (* w Horneburgu [wol. miasta Brema] 5 grud. 1776 —f w Gietyndze 24 stycz. 1851), chirurg anatom b. zasłużony, brat Rudolfa, a stryj Bernarda L. (ob.). Do nauk lekarskich przykładał się w Jenie od r. 1794 i tamże w r. 1798, po obronieniu rozprawy ,,Paradoxa medica seculi XVIII paene affecti“ dyplom doktorski otrzymał, poczern przeszło pół roku bawił w Wiedniu, kształcąc się dalej. Następnie osiadł w miasteczku rodzinnem i zajął się wykonawstwem lekarskiem, a prżytem wykazał tyle dzielności i znajomości rzeczy, iż rząd hannowerski wyznaczył mu zapomogę do kształcenia się dalszego za granicą. W r. 1799 udał się zatem L. naprzód do Wiirzburga a następnie do Wiednia, gdzie długo przebywał, kształcąc się zwłaszcza w chirurgii. W r. 1802 został docentem prywatnym w Gietyndze i chirurgiem szpitala uniwersyteckiego; od roku szkolnego 1803/4 zaczął także wykładać anatomię, a w celu tym kazał sobie zbudować amfiteatr. W r. 1804 mianowano go pofesorem nadzwyczajnym anatomii, w r. 1807, wystąpiwszy ze szpitala uniwersyteckiego, L. założył klinikę własną chorób chirurgicznych i ocznych, zakład ten w r. 1821 jeszcze powiększył znacznie, a równocześnie zaczął wydawać ,,Bibliot'iek fiir Chirurgie" (1806 — 1813, wyszły 4 tomy), której ciągiem dalszym była „Neue Bibliothek fur d. Chirurgie

u. Ophthalmologie“ (1818 -1828; w wydawnictwie tern mieści się blizko 60 prac mniejszych L-a). W r. 1814 został L. profesorem zwyczajnym anatomii i chirurgii a zarazem król mianował go chirurgiem naczelnym wojsk han-nowerskicli, jako taki w r. 1815 był czynny w Antwerpii i Bruksellipo bitwie pod Waterloo.--Blizko lat 50 służył L nauce na katedrze, a był nauczycielem znakomitym w calem znaczeniu tego wyrazu, zwłaszcza sposób jego wykładania anatomii zasługuje na uznanie, gdyż przytem zawsze miewał na oku zastosowanie jej praktyczne i związek jej tak ścisły z innemi naukami lekarskiemi, szczególnie z fizyologią, patologią i chirurgią. Od r. 1848 chirurgii już nie wykładał, a był w niej także mistrzem nielada, jak również okulistą wybornym; będąc już w wieku podeszłym zajął się jeszcze histologią, uznając jej znaczenie dla anatomii.—L. należał do rzędu pisarzów wzorowych i ogłosił b. wie-

438).

Stanowisko to opuścił w r. 1882

le prac cennych, z pośród których do najważniejszych należą: „Commentarius de structura peritonaei, testiculorum tunicis, eorumąue ex ab-domine in scrotum descensu, ad illustrandam herniarum indolem*' (1817), ,,Abhandlung v. den Leisten-u. Schenkelbriichen“ (1821, z 11 tabl), „Nosologie u. Therapie d. chirurg. Kranklieiten, in Yerbindung mit der Beschreibung der chirurg. Operationen** (t. I 1822; t, V 1850; tomy inne nie wyszły), ,,Icones anatomicae*1 (1826 — 1841, przeszło 170 tablic in fol.), ,,Hand-buch d. Anatomie mit Hinweisung auf die Ico-nes anatomicae** (3 części 1831 — 1842) i „Mi-kroskopisch-anatomische Abbildungen(1847—1850 z 17 tabl. ).—Por. „Deutsche Klinik** (1851 str. 55) i ,,Allgem. Deutsche Biogr.“ (t. XVII str. 664). Spis prac podaje C a 11 i s e n w ,,Med. Schrift-steller-Lex.“ (t. XI, str. 37 i t. XXIX str.

Dr. j. r.

Langenbeck Bernard Rudolf Konrad (* w Padingblittel [w ziemi hanowerskiej Wur-sten] 8 listop. 1810—f w Wiesbadenie 29 wrześ. 1887), najznakomitszy chirurg niemiecki w połowie drugiej w. XIX. W naukach lekarskich sposobił się pod przewodnictwem stryja, K. G.

M. L-a (ob.), w Gietyndze i tamże w r, 1835, po obronieniu rozprawy „De retinae structura penitiore** przyznano mu dyplom doktorski, poczerń odbył dłuższą podróż naukową do Fran-cyi i Anglii, a powróciwszy stamtąd w r. 1836 został docentem prywatnym w Gietyndze; w r. 1840 mianowano go profesorem nadzwyczajnym chirurgii, w r. 1842 powołano go do Kie-lu na katedrę zwyczajną chirurgii i zarazem powierzono mu zarząd szpitala Fryderykowego. W r. 1848, gdy wybuchła wojna przeciwko Danii, postawiono L-a na czele służby zdrowia wojsk szlezwicko-holsztyńskich, a wtedy po raz pierwszy nazwisko jego zaczęło rozbrzmiewać tak głośno, że w tymżesamym roku powołano go do Berlina na katedrę chirurgii, osieroconą przez śmierć Dieffenbacha (ob,), równocześnie oddano mu kierownictwo kliniki chirurgicznej i ocznej.

i osiadł w Wiesbadenie. W r. 1864, podczas wojny duńskiej, otrzymał urząd lekarza naczelnego i chirurga konsultanta wojsk pruskich; w tymże roku król pruski obdarzył go dyplomem szlacheckim. Również podczas wojen w latach 1866 i 1870 L. był czynny na czele służby zdrowia w polu i w lazaretach, a wielkie przytem położył zasługi i zebrał plon bogaty doświadczenia, który później pomistrzowsku u-miał zużytkować, stając się do pewnego stopnia reformatorem chirurgii wojskowej. W r. 1872 założył towarzystwo ,,Deutsche Gesellschaft fur Chirurgie** i przewodniczył mu do śmierci. Osypany już poprzednio tytułami i orderami, gdy ustępował z katedry berlińskiej, otrzymał godność rzeczywistego radcy tajnego.— L. z górą lat 30 stał na czele chirurgów niemieckich; żaden ze współczesnych, żaden z następców mu nie dorównał; lekarzem był wszechstronnie wykształconym, a zanim się ostatecznie zabrał do chirurgii,przedtem bardzo sumiennie pracował nad anatomią opisową i patologiczną, nie zaniedbując przytem fizyologii oraz patologii.—Największą zasługą L-a jest jego niezachwiane trzymanie się

t. zw. chirurgii zachowawczej, t. j. o-pe rowanie w ten sposób, aby jaknajmniej u-suwać, zachowując, o ile możności jak najwięcej. Pierwszy raz na polu bitwy zasadę tę z powodzeniem wielkiem zacząłL. stosować w r. 1848 i, udoskonalając zabiegi właściwe coraz bardziej, już nigdy od niej nie odstąpił. Jeżeli obecnie po bitwach ranionym tylko rzadko odejmowane bywają całe ręce lub nogi, to głównie jemu za to powinni być wdzięczni, bo on-to właśnie do lazaretów wojskowych wprowadził wypiłowywa-nie stawów strzaskanych i usuwanie z ran członków odłamów kości pogruchotanych, gdy wbrew temu dawniej w razach takich bez namysłu zwykle odejmowano mniej lub więcej całe członki. Tejże zasady trzymał się L. i w klinice swej, a to doprowadziło go do wynalezienia ope-racyi podokostnych, t. j. do usuwania kości u-szkodzonyeh przez uraz lub sprawę chorobną w ten sposób, aby, gdy można, pozostawiać na miejscu ich błonę okostną (ob. O k o s t n a), przez co stwarzała się możność odrastania ich ponownego. Ta właściwość okostnej naprowadziła go też na wynalezienie t. z w. Osteoplastyki (ob. C hir u r g i a plastyczna). L. gorąco zalecał również wykonywanie różnych zabiegów chirurgicznych podskórnie, t. j. bacząc na to, aby, gdy to możliwe, rany skóry bywały jak najmniejsze. Jemu też powszechnie przypisują wynalezienie prostowania doraźnego siłą przy-kurczeń kolana, jednakże brat jego stryjeczny, M a k s y m i 1 i a n Adolf L. (ob.), sobie przypisuje pierwszeństwo w tym względzie. Oprócz tego L. ulepszył różne sposoby operowania, wydoskonalił narzędzia do tego używane, a jest tego tyle, że trudno-by tu szczegóły te wszystkie wyliczać. Aż do starości najpóźniejszej nie ustawał w pracy, ani też poprzestawał na wiedzy już posiadanej, lecz bez ustanku starał się zbogacać ją doświadczeniem własnem i cu-dzem, ponieważ był tylko zachowawcą jako o-perator, pozatem zaś dotrzymywał zawsze kroku postępowi nauki. Profesorem byt znakomitym, nadzwyczaj obowiązkowym, uprzejmym i szczerze życzliwym dla uczniów swych, bardzo licznych. Jako człowiek odznaczał się obejściem miłem i stałością charakteru niezachwianą. —Podręcznika, lub wogóle dzieła obszernego L. po sobie nie pozostawił, natomiast ogłosił, obok prac mniejszych, bardzo licznych, szereg poważnych monografii chirurgicznych bardzo cennych, wydrukowanych przeważnie w wydawanym przez siebie od r.1860 „Archiv fur klinische Chirurgie¹¹, a nadto zasilał piórem różne inne wydawnictwa lekarskie niemieckie. Wyliczenie prac jego, choćby tylko najważniejszych, zawiele-by nam

,,Don Quichot‘⁻, ,,De Zwetser‘\ ,,Hed wederzyds huwelyks bedrog“; ,,De Wiskunsternaars“; ,,Krelis Louwen“. Niektóre z nich do dziś dnia są grywane. Napisał również dwie satyry: ,,Quincampoix of de windhardelaars4, i ,,Arlequin Actionist“.

tu miejsca zajęto, więc pod tym względem odsyłamy do źródeł niżej przetoczonych. — Por. „Schmidfs Jahrb. der gesammten Medicin¹¹ (t. CCXVI. str. 283), „Centralblatt fur Chirurgie “ (r. 1887, w dodatku do n. 42), „Wiener med. Wochenschrift" (r. 1887 str. 1 353), „Berliner klin. Wochenschr/ (r. 1887, str. 761), „Deutsche med. Wochenschr.“ (r. 1887, str. 980) i Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte" (t. III, str.

Dr. J. P.

St. Db

Langenkandel, m. w Król. Bawar., ob. K a nd e 1.

04 i t. VI str. 894).

DLangenbeck Maksymilian Adolf (*

w Gietyndze 11 stycz. 1818—f w Hanowerze 2!maja r.r 1877), lekarz, syn Konrada Jana Mar ci Aa L-a (ob.). Od r. 1835 do 1840 przykładał się do nauk lekarskich w Gietyndze, Paryżu, Wiedniu i Berlinie; w r. 1842, o-broniwszy} w Gietyndze rozprawę „De totius uteri exstirpatione“, zdobył dyplom doktorski, a w roku ^ następnym został tamże docentem prywatnym^ anatomii, chirurgii i chorób ocznych; w r. 1846 mianowano go profesorem nadzwyczajnym; z katedry ustąpił w r. 1848, a w 1851 przeniósł się do Haunoweru, gdzie zajmował się wykonawstwem lekarskiem. W r. 1865 powołano go na członka Rady lekarskiej najwyższej {Ober-Medicinal-Collegium), ale po zaborze Hanoweru przez Prusaków godność tę złożył. L. napisał niemało; do liczby prac jego najważniejszych należą: „Die Impfung der Arznei-korper“ (1856; przez pracę tę L. stał się niejako ojcem sposobu leczenia za pomocą wstrzykiwania podskórnego leków); „Beitriige zurEiniin-pfuug'der Arzneimittel“ (,,Memorabilien‘‘ 1861). Z bratem stryjecznym Bernardem L-m (ob.) wiódł‘spór o pierwszeństwo wynalezienia leczenia przykurczeń stawu kolana za pomocą wyprostowania doraźnego siłą w uśpieniu sztu-cznem i w sporze tym napisał: ,,Heiluug der Contracturen u. Ankylosen des Kniegelenkes'-(1852) i ,,Die Gewaltsame Streckung der Knie-contracturen mit besonderer Beriicksichtigung ihrer Gegenanzeigen“ (1858). Zajmował się też niemało chorobami ocznemi, a pisał o nich przeważnie w „Memorabilien“, gdzie także umieszczał prace swe innej treści.—Por. .,Allgem. Deutsche Biogr.<( (T. XVII, str. 668).

Langenberg:—1) miasto w reg. Diissseldorf-skiej okręgu Mettmanu, 101 m. npm.; progim-nazyum realne, dom sierot, fabrykacya wyrobów jedwabnych i półjedwabnych, wstążek, farbiernia jedwabiu, fabryki machin, warsztaty kolejowe, łomy kamienia; 8 000 m-ców (1500 katolików).—2) m-ko w ks. Reuss młod. linii w pięknem położeniu nad Elsterą i przy kolei Lipsk—Probstzella; zakład wodoleczniczy; 3 000 m-ców. W pobliżu salina Heinrichshall, z wielką fabryką przetworów chemicznych.

Langendijk Piotr, poeta holenderski (*

Langenn Fryderyk Albert, saski mąż stanu (* 1798—f 1868). Studyował prawo i historyę w Lipsku; jako docent wykładał tam prawo rzymskie, poczein zapisał się do sądownictwa. Został w r. 1837 członkiem pierwszego sejmu, w r. 1845 dyrektorem mi-nisteryum sprawiedliwości i prezydentem najwyższego trybunału apelacyjnego. Z przeko-_ nań był zdecydowanym konserwatystą. Napi, sał in. in.: ,,Herzog Albert der Beherzte‘ (1838); ,,Moritz Herzog u. Kurfiirst. v. Sachsen“

(1841).

8t. Db.

Langensalsa, m-sto w regen. Erfurckiej nad rz. Salza, przy kolei Gotha-Leinefelde; 211^m. npm., 4 kość. ewangiel. i katolicki, zamek, pro-gimnazyum realne, fabryki sukna, kamgarnu, wyrobów bawełnianych, machin rolniczych, odlewnie żelaza, browary, farbiernie, drukarnie, handel zbożowy; 12 000 m-ców. V W pobliżu zakład kąpielowy siarczany L., w pięknem położeniu; kurhaus; pomniki poległych w 1866 r. L. otrzymała prawa miejskie w 1211 r., w 1344 r. odprzedana landgrafom Turyngii, w 1815 r. włączona do Prus. Na północ od L., niedaleko prawego brzegu rz. Unstrut, ruiny klasztoru benedyktyńskiego Horn burg, gdzie Henryk IV w 1075 r. odniósł zwycięstwo nad Sasami. D. 27 czerwca 1866 r. wojska hannowerskie pod gen. Arentschildtem, pragnąc się przedrzeć do Austryi, odniosły pod L. zwycięstwo nad armią pruską.—Por. Marschall „Historisch-sta-tistisch-topograph. Beschreibung d. Kreises L.“ (Laug. 1863); Goschel ,,Chronik d. Stadt L.“ (1818—42, 3 t.); Gutbier „D. Kampf bei L.“ (L. 1891).

Dr. J. P.

St. Dt)

Langer Jan Piotr, malarz niemiecki (* 1756 —f 1824). Uczeń Krahna w Dusseldorfie, w r. 1789 został dyrektorem akademii sztuk pięknych tamże, w r. 1806 powołany do Monachium na dyrektora akademii tamtejszej. Malował przeważnie obrazy religijne i historyczne. Jako kolorysta stoi wyżej niż jego współcześni, ale kompozycye jego są zimne; ten)chłód dzięki jego kierownictwu przedostał się do akademii monachijskiej i pozostał tam przez długi czas. L. zachowywał się niechętnie wobec utalentowanych malarzy, jeżeli przedstawiali inne kierunki, jak Cornelius. Schwanthaler i in.

Langer Józef Jarosław, poeta czeski (* 1806—f 1846). Pod wpływem znanego dra-1683 -f 1756). W młodości pracował w Am- maturga Klicpery upodobał sobie bajki i sielan-sterdamie jako tkacz i rysownik, dopiero w pó- ki, a lubo w Pradze studyował filozofię, jednak, źnyin wieku otrzymał stanowisko historyka pociągnięty ruchem odrodzenia narodowego, zamiejskiego. Do lepszych utworów jego należą: pomniał zgoła o swojej specyalności. W tym celu nawet zajął się nauką języków słowiańskich, przez teatry ludowe w dzielnicach przedmiej zwłaszcza polskiego i rosyjskiego, i już w r. j skich. Niektóre z tych utworów zyskały trwa-1829 w „Ćasopise Musejuim", w „Cechoslavu“ j łe powodzenie, np. „Eiń Wiener Freiwilliger“, ogłosił próbki swoich utworów „Strauss und Łanner“, ,,Ein Judas von Anno

i „Kvetach“

poetycznych. W następnym r. 1830 wyszły jego „Selanki". L. do współki z Frantą i Tomicz-kim wydawał czasopis „Cechoslav“. Rok 1830 jednak nie był dla niego pomyślnym, bo z polecenia policyi wydalono go z Pragi, co wszakże uważać należy za złagodzenie kary, na mocy której miał być oddany do wojska. Nietra-cił nadziei powrotu do Pragi i redagowania czasopisma „Jindy a Nyni", ale ta go zawiodła, zwłaszcza, że naraził się władzy napisaniem poezyi „Ceske lasy“ (w „Cechoslawu" 1831). Przebywał u rodziców w Bohdance, gdzie zajmował się gospodarstwem i pomagał

przedstawiciel humoru wiederi-

st. m>.

neun“, „Der Aktiengreisler“, ,,Von Juristentag“, ,,Salon Pitzelberger“, ,,Ein Wort an den Minister". Przez czas jakiś redagował pismo ,,Hanns jórgl vou Guinpoldskirchen" (w dyalekcie wiedeńskim). Napisał parę romansów, osnutych na życiu wiedeńskiem przeważnie, np. „Der letzte Fiaker" (1855), ,,Die Rosę v. Jesuiterhof" (1861). ,,Damon Brandwein (1863), ,,Der alte Naderer" (1863), .,Eiu Polizeiagent von Anno 1848‘‘ (1868), Typowy skiego.

Langer Erazm (* 1831—t 1877), prof. Szkoły Głównej Warszawskiej; poświęcał się ojcu w urzędzie dochodowym. Znosił się jeszcze ! specyalnie chemii, pracując w Heidelbergu z przyjaciółmi w Pradze, napisawszy satyry pod kierunkiem znakomitego Bunsena. W r. (Bohdanecky rukopis, Den w Kocourkove i t. p.),    1865 powołano L-a do wykładu chemii w Szk.

L. J.

Langer Antoni (* 1833 —f 1902), jezuita, pisarz. Pochodził ze Ślązka, wstąpił do nowi-cyatu w Starej wsi 1852 r., następnie kształcił się w Baumgartenbergu i Rzymie, poczem został profesorem w Kollegium starowiejskiem, a wreszcie wykładał teologię w kollegium krakowskiem, w którem później został rektorem. W 1893—1901 był prowiucyałem. Odznaczał się talentem mówczym, był zdolnym profesorem i wybitnym kaznodzieją. Chociaż niemiec, władał dobrze językiem polskim. Kazania L-a odznaczają się barwnością stylu. 0-głaszał wiele rozpraw filozoficznych w „Przegi. powsz." (tom I—XXXII, np. Rozwój wiary, 1884) św. Tomasz z Akwinu i dzisiejsza filozofia, 1884) i in. Wydał umiejętnie napisany podręcznik dla słuchaczów: „Brevis synopsis tractatuum de Revelatione et Locis theologicis" (Cracoviae 1893). Przemowy jego drukowane były w kazaniach i szkicach T-stwa Jezuitów (od 1898 r.), a także osobno je ogłosił ks. Re-

L. J.

J. F. G.

ale wkrótce umilkł, zamierając duchowo i fizycz- Gł. Warszawskiej; jako profesor był bardzo zdolnie. Zamiłowany był w poezyi ludowej, czego dał ny, wymowny i bardzo lubiony przez uczniów, dowód w rozprawach: „Ceske prostonarodnf Pod jego redakcyą wyszedł przekład chemii obyćeje a pisnę" („uas. Mus.“ 1834) i „Svadeb- j Schorlemera (ob.). Po skasowaniu Szkoły ni obyceje a pisnę“ (Praga 1832). Nie przeo- Gł. L. został dyrektorem cukrowni na pro-czył i poezyi ludowej polskiej (Krakowiacy) i wincyi. ruskiej (Byliny). Zbiór jego utworów, lubo niezupełny, wyszedł w 1861 (2 tomy w Pradze i w Wiedniu). Naśladował Czelakowskiego i Ges-snera, zwłaszcza w Sielankach. Oprócz wielu innych poezyi zostawił dramat „Marinka Zaleska".—„Nauć. Slovn.‘;.

Langer Karol, po nobilitacyi z przydomkiem von Edenberg (* w Wiedniu 15 kwiet.

1819 — f tamże w nocy z d. 7/8 grud. 1887), anatom i zoolog. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Wiedniu i w Pradze, dyplom doktorski uzyskał w Wiedniu, poczem tamże był do r. 1850 asystentem i prosektorem, następnie w Peszcie został profesorem zoologii; od r. 1856 do 1870 wykładał jako profesor anatomię w Akademii Józefińskiej, a od czasu tego należał do wydziału lekarskiego wiedeńskiego. Dziełem jego głównem jest „Lehrbuch der systematischen und topographischęn Anatomie"; na wzmiankę zasługują również „Sechs Beitrage zur Lehre von den Gelenken". Oprócz tego ogłosił wiele

Langer Zygfryd, oryeutalista austryacki {* 1857 w Schónwald— f zamordowany w Jemen w maju 1882 r. podczas ekspedycyi naukowej). Zebrał w Arabii 19 cennych napisów himiaryckich, wydanych przez H. Mullera p. n. „Siegfried Langers Reiseberichte aus Syrien und Arabien" (Lipsk 1883).

Langer Karol Henryk,' profesor uuiwers. moskiewskiego 1764—1774 r.; wykładał po łacinie prawo natury i politykę. Mowy jego przetłómaczono na język rossyjski: „Słowo o naczalje i rasprostraneniji położjitelnych zakonów 26 apr. 1766"; „O projischożdeniji ji swoj-stwje wysznjago krjimjinalnago suda 26 ijunja

prac mniejszych: o wypadaniu i odrastaniu wło- jowicz (Kraków 1903). sów, o naczyniach włoskowatych, o mięśniu rzęskowym mięczaków głowonogich, o rozroście kośćca, o trzewach miednicy, o naczyniach chłonnych płazów i in. -Zasługi L-a jako anatoma i fizyologa wykazał obszerniej C. Toldt w „Wiener med. Wochenschr" (r.    1887,

str. 1657).

Dr. J. p.

Langer Antoni, pisarz ludowy austrya-cki (* 1824—f 1879). Już w 20-ym roku życia zajmował się dziennikarstwem, a w parę lat później teatr w dzielnicy Josephstadt w Wiedniu wystawił jego sztukę p. t. „Eine deutsche Fa-brik“. Powodzenie spowodowało L-a do napisania kilku innych, grywanych przeważnie

450).

str.

XVII, str. 682).

M. Ab.

1767“; „0 soderżaniji poljitjikji ji o pjisateljach po etoj czastji 1771“; „Połnyj geograficzeskij Leksjikou" (3 części Moskwa 1791—1792. —Ob. „Biogr. słowar prof. mosk. iiniwers.“ I 447 —

L, J,

Langermann Jan Gotfryd (* w Maxen pod Dreznem d. 8 sierp. 1768 — f w Berlinie d. 5 wrześ. r. 1832) lekarz, reformator zakładów obłąkanych w Niemczech. Wstąpiwszy do uniwersytetu lipskiego w r. 1789, odawał się początkowo nauce prawa i dopiero w r. 1794, udawszy się do Jeny, przeniósł się do wydziału lekarskiego, który mu w r. 1797, po obronieniu rozprawy „De methodo cognoscendi cu-randiąue aniini morbos stabilienda¹', przyznał dyplom doktorski. Podczas pobytu w Jenie wszedł w stosunki bliższe zGoethem i Schillerem (ob. te nazw.) i czynny był w redak-cyi wydawnictwa ,,Jenaer Literatur-Zeitung,‘. Zaraz po doktoryzacyi minister pruski v o n Hardenberg skłonił L-a do osiedlenia się w Bayreucie, gdzie go zaraz mianowano asesorem frankońskiej rady lekarskiej i nauczycielem w szkole położnictwa, w r. 1802 posunięto go na radcę, a w r. 1805 powołano na dyrektora tamtejszego domu porodowego i zakładu dla obłąkanych. Wtedy - to zasłużył się niepo-mięrnie i uzyskał sławę szeroko rozbrzmiewającą, przekształcając dom waryatów w St. Georgen pod Bayreutem na zakład leczniczy podług pojęć nowożytnych, przyczem kierował się wzorami angielskiemi i francuskiemi, gdyż tam już wcześniej potępiono i porzucono poglądy średniowieczne na chorych umysłowych, w Niemczech aż do L-a trwające bez zmiany. W o-wym czasie napisał właśnie rozprawę ,,Ueber den gegenwartigen Zustand der psychischen Heilmethoden der Geisteskrankheiten und iiber die erste zu Bayreuth errichtete psychische Heilanstalt" (w „Medicinisch-chirurg. Zeitung’1 r. 1805). W r. 1810 powołano L-a do Berlina, gdzie jako radca stanu wszedł do departamentu lekarskiego w ministeryum; w r. 1819 powierzono mu przekształcenie szkoły weterynarskiej berlińskiej, z czego się wywiązał wzorowo.— Na stanowisku urzędowem w Berlinie działalność L-a była bardzo użyteczna i zbawienna. Przedewszystkiem uporządkował i przekształcił istniejące już szpitale dla chorych umysłowych w państwie pruskiem, a potem za jego staraniem powstały dwa wielkie zakłady wzorowe, w Siegburgu i Lubiążu (Leubus) na Śląsku; nadto wogóle wpływał bardzo, korzystnie na sprawy i na nauczanie lekarskie w Prusach; urzą-dzeuie poprawnej służby weterynarskiej w kraju tym również jego było dziełem.—Wykaz jego prac drukowanych, nie bogaty, podaje Cal-1 i sen. w „Med. Schrifisteller Lex.“ (T. XI st. 48 i T. XXIX, str. 441).—Por. „Med. Zeitung des Vereius fur Heilkunde in Preussen" (r. 1832. 67); i ,,Allgem. Deutsche Biogr.“ (T.

Dr. J. P.

Langeron hr. Andrault, generał rossyjski pochodzenia francuskiego (* 1763 f 1831). Brał udział w wojnie amerykańskiej o niepodległość 1782—83; wskutek W. Rewolucyi, już pułkownik, wyemigrował 1789 r. do Rossyi. Odznaczył się w wojnie szwedzkiej (1790 r.) i przy wzięciu Izmaiłu (ob.), 1799 r. mianowany generałem. Pod Austerlitz dowodził dy-wizyą, zmiażdżoną doszczętnie, co ściągnęło nań krótką niełaskę. W r. 1807 r. w armii naddunajskiej przyczynił się do zwycięstw, które doprowadziły do pokoju w Bukareszcie (1812); był n bitwie nad Berezyną i pod Wilnem. Podczas kampanii 1813 r. dowodził korpusem Rossyan w armii śląskiej i w 1814 r. wraz z Blucherem wkroczył do Paryża. Jako gubernator Odessy okazał dbałość o rozwój miasta; później był namiestnikiem Noworossyi i głównym naczelnikiem kozaków czarnomorskich i całej linii pogranicznej. W 1822 popadł w niełaskę; dopiero Mikołaj I (1825) przywrócił go do względów cesarskich. W wojnie tureckiej zajął L. ważne pozycye nad Dunajem, lecz, nie chcąc służyć pod Dy biczem (ob.), podał się w 1829 r. do dymisyi. W ostatnich latach życia usunął się od zajęć publicznych.

Langethal Chrystyan Edward, botanik niem. (* 1806 w Erfurcie — f 1878) profesor w Akademii rolniczej w Eldena, od 1840 r. profesor honorowy w Jena i kierownik instytutu rolniczego, istniejącego czasowo przy uniwersytecie. Prace jego ważniejsze: ,,Geschichte der deutschen Landwirtschaft" (4 t. Jena 1847 — 56), „Handbuch der landwirtschaftlichen Pilanzenkunde" (1850, wyd. 5-e Beri. 1874—76, 4 t.), ,,Terminologie der beschreibeuden Botanik" (Jena 1846), ,,Beschreibung der Gewachse Deutschlands“ (Jena 1868), ,,Die Geschichte der deutschen Landwirtschaft in Yerbindung mit der allgemeinen Geschichte¹' (Lipsk 1863). Od 1845 r. prowadził założoną przez Zenkera „Flora von Thuringen".

Langevin Kamil-Piotr, członek Komuny paryskiej (* około 1843), pracował w Paryżu jako tokarz, w r. 1865 wstąpił do Międzynarodówki i wśród towarzyszy dość rozległym cieszył się wpływem. W lipcu 1870, w t. zw. trzecim procesie Międzynarodówki, skazany na 2 miesiące więzienia. Po wybuchu 4 września ostro występował w klubach przeciw niezdar-ności Rządu Obrony Narodowej. Brał udział w powstaniach 31 paźdz. 1870 i 2 stycz. 1871. Po 18 marcu 1871 stanął po stronie Komitetu Centralnego. Obrany na członka Komuny z XV okręgu, większej roli tam nie grał, trzymając z grupą umiarkowanych. Głosował przeciw u-tworzeniu Komitetu Ocalenia. Od połowy maja bardziej jeszcze na bok się usunął. Po u-padku komuny emigrował.

Langfjelde, nazwa zbiorowa gór w połudn. Norwegii na płd. od Dovrefjeld, ciągnących się

11S

Wielka Eneykl. Illustr. Ser. I. Tom XI,1I. Zeiz. 3?>5b

„D. Christentum u. seine

jako człowiek i artysta, L-sa wielu szczegółami.

i-y.

I>r. J. P .

Dr. J. P

na przestrzeni 290 kim,, od doliny Otta na płn. do Bykleffjelden na południu. Do gór tych zalicza się: Jotungfjeld, Filefjeld i Hardaugervid-da. Pierwotnie nazwą L. obejmowano tylko płaskowzgórze między Raume i Otta na granicy Romsdalu. Najwyższy szczyt góra Galhópig-gen w Jotungfjeldzie; 2 560 m.

Langfur, niem, Langfuhr, Langefuhr, w dokum. Lange n fort, La i/g evore, wrest, vriest, vore, przedmieście gdańskie, o 4 kim. od Gdańska, na trakcie gdańsko-wejherow-skim w stronę Oliwy; stacya kolei gdańsko-szczecińskiej, piękne domy, wille, poczta, koleje konne; do 3 000 m-ców.—Prastara osada słowiańska, należąca z dawna do kość. św. Katarzyny w Gdańsku. W 1348 r. korntur gdański, Gerard v. Stegen, przywłaszczył ją na rzecz zakonu. Pierwszy przywilej wsi Langenfort, na prawie chełmińskiem urządzonej, pochodzi z 1404 r. Za czasów polskich była L. w posiadaniu Wejherów. W 1776 r. rząd pruski odkupił ją za 80 000 tal. od Wejherów i utworzył tu komorę pruską, dołączywszy kilka sąsiednich osad i Oliwę („Słown. Geogr.“).

Langhans, teologowie protestanccy: 1) Ernest Fryderyk (* 1829 w Muncheńbuchsee f 1880 w Bernie). Kształcił się w Bernie, Halli i Berlinie, w 1855 r. został pastorem w Szwajcatyi, w 1876 r. profesorem zwyczajnym w Bernie. Wespół z Bitziusem i Langem (ob.) jeden z przodowników wolnomyślnego protestantyzmu w Szwajcaryi; w tym duchu redagował 1866 — 69 „Reformblatter* i napisał: „Pietismus u. Christentum im Spiegel d. aus-sern Mission* (Lipsk 1864), ,,Pietismus u. aiis-sere Mission vor d. Richterstuhle ihr. Vertei-diger* (t-że 1866),

Mission im Liehte d. Weltgeschichte* (Ziirićh 1875, wyd. 2-e 1882).    2) L, Edward, brat

poprzedzającego (* 1832 f 1891), od 1880 r. profesor w Bernie. Pozostawił prace: „Handbuch d. biblischen Geschichte u. Litteratur* (2 t., Bern 1875 — 80), ,,Die Gótter Griechenlands im Zusammenhang d. allg. Religionsgeschichte“ (t-że 1889).—Por. ,,Ed.    L., ein Zeuge der

Geistesfreiheit. Aufsatze-Vortrage-Reisebriefe“ (Bern 1891).

Langhans Wilhelm (* 21 wrześuia 1832 w Hamburgu,- f 9 czerwca 1892 w Berlinie), skrzypek i pisarz muzyczny niemiecki. Kształcił się w teoryi mueycznej w kouserwatoryum lipskiem pod kierunkiem Richtera, a w grze skrzypcowej u Davida (później i u Alarda w Paryżu). W r. 1852 — 6 był L. członkiem orkiestry Gewandhausu lipskiego, następnie pełnił obowiązki kapelmistrza w Dusseldorfie. W 1869 r. otrzymał w uniwersytecie heidel-berskim stopień d-ra filozofii. W 1871 zaczął wykładać w Berlinie, w akademii Kullacka, następnie, w szkołach Klinwerta i Scharwenki, historyę muzyki. Wziętość zawdzięcza L. pracom literackim: „D. musikalische Urtheil* (1872), „Die Musik-Geschichte in zwólf Vortragen“ (1878), „D. Geschichte d. Musik des XVII--XIX Jahrh.“ (uzupełnienie słynnej historyi muzyki Ambrosa), „Ein Stiick Orient“ (listy z podróży), oraz znakomite tłómaczenie Niecksa: Chopin

uzupełnione przez

A. Pol,

Langhans, rodzina budowniczych niemieckich: 1) Karol Go tar d (* 1733 f 1808). Studyo-wał językoznawstwo i matematykę, potem poświęcił się architekturze. Po spędzeniu kilku lat na podróżach osiadł we Wrocławiu, gdzie wybudował pałac ks. Hatzfeldt, kościół 11000 dziewic i giełdę. Nadto postawił wiele kościołów na Śląsku, a w Berlinie bramę brandenburską. 2) Karol Ferdynand, syn poprzedniego (* 1781 f 1869); kształcił się pod kierownictwem ojca, zasłynął przy budowie starej giełdy we Wrocławiu; do rzędu najważniejszych jego dzieł należą: pałac Wilhelma I w Berlinie, gmach opery tamże, teatry w Szczecinie, Li-gnicy, Dessau, Lipsku i in.    st* Db-

Langhausen Krzysztof, profesor teologii i matematyki w Królewcu (* 1660—+ 1727). Napisał postyllę po niemiecku, którą na polski przełożył ks. Haberkant: „Postylla dla dziatek albo młodzi chrześciańskiej" (Królewiec, wyd. 1-e 1747, 2-e —1770). Tłumacz dołączył własną przedmowę.

Langie Adam (f w Ponicach pod Rabką w lipcu r. 1907), lekarz-okulista krakowski. Wykształcenie średnie i zawodowe otrzymał w Krakowie, a w r. 1887 Uniwersytet Jagielloński przyznał mu dyplom doktora wszech nauk lekarskich.—L. pracował naprzód w klinice chirurgicznej profesora Rydygiera (ob.), następnie w klinice chorób ocznych profesora Rydla (ob.i, gdzie zajął stanowisko naprzód drugiego, a potem pierwszego asystenta. Opuściwszy to miejsce oddał się w Krakowie wykonawstwu okulistycznemu i umiał zdobyć sobie wzię-tość i uznanie. Zajmował się b. gorliwie sprawami zawodowemi stanu lekarskiego i należał do grona założycieli „Samopomocy lekarzy", a w stowarzyszeniu tern pełnił obowiązki sekretarza. Pisarzem był dosyć płodnym i zasłużył się również jako popularyzator wiedzy.

Langiewicz Wojciech (* w Zdunach [W. Ks. Pozn ] w r. 1793—rok śmierci nie znany), lekarz, ojciec dyktatora M a r y a n a L-a (ob.). Do szkół uczęszczał w Kaliszu, do nauk lekarskich przykładał się od r. 1815 we Wrocławiu, gdzie w r. 1820, po obronieniu rozprawy „De herpete*, dyplom doktorski otrzymał. Następnie osiadł w Krotoszynie i tam zajmował się wykonawstwem lekarskiem.—Por. L. Gąsio-rowskiego „Zbiór wiadomości do historyi sztuki lek. w Polsce* (T. III, str. 327) i S. Ko śm i uski eg o „Słown. lek. polskich* (str. 262).

Langiewicz Józef (* w Krotoszynie w r. 1826), lekarz, syn Wojciecha, a brat dykta-

Kośmińskiego „Słown. lek. pol-

Ur. J. F.

tora Maryan a L-a (ob.). Nauki gimnazyalne odbył w Trzemesznie, w naukach lekarskich kształcił się od r. 1846 w Greifswaldzie, od roku zaś 1848 we Wrocławiu, gdzie w r. 1850, po obronieniu rozprawy „De diabete mellito“, został doktorem medycyny. Zajmował się wykonawstwem lekarskiem w W. Ks. Poznańskim.— Por. S.

skich“ (str. 262).

Langiewicz Maryan Melchior (* d. o sierp. 1827 w Krotoszynie, w W. Ks. Po-znauskietn—f d. 12 maja 1887 w Konstantynopolu), dyktator w powstaniu 1863 r. Dzieciństwo spędził w Krotoszynie, wraz z dwoma braćmi, w domu ojca, lekarza wojskowego w Powstaniu Listopadowem. Początkowo uczy się w domu, a od września 1836 do r. 1844 w miejscowej szkole powiatowej. Już wówczas ze szczegól-nem \ zamiłowaniem oddaje się matematyce i marzy;o wojsku- w liście z r. 1844 oświadcza, że chce poświęcić się służbie i nauce ar-tyleryi. We wrześniu t. r. wstępuje do gim-nazyum w Trzemesznie, a ukończywszy je w r. 1848 z adnotacyą o wybitnych zdolnościach do matematyki, udaje się na uniwersytet wrocławski, na wydział filologiczny, myśląc o nauczycielstwie. W tymsamym roku jedzie do Pragi, jest obecny na zjeździe słowiańskim, zapoznaje się bliżej z Bakuninem, ociera się o literatury słowiańskie pod kierownictwem prof. Czelakowskiego. Zaznajomiwszy się z Mierosławskim, pod koniec t. r. wraca do Wrocławia, ale niebawem z braku środków przerywa stu-dya i zostaje nauczycielem domowym na wsi. Po dwu latach wraca na uniwersytet wrocławski, a stąd udaje się do Berlina na studya matematyczne. W Berlinie wstępuje do wojska jako jednoroczny ochotnik, do pułku arty-leryi gwardyi. Podczas mobilizacyi Prus w 1859 r. pełni funkcye porucznika. Po demo-bilizacyi w jesieni t. r. wraca dó Berlina i z zapałem oddaje się strategii i wyższej matematyce. W pocz. r. 1860 przybywa do Paryża, poczem o-bejmuje na krótko posadę nauczyciela matematyki i artyleryi na kursach wojskowych Mierosławskiego. W tymże roku należy do słynnej wyprawy Garibaldiego, która wylądowała pod Marsalą, i odbywa całą kampanię neapolitańską przy boku gary baldczyka Milbitza aż do kapitulacyi Gaety; w obu odznacza się męstwem i wytrwałością. Po wyprawie włoskiej znów był nauczycielem w szkole wojskowej najpierw w Genui, a następnie w Cuneo. Wkrótce jednakże poróżnił się z Mierosławskim i wyjechał do Paryża. W końcu r. 1862 zawiązał stosunki z Kom. Centralnym w Warszawie i ofiarował mu swe usługi. Przybył potajemnie do kraju; mianowany pułkownikiem i Naczelnikiem sił zbrojnych Województwa Sandomierskiego, czynnie zajął się organizacyą sił na dzień wybuchu, 22 stycznia 1863 r. W tym dniu, w nocy, na czele szczupłego oddzialku śmiałym atakiem wypa

rował oddział wojska z Bodzentyna i, zająwszy następnie Suchedniów i Wąchock, założył w miejscowościach tych trzy obozy, w których zamierzał zebrać i wyćwiczyć większe siły. Wąchock stał się głównem ogniskiem powstania w Sandomierskiem. L. założył tu fabrykę broni i gisernię, prowadził bardzo skuteczną propagandę między ludem, na podstawie manifestu Rządu Tymczasowego uwłaszczał włościan i zaprowadzał rządy polskie. Zebrał rychło i zorganizował około 1 500 ludzi, z któ-remi robił częste, a pomyślne wycieczki na oddziały wojsk rossyjskich. Pomimo wielu przeszkód, braku amunicyi i broni oddział L-a rósł szybko i w krótkim czasie doszedł do 3 000 ludzi, wprawdzie źle uzbrojonych, ale pokładających nadzieję w terenie górzystym i lesistym. Już po zdobyciu Bodzentyna Rząd Tymczasowy mianował L-a generałem, a oczy całej Polski były nań wtedy zwrócone. Z Kielc i z Radomia wyruszyły na Wąchock dwie silne kolumny wojska. Pułk. Czengiery naprzód zaatakował najbliższy obóz L-a Suchedniów, i po krótkiej, lecz krwawej rozprawie wyparł z niego powstańców. Przebywający wówczas w Wąchocku L. tejże samej nocy z całym swym oddziałem ruszył na pomoc, lecz przybył za-późno. Wtedy, podzieliwszy swój oddział na dwie części, jedną wysłał dla obrony Wąchocka, a z drugą pomaszerował osobiście na pomoc Bodzentynowi; i tu również nadszedł zapóź-no. Oddział wysłany do Wąchocka dnia 3 lutego spotkał się już z połączonemi o-obiema kolumnami rossyjskiemi pod wodzą Czengierego. Po dłuższej walce Rossyanie znieśli ten oddział całkowicie i zdobyli Wąchock. L. pomimo ciężkiej porażki z pozostałemi szeregami przedarł się w Góry Świętokrzyskie. Tutaj, w okolicy górzystej i lesistej, zaczął się nauowo organizować; oddział powstańczy rósł w liczbę, zyskiwał broń i wyćwiczenie. Od tej chwili rozpoczyna się powodzenie L-a. Po odparciu Czengierego na Łysą Górę wyruszył L. (13 lut.) na południe, zajął Staszów (14 lut.) stoczył pomyślną potyczkę w tern miasteczku i oddział swój nowemi zaciągami powiększył. Dla połączenia się z Jeziorańskim, stojącym w Ropocicach za Małogoszczcą, podążył (18 lut.), śmiałym marszem, prawie ocierając się o Kielce, gdzie były zgromadzone znaczne siły rossyjskie, przez miasteczka Pierzchnicę i Sobków w kierunku zachodnim i d. 21 lutego rozłożył się obozem w Małogoszczy. Tu nazajutrz połączył się z Jeziorańskim, który zrazu nie chciał uznać jego zwierzchniej komendy i uległ dopiero wobec wyraźnego rozporządzenia władzy kierującej powstaniem. Po dokonanem połączeniu się oddziały obu dowódzców, przedstawiały dość znaczną siłę, bo ok. 2 000 ludzi. Połączenie jednak miało ten skutek, że na Małogoszcz ściągnęły znaczne siły rossyjskie Czengierego, Gołubowa i Dobrowolskiego

samo-

D. 24 lutego z samego rana zawrzał bój krwawy i trwał do południa; pomimo rzetelnego męstwa i wybornej pozycyi, licho uzbrojeni powstańcy musieli się cofnąć. Połączone oddziały poniosły znaczne straty; jedynie przytomność umysłu L-a, dzielna szarża jazdy polskiej i śmiałe wystąpienie strzelców Czachowskiego uchroniły go od zupełnej zagłady. Wykonał on odwrót tak szybko i zręcznie, że już tegosamego dnia stanął na nocleg w rejowskich Nagłowicach. D. 26-go był w Słupi, d. 27 i 8 obozował w lasach śreniawskich i, trzymając się ciągle kierunku południowego, d. 2 marca wszedł do Pieskowej Skały już tylko z 1000 ludzi. W Pieskowej Skale d. 4 marca ks. Szachowskij zaskoczył powstańców. L., cofając się, stoczył pomyślną walkę w lesie, ale w zamku około 300-u zginęło w płomieniach i w bezskutecznej obronie; niewielu tylko wpadło w niewolę. Resztki oddziału stanęły późno w nocy w Skale, skądL. wyrzucił załogę rossyjską. Następnie wyruszył przez Ojców na północo-wschód i d. 6 marca stanął obozem w Goszczy, pod Słomnikami, o 5 mil od Krakowa. Pozycya była dobra, do obozu napływała młodzież z Galicyi

1    ściągały rozbitki różnych innych oddziałów; przytem i zapasy broni, amunieyi i żywności gromadziły się dość obficie; organizacya i wyćwiczenie oddziałów, z wielką gorliwością prowadzone, szybkie czyniły postępy. Oddział w krótkim czasie nanowo wzrósł do siły 3 000 ludzi, podzielonych na 6 batalionów piechoty,

2    kampanie żuawów, którymi dowodził Roche- 1 brun, i dwa pułki jazdy. Był to kulminacyjny punkt kampanii L-a. Imię jego rozlegało się już po całej Polsce; w Warszawie człowiek tej miary rewolucyjnej jak Stefan Bobrowski zbierał składki na pałasz honorowy „za zwycięstwa pod Staszowem i Skałą¹⁴; dziennikarstwo europejskie roznosiło sławę L-a jako naj pierwszego wodza w powstaniu. Wtedy-to partya Białych

z Wielkopolski i z Krakowa podsunęła L-i (wbrew aktowi z d. 5 marca 1863 r., którym Dyrekcya Białych w Królestwie, zaniin-by się rozwiązała, uznawała Rząd Tymczasowy i zobowiązała się mu ulegać) myśl podjęcia upadłej po Mierosławskim dyktatury. Samozwaństwo niejakiego Ad. Grabowskiego, hrabiego, wrzekomego komisarza pełnomocnego Rządu, niebaczne słowo Jeziorańskiego o potrzebie dyktatury, wreszcie tajemne roboty Mierosławmzyków w samym obozie L-a, grożące mu wydarciem władzy—wszystko to przy braku stanowczości i rzeczywistego rozsądku politycznego w samym wodzu złożyło się na ogłoszenie w d. 11-go marca (proklamacya, wydrukowana w Krakowie, ma datę 10-go marca) w Goszczy dyktatury L a n g i e w i c z a. Stało się to wbrew kłamliwym zapewnieniom Grabowskiego, bez wiedzy rządu warszawskiego, który zresztą wówczas był już nawpół zdezorganizowany; ale za to, bez śladu woli i gwałtu ze strony niespodziewanego dyktatora, a nawet na mocy najwyraźniejszej uóhwały, powziętej d. 9 mar. w obozie, na naradzie obywateli z Krakowa przybyłych z wyższymi oficerami L-a, w jego obecności. Jeżeli reakcya krakowska w przymierzu z tą, jaką mógł wyobrażać Grabowski, przybyły z Królestwa i stale w niem zamieszkały, chciała dyktaturą stłumić powstanie, to mogła liczyć na późniejsze dopiero opanowanie człowieka mało wyćwiczonego w intrygach politycznych; w samej chwili działania stał on poza podejrzeniem o tajemną zmowę, skrytych dążności nie odgadywał, był względem idei powstania zupełnie czysty. Istotną pobudkę mogła dać próżność, mogło dać mgliste widzenie spotęgowanego uroku władzy, a stąd i większej ufności i skwapliwości w garnieniu się do powstania, większych wreszcie dla niego ofiar tak w służbie osobistej jak w środkach do walki; chociaż świeży przykład Mierosławskiego naka-

[

«..

Fig. 166. Langiewicz Maryan (ze zbiorów E. Płrnlla).

zywał raczej obawiać się odstraszającego wpływu nowej formy rządu na opinię patryotyezną narodu. Zwierzenie się L-a Agatonowi Gillerowi i Józefowi Janowskiemu (wówczas sekretarz stanu i członek Rządu Nar-go) w więzieniu tar-nowskiem, zapisane w Tomie I str. 280 „Powstania Nar. Polskiego 1863 — 4“, jako bezpośrednią, głębszą, więc i silniejszą od innych pobudkę psychologiczną wskazuje strach przed Mierosławskim, ku któremu L. pałał żywą niechęcią z czasów jeszcze genueńskich. Mianowicie na zapytanie Gillera: „Co go skłoniło do wzięcia dyktatury?" odpowiedział: „Gdybym 10-go nie ogłosił się dyktatorem, 11-go zostałby nim w mym obozie Mierosławski⁴⁴. Rząd Tymczasowy, nie mając lepszych widoków, czując małą wówczas swą siłę, nie chcąc rozdwojenia, a chroniąc się od podejrzeń o ambitne trzymanie władzy w swych ręku, uznawał

na

mo-

rego

marca

w o-

dyktaturę, pragnął tylko ustanowić przy niej władzę wykonawczą, i chętnie poddawał ją i własne swe osoby pod dyktatorskie rozkazy. Obóz L-a, jako największy wówczas, przyciągał władzę naczelną powstania, pragnącą się ujawnić. Dwaj członkowie Rządu Tymczasowego, Awejde i Maykowski, już po ucieczce Mierosławskiego z bitwy pod Nową Wsią (23 lut.) z Kutna skierowali się w Krakowskie, aby stanąć w głównem ognisku powstania. Działo się to jeszcze przed dyktaturą. D. 12 mar. zamianował L. rząd cywilny poddany jego zwierzchniej woli: prawnie zatem stawał się zupełnym dyktatorem. O jego życiu obozowem w Goszczy liczne są współczesne opowiadania: Jeździł zazwyczaj wysokim koniu, otoczony świetnym sztabem, z pomiędzy którego najwięcej wyróżniała się adjutant kobieta, Henryka Pusto wójtów. Sam dyktator był wzrostu niewielkiego, barczysty, głos miał cichy, usposobienie łagodne. Zgromadziwszy swe oddziały, które razem tworzyły siłę 3 000 ludzi nieźle wyćwiczonych, a poza kosynierami prawie całkowicie u-zbrojonych w strzelby, częścią nawet w sztucery i karabiny, d. 11 marca wyruszył L. w kierunku płn.-wschodnim, przez błotnistą i bezleśną dolinę Nidy, gdy jednocześnie z Radomia dążył ku niemu ze znacznemi siłami Czengery. Być że, iż postanowił udać się napowrót w Góry Świętokrzyskie; w każdym razie ruch ten ani celem strategicznym ani koniecznością bierną umotywować się nie daje. Od ll-go w nocy do 13-go zrana obozuje L. w Sosnówce, gdzie wojska składają mu przysięgę, a on sam ustanawia ów rząd cywilny. W nowym pochodzie posuwa się pod Miechów (Antolka d. 14 mar.), na północ pod Książ Mały (15) i na Zaryszyn, Przecławkę, Góry i Młodzowy (16) zdąża do Chro-brza, rezydencyi ordynackiej Wielopolskiego nad Nidą. Tu d. 17 marca zaatakowany przez Rossyan zmuszony był do odwrotu, podczas któ-dowodzący aryergardą Rochebrun odpiera natarcia, rossyjskie, rozłożył się obozem tegoż dnia w lasach groch owiskich, o 3 kim. od Buska. Nazajutrz d. 18 zaatakowany ponownie, stoczył walkę, w której odniósł częściowe zwycięstwo, a doskonała pozycya chroniła go od skutków należytego ataku, zamiast którego Rossyanie strzelali z dział w głąb’ lasu. Walczono w lesie i twartem polu, podczas gdy piechota polska o-gniem tyralierskim raziła przeciwnika, Rochebrun na czele swych dzielnych żuawów, wsparty oddziałem kosynierów, z bagnetem w ręku rzucił się na stojące na wzgórzu działa i spędziwszy je z pozycyi, pchnął naprzód kolumnę z najeżouemi kosami, która między uchodzącymi sprawiła rzeź, a z drugiej strony kawalerya zaskoczyła na skraju lasu dwa oddziały strzelców rossyjskich i zupełnie je zniosła. Kilkutysięczna siła w 3 oddz., liczebniejsza o wiele od polskiej, musiała ustąpić i zaniechać pogoni.

Rochebrun, czekając dalszych rozkazów, biwakował część nocy na pobojowisku. Sam L., w niepewnem położeniu, przewidując nadcią-gnienie większych posiłków ros , posunął się tej -samej nocy o 5 kim. dalej napłd.-zach. od Buska, do Wełcza. Tu zaraz założył radę wojenną, na której postanowiono rozdzielić siły, a samemu L-i zalecono przeniesienie się za Wisłę w Lubelskie i przymykanie do zbierających się obozów w celu organizowania ich i podnoszenia w nich ducha. Miano odtąd prowadzić wojnę ściśle partyzancką, podjazdową. D. 19 zrana o godz. 5-ej dyktator z eskortą 30 ułanów puścił się na południe, ku Wiśle. Dopiero w ciągu dnia ukazał się rozkaz dzienny, który zdemoralizował wojsko i wywołał szemranie, gniew i oburzenie. W rozkazie tym L. mówi: „Obowiązki moje, jako dyktatora, zmuszają mnie zwrócić uwagę na rozmaite sprawy cywilne i wojskowe i na reorganizacyę licznych oddziałów w innych częściach kraju": i dlatego właśnie opuszcza L. szeregi towarzyszy, z którymi walczył od pierwszej nocy powstania, cel zaś wyjazdu wymaga tajemnicy. Po pierwszem wrażeniu ogólny popłoch ogarnął pozostałe oddziały powstańców. Rzuciły się o-ne tłumnie do ucieczki, ścigane przez Rossyau. Śmiechówski z kilkuset ludźmi zaraz po L-u zniknął z obozu i tegosamego dnia rozproszyły się oddziały Jeziorańskiego i Waligórskiego, który skierował się także ku Galicyi. Mnóstwo powstańców przy przeprawie przez Wisłę pod Opatowcem i Koszycami potonęło, mała zaś część, przedostawszy się na drugą stronę, została rozzbrojona przez rozstawione wojska au-stryackie. Podobny los spotkał i samego dyktatora, który w samym dniu ucieczki po przeprawieniu się przez Wisłę został przez władze austryackie zaaresztowany i osadzony w więzieniu, najpierw w Tarnowie, potem w Krakowie, następnie w twierdzy morawskiej Iglawie i nareszcie d. 21 kwietnia w Jozefsztadzie. Wpływ moralny niewyjaśnionego jeszcze pragmatycznie wypadku był złowrogi. L. dopiero pod koniec lutego 1865 r. odzyskał wolność. Po wyjściu z więzienia pojechał na krótko do Londynu, gdzie wszedł do koła ze-brauych tam malkotentów z całej Europy, w któ-rem rej wodzili: Mazzini, Ledru-Rollin, Ludwik Blanc. Blind, działacz austryacki z r. 1848, który tam poznał L-a, daje taką jego sylwetkę: mały, chudy, z energiczną twarzą, o powstaniu rozmawiał jedynie z tym, z kim był bliżej. Usposobienie miał ponure; będąc na wieczorze u Irlandczyka Józefa Snowe, nagle zniknął, nie pożegnawszy się z nikim. W kwestyi wschodniej zgadzał się z Mazzinim: twierdził, że przedewszystkiem należy osłabić potęgę Rossyi. Blind podaje, że po r. 1875 L. znów gościł w Londynie; później włoscy, francuscy i angielscy przyjaciele stracili już jego ślad. Po pierwszym, krótkim pobycie nad Tamizą osiadł

w kantonie Solury w Szwajcaryi i otrzymał i na utrzymanie śpiewaniem psalmów. Znany tu prawo obywatelstwa. W Szwajcaryi pojął > jest jako autor słynnego poematu ,,The Yision za żonę pannę Bauer, kuzynkę żony Władysława Platera, Karoliny B. (ob.). Małżonkowie pozostawali w wielkiej biedzie. W r. 1867 przeniósł się L. z żoną do Turcyi, gdzie przybrał nazwisko Langie Bey; ale i tu z początku nie polepszyła się dola, i tu czekał go gorzki chleb emigrancki. ważnie miewał zajęcie przy zarządach kolejowych. Nareszcie udało mu się pozyskać podrzędne stanowisko w artyleryi tureckiej, wkrótce jednak je porzucił, bo mu licho i nieregularnie żołd płacono. W tych czasach głównem źródłem utrzymania L-ów była pomoc, jakiej im udzielał rodak, pułkownik Jordan. W r. 1877 został L. reprezentantem słynnej fabryki broni Kruppa w Essen i odtąd zaopatrywał armię turecką w działa i inne materyały wojenne tej fabryki. Stosunki jego materyalne polepszyły się.

of William concerning Pierś the Ploughman together with Vita de Do-wel, Do-bet, et Do-best, secundum Wit et Resoun“. W poemacie tym, odbijającym jego radykalne poglądy, opisuje życie wieśniaków, zwalcza wyzysk i nadużycia kleru, przekupstwo panujące w sądach i wszelkie zło i fałsz, bez względu na majątek i stanowisko społeczne. Włościanin, Piotr oracz, nawołuje do pracy i dbałości o zbawienie. Po raz drugi jął się L. pióra przeciw Ryszardowi II („bezradnemu" jak go zowie). Zwolennik Wyc-lifa, jeden ze zwiastunów rokoszu Wat Tylera (1381), utworami swemi wywierał wpływ aż do czasów Reformacyi. Wydania utworów jego dokonał Skeat (Oxford 1886). Por. Jusserand ,,Les Anglais au moyen-age: 1’epopee mystiąue de L.‘‘ (Paryż 1893); Kron ,,W. L’s Buch v. Peter dem Pfliiger“ (Erlangen 1885).

Langlet Emil Wriktor, architekt szwedzki (* 1824 r.). Pochodził z rodziny hugonockiej w Szwecyi za Karola X Gustawa. Nauki pobierał w Góteborgu i Sztokholmie. Otrzymawszy stypendyum na wyjazd, udał się do Paryża, gdzie był uczniem Blouefa, potem przebywał we Włoszech. W 1861--66 wybudował w Chrystyanii pałac Storthingu i wiele in. budynków. Podług jego planów postawiono wiele kościołów wiejskich, św. Pawła w Malmó, przytułek dla wdów w Sztokholmie i odnowiono

Prze-

St. l)b.

za-

katedrę w Upsali. Napisał dzieło o kościołach protestanckich w Szwecyi. Jego żonaUlryka pisała dla młodzieży: Pa eget hand“ (Własnemi rękami, 1889); „Et Eget Jiem“ (U siebie, 1891); „Fin de siecle" (1893 dla młodych kobiet); studya w kwestyach bieżących, np. Wart Bolag“ (nasze

St. Db.

w Chajdar Pasza pod

Wtedy już nie żyła jego żona, wierna towarzyszka niedoli, po której pozostał syn Tadeusz, oficer austryacki. L. zawsze był miłośnikiem koni. Kiedy mu się zaczęło lepiej powodzić w Turcyi, urządził sobie stadninę i jął się hodowlą rasy arabskiej; z jego hodowli wychodziły paradyery dla sułtana i innych monarchów europejskich. W r. 1873 ożenił się powtórnie, z angielką Berry, która w nim* straciła czwartego męża. Zebrawszy w Turcyi pewien kapitał, zamierzał przenieść się do Galicyi i osiąść w powiecie sądeckim. W tym celu jeszcze w r. 1887 na krótko przed śmiercią, bawił w Galicyi i Wiedniu. Umarł nagle, zachorowawszy na zapalenie płuc; pochowany na cmentarzu angielskim,

stowarzyszenie).

Langley Samuel, astrofizyk amerykański (* 1834 w Bostonie), dyrektor obserwatoryuin astronomicz. i profesor astrofizyki w uniwer. w Waszyngtonie, przy pomocy reflektora o 33 ctm. w. średnicy dokonał świetnych badań nad słońcem, którym poświęcił cały szereg artykułów. Treść ich stanowią: pomiary różnicowe temperatury słońca (Boston, „Amer. Proc." 1874), temperatura różnych miejsc na jego powierzchni („Comp. Rend. de PAc. de Paris", 1875), blask (tamże), atmosfera („Amer. Journal" 1875), temperatura („Amer. Proc." 1879), fizyka słońca („Observatory“, 1880), widmo słoneczne i niebieskie na wielkich wysokościach („Naturę" 1882), pochłanianie światła słonecznego przez atmosferę ziemską („Amer. J.“ 1883), pochłanianie ciepła przez atmosferę („Prof. Pa-pers", 1884). Pisał nadto o obserwatoryum na Etnie („Naturę" 1880), o cieple księżyca („Mem. Nat. Ac. of se.“ 1885—1889), o wynalezionym przez siebie „bolometrze" („Am. Jour." 1888), i in. Wyniki badań L. nad fotosferą słońca podał T. Skomorowski w „Bibl.

A * h,

wy-

pełnia jednę z wybitniejszych kart historyi naszej w okresie walk o niepodległość, a chociaż mocą duszy i zdolnościami umysłu wódz nie stał na wysokości zadania, chociaż sprawie narodowej nie poświęcił się cały, bez wahania się jednak, bez namysłów, a wobec ciężkich warunków, w jakich wybuchało powstanie 1863 r., może i bez nadziei, ze szczerem

Konstantynopolem (tak się nazywa rozległa równina na brzegu azyatyckim, obok słynnego cmentarza tureckiego w Skutaryj. Mimo nawiedzionych tylu nadziei, do jakich M. swą blizko dwumiesięczną kampanią uprawniał, mimo oczywistego błędu, jakim było przyjęcie dyktatury, mimo niewyjaśnionego zejścia z widowni—nazwisko L-a

walii.

sercem walczył za Ojczyznę. Bibliogr. ob. Dopełnienia. A-e-Langit, minerał, zasadowy wodny siarczan miedzi CuS0₄. 3Cu (oH). H₂0, ziełonawo niebieski; krystalizuje się rombowo; występuje w Korn-

z. w.

Warsz." (t.' IV r. 1875).

Langland William, poeta angielski (* 1332 7 w 1399 w Bristolu). Właściwe jego nazwisko, zdaje się, było Langley. Studyował teologię, otrzymał jednak tylko niższe święcenia. Następnie udał się do Londynu, gdzie zarabiał

Langlois Szymon Aleksander (* 1786 — f 1856), znawca sanskrytu i zasłużony tłumacz dzieł literatury hinduskiej, m. i. hymnów Rig- lewicy. vćdy (4 t. 1849-52).

koju Był jeszcze wybieranym do parlamentu w latach 1876 i 1881 i zasiadał zawsze na

St. Db.

Langlois Wiktor, znawca starożytności armeńskich (* 1829 w Dieppe —f 1869). Po ukończeniu kursów Ecole des Chartes i Ecole

K. A

des langues orientales wysłany w missyi naukowej do Cylicyi i Małej Armenii, przywiózł stamtąd cenne zbiory napisów greckich i wykopalisk z nekropoli w Tarsie (1852). W 1857 — 61 L. badał i zbierał we Włoszech materya-ły dotyczące stosunków Francyi z Armenią podczas Wojen Krzyżowych. Oprócz licznych sprawozdań o swoich podróżach naukowych wydał m. i. prace: o numizmatyce Egiptu pod rządami Rzymian (1852); o numizmatyce Georgii w średniowieczu (1852), „Notice sur le couvent armenien de Pile Saint-Lazare, ń Ve-nise, et sur la congregation mekhitariste, avec un aperęu sur 1’histoire de la litterature de FArmenie“ (1862); „Mont Athos et ses mona-stóres (1867, 4°); „Collection des historiens anciens et modernes de P Armenie* z (przekł. franc.) (1868, t. I), — wydawnictwo rozpoczęte pod opieką rządu egipskiego, nieukończone

K. A.

Langlois Jan Karol, malarz francuski (* 1789 f 1870). Jako młody oficer piechoty odbył kampanię niemiecką, hiszpańską i rosyjską, poczem osiadł w Paryżu, gdzie zaprzyjaźnił się z Horacym Vernet. Za jego namową i pod jego głównie kierownictwem zaczął studyować malarstwo. Po upadku Napoleona wstępuje ponownie do armii i, szybko awansując, podaje się do dymisyi jako pułkownik. Służba wojskowa nie przeszkadzała mu jednak zajmować się sztuką. Wystawił cały szereg obrazów, przeważnie bitew, w których brał udział.

Wiele z jego obrazów znajduje się w muzeum w Wersalu; do liczby bardziej znanych należą:

Przejście przez Berezynę, Bitwa nad Moskwą i in.

Głównie jednak zasłynął L. jako malarz panoramy. Widok Algeru i Bitwa nad Moskwą posiadały prawdziwie artystyczną wartość. Nadto L. pozostawił po sobie kilka dzieł: „Voyage pittoresąue et militaire en Espagne“ (Paryż 1820—30), i opisy bitew pod Eylau i Pyrami-

darni*.

z powodu zgonu autora.

Langlois Paweł J a u, (* w Paryżu 2 sierp. 1862) fizyolog francuski. Dyplom doktorski osiągnął w Paryżu w r. 1887 po obronieniu rozprawy napisanej znakomicie, opartej na badaniach bardzo drobiazgowych i sumiennych p. n. ,,De la Calorimetrie directe chez l’homme“, Bezpośrednio po doktoryzacyi L. został zarządzającym pracownią fizyologiczną wydziału lekarskiego paryskiego, nieco później sekretarzem Towarzystwa psychologii fizyologicznej, w roku zaś 1891 członkiem Towarzystwa biologicznego. Bardzo ciekawe są jego badania sumienne działalności nadnerczy (capsulae supra-renales) podjęte wpólnie z Abelousem, opisane w rozprawie ,,Recherches sur la physiolo-gie des capsules surrenales (w ,,Archives de physiologie‘‘ roczn. 1891—93; pracy tej Akademia francuska przyznała nagrodę Mon-thyona). Również w ,,Arch. de physiologie", w ,,Revue philosophique“, ,,Revue scientifique‘‘ i .,Revue generale des sciences‘‘, oraz w różnych tygodnikach lekarskich ogłosił szereg niemały prac większych lub mniejszych. Osobno ogłosił: Le Lait“ (Paryż 1892), „Traite de physiologie“ (tamże 1893, wspólnie z de V a-rignym) i ,,Traite d’hygićue (tamże 1895). L. jest też współpracownikiem wydawnictwa „Grandę Eucyclopedie“. Lamir.

Langmajer J ó z e f (f w Wiedniu w r. 1810),

St. Db.

Langlois Amadeusz Hieronim, francuski mąż stanu (* 1819). Ukończył szkołę marynarki i dosłużył się stopnia podporucznika;

1848 podał się do dymisyi i poświęcił dziennikarstwu. Był współpracownikiem Proudhon’a w dzienniku „le Peuple“. W r. 1849 kandydował na liście socyałistycznej do Zgromadzenia Narodowego i otrzymał 105 000 głosów, nie został jednak wybranym. Wkrótce aresztowany, skazany był na wygnanie. Po powrocie w dalszym ciągu oddawał się polityce i sprawom ekonomiczno-społecznym. Pozostawał wciąż w bliskich stosunkach z Proudhon’em, był przy jego śmierci, a jako wykonawca jego ostatniej woli wydał w r. 1865 jego dzieła pośmiertne.

Przekonania swe filozoficzne i polityczne przedstawił w „rHomme et la Revolution“ (1867).

Dr. J P.

Jako członek Międzynarodówki brał udział w charakterze delegata w kongresie w Bazylei r. 1869. Zwalczał tam teoryę Bakunina, stając w obronie własności indywidualnej. Po 4 września 1870 r. został szefem 116-go batalionu gwardyi narodowej i odznaczył się w paru potyczkach, a w jednej został ciężko ranny. Wkrótce wybrany do Zgromadzenia Narodowego , był przedstawicielem departamentu Seine. Po wybuchu komuny nie przyjął nomi-uacyi na komendanta gwardyi narodowej, uważając, że nie zdołałby się oprzeć Komitetowi

Centralnemu, i udał się do Wersalu. W Zgro- doktor medycyny i filozofii, sprowadzony do raadzeniu Narodowem był rzecznikiem podatku \ Wilna przez Poczobuta (ob)., wówczas re-od dochodu, odrzuconego jednak przez więk- ' która Szkoły Głównej litewskiej; jako profesor szość reakcyjną, i wypowiedział świetną mowę, wykładał do r. 1802 patologię i terapię szcze-zwalczając projekt prawa skierowanego prze- gółową oraz farmakologię, a według zapewnień ciw Międzynarodówce. Byl członkiem unii re- L. Lafontaine’a (ob.) i M. Balińskiego publikańskiej i głosował przeciw zawarciu po- (ob.) L. urządził pierwszą klinikę lekarską w

Dr. J. V.

na:

vie“.

J. F. G.

Jn 1).

A. Ł.

za

tem mieście, aczkolwiek ciasną i niewygodną.

Już Gąsiorowski podał w podejrzenie zapewnienie to, J. Bieliński zaś przeczy mu stanowczo.—Po ustąpieniu z katedry L. przeniósł się do Wiednia i tam życia dokonał. Od r. 1807 był członkiem Tow. lekarskiego wileńskiego.—Por. Lafontaine „Chirurgisch-med.

Abhandlungen verschiedenen luhalts Polen betref-fend“ (str. 258), M. Baliński ,,Dawna Akademia wileńska'⁴ (str. 278), S. Gąsiorowski ,,Zbiór wiadom. do hist. sztuki lek. w Polsce⁴'

(T. III str. 72, 81, 235), J. Bieliński „Stan nauk lek. za czasów Akademii medyko-chir. wileńskiej‘‘ (str. 421—426 i 802).-S. Koś miński „Słown. lek. polskich⁴¹ (str. 263).

Langner, autor atlasu „Partage de la Polo-gne. Polen vor der ersten, nach derselben und nach der Il-en u. Ill-en Theilung, entworfen und gezeichnet v. Director L., gestochen von Jack".. Atlas składa się z czterech map, każda nosi oddzielny tytuł i odmiennie jest kolorowa-1) Polen, Litauen und Kurland, 2) Toż w r. 1775, 3) Toż w r. 1793, 4) Toż w r. 1796.

Langner Jan J., pisarz czeski (* 1861 w Kral. Dworze), następnie inspektor banku „Sla-W 1891 redagował z dr. Morawcem „Cesky Venkov“ w Kralowym Dworze, poczem „Nove Zpravy“ z Beaufortem i „Ćeske Noviny“ w Pradze (1895 r.) i w końcu „Plzeńske Listy". Prace jego: „O dru V. Hanusovi po-wiaska" (Praga 1890); „Politicke zasady Karola Havlicka Borovskeho“ (1899); „Politicke vyroky a zasady Frant. L. Riegra⁴' (1899J; „Politicky slovnicek novinarsky“ (1898). ,,Cim nam byl a jest Frant. Palacky?"; „Dr. Fr. Lad. Rieger ]848—1898. Przekłady Sienkiewicza: „Quo vadis“

(1898", „Krzyżacy" (1899). „Bez dogmatu" (1899),

„Potop" (1899) (Wszystko to ogłoszone v. „Pfi-teli domoviny“); Herynga Zygm. rozprawy o gospodarstwie narodowem (Chrudim 1898) i Bolesława Prusa: „Pałac i rudera", tudzież wiele innych („Naucn. Slovn.“).

Langrand-Dumoncean Andrzej, aferzysta belgijski (* 1826 r., wystąpił w r. 1852 z projektem ,,schrystyanizowania“ kapitału i znalazłszy wielkie uznanie u kleru belgijskiego, pozyskał poparcie i błogosławieństwo papieskie.

L. został obdarzony przez papieża tytułem hrabiowskim. Wywdzięczając się za poparcie, wspomagał kasę papieską w chwilach krytycznych. Założył około 24 towarzystw akcyjnych i spółek, do których wpływały ogromne summy od duchowieństwa, włościan, wdów i sierot; D. zakończył zawód swój bankructwem i ucieczką do Ameryki. Dzięki potężnym wpływem partyi klerykalnej zażegnano wszczęcie przeciw L procesu o bankructwo podstępne. W r. 1871 pomimo głośnego skandalu, jaki wywołał upadek przedsiębiorstwa L-a, klerykałowie wprowadzili do izby deputowanych jednego z głównych jego pomocników, który został uawet prezesem komisyi finansowej. Inny, niejaki Dedecker, został mianowany gubernatorem w Limburgu. Wywołało to wielkie wzburzenie wśród ludności i spowodowało upadek gabinetu d’Anethana i wytoczenie długiego procesu, którego wyrokiem zbiegły D. został zaocznie skazany w r. 1879 na 15 lat więzienia.

Langren Michał Florenty, matematyk belgijski (* 1600 w Antwerpii f 1675 w Bru-kselli), jezuita i nadworny kosmograf króla hiszpańskiego, był bardzo zdolnym inżynierem, astronomem i kartografem. Poprawiał porty w Ostendzie i Maerdyck, prowadził kanał pod Bruksellą; opracował pierwszą mapę księżyca, stosował zmiany jego oświetlenia do mierzenia czasu, spostrzegał wybuchy „kraterów" na księżycu; podał sposób określania długości na morzu. Dzieła jego: „La verdadera longitud por mar y terra" (1644), „Seleuographia, sive Plenilunii lumina Austriaca Philippica" (1645); „Description du canal de Mariannę et du grand changement que le banc de Maerdyck fait depuis 1624 jusąue 1653" (1653), „Briefve description de la ville et havre d’Oostende“ (1659); a nadto kilka map Belgii. Urząd nadwornego kosmografa odziedziczył po ojcu, A r-noldzie F iorentynie; w w. XVII żył jeszcze Jakób FloręntynL., również kartograf.

Langres, miasto okręgowe w depart. Wyższej Marny, 473 m. upm., niedaleko od lewego brzegu rzeki; węzłowa stacya kolejowa, siedziba biskupstwa i sądu handlowego; w muracli miejskich ruiny rzymskiego łuku tryumfalnego, piękna katedra z XII w , pomnik urodzonego tu Diderota (oh.), kollegium, biblioteka, muzeum sztuki i starożytności, fabryki wyrobów stalowych, ożywiony handel; 10 000 m-ców. Ij. w starożytności Andematunam v. Civitas Lin-gonum, nzw. tak od ludu celtyckiego Lingo-nes. R. 298 Allemani pobici zostali tu przez Rzymian, później spalili miasto Wandalowie i Atty-la. Już V wieku po Chr. była tu siedziba biskupstwa. W r. 1197, za Hugona III Burgundz-kiego, dostało się biskupom L., podniesionym Ludwika VII do godności książąt (ducs de L.). W 1362 r. z powodu wojny z Anglikami m-to ufortyfikowano, a za Ludwika Filipa wzniesiono cytadelę z 8 bastyonami. Po wojnie franc.-pruskiej 1870 r. i przyłączeniu Alzacyi i Lotaryngii do państwa niemieckiego L. stał się ważnym punktem obronnym granicy płn.-wschodniej, pierwszorzędną twierdzą (z 12 fortami). W L., poczyuając od 830 r. do 1845    r., odbyło się ogółem 25 soborów;

z nich ważniejsze: w 1080 r , na którym potępiono inwestyturę świecką; w 1116 r. (conci-lium Lingonense) wydano rozporządzenia wymierzone przeciwko łupiestwu dóbr duchownych; w 1155 r. zatwierdzono kanon o karności kościelnej i t. d.—Porów. RousselB ,,Le diocese de L., histoire et statistiąue" (L. 1873 —79, 4 t.).

Langsdorf Karol Chrystyan,^niemiecki mechanik i technolog (* 18 maja 1757 w Nau-

lieim—f 10 czerwca 1834 w Heidelbergu), urzęd- L-ski okrąg liczy 35 000 m-ców, trudniących nik warzelni soli, następnie profesor budowy się uprawą trzciny cukrowej, ryżu, tytoniu, maszyn w Erlangen, 1804 otrzymał katedrę me- sorglio, oraz hodowlą jedwabników, chamki, hydrauliki i technologii w Wilnie, zkąd 1806 przeniósł się do Heidelberga, gdzie z czasem został rektorem uniwersytetu. Prócz licznych rozpraw w czasopismach Crellego i Grena, napisał: „Yollstandige auf Theorie u. Er-fahrung gegriindete Anleitung zur Salzwerks-kuude“ (Altenburg 4784—96, 5 t.); ,,Lehr-buch d. Hydraulik*¹ (1794); ,,Erleuterung d.

Langton Stefan, arcybp. Canterbury (f 1228). Kształcił się w Paryżu, w r. 1206 został kardynałem dzięki pap. Innocentemu III, który był jego kolegą szkolnym i przyjacielem, a w r. 1207 papież zmusił mnichów, aby obrali L-a arcyb-pem Canterbury wbrew woli króla Jana. Wszczął się zatarg między papieżem a królem, który się skończył w r. 1213 zwycięstwem L-a. L. stał się przywódcą baronów przeciw despotyzmowi Jana a znowu namawiał króla, aby przeciw baronom odwoła! się do sądów. Zapomnianą Magna Charta Henryka I z r. 1 100 odczytał L. na zgromadzeniu baroDÓw, którzy zażądali od króla potwierdzenia jej. Król zwlekał, dopiero po porażce pod Bouvi-nes (1214) uznał Magna Charta. Wkrótce król Jan, chcąc zerwać umowę, zwrócił się do papieża o pomoc; popierali go legaci Mikołaj i Pandolfe. Innocenty III potępił Kartę, rzucił klątwę na baronów, a L-go pozbawił godności prymasa. L. powrócił do Anglii i objął swój urząd dopiero po śmierci Jaua i Innocentego III i po wstąpieniu na tron Henryka III. Przewodniczył ankiecie dotyczącej kanonizacyi Hugona Lincolna, brał udział w drugiej koronacyi Henryka III i w przewiezieniu relikwii św. Tomasza (1220). Wymógł na pap. Honoryuszu 111 że odwołał legata Pandolfa i przyrzekł za życia L-a nie przysyłać legatów do Anglii. Za jego staraniem odbył się synod w Osney, którego ustawy, „konstytucye Stefana L-a", przez długi czas regulowały stosunki kościelne w Anglii. W r. 1225 radził zgromadzeniu duchowieństwa i baronów głosować za podatkiem na wojnę o Poitou wzamian za potwierdzenie Wielkiej karty konstytucyjnej. L. prócz polityki zajmował się teologią. Należy do rzędu najwybitniejszych teologów swego czasu i napłod-niejszych pisarzy, pozostawił glossy i komentarze prawie do każdej ksiągi starego Testamentu i wielką ilość kazań. L. podzielił biblię na rozdziały i zmienił porządek ksiąg; a to nadało Wulgacie formę ostateczną, w jakiej się obecnie znajduje. L-owi przypisują jeszcze rozmaite utwory wierszem i prozą, historyczne i poetyckie, o których nic określonego powiedzieć nie można. L. umarł w swojej re-zydencyi Slindon w Sussex.

Langue d’0C, język. W Średnich Wiekach oznaczano w ten sposób wogóle grupę narzeczy Francyi południowej (dzisiaj prowan-s ais ki cli) w przeciwstawieniu do narzeczy północnych, langue d’oi‘1, czyli właściwej francusczyzny. W szczególności, obecnie L. oznacza narzecze laugwedockie, t. j. gwary ludowe Laugwedocyi (Les patois du Lan-guedoc). Ob. prowansalski język.

Languet Hubert, pisarz francuski (* 1518 f 1580). Studyował ua uniwersytetach w Poitiers

Kastner’schen Analysis endlicher Gróssen‘‘ (Mannheim, 1776 — 78, 2 tomy), „Grundlehren d.

Photometrie“ (Erlangen 1803, 5 toin.); „Grundleh-re d. mechan. Wissenschaften“ (1802); ,principia staticae et mechanicae corporum solido-rum et fiuidorum" (Wilno 1806); „Institutiones teclmologicae“ (1806);    „U. die Unstatthaftig-

keit d. Princips der unendlichen Theilbarkeit“

(Erlangen 1804); „tl. Newtons, Eulers, Kastners und Consortes Pfuschereien in der Mathematik“

A. I-.

(Heidelburg 1809); „Neuere Erweiterungen d. mechan. Wissenschafteu, besonders zur Vervoll-kommnung der Maschinenlehre" (1816). Prace drukowane w Wilnie wywołały wyczerpujące sprawozdanie w „Gaz. literackiej wileńskiej“ z r. 1806, które J. Bieliński przytoczył w wyjątkach w „Prac. mat. fiz.“, T. II, str. 306—308 i 313 — 315. „Pamiętnik warszawski“ z r. 1818 zawiera ciekawy artykuł: „Zdanie p. L-a o matematyce w Polsce i uwagi p. Ohma z tego powoda".

Langs&orff Jerzy H., botanik, syn Karola (* 1774 —f 1852). Słuchał medycyny w Getyndze. W r. 1797 towarzyszył jako lekarz księciu Waldeck do Lizbony. W r. 1803 należał do wyprawy Krusensterna; w Kamczatce opuścił wyprawę i lądem przez Syberyę powrócił do Europy.* W r. 1815 został konsulem generalnym rosyjskim w Brazylii. Tutaj zajął się kolonizacyą tego kraju i badaniem jego przyrody. W r. 1823 odbył podróż po Uralu.

Po powrocie do Brazylii w 1. 1825—29 przedsięwziął kilka wielkich podróży w głąb tego kraju; nagromadzone w tych podróżach zbiory znajdują się w muzeach petersburskich. Od r.

1831 do końca życia przebywał we Freiburgu.

x-y.

x-y.

Z pism jego wymienić należy: „Plantes reeueil-lies pendant le voyage des Russes autour du monde" (Tubinga 1810 — 18, 2 tomy); „Bemer-kungen auf einer Reise um die Welt 1803—7“ (Frankfurt 1812, tomy); „Memoires sur le Bresil" (Paryż 1820).

K. A.

LangSOll, 1) m-to w półn. Tonkiuie pod 21° 57’ płn. szer., 106° 57' dł. wsch. od Gr., ważny punkt strategiczny o 20 kim. od granicy chińskiej a 5 kim. od prawego brzegu Songki-kong. L. składa się: z cytadeli, wzniesionej przez Chińczyków a zdobytej w 1885 r. przez Francuzów, i z m-ta Kilua, ufortyfikowanego; ożywione jarmarki, odlewnie żelaza i miedzi, bogactwa mineralne, uczęszczane pagody. 2)

Wielka Eucykl. Ilustr. Ser. I. Tom XLJI. Zesz. 335b.

i w Padwie, wiele podróżował i pozostawał w sto- Elizabethae carmen* (tamże 1543); In nuptias sunkach z wybitnymi ludźmi epoki, a miano- ser. Sigismundi Aug., Polonorum regis, serenis-wicie z Melanchtonem. Elektor Saski używał simaeąue Cathariuae... elegia" (1553), „ln Sago do misyi dyplomatycznych, a zwłaszcza muelis Macieiovii Episcopi cracoviensis obitum“ informował się za jego pośrednictwem o spra- (1550) i t. d. Szczegółowy wykaz Estreicher wach politycznych i militarnych państw euro- (T. XXI str. 59). pejskich, a zwłaszcza Francyi. W r. 1570 L. był ambasadorem książąt niemieckich na dworze Karola IX franc.. i wypowiedział przed nim mowę tak śmiałą, że z trudnością uniknął zemsty rozgniewanego króla. W rzezi Św. Bartłomieja przypadkowo uniknął śmierci, miał jednak wzbroniony powrót do Francyi (1573—77).

*-y.

Langusta albo O c i ę ż u i k — Palinurus stanowi rodzaj skorupiaków dziesięcionogich (De-capocla) z grupy pancerzowców słupkookicli (Malacostraca, Tho raco strącą). Niektórzy systematycy tworzą zeń specyalną rodzinę Pali-nuridae, Ociężniki, albo L-ty. Są to bodaj największe skorupiaki o bardzo twardym zgrubiałym pancerzu i długim szerokim odwłoku; „płetwa pławna" (koniec odwłoka) na tylnej stronie—skórzasta; różki wewnętrzne zakończone dwiema krótkiemi nitkami; odnóża tułowiowe sześcioczłonkowe z pojedyńczemi pazurami. Samce nie mają specyalnycli wyrostków odnoży przystosowanych w celach płciowych. Przezroczyste prawie liściokształtue larwy pe-lagiczne L-st uchodziły dawniej za specyalny rodzaj Phyllosoma. L. żyją wyłącznie rzach. M. Śródziemne.

w most. M.

W tych latach był przedstawicielem Elektora Saskiego na dworze wiedeńskim, poczem uzyskał pozwolenie na powrót do Francyi, skąd jednak, z powodu ciągłych nieporozumień na tle przekonań religijnych, wyjechał do Antwerpii. L. był w swoim czasie znakomitością europejską, a prace jego wywoływały zawzięte polemiki. Napisał: „Historica descriptio suscep-tae executionis contra S. Romani imperii re-belles" (1567); „Haraugue au Roi Charles IX“

Langwedocki kanał, K. Południowy (franc. canal du Midi, c. du Langucdoc, c. des Deux Mers), łączący in. Śródziemne z Atlantykiem (właściwie z rz. Garonną i jej bocz. kanałem [canal lateral a la Garonne]), bierze początek pod Tuluzą z rz. Garonny, korzysta z wód rzek Aude, Orb i Herault. dociera do zastoiska (aestuarium) Etang de Thau, skąd kanałem Cette łączy się z Morzem Śródziemnem. Długość k-łu 242 kim., szerokość, b. zmienna, dochodzi do 20 m., głębokość prawie wszędzie 2 m. Kanał ma 100 śluz, przeszło 100 mostów, w 55 miejscach idzie na akweduktach ponad innemi wodami, zasilany jest przez 2 zbiorniki wody: Lampy i St Ferreol (jedna z osobliwości okolicy). K. Ł. zbudował w 1. 1666 — 81 Paweł Riąuet, któremu w r. 1827 wzniesiono na wzgórzu Naurouze pomnik granitowy w kształcie kolumny. Budowa kanału kosztowała 17 mil. liwrów.—Lit. Le com-te G. de C*** (Caraman) „Guide du voyageur sur le canal du Midi et ses embranchements"

„Apologie de Guillaume d’Orange“

(1570); „Vindiciae contra tyraunos" 1579 (w tłó-maczeniu franc. „De la Puissance legitime du prince sur le peuple et du peuple sur le prince

1881);

(1582); „Epistolae politicae et historicae" (1633);

„Epistolae ob res politicas et historieas" (1646);

St Db.

„Decades tres epistolarum H. Langueti" (1702); zbiór listów niezmiernie ważnych dla poznania epoki ówczesnej).

LangUS J an, wierszopis łaciński (* 16 kwiet.

1503 w Freistadt na Szlązku— f 25 wrześ. 1567).

Uczył się w Nisie. później kształcił się w Akademii Krakowskiej. Powołany na profesora do Budy, stamtąd przeniósł się do Złotej Góry w ks. Lignickiem. Wreszcie został przełożonym kollegium w Nisie. Świdnica powołała L-a na syndyka, skąd wezwał go biskup wrocławski, Jakób Salza, i mianował swoim sekretarzem. Następca Salzy, Baltazar Promnic, nadał mu urząd kanclerza i wysłał go jako posła do ces. Ferdynanda, który go zatrzymał, obdarzając urzędem nadwornego konsyliarza. L. przywiózł później do Polski posag arcyksiężniczki au-

stryackiej Elżbiety i był w orszaku Katarzyny, trze-    (Tuluza 1836); Bernard „Le canal du Midi “

Hr.

Langwedocya (Languedoc) nazwa dawnej prowincyi francuskiej, z której utworzono w r. 1790 departamenty: Gard, Herault,

ciej żony Zygmunta Augusta. Witającym królową w „Bulletin de ła Societe de geographie com-w Krakowie panom polskim L. odpowiedział merciale de Bordeaux“ (1889). wspaniałą mową. L. mile był widziany w Polsce, często bywał w domu Sam. Maciejowskiego, zostawał w przyjaźni z Orzechowskim i

Royzyuszem. Wszystkie swoje dzieła, między Aude, Tarn, Lozere, większą cz. dep. Wyższej któremi dużo bardzo jest wierszy, drukował ' Garonny oraz części dep-tów: Tarn-et-Garonne, w Krakowie. Do Polski przywiązał się szcze- Ariege, Wschodnich Pirenejów, Wyższej Loary rze i bardzo wiele jego utworów potrąca o sto- i Ardeche. 1) Dawny obszar. L. obejmowała sunki polskie. Najważniejsze z nich: „De bello głównie część dawnej Proviucia Romana TurcaedecernendoadEąuitesPolonosElegia“(Kra- (od V w. Narbone usis Prima), do której ków 1543, u Wietora); „Encomium vini et cerevi- ; wsiąkły z biegiem czasu części dawnej V i e n-siae“ (tamże 1533; dowcipny i rzadki wiersz napo- : nensis i Aąuitania Prima. Kraj nosił chwałę wina i piwa); „In nuptias Serenissimi regis różne nazwy; do XIII w. Pro vincia (wspo-Poloniae Sigismundi Augusti atąue Ser. yirgiuis I mnienie dawnej nazwy rzymskiej), a także Sep-

timania (nazwa, nadawana części wschodniej, będącej przez czas długi w posiadaniu Wizygotów), później Reg num lub Provincia Go-thiae, wreszcie, w w. XIII, Conąuesta lub Terra Albigensis. Przy końcu w. XIII zjawia się termin Lingua Oc ci tana, oznaczający kraj, gdzie mówią oc zamiast oui, langue d ’ o c, w przeciwstawieniu do terminu langue d ’ o i 1, oznaczającego północ i środek Królestwa. Granice L-i pozostają długo nieokreśloneini. Na początku w. XIV L. obejmuje całą posiadłość królewską na płdniu Francyi i zwiększa się lub zmniejsza od strony Akwitanii, dzieląc losy wojny z Anglią; granice zmieniają się również zależnie od kaprysu władzy państwowej, która je wyznacza przy każdem mianowaniu nowego namiestnika prowincyi. W r. 1360 L. obejmuje jeszcze 44 biskupstwa. Po układzie w Bretigny posiadłości królewskie ograniczone zostały de 3-ch jurysdykcyi seneszalskich: Tuluza, Carcassonne i Beaucaire. W r. 1360 ostatecznie już utrwalono granice, które trwają aż do Rewolucyi. —2) Topografia, Pod względem fi-zyograficznym L. przedstawia 3 odrębne części: na płn. skupienie gór Seweńskich (wodozbiory Rodanu, Garonny i Loary), na płd. wielka równina (wodozb. rzek Aude, Herault i część wodozb. Rodanu), na zach. osobny wodozb. Garonny i kilku jej dopływów. (Szczegóły z geografii fizycznej i budowy geologicznej ob. odpowiednie departamenty). — 3) Hi story a. Znaleziono w L-cyi, jak i w całej płd. Francyi, ślady człowieka z okresu czwartorzędowego. Zamieszkiwała kraj ten rasa przedhistoryczna Cro Magnon, później, na zaraniu dziejowem, Iberowie, jeszcze później Ligurowie, wreszcie Gallowie, którzy, zmieszawszy się z Ligurami, wyparli I-berów. Celtowie, w chwili, gdy historya zaczyna o nich mówić, są już panami kraju. Były tu liczne kolonie fenickie i greckie, a) Epoka rzymska. W czasie podboju przez Rzymian płdwej Gallii kraj ten, już napół cywilizowany, zamieszkują ludy celtyckie (ob. Gal li a Trans alpina, t. XXIV, str. 591); mają one ludne miasta i od swych sąsiadów nadbrzeżnych przejęły przedsmak sztuki greckiej. W r. 125 przed Chr. legiony rzymskie rozpoczynają podbój kraju; w r. 119 panowanie Rzymian rozciąga się już do Garonny. Pierwsze trzy wieki po Chr. są dla kraju bardzo pomyślue. Cywiliza-cya wzrasta i złacinnienie ludności odbywa się bardzo szybko. Przed końcem I w. naszej ery południe Gallii niczem się nie różni od samej Italii. Miasta galijskie stały się municypiami o prawie rzymskiem lub gallo-rzymskiem. Miasta te rosną, zdobią się w przepiękne pomniki, z których wiele dotrwało dotąd. Handel rozwija się. Liczne drogi, umiejętnie zbudowane, łączą ważniejsze miasta i będą głównemi środkami ko-munikacyi przez całe Średniowiecze. Wprawdzie jedno tylko miasto Nimes zachowało dużo pomników, lecz napisy, znajdowane tutaj, świadczą, że ani Beziers, ani Tuluza w niczem nie ustępowały temu miastu. Wszędzie, w najbardziej oddalonych wioskach znajdowano dowody, że kraj ten był pokryty okazałemi willami i innemi budowlami, co świadczy o wysokim rozwoju rolnictwa i postępie cywilizacyi. Pod koniec w. IV większa część Gallii jest chrze-ściańską i nawet już kilka t. zw. herezyi ma tu swych zwolenników i zaciekłych przeciwników. W III w. gnostycyzm został tu przyniesiony przez misyonarzy greckich. W IV w. arya-nizm tryumfuje przez chwilę, prześladując prawowiernych. Dalej idą Pryscylianiści, wreszcie zwolennicy księdza Wigilancyusza. Pogaństwo znikaurzędownie, zjawiają się instytucye zakonne; lecz dawna kultura nie traci jeszcze swych zwolenników i szkoły Tuluzy i Narbonny są wciąż jeszcze w stanie kwitnącym. Najazd barbarzyńców i ostateczny tryumf nowych idei religijnych sprowadza szybką zmianę w społeczeństwie płdwej Gallii.--b) Epokabarbarzyńska i Karolingowie. W r. 407 Wandalowie, Swewowie i Alanowie przechodzą przez kraj jak huragan, burząc, a nic nie budując; wówczas to prawdopodobnie zginęło w ogniu mnóstwo pomników, których szczątki spotyka się na całej przestrzeni L-ci. Później Wizygoci opanowują kraj. Po podbiciu kraju przez Franków prowincye płdwe zaczynają odrywać się od reszty monarchii. Książęta frankońscy, rządzący krajem, utwierdzają tu swą władzę, tworząc pod nazwą księstwa Akwitanii prawdziwe królestwo niezawisłe, rozciągające się od Pirenejów do Loary i od Oceanu do Vivarais. W r. 720 Arabowie stają się panami przyszłej L-cyi. Wypiera ich Karol Martell. Od r. 768 ks. Akwitanii jest już ostatecznie w ręku Franków. Karol W. tworzy w r. 778 dla swego syna Królestwo Akwitanii. Pod rządami Karolingów królestwo to tworzy nierozdzieluą część Król. Francuskiego aż do śmierci Karola -Łysego (877), odkąd poczyna się c) E p o k a f e u d a 1-n a. Wówczas to powstaje większość wielkich domów książęcych, rządzących tu aż do XIII w. Władza królewska słabnie. Wysokie godności stają się dziedziczuemi. Hrabiowie i książęta przywłaszczają sobie prawa panujących, a mieszkańcy południa nie troszczą się o to, co się dzieje na północy, z imienia zaledwie znając władców następujących po sobie w Laon lub w Paryżu. Niezależni od władców Francyi, panowie nie są zbyt silni u siebie. Rysem znamiennym dla ustroju feudalnego w L-i jest nadzwyczajne rozluźnienie węzłów, łączących indziej wasala sr panem. O królu niema tu mowy; wzmianka imienia panującego w przywilejach jest jedyną oznaką posłuszeństwa, okazywanego przez te żywioły burzliwe, i to wtedy tylko, kiedy same zechcą. Lecz nie okazują one nawet uszanowania swemu władcy bezpośredniemu, hrabiemu Tuluzy lub raarchionowi Gocyi. Żyjąc w ciągłych waśniach, nie wahają się wszakże jednoczyć przeciw niemu w celu niedopuszczenia, by stał się zbyt potężnym. Ustrój feudalny nie dosięgną! tutaj tego wykończenia hierarchicznego jaknp. w Normandyi: niema w L-i ścisłej zależności osób i ziemi, stanowiącej właściwość tego ustroju. Wielu drobnych właścicieli umie zapewnić sobie niezależność, i liczba ziem allodyalnych jest względnie duża. W ks. Tuluzy i na ziemiach kościelnych trafiają się wprawdzie jeszcze poddani (homines de corporę, de caselagio), liczba ich wszakże zmniejsza się i większość rolników uzyskuje wolność osobistą. Istnieją potężne rzplite municypalne: Tuluza, Montpellier, Nirnes, Beziers, Narbonna rządzą się same, zawsze gotowe z orężem w ręku bronić swych praw; konsulowie Narbonny zawierają na własną rękę układy polityczno-han-dlowe z miastami włoskiemi; konsulowie Montpellier odkupują za znaczną gotówkę od swego suzerena jego prawa zwierzchnicze; konsulowie Tuluzy mają własną chorągiew i własne wojsko; w całej niemal L-cyi wymiar sprawiedliwości w sprawach kryminalnych należy do trybunałów konsularnych; Wreszcie, dla poddanych, pragnących wyzwolić się z pod ucisku swych panów, powstają liczne miejsca bezpieczeństwa (sahitates), nowe miasta, gdzie każdy z nich, pod warunkiem porzucenia ziemi, trzymanej od pana tytułem dziedzictwa, znajduje pracę i wolność obywatelską. Kościół nie ma powagi; do w. XIII kraj nie wydał ani jednego wybitnego teologa; wiara nie jest żarliwą; nietylko nauka Albigensów zjednywa sobie coraz liczniejszych zwolenników, lecz —fakt daleko donioślejszy dla przyszłości katolicyzmu — indyferentyzm religijny z dniem każdym daje się tu uczuwać dotkliwie. Nie rozumiano tu wówczas, jak można z powodu różnicy wierzeń prześladować sąsiada lub przyjaciela. W przeciwieństwie do Francyi północnej w L-yi panuje obojętność w rzeczach wiary, większa wolność obywatelska, duch tolerancyjny. L. nie brała żadnego udziału w odrodzeniu nauk kościelnych IX—XII w., przeciwnie, wytworzyła świetną literaturę, jedyną może w Wiekach Średnich, która miała pisarzy godnych tego imienia. Mniej różnorodna niż na północy, literatura ta umiąła wszakże wyrażać uczucia subtelne, i poeci południa, pierwsi w Europie, potrafili znaleźć formę harmonijną i wytworną. W r. 1209 zaczynają się wyprawy przeciw Albigensom. W r. 1229 Ludwik IX staje się panem całego kraju. W ciągu pierwszych lat 20 prowincya usiłuje odzyskać utraconą niepodległość —nadaremnie. Za Ludwika IX utworzono dwie juryzdykcye seueszal-skie: Carcassonne i Nłmes. (Za rządów Alfonsa de Poitiers powstała trzecia: Tuluza). Od r. 1302, za Filipa Pięknego, wchodzą w życie Stany Langwedockie, które rządzą krajem aż do r. 1790. W czasie długich prześladowań Albigensów i Żydów, którzy we wszystkich niemal miastach L-cyi mieli swe szkoły, kierowane przez słynnych rabinów (jak w Lunel, Beziers, Montpellier), upadła kultura i przemysł kraju, znikły przywileje miejskie, wytępiono „heretyków", większą część Żydów i mnóstwo katolików, którzy także mężnie walczyli przeciw przybyszom z północy. Zamarła i literatura. Trybunały inkwizycyi przerwały swą gorliwą działalność dopiero w r. 1319. Wojna stuletnia, ruinami pokrywając Francyę, nie oszczędziła i L-i, która kilkakrotnie przechodziła w ręce Anglików i Burgundów. Zaraza morowa dziesiątkuje ludność; słynny bandyta Książę Czarny plądruje bezkarnie kraj aż do Narbouuy, za jego przykładem idą inni. W r. 1382 nieszczęśni chłopi, na których barki spadał cały ciężar klęsk społecznych, w rozpaczy beznadziejnej chwytają za broń (revoltę des Tuchins). Szlachta i mieszczanie wchodzą z nimi w układy. Powstanie stłumiono w straszny sposób. cZ)R. 1453 rozpoczyna epokę względnego spokoju, który trwa do drugiej połowy w. XVI. Reformacya przyjmuje się tu bujnie, i w r. 1560 protestanci zajmują lepszą część L-cyi (Montau-ban, Foix, Vivarais, Velay, Gevaudan, Albi-geois). Rzeź w Vassy (1 mar. 1562) daje hasło do pierwszej wojny domowej. Następuje Noc św. Bartłomieja (ob,; 24 sierp. 1572). Pokój w Nerac zapewnia protestantom 25 miast i u-stanawia izbę do spraw wyznaniowych (chambre de l’edit, 5 lut. 1579). Edykt Nantejski (1598) pozostawia protestantom całą dolną L-cyę z 10 twierdzami. W r. 1661 zaczynają się znowu okrutne prześladowania protestantów w L-yi. Po odwołaniu Edyktu Nantejskiego (1685) prześladowania wzmagają się. Wreszcie w r. 1702 wybucha powstanie Kamizardów (ob. Camisards), które trwa 2 lata i zrasza krwią całą dolną L-cyę. Prześladowania protestantów i nowo-katolików ustają dopiero przed samą Rewolucyą, z chwilą wydania Edyktu z r. 1787. ^Literatura, nauki, sztuki. W pierwszych wiekach cesarstwa rzymskiego Gallia południowa była w stanie kwitnącym; wedle Pliniusza kraj ten nie ustępował samej Italii; nieco później Auzouiusz wychwala naukę profesorów Tuluzy i Narbonny. Uniwersytet w Tuluzie powstał w r. 1229 i w w. XIV stał się jedną z najlepszych uczelni prawa w Europie. Pozatem było mnóstwo szkół zakonnych, lecz te, jako scholastyczne, nie posiadały siły twórczej. U-niwersytety Tuluzy i Montpellier dostarczają całej Francyi wybitnych prawników, doświadczonych administratorów (zbyt oddanych ideom absolutyzmu) i słynnych lekarzy, z których niejeden, jak Guy de Chauliac, zażywa stawy europejskiej. Do epoki Odrodzenia L., dopiero na pół francuska, nie wydaje żadnego pisarza w języku ludowym; zaś literatura prowansalska zamiera zupełnie. W wiekach nowszych L. wydaje takich pisarzy, jak Fermat, Cujas, Guy du Faur de Pibrac, w dziełach ich wszakże nie można dostrzedz śladów odrębnej kultury, wła-

„Cithara

J. F. G

St. Dl)

ściwej tej prowincji. W w w. XVII i XVIII historya i archeologia zajmują pierwsze miejsce; powstają gabinety starożytności, poważne zbiory rękopisów, w których oświeceni miłośnicy gromadzą wszystko, co dotyczy dawnych dziejów kraju (zbiory markiza Baschi d’Aubais, prace wielkiego epigrafisty miasta Nimes, Józefa Seguier). Na długo przed ogłoszeniem pracy benedyktynów „Histoire generale de Langue-doc“ kraj znalazł dziejopisów takiej miary, jak Wilhelm Catel, radca parlamentu tuluzańskiego, Lafaille, annalista miasta Tuluzy, a nieco później Leon Menard, który rodzinne miasto Ni-mes darzy historyą pomnikową. Wogóle przeszłość każdego ważniejszego miasta studyowa-no z zapałem. Jednocześnie powstają pierwsze towarzystwa naukowe (akademia w Nlmes 1682). W Tuluzie już w r. 1614 odbywa się reorganizacya dawnego „College du Gai Savoir“, które przeobraża się w „Academie des jeux fioraux“; tamże „Societe des Lanternistes" (1640) przeobraża się w akademię umiejętności i literatury, istniejącą do dziś dnia. Akademia królewska w Beziers powstaje w r. 1723; w Montpellier w r. 1706 król. Tow-stwo Umiejętności i t. d. W epoce rzymskiej kraj ten był pokryty oka-załemi pomnikami, których szczątki gdzieniegdzie się zachowały; napisy podają ogromną ich liczbę; niektóre z nich czas oszczędził i up. Nlmes poszczycić się może prześlieznemi dziełami architektury, współzawodnicząc z najpięk-niejszemi pamiątkami rzymskiemi we Włoszech. Z ostatnich czasów panowania rzymskiego pochodzi część murów rn-sta Carcassonne, wzniesionych naprędce w czasie napadów nieprzyjacielskich; chroniły one miasto w ciągu 1600 lat z górą przed ciosami najeźdźców. Szczątki z czasów barbarzyńskich są skąpe; spotyka się monety wizygockie. Wiadomo, że wspaniałe świątynie zdobiły liczne miasta kraju, jak np. Narbonnę, Tuluzę, gdzie w VI w. wznosiła się kosztowna bazylika na grobie św. Sernina, lecz ani śladu z tego nie pozostało. Przeciwnie, z epoki romańskiej dochowało się dużo pomników wielkiej wartości. Z panowaniem francuskiein przenika do L-cyi sztuka gotycka, acz powoli i z uwzględnieniem dawnych tradycyi. — 5) Stany L a n g w e d o c k i e. Działalność ich, popierana przez uczciwych niekiedy administratorów, była częstokroć bardzo dodatnią. Tak w drugiej połowie w. XVII dzięki poparciu Stanów ożywiły się roboty publiczne i, nie mówiąc już o słynnym Kanale L a n g wędo ck im (ob.), kraj wyposażony jest w liczne mosty, tamy i dobre drogi; odbywa się wszędzie regulacya rzek, czynią się usiłowania do podniesienia rolnictwa, do wprowadzenia nowych gałęzi przemysłu; za ColberPa najbardziej rozwinięty jest przemysł sukienniczy, a po jego śmierci (1683) rozmach w pracy długo daje się jeszcze uczuwać. W w. XVIII pod wpływem nowych idei, szerzonych przez ekonomistów i

filozofów, czynione są próby ulepszeń, z których nie wszystkie się udają, które jednak są dowodem dobrych chęci administratorów. Na-ogół dzięki Stanom L. była jedną z prowincyi francuskich najlepiej administrowanych i najmniej zubożałych.—O L-i: Vic i Vaissete „Histoire generale de la province de Languedoc" (Paryż 1730—45, 5 tom.; nowe wyd. Tuluza 1872 — 92, 15 tom ). Ob. A k w i t a n i a, A 1 b i-ge nsów wojna, Francy a (dzieje), Pro-wansalski język i literatura. (Według A. Molinier w „Grandę Encycl." Lamir.). Hr

Lani Eliasz, kaznodzieja i pisarz słowacki (* 1570 w Slowieńskiem Prawnie —f 1618 w Trenczynie). W r. 1609 został superintendeutem kościoła ewangielickiego żupy trenczyńskiej, orawskiej i liptowskiej. Będąc kaznodzieją u hr. Jerzego Turzy, wydał; „Hec na pohfbu hrabete Jiriho Turza". Przeciw T. Fabryciu-szowi napisał: „Scutum libertatis christianae in usu ceremoniarum etc." (Bardiów 15991. Przełożył Katechizm Lutra (Lewocza 1612) i układał pieśni kościelne (Lewocza 1634). Niektórą z tych pieśni ogłosi! Tranowski w Sanctorum" (Nauen. Slov.)

Lanier Sidney, poeta i pisarz amerykański (* 1842 w Macon, w stanie Georgia f 1881), był lektorem literatury angielskiej w uniwers. w Baltimore w 1879. Z poezyi jego najbardziej znane są: „Corn“ i kantata na otwarcie wystawy w Filadelfii. Napisał szkic krytyczny „The science of english verse.“ Kompletne wydanie jego dzieł, „Poerns" (1884), z przedmową W. Hayes Ward’a.

Lanius, ptak, ob. Dzierzba.

Lanjuinais, politycy francuscy: 1) Jan-Dyo-nizy (* w Rennes 1753 —f w Paryżu 1827). Profesor prawa i adwokat, odznaczył się podczas Rewolucyi jako obrońca trzeciego stanu, a w szczególności w Zgromadzeniu ustawodaw-czem jako członek komitetu w sprawie konsty-tucyi cywilnej duchowieństwa. W Konwencyi należał do grupy Żyrondystów i chciał zręczną obroną uratować życie Ludwikowi XVI 1793 r. Podczas uwięzienia tej partyi zdołał skryć się w Bretanii, powrócił do konwencyi w 1795 r., i wtedy dał folgę swojej niechęci dla Jakobinów: wywołał dekret powrócenia kultu katolickiego w kościołach; na temsamem stanowisku działał w Radzie Starszych, wystąpił z niej jednak w 1797 i oddał się wykładom prawodawstwa w Szkole Centralnej w Rennes, a potem w Paryżu, gdzie utworzył z Targetem, i in. legistami Akademię. Tu zajmował katedrę prawa rzymskiego i historyi Wschodu, został członkiem Instytutu w 1808 r. Mianowany hrabią cesarstwa w 1814, choć głosował przeciw Napoleonowi; w godności para Francyi prezydował izbie podczas Stu dni; za drugiej restau-racyi był rzecznikiem konstytucyi liberalnej w duchu r. 1789. W ostatnich latach życia napisał wiele broszur i artykułów politycznych

Zbiór

St, I>b.

Br. J.

i religijnych, wydanych 1832 r.—2) Wiktor- * (26 grud. 1806) i bronił Gdańska 1807 r. Ambroży (* J802 f 1869 r syn poprzednie- — Napoleon, nadawszy

go. W 1838 zasiadł w Izbie jako przedsta- księcia Montebello, zabrał go do Hiszpanii, wiciel trzeciego stanu, w zgromadzeniu 1848 r. zbijał dążenia socyalistów i pracował nad sprawami finansowemi. W gabinecie Odillon-Barofa w 1849 został ministrem rolnictwa i finansów i zastępował ministra oświaty. Oparłszy się zamachowi stanu 2 grudnia, był zamknięty w Vincennes, i po uwolnieniu dopiero w 1863 powrócił do izby.

Lankaster, ob. Lancaster.

Lankasteryt, minerał składu ściśle nieokreślonego, zawiera węglan magnezu, wodorotlenek magnezu i wodę.

Lankcrskie st-stwc, ob. Łąkarsk ie star.

Lanner Józef (* 11 kwiet. 1801 w Ober-dóbllingpod Wiedniem, — )- tamże 14 kwiet. 1843), słynny kompozytor tańców. Jego specyalnością były walce, których szczupłą formę rozszerzył; na nim wzorował Jan Straus sen. słynne swe walce.

mu

lir. J.

Kr. .1.

Z. W.

A. Fol.

LannerstiernaJanMagnus, poeta szwedzki^ 1758 — f w Stroemstad 1797). Już jako paź królewski odznaczał się i napisał utwór Dzieje pazia, którego druku zakazał Gustaw III, ponieważ zawierał niepochlebne dla niego alu-zye. W 1779 opuścił dwór i usunął się do Stroemstad, gdzie pozostawał do śmierci w odosobnieniu i prawie w nędzy. Prace jego, pisane pięknym językiem, są to przeważnie przekłady utworów francuskich jak: Favart, Desfor-ges, Collin d’Harleville, Marmontel i in. prac L-y wydał Hanselli w 1861.

Lannes, kraj w Gaskonii. stanowiący część departamentu des Landes dokoła Dax. W Średnich Wiekach, aż do opanowania Guyenny przez Anglików, L. zostawał pod władzą wicehrabiów Dax (pierwszy Armand-Loup 963). Kiedy Eleonora de Guyenne, rozwiódłszy się z Ludwikiem VII, wyszła za Henryka Plantageneta, L. przeszło do Anglików i rządzone było przez seue-szalów angielskich. Po odzyskaniu przez Karola VII Guyenny administracya tego kraju u-legła zmianom i dała powód do ciągłych niesnasek i nieporozumień w łonie zgromadzeń stanów prowincyi.

Lannes 1) J a nks. Montebello, marszałek Francyi (* w Lectoure (Gers) 1769, —f w Wiedniu 31 maja 1809). Syn parobka stajennego, czeladnik u farbiarza, zaciągnął się do wojska w 1792, odznaczył się warmii Dolnych-Pirenejów i dosłużył się stopnia szefa brygady. Napoleon po bitwie pod Lodi mianował go generałem brygady, po kompanii egipskiej generałem dywizyi. Po 18 Brumaire’a został L, komendantem gwardyi konsularnej i w tym charakterze towarzyszył konsulowi do Włoch w 1800. Wygrał bitwę pod Montebello i przyczynił się do zwycięstwa pod Marengo. Jako ambasador w Portugalii, niewiele miał powodzenia. Dowodził pod Jena centrum armii, wygrał bitwę pod Pułtuskiem

wtedy tytuł

gdzie Lannes odniósł w 1809 zwycięstwo pod Tudelą i dokonał oblężenia Saragossy. Wkrótce potem w Niemczech okrył się sławą pod Eck-miihl, Ratysboną i Amstetten d. 22 maja, pod Essling kula oderwała mu obie nogi. W 1810 Napoleon kazał oddać mu honory Panteonu, a na wyspie św. Heleny wydał o nim sąd stawiający jego zasługi ponad sławę Moreau i Soult’a. 2) N ap o leon Augu s t ks. Montebello (* 1801—f 1874), syn starszy poprzedniego. Członek Izby Panów w 1827, służył w ambasadzie w Rzymie pod Chateaubriandem w 1829, wstąpił do liczby członków dyplomacyi w czasie rządów lipcowych, które popierał, posłował w r. 1833 w Danii i Prusach, w 1836 w Szwaj -caryi i w 1839 został na krótko ministrem spraw zagranicznych i był posłany do Neapolu w celu rokowań o małżeństwo ks. Aumale.

Po powrocie sprawował czynności ministra marynarki i kolonii (1847 — 1848), póki go nie usunęła rewolucya lutowa. Jako deputowany do Zgromadzenia Prawodawczego protestował przeciw zamachowi stanu. W 1858 —1866 był ambasadorem w Petersburgu. 3) Gustaw 01ivier hr. Montebello, generał francuski (* 1804 -f

1875), brat poprzedniego, służył wr armii afrykańskiej a 1847 jako adjutant Ludwika Napoleona popierał zamach stanu 2 gruduia. W r. 1862—1864 dowodził korpusem załogi w Rzymie. Członek senatu w 1867, niebawem usunął się do życia prywatnego.

Lannoy Guillebert, sławny dyplomata i podróżnik francuski z XV w. ('* 1386—f w Londynie 22 kwiet. 1462). Ojciec jego tego. samego imienia, matką mu była Katarzyna de Saint Aubin Molombais. Był kanclerzem i szambela-¹ nem ks, burgudzkiego Jana Bez-Trwogi, ponadto kawalerem Złotego runa. Złożył dowody zdolności militarnych w wojnie z Ar maniakami (ob.) a potem w bitwie pod Brouversha-ven: są to czasy wielkiej wojny francusko-angielskiej. Za dzielność otrzymał godność gubernatora jednej z fortec francuskich i piastował ją przez lat 30-ści. Był także jednym z delegatów Henryka V angielskiego przy układach pokojowych w Troyes w 1120 r., narzuconych Francyi przez Anglię. Młodość miał b. awanturniczą: podróżował po różnych krajach, bawił zwłaszcza lat kilka z przerwami w Hiszpanii (1408—1411), przedtem jeszcze pielgrzymował do Palestyny i Syryi (1403—1404), a to wszystko dla zdobycia ostrogi rycerskiej, którą otrzymał w 1413 r., w Prusiech, posiłkując Krzyżaków w wojnie z Polską. Swój burzliwy żywot rozpoczął w r. 1399. Do Prus i Polski jeździł dwukrotnie: w 1412 i 1421, ale przy tej wycieczce powtórnej był posłem aug. Henryka V. Złożywszy W. mistrzowi liczne dary i klejnoty, udał się przez Polskę i Woło-

logii często w bałamiictwa wpadającą.

Lannoy Julianna Kornelia baronowa, poetka holenderska (* 1738 w Breda, —f 1782 w Gertruidenburgu). Napisała kilka pięknych dramatów: „Leo de Groote“, „De Belagering vcn Harlem“, „Cleopatra“. Zbiory pism wyszły w Leydzie w 1780 i 1783 p. t. ,,I)ichtkundi.ge cności.

Werken“ i ,,Nagelaten Dichtstuken“.

Lanolina. Znaną pod tą nazwą, z własności swych podobną do tłuszczów a często w lecznictwie stosowaną mieszaninę związków o-trzyinuje się na wielką skalę z tłuszczu wełny owczej, względnie płynów wytwarzających się przy myciu tejże. Wykonywa się to albo za-pomocą centryfugowania zawiesin mydlanych i wytapiania skupiającej się przy tem massy, albo też zapomoeą ekstrakcyi tłuszczu benzyną, acetonem i t. p. L. składa się z cholesteryno-wych estrów kwasów tłuszczowych i z wolnej cholesteryny, zmydla się znacznie trudniej od tłuszczów (glicerydów) posiada natomiast własność mieszania się z wodą (110°/₀), tłuszczami, balsamami i licznemi środkami leczniczemi, co szczególnie wobec jej nieznacznej skłonności do jełczenia, czyni ją wielce przydatną do celów leczniczych. L. posiada własność łatwego przenikania skóry ludzkiej, stosują ją przeto z która do ich powstania doprowadziła. W r. 1782

wody.

x-y.

szczyzuę do osad genueńskich na Krymie i do ces. Emanuela w Konstantynopolu. Podróże swoje opisał, i ten właśnie pamiętnik jest jednym z cennych pomników średniowiecza, ważnym i dla nas. Podróże są pisane w języku staro-fraucuskim, używanym we Flandryi, gęsto usianym zwrotami flamaudzkiemi. Opis podróży do Egiptu i Syryi („Les pelerinages de Surye et de Egypte'⁻) a raczej kopię tego dzieła, ozdobioną portretami ks. burgundzkiego i Henryka V ang., ofiarował autor tym monarchom po jednym egzemplarzu, a właściwy oryginał zatrzymał u siebie. Jedna z owych kopii ofiiarowanych przez autora znajdowała się przez pewien czas w bibliotece w Bruges, potem w Brukselii, druga do dziś dnia istnieje w Oxfordzie i wydana została w XXI tomie „Archeologia britannica“ („Voyages en Egipte et en Sy-rie“, Lond. 1827). W r. 1842 stowarzyszenie uczonych w Mons w Belgii wydało wszystkie podróże L-a w stu tylko egzemplarzach („Voya-ges et ambassades de G. deL.“, 1399 —1450), Z tego wydania wyjątki w polskim przekładzie dotyczące opisu polskich krajów podał Al. Przeź-dziecki („Bibl. warsz.“ 1844 t. IV), całość zaś dotyczącą polskich krajów i miejscowości, również w przekładzie polskim, ale z podaniem tekstu oryginału, wydał Lelewel („G. de L. i jego podróże“, Poznań 1844). Lelewel podał także parę szczegółów biograficznych do życia G. de L-a, który aż do 1450 r. w ciągłej prawie był podróży, a ostatnią odbył na jubileusz do Rzymu, skąd wróciwszy, począł uzupełniać i spisywać cały swój pamiętnik. Lelewel zarzuca mu gadul-stv/o i niedokładność, zwłaszcza co do chrono-

M. G-y.

St. D1j.

dobrym skutkiem do maści w tych wypadkach gdy cierpienie ogarnęło niżej położone warstwy skóry (Psoriasis, Eczema i t. p.). Tłuszcz wełny znano i ceniono jako lek od czasów starożytnych do końca XVII w., poczem popadł w zapomnienie i dopiero dzięki pracom naukowym Chevreula (1856) i praktycznym sposobom ta-brykacyi jakoteż propagandzie Libreicha (.1888) stał się jako L. ważnym środkiem pomocniczym w lecznictwie. L-y używają też do wyrobu kremów, pomad, mydeł, smarów i t. p. wreszcie zamiast wazeliny w stanie bezwodnym lub z 25%

Dr. A. j. o.

Lanoue Franciszek de, kapitan francuski, nazwany Bras de fer (* pod Nantes 1531 —f pod Moncontour 1594). Pochodził ze starej rodziny bretońskiej, służył w młodości pod marszałkiem de Brissac w Piemoncie. Po pokoju przystał do Reformacyi i Colignego. Dostał się do niewoli pod Moncontour, a wykupiony z niej, w 1570 zdobył Luęou, lecz nazajutrz pod Fontenay le Comte był ranny, uległ odjęciu ręki (rękę zastąpił sztuczuy przyrząd, ztąd nazwa Bras de fer). Po edykcie w St. Germain,

L. udał się do Niderlandów; pomimo rzezi św. Bartomieja nie odstąpił króla, pośredniczył pod Roszellą jako parlamentarz, lecz w r. 1574 podczas nowego podniesienia broni opanował wybrzeże na korzyść swych współwyznawców.

W 1578 powtórnie walczył we Flandryi; schwytany przez nieprzyjaciela, do 1585 pozostawał w ciężkiej niewoli, w której napisał swoje • wspaniałe. ,,Discours politiąues et militaires“ (1587). Po uwolnieniu zająć się musiał powierzonym mu przez ks. de Boullion losem córki jego, Katarzyny de La Marek, co uskuteczniwszy, udał się do obozu kr. Nawary, który pogodził się był z Henrykiem III (w 1589). Śmiertelnie ranny został pod Moncontour. Henryk IV, gdy się o tern dowiedział, wyrzekł: Tracimy

wielkiego wojaka i człowieka wielkiej ża

rn. a.

Lans Jan, jezuita (* 1541—f 1591 j. Pochodził z Belgii; po przybyciu do Polski wstąpił do Zgromadzenia w Wilnie. Znany ze swej uczonośoi, szczególnie w zakresie nauk prawnych, był profesorem w rożnych kolegiach polskich. Wydał głośne w swoim czasie pismo polemiczne przeciw Seb. Klonowiczowi za jego wycieczki przeciw Jezuitom: „Nobilis Poloni pro Societatis Jesu Clericis" (1590). Pamftet ten był wielokrotnie przedrukowywany w Niemczech i we Włoszech i tłómaczony.

Lansdowne, mężowie stanu angielscy: 1) W i 1-liam Petty, hr. Shelburne, markiz L., wybitny polityk, członek partyi whigów (* 2 maja 1737—f 7 maja 1805). Przez kilka lat stał na czele opozycyi, w r. 1766 wstąpił do ministeryum Chathama, z którym podał się do dymisyi w r. 1768. Ostro występował przeciw polityce rządu względem kolonii amerykańskich,

T. R.

z. w.

Dr A. J. G,

cya).

Lantara Szymon, malarz fracuski (* 1729 — f 1778). Zdolności do rysunków, jakie okazywał w najmłodszych latach, skłoniły właściciela majątku, u którego pracował, do umieszczenia go jako ucznia u malarza w Wersalu. L. nastąpnie przeniósł się do Paryża, gdzie jego szkice i pejzaże zaczęły zwracać uwagę. Przedstawiał przeważnie krajobrazy najbliższych okolic Paryża, niektóre („Effet du matin“) znajdują się w Louvrze. Umarł w nędzy, w szpitalu Charite.

mianowany sekretarzem stanu do spraw zagranicznych, rozpoczął rokowania pokojowe ze Stanami Zjednoczonemi. Po śmierci markiza Rockiughama stanął na czele ministeryum i zawarł traktat pokojowy 1783 r., uznający niepodległość Stan. Zjedn. W r, 1784 wycofał się do życia prywatnego; zasłynął jako protektor nauk i sztuk. 2) Henry Fitz-Maurice Petty, markiz L. (* 2 lipca 1778 —f 31 stycz.

1863), syn poprzedniego, Wychowaniec uniwersytetów w Edinburgu i w Cambridge, w r. 1802 wstąpił do Izby Niższej, gdzie najwięcej poświęcał się sprawom Indyi. W r. 1806 kan clerz skarbu w min. koalicyjnein Foxa i Gren-ville’a. W r. 1809 odziedziczył tytuł i majątek po ojcu i zajął miejsce w Izbie Lordów. Czynny członek partyi liberalnej. W r. 1807 wystąpił przeciwko prawom ograniczającym katolików w Irlandyi. Przez dłuższy czas trzymał się zdała od polityki, w r. 1827 powrócił na arenę polityczną, wstępując do gabinetu Canninga. Był następnie min. spraw zagranicznych w gabinecie Godericha; gdy rządy objął ks. Wellington, L. przeszedł do opozycyi. Przyczynił się do emancypacyi katolików w Irlan-dyi i do wydania prawa reformującego jurysdykcję w sprawach karnych. Był jeszcze kika razy powoływany na ministra. Po upadku gabinetu liberalnego w r. 1852 wycofał się od czynnego udziału w polityce. Interesował się nauką i sztuką, był dyrektorem Instytutu Brytańskiego, Akad. muzycznej i T-stwa Zoologicznego. 3) Henryk Karol Keith Fitz Maurice, piąty lord L., wnuk poprzedniego (* 14 stycz. 1845). Członek partyi liberalnej, wstąpił do pierwszego ministeryum Gladstone’a jako podsekretarz stanu wojny (1872—4); w drugiem był podsekretarzem stanu do spraw Indyjskich. Poróżnił się z Gladstonem w kwe-styi irlandzkiej i wziął udział w secesyi liberalnej, która w połączeniu z konserwatystami utworzyła partyę unionistyczną. Odmówił wstąpienia do unionistycznego gabinetu Salisbury'ego natomiast przyjął nominacyę na gen. gubernatora Kanady, później (1888 — 94) był gen. gubernatorem Indyi. W końcu r. 1895 objął tekę ministra wojny w trzeciem ministeryum Salisbury’ego, później Balfoura; w r. 1897 bronił projektu wzmocnienia i reorganizacyi armii brytańskiej. W r. 1900 objął tekę ministra spraw zagranicznych, w r. 1902 doprowadził do skutku przymierze anglo-japońskie. D. 4 grud. 1905 podał się do dymisyi wraz z gabinetem unionistycznym, który ustąpił miejsca liberalnemu gabinetowi Campbell-Bannermana.

Lansfordyt minerał, wodny zasadowy węglan magnezu 3 Mg CO.,. Mg (OH)₂. 21H₂0. Krystalizuje się trójskośnie, występuje w Lansford (Pensylwania).

Lansing, główne miasto w płn.-ameryk. stanie Michigan, nad Grand River; stacya węzłowa dróg żelaznych, kilka wyższych szkół i

bibliotek, szkoła roluicza, zakład poprawczy dla nieletnich przestępców, ożywiony przemysł, źródła mineralne; 15 000 m-ców.

Lańsky, pseudonim pisarza czeskiego B o-g u miła Jandy (ob.).

Lantan (z gr. Xaviłavćiv=:być ukrytym), pierwiastek metaliczny (symbol L a), odkryty w r. 1839 przez Mosandera w czerwonej ziemi ce-rytowej jako przedtem pominięty stały towarzysz ceru. L. znajduje się w zmiennych ilościach w t. zw. ziemiach rzadkich (ob.) stąd nazwa cerytowych i gadolinitowych (ga-dolinit, ceryt, ortyt, lantanit it. d.), które ostatnie-mi czasy, dzięki zastosowaniu niektórych z nich do wyrobu koszulek Auerowskich, stały się przedmiotem licznych badań naukowych. L. jest białym kowalnym metalem o c. gat. 6.16 a atomowym 139. Rozżarzony na powietrzu spala się z blaskiem, dając przytein biały tlenek La₂0₃, będący jedyną jego formą połączenia z tlenem. La₂0₃ łączy się z wodą chciwie (wywiązuje się przytem ciepło), a tworzący się wodzian posiada odczyn alkaliczny i z kwasami daje bezbarwne sole. Ł. występuje stale jako pierwiastek trójwartościowy i w układzie peryo-dycznym znajduje się w 3-m szeregu pionowym a 8-m poziomym, sąsiadując z barem, indem, cerem i yterbem. Posiadając najwięcej podobieństwa do neo- i prazeodymu, L. znajduje się wraz z niemi w płynach otrzymywanych przy systematycznym rozkładzie ziem rzadkich. Oddzielenie czystego L-u następuje przez osadzenie dydymów ługiem sodowym, który strąca przytem tylko drobną część L-u.

Lantanna viburuxn, ob. Kalin a.

Lantanit minerał, wodny węglan lantanu La₂ (C0₃);!. 9H₂0, krystalizuje się w układzie

rombowym, występuje w Bastnas (Szwe-

z. w.

St. Db.

Lantoine Henryk Eugeniusz, filolog klasyczny fran. (* 12 lipca 1845 w Guise, dep. Aisne). Po ukończeniu szkoły normalnej (1865) był przez lat kilka nauczycielem liceum, 1874 doktoryzował się z rozprawy: „De Cicerone contra orato-res Atticos disputante“ i „Histoire de 1’enseigne-ment secondaire en France au XVII et au de-but du XVII s.“), 1876 wykładał literatury starożytne w Besanęon. Ażeby powrócić do Paryża, objął czasowo posadę nauczyciela w liceach Henryka IV i Condorcefa, w 1879 uzyskał katedrę w Sorbonnie. Wydał wiele książek szkol-

nych (autorów klasycznych, podręcznika lit. łacin.,

(ostatni wybuch 1824 r.), w punkcie Famara sięga 684 metr. npm., brak wody i lasów zupełny. Główne miasta: Teguisa, 4000 m-ców i Arrecife — 3 500 m-ców, ożywiony handel koszenillą i orselią.

Lanzi Ludwik, włoski badacz starożytności (* 1732—f 1810), profesor w kolegiach jezuickich. Po zniesieniu zakonu udał się do Florencyi. Został tam wice-dyrektorem ga-leryi i antykwaryuszem wielkoksiążęcym. Stu-dyował język i starożytności etruskie. Najgłówniejsze prace jego: „Saggio di lingua etrusca e di altre antiche d’Italia“ (Rzym 1789); „Sto-ria pittorica della Italia dal risorgimento delle belle arti fin presso al flue del XVIII secolo“ (Florencya 1789); prócz tego „Dei vasi antichi dipinti, volgarmente cliiamati etruschi (Florencya 1806); Notizie della scultura degli antichi“ (Rzym 1789); jego „Opere postume“ wydał Boni

St. Db.

wypisy).

Lanuvium, gr. Aavoótov, prastare miasto latyńskie, przeszło milę na płd.-wschód od Rzymu odległe, na pagórze Gór Albańskich, przy Via Appia; w późniejszych czasach rzymskie municypium ze sławną świątynią Junony Sos-pita (ob,); gniazdo rodzinne Antoniuszów; pod jego murami odnieśli Rzymianie pod wodzą Marka⁻ Fur. Kamillusa w r. 388 przed Chr. zwycięstwo nad Wolskami; dzisiaj Civita L a-yigna, ze starożytnemi ruinami murów, w graniastych blokach z tufu wyrabianych, jako i fundamentów świątyni Junony—Por. Bormann „Antiąuitatum Lauuviuarum Partie. 1“ (program gimn. w Rossleben 1845).

Lany poniedziałek, poniedziałek wielkanoc-

ti, K

K. A

S. Orz.

ny, tak nazwany od dyngusu (ob.).

Lanyi Karol, historyk węgierski, kapłan i dr. teologii (* 1812 w Pukancu na Węgrzech (Florencya 1817).

i jucznych wołów; umiejętności techniczne (eks-ploatacya salin, wyrób przedmiotów z bronzu i t. d.) na niskim poziomie. Handel nie wyzbył się jeszcze kształtów pierwotnych: wymieniają przedmiot na przedmiot, tu i owdzie krąży sól, muszle, lub pieniądze porcelanowe, wypuszczane przez kupców chińskich. Pod względem politycznym L. utworzyli kilka państewek, z nich największe Luangprabang, wszystkie wysyłają haracz do Bangkoku; inne dzielnice zaludnione przez L. wchodzą w skład Siamu, Birmami lub Annamu. Panuje buddyzm, ale przepełniony przesądami pochodzenia miejscowego, istnieje pismo własne.—Ź r ó dł a: Aymonnier ,,Notes zur les L“. (Saigon 1885); Garnier ,,Voyage d’explo-ration en Indo-Chine“ (wyd. 2-e, Paryż 1884); Bastian .,die Vólker d. óstlichen Asiens“ (Berlin 1866).

Laodamas, gr. Aaa5d|jiaę: 1) Syn Alkinoosa, kr. Feaków, i Arety. — 2) Syn Antenora, zabity przez Telamończyka Ajasa pod Troją. — 3) Syn Eteoklesa, kr. tebański, którego opiekunem był Kreon; za jego panowania podjęli tak wysp zwani Epigonowie (ob.) wyprawę przeciw Kanaryjskich, 806 kim kw. przestrzeni (z sąsie- Tebom; z jego ręki zginął Aigialeus, syn Adra-dniemi małemi wysepkami: Allegranze, Monta- stosa, sam zaś on padł pod razami Alkmeona; wena Clara i Graciosa—845 kim. kw.); 20 000    dług innej opowieści, ratował się po przegra-

m-ców. L. jest pochodzenia wulkanicznego    nej bitwie ucieczką z niedobitkami wojska swe-

— f 1856 w Gbelach (Egbell) na Słowacczyźnie). Lao, lud należący do rodziny thaiskiej Z polecenia prymasa Kopacsego zwiedził Niemcy, (ob. T h ai) a przebywający w środkowych i pół-Francyę, Włochy i Anglię (1845), badając na nocnych dzielnicach Indo-Chin, zwłaszcza w uniwersytetach tamtejszych kwestyę małżeństw Siamie północnym (około miliona głów). Ra-mieszanych. W r. 1847 członek korespondent czej niskiego wzrostu, ale krzepcy; kształty akademii węgierskiej i później nieco nota- czaszki krótkie. Rozpadają się na dwa odła-ryusz konsystoryalny. Przy schyłku życia był my: Chong-Dam (czarne kadłuby, pouieważ plebanem w Gbelach na Słowacczyźnie. Pisał pokrywają tatuowaniem brzuch i uda), i na po węgiersku: „A magyar fóld egyhaztórtenetei Chong-Kao (białe kadłuby, ponieważ nie u-a fólseges Ausztria hazbol szarmazott kiralyok żywają tych ozdób). Ubranie ogranicza się do alatt“ (3 t.: I w Tyrnawie, II i III w Presbur- tkaniny dokoła bioder; domy wznoszą się na gu 1844). Dwie jego prace, uwieńczone przez palach; głównem źródłem utrzymania jest rol-akademię, pozostały w rękopisie: „Magyarok ! uictwo (ryż), praca w polu ciąży na kobietach haznepe“ i „A skiitha rokonsagok". Nad- ] i niewolnikach; gdzieniegdzie hodowla koni to wydał: „Kereszteny kat. hittanitmany Weinkopf utan“ (Presburg 1824) i „Magyar uemzet tórtenete a uep szamara kepekkel".

Był w przyjaznych stosunkach z Mickiewiczem,

Hollym, Kollarem i t. p. Po czesku napisał:

„Kratky dejepis cirkve krestansko-katolicke"

J. F. G.

(Presburg 1850) i „Dejepis lidstva“ (Wiedeń 1852 r.). Między rękopisami znaleziono 10 arkuszy wydrukowanych, zawierających ciąg dalszy tego dzieła. — „Nauc. Slovn.“.

Lanza Jan, włoski mąż stanu (* 1815—f

1882); ukończył studya medyczne w Turynie.

I.. K.

Wybrany w 1848 do parlamentu sardyńskiego, popierał politykę Cavoura. W 1855 minister oświaty, w r. 1858 finansów; po pokoju w Vil-lafranca ustąpi! wraz z Cavourem, był potem parokrotnie wybieranym na prezesa Izby. W r.. 1864 wszedł do gabinetu, ustąpił jednak wkrótce; w 1. 1869 —1873 był prezesem gabinetu.

St. Db.

Usiłowania jego w kierunku poprawy stanu finansów włoskich spełzły na niczem z powodu wojny francusko-pruskiej i zaburzeń wewnętrznych.

Lanzarote, L ancerote, jedna z

-.Drz.

S.Drz.

S. Dr*.

go do Euchelejczyków w ziemi Illiryjskiej. —•

4) Tyran Focei, w Jonii. — 5) Ateńczyk, uczeń krasomówcy Izokratesa.

Laodamia gr. AaoSap-eia, łac. Laodamia: 1) Córka Bellerofonta, z którą Zeus Sarpedona spłodził, zabita nagle przy krosnach przez Artemidę.—2) Córka Akastosa, małżonka Protezy-laosa (nb.); sławą wielką jaśniała, według mytycznej opowieści, gorąca miłość tego młodego stadła; gdy Protezylaos, zaledwie z urodziwą dziewicą zaręczony, w wyprawie przeciw Troi wziął udział i jako pierwsza jej ofiara zginął, wybłagała sobie L. u bogów tę łaskę, aby jej wolno było z nieboszczykiem umiłowanym tylko przez trzy godziny się widzieć; życzeniu jej stało się zadość, a gdy Protezylaos, przez Hermesa do podziemi odprowadzony, po raz drugi umarł, równocześnie i L. ducha wyzionęła. W późniejszych czasach zabarwiono tę legendę jeszcze w następujący sposób: po istotnym zgonie Protezylaosa zrobiła sobie L. jego posąg i oddawała mu cześć boską; kiedy zaś ojciec rozkazał jej go spalić, rzuciła się i L. sama w stos płonący. — 3) Córka Amyklasa i Dyomedy, z Arkasa powiła Erifylosa; niektóre źródła zowią ją Leanirą. — 4) Córka Alkmeona, matka Peleusa.

Laodicea, gr. AaoSóteia, łac. Laodicea, Laudicea, nazwa kilku znacznych miast starożytnych, nadawana im szczególnie przez króla Syryi, Seleukosa I, na uczczenie pamięci matki, Laodyki fob.): 1) Aao8ćxeia 7Tpbę up Aóx(j>, nad rz. Lykos, lewym dopływem Meandru, jedno z najpiękniejszych i największych miast Wielkiej Frygii, na płc. skłonie gór Kadmos. Jeszcze za czasów Rzplitej rzymskiej słynęło z handlu swego i przemysłu, zburzone doszczętnie przez trzęsienie ziemi w r. 66 przed Chr. Marek Aureliusz kazał je odbudować. Dostarczało ono pięknej, czarnej wełny lśniącej. Gmina chrześciańska była tu za czasów św. Pawła, a od r. 430 stolica metropolity. W r. 365 i 476 odbyły się w L-i dwa sobory kościelne. Dzisiaj u Turków zowie się Erki-Hissar. Rozległe ruiny z czasów rzymskich.—2) S. KaraxaopiV7], L. Combusta (dosłownie: spalona), zwane tak dla częstych trzęsień ziemi, do Lykaonii albo też do Pisydyi zaliczane, leżało, równie jak pod nr. 1 wymienione, przy głównym trakcie handlowym do Eufratu wiodącym.—3). Miasto w Celesyryi, nad rz. Oron-tesem, u stóp gór Libanon, stąd A. zpóę Ai£iav(p zwane, nosiło u Rzymian przydomek Scabiosa, od trądu (łac. scabies — trąd), który tutaj ciągle grasował.—4) L. nadmorska, A. 7) 'ETrtda^ama, w Syryi Cassiotis, założone przez Seleukosa Nikatora, silnie obwarowane z b. ożywionym handlem, do którego port wyborny się przyczyniał. Późniejszemi czasy, zwłaszcza podczas rzymskich wojen domowych, często było oblegane; po śmierci Cezara bronił go Dolabella. W r. 194 po Chr. kazał je Pessen-nius Niger, przeciwnik ces. rz. Sewera, zupełnie zburzyć; Severus wszakże odbudował je i upiększył. Dzisiaj Latakij(-kia).

Laodike, gr. Aao$łxYj, łac. Laodice: 1) Nym-fa, matka Apisa i Nioby z Foroneusa. — 2) Córka Priamosa trojańskiego, i Hekaby, małżonka Helikaonta, wprzódy zaś Akamasa, syna Tezeu-sza, albo też, według innej opowieści, jego kochanka, kiedy, z Dyomedesem jako poseł do Troi przybywszy, syna Munitosa z nią spłodził; przy śmierci ukochanego, przez węża ukąszonego syna rzuciła się z rozpaczy w przepaść, albo, jak inna wersya opiewa, przepadła w otchłani, która się przed nią nagle w ziemi rozwarła. Pauzanias (10,    26,    2) twierdzi, że

oglądał ją przedstawioną w orszaku branek trojańskich.— 3) Córka Agamemnona i Klytemne-stry, przez tragików greckich Elektrą zwana. —4) Córka Kinyrasa, małżonka Elatosa, matka Stymfalosa i Pereusa.—5) Córka Agapenora z miasta Pafos, która w Tegei, w ziemi Arkadyjskiej, Afrodycie Pafijskiej świątynię założyła.

6) Dziewica hyperborejska, wysłana z Hype-rochą i pięciu jej towarzyszkami ze świętemi ofiarami na w. Delos.—-Oprócz tych postaci my-tycznych zasługują na wzmiankę następujące osobistości historyczne, przeważnie z rodu Se-leucydów:—1) Małżonka Antyocha, wodza Filipa kr. macedońskiego, matka Seleukosa Nikatora, który na cześć jej pięć nowo założonych miast „Luodycea- nazwał.—2) Córka Antyocha Sote-ra, małżonka Antyocha Teosa (Theos), który był zarazem jej bratem rodzonym; z niego powiła Seleukosa Kallinikosa i Antyocha Hie-raksa. Gdy Antiochos porzucił ją, aby się z piękną Bereniką (ob.) ożenić, otruła go, skoro ją znowu jako żonę uznał, i zabiła Be-renikę z jej dziećmi; lecz Ptolemeusz Filadel-fos, brat Bereniki, pomścił się na niej, wypo wiadając jej wojnę i gładząc ją ze świata.—3) Córka Mitridatesa V Pontyjskiego, małżonka Mitridatesa W. Na wieść, że małżonek jej nie żyje, uszczęśliwiała innego swemi gorące-mi afektami. Gdy jednak uiespodzianie mąż wrócił, postanowiła go zgładzić ze świata. Plan ten zdradzono, i sama wychylić musiała puhar trucizny, dla Mitridatesa przeznaczony.

4) Małżonka Argaratesa VI, kr. Kappadocyi, zamordowała po śmierci męża pięciu swych synów, aby tylko w swych ręku rządy państwa utrzymać. Podczas rozruchów ludowych życie postradała.—5) Siostra'paprzedzającej, małżonka Argaratesa VII, matka Argaratesa VIII i IX.; po zamordowaniu męża pojął ją za żonę Nikomedes,

kr. Bitynii.    s> ®r*’

LiO-jan (jang), miejscowość płdn. w Mandżu-ryi; bitwa pod Laojanem ob. Wojna RosSyj-sko-Japońska 1904—5 r.

Lao-Kay, ważny punkt handlowy w T o n -kinie, na prawym brzegu spławnej Rzeki Czerwonej (Song-koi) na samej prawie grauicy chińskiego Jiinnanu (ob.); mała cytadela, pokłady węgla kamiennego, miedzi, żelaza, ołowiu, kryształu górnego. W 1894 r. zajęto się przeprowadzeniem żeglugi parowcowej między Hanoi i L. i uregulowaniem koryta pomienionej rzeki.

Laokcon, Aaoxó(ov/2-gi przyp. AaoAÓcovroę, według Kwintusa Smyrneńskiego kapłan Posejdona, którego tragiczneposy starożytni poeci różnie opowiadają. Wergiliusz (Eneida, ks. II w. 101 i nast.) najobszerniej3je przedstawił. Kiedy Trojańczycy -pozostawionego przez Greków a Atenie poświęconego konia drewnianego z tryumfem do miasta wciągnąć zamierzali, cisnął L. na niego oszczepem, domyślając się słusznie podstępu, i udał się potem nad morskie wybrzeże, aby tutaj przy ołtarzu Posejdonowi byka ofiarować. Natenczas wynurzyły się z topieli morskich, od strony w. Tenedos, dwa olbrzymie węże i czołgały się wprost na ołtarz ofiarny. Przestraszeni Trojańczycy rozpierzchli się na wszystkie stroDy, a tylko L. wraz z dwoma synami swymi padł jako ich ofiara. Najpierw potwory opasały synów, a potem doganiają i ojca, kiedy ten ze strzałą bieży dzieciom swym na pomoc. Zraniwszy śmiertelnie ojca i synów, uciekają śpiesznie do świątyni Ateny, gdzie chronią się pod olbrzymią tarczą bogini.— Kwintus Smyrneński, Lykofron, Hyginus, epi-czni poeci Arktinos, Euforyon, Lizymachos opisywali obszernie losy L-ta, a tragik Sofokles poświęcił im cały dramat (uiedochowany), w którym tylko synowie kapłana śmierć ponoszą. Według zwyczajnej opowieści był L. synem Akojtesa, a bratem Anchizesa, albo też synem Antenora, kapłanem zaś Apollina, który go śmiercią ukarał za to, że wbrew jego woli jako kapłan się ożenił, lub teżv według innych wersyi, kapłanem Posejdona —Śmierć L-a i obu synów przedstawia starożytna rzeźba znakomita, znana powszechnie jako grupalLaokoonta, która się do naszych czasów przechowała jako jeden z najcenniejszych klejnotów zbiorów watykańskich. Odkrył ją w winnicy swej 14 stycz. 1506 obywatel rzymski Feliks de Fredis i za wysoką roczną pensyę pap. Juliuszowi II odstąpił. Grupa, składająca się tylko z dwóch olbrzymich kawałów, z białego, gruboziarnistego marmuru wykutych, przedstawiająca wszystkie trzy osoby w nadnaturalnej wielKości, nagie, w wężowych uściskach skrępowane, przez długie wieki w ruinach pałacu Tytusa, i to w sklepionej niży wielkiej sali, ukryta, dochowała się, ale ułomna, skażona. Michel Angelo nie przyjął zlecenia uzupełnienia części uszkodzonych, jakoby był „niegodnym" takiego zadania. W XVIII wieku dorobili Cornacchini i Montorsoli prawe ramię ojca i ramię młodszego syna, jako też prawą rękę starszego wraz z kilku splotami wężowe-mi. Uzupełnienia te niezupełnie zgadzają się z eałem ugrupowaniem. W r. 1796 zabrali rzeźbę Francuzi do Paryża, skąd dopiero w r. 1815

i zwrócono ją Watykanowi. Winckelmann z entu-zyazmem gorącym rozpisuje się o zaletach owego nieocenionego zabytku starożytnej sztuki. Pliniusz (Nat. Hist. 36, 4, 11) donosi, iż wykonali to dzieło rodyjscy artyści: Agesander, Po-lydoros i Athenodoros. Winckelmann i in. określają czas życia tych artystów na panowaniem Aleksandra W.; według Kekulógo żyli oni około r. 100 przed Chr., a Thiersch przenosi ich nawet w epokę cesarstwa rzymskiego; niektórzy specyaliści uważają w owej rzeźbie doskonałą kopię oryginału z III w. przed Chr., w pierwszym wieku przedch.rześciań-skim wykonaną; inni wreszcie dowodzą, że grupa powstała w epoce rozkwitu rzeźbiarskiej szkoły rodyjskiej, t. j. za czasów Diadochów pomiędzy r. 250 a 200 przed Chr. W najnowszych czasach ochłonęli znawcy z entuzyazmu gorącego dla rzeźby znakomitej; natomiast budzi ona znowu jaknajżywsze zajęcie z tego tylko względu ponieważ wykazują się w niej podobieństwa w pojęciu i wykonaniu szczegółów ze świeżo odkrytemi skulpturami w starożytnem Pergamon (ob.). Jedna mianowicie postać i jedna głowa na bogatym fryzie pergameń-skiego ołtarza ofiarnego zdają się być prototypem L-ta, w przesławnej grupie przedstawionego.—Różnica między przedstawieniem śmierci L-ta i jego synów w poezyi, a w sztuce tworzy podstawy sławnej rozprawy Lessinga „Laokoon od. uber die Grenzen d. Malerei u. Poesie“ (Berlin 1766;. —Por. Bliimner „Lessings Laokoon" (wyd., 2-e Berlin 1880); Kekule „Zur Deutung und Zeitbestimmung d. Laokoon" (Stut-gart 1883); Trendelenburg „Die Laokoongruppe

u. der Gigantenfries" (Berlin 1884); Brunn „Ub. die kunstgeschichtliche Stellung d. perga-menischen Gigantomachie" (III zeszyt V-go roczn. „Jahrb. d. kónig. preuss. Kunstsam-mlungen", (Berlin 1884); Cassel P. „Laokoon in Mythe u. Kunst“ (Guben 1890).    s. Drz.

Laomedon gr. Aaopi8wv:—1) syn Ilosa i Eurydyki, który Plakię, córkę Atreusa, albo, według innej opowieści, Strymonę, córkę Skainan-drosa, miał za żonę i wiele dzieci z nią spłodził. Po ojcu objął rządy w Troi. Gdy Posejdon i Apollo, skutkiem sprzysiężenia przeciw Zeusowi, z Olimpu wypędzeni zostali, musieli L-wi przez rok przy budowie murów miasta pomagać. Król umówionej nagrody przyznać im nie chciał, a bożek morza nasłał na niego z zemsty potwora morskiego, aby pustoszył krainę. Według wyroczni mogła tylko królewna Hezyone (ob.), porzucona na pastwę potworowi, przebłagać gniew bogów. Herakles, który powracał właśnie z wyprawy przeciw Amazonkom, uratował dziewicę od śmierci, zabijając potwora, odebrawszy od L-ta przyrzeczenie, że królewnę za żonę, a nadto rącze jego jak wicher rumaki w darze dostanie. Wiarołomny L. tego przyrzeczenia nie chciał dotrzymać.

- Natenczas obiegł Herakles Troję, zdobył ją

i zabił L-ta wraz z jego synami. Jedyny Po-darkes ocalał. Hezyone oddał Herakles Tela-inonowi, swemu towarzyszowi, jako nałożnicę. Za czarujący welon swój wykupiła ona z niewoli brata Podarkesa który odtąd przyjął miano „Pr i amo s“ (ob.). Przed bramą Skajską (ob. Troja) stał grobowiec L-a, którego zburzenie miało zwiastować upadek Troi.—2) Syn Heraklesa i Tespiady Meliny.—3) Syn Amfipolitańczyka Larychosa, urodził się w Mytylenie. Po wstąpieniu na tron Aleksandra W., z którym żył w przyjaznych stosunkach, powrócił z wygnania, na jakie Filip mac. był go skazał, i wziął udział w wyprawie przeciw Azyi jako tłómacz i główny nadzorca nad jeńcami. Po śmierci Aleksandra dostała mu się przy podziale Syrya, co potwierdzone także zostało układami w Triparadeisos w r. 321 przez Antypatra. W następnym roku zajął Nikanor z polecenia Ptolemeusza Syryą, pojmał L-a i odesłał do E-giptu. Przekupiwszy straże, uszedł L. z niewoli i schronił się u Alketasa w Karyi.j s T)ri-

Laon, główne miasto depart. Aisne w da-wnem ks. Laonnais, 181 m. npm.. na odoso-bnionem urwistem wzgórzu, ponad doliuą Ar-don, punkt skrzyżowania się dróg żelaznych, twierdza z cytadelą, mury fortyfikacyjne, wiele starożytnych budowli (wspaniała Notre-Da-me z XII w., z pięknym frontem i 7 wieżami, witraże i nagrobki); dawny pałac biskupi z XIII w., obecnie gmach sądu: starożytne opactwo Saint-Vincent z 610 r., obecnie biuro inżynie-ryi lądowej; parę dawuych klasztorów, dzisiaj siedziby urzędów; staroż. wieża municypalna z XII w. (znajduje się obecnie w murze okalającym cytadelę); około 15 000 m-ców. Liczne zakłady naukowe, w tej liczbie instytut głuchoniemych i ociemniałych; biblioteka 15 000 tom., obfitująca w manuskrypty, muzeum sztuki i starożytności. L. jest miejscem urodzenia króla Lotara (ob.) i marszałka Serurier, którym wzniesiono tu pomniki. W V w. L. było twierdzą Laudanum albo Lugdunum Chwat um. W X w. rezydencya i ostatnie schronisko Karolingów. D. 9 i 10 marca 1814 zwycięstwo Blii-chera nad Napoleonem; cały prawie korpus marszałka Marmonta został zniesiony (ob. N a-poleon I, tom I ser. Ii-ej, str. 172). Podczas wojny francusko-pruskiej (9 sierp. 1870) przy wkroczeniu nieprzyjaciela do miasta podoficer francuski wysadził w powietrze prochownię L-ką; zginęło 500 osób z pośród mieszkańców i strzelców pruskich.—Por. Melleville „Histoire de la ville de L.“ (L. 1846, 2 t.).

Lao-tse, mędrzec chiński, poprzednik Kon-fucyusza, starszy o lat 50 (* 604 przed Chr. jako syn wieśniaka, za dynastyi Czeu, a miasteczku Kiu-Zin w obecnej prowincyi Honan); większą część życia przepędził w mieście Lo-yang. Właściwe imię jego: Li-pe-yang; L. zaś było honorowem ( = Filozof-starzec, a może — Starzec dziecię, bo urodzony z rodziców zgrzybiałych L. przybył na świat z siwemi włosami. Stąd nazywano go również Lao-kiun= „stary książę"). Zajmował przez czas dłuższy stanowisko archiwisty państwa. W podeszłym wieku porzucił urząd i w samotności oddał się rozmyślaniom. Konfucyusz spotkał się z nim, gdy L. był sędziwym starcem, zapytał go o zdanie w kwestyi obrzędów, lecz o-trzymał odpowiedź nieprzychylną dla swojej nauki, która różniła się krańcowo od poglądów L-go. Dzieło, w którem L. wyłożył swe zasady, „Tao-te-king“, jest nader zawiłe (wydrukowano je po raz pierwszy w r. 1588). Juź tytuł budzi spory: „Tao“ w języku potocznym znaczy „droga"—i w takiera znaczeniu przyjmują wyraz ten Julien, hr. Eckstein i Plaenkner. Inni, kierując się duchem nauki L-go, w której T a o jest punktem wyjścia ontologii, tłómaczą ten wyraz przez „Istotę Najwyższą", „Rozum", „Słowo", „Prawdę wiekuistą". „Te" znaczy „cnota", a „king" — dodane w kilkaset lat później przez ces. King-ti—księgę kauoniczną cuoty. Całość brzmi u różnych autorów: „Księga rozumu najwyższego i cnoty", „Księga drogi i cnoty", „Droga do cnoty", „Myśli o naturze i objawach Boga". Różnice te wskazują na wielkie trudności, z jakiemi walczyć muszą komentatorzy dzieła L-go; przekłady, dokonywane przez różnych tłó-maczy, zawierają również róźnioe zasadnicze. Pierwszy autentyczny komentarz, Wang-pi’ego, pochodzi z III w. po Chr.; utrudnia to niezmiernie badanie, zwłaszcza, że księga składa się z mnóstwa nieujętych w system myśli. Przyjmując starochińskie pojęcie o Bogu T i, L. zaznacza, że przed nim istniało Tao, początek wszechrzeczy. Tao jest istnością nad-zmysłową i niemateryalną, wieczną i niezniszczalną, wszechobecną i doskonałą. Wszystko co istnieje, cały świat materyalny, wypływa z pierwiastku duchowego, jakim jest Tao, i wszystko doń powraca. Tao stworzyło j e-dność (wolę mającą uzewnętrznić sięwczy-nie stworzenia); jedność stworzyła dwójkę — niebo i ziemię; dwójka—trójcę czyli naturę, która stworzyła wszystko co żyje, a prze-dewszystkiem człowieka. Do poznania Tao dochodźmy przez beznamiętne, bezinteresowne rozpatrywanie życia natury: każda istota żyjąca powraca do swego początku, rozpływa się w swoim żywiole zasadniczym. Nazywa się to przejściem do spoczynku. Lecz za tym spoczynkiem idzie ponowne wskrześnięcie do nowego życia. Owo ciągłe powracanie do życia zowie się trwaniem. Kto dochodzi do tego pojęcia, „temu wszystko jest jasne". Ta wzniosła koutemplacya wiecznego trwania zbliża myśliciela do Tao. „Są więc cztery istoty wzniosłe, a jedną z nich jest ideał człowieka, gdyż człowiek pochodzi z ziemi, ziemia z nieba, niebo z Tao, a Tao—z samego siebie". Moralność L-go jest nawskroś bierna: „Świat jest dziełem Boga, i nic w nim zmienić, ani poprawić

Ja I).

nie można. Ale to, co jest stworzone—ginie, to, co dojrzeje—opada. To też mędrzec, wiedząc, że cudu spełnić nie może, gardzi urosz-czeniami, które się wdzierać usiłują w prawa natury odwieczne¹¹. Wszelka czynność ludzka, skierowana do określonego celu, wydaje się L-u takiem wdzieraniem się w prawa natury. Ideałem jego jest „nie-działanie". „Kto wciela się w Tao, ten zmniejsza codziennie swe namiętności i pragnienia, dopóki nia dojdzie do „niedziała-nia", a gdy już wcale nie działa-—niema cze-go-by uczynić nie był w stanie. ,,Przez ciągłe niedziałanie można stać się panem świata¹¹. Moralność tę można pojąć jedynie na tle współczesnych L-u stosunków w Chinach. Myślano wówczas o zgubnej żądzy władzy, która trawiła licznych książąt feudalnych z ich armiami urzęd-niczemi, wszelkiemi środkami dążących do zaspokojenia, tej żądzy. Ponad bogactwo i władzę L. wynosi obojętność filozofa, któremu obcem jest ich pragnienie, obcą i działalność ku ich zdobyciu. Bezinteresowność jest niezbędnym warunkiem podniesienia moralnego. „Tao kocha wszystkie istoty i troszczy się o nie, ale ich panem i władzcą być nie chce. Ono jest wieczne, ale żadnych pragnień ziemskich nie odczuwa". Z bezinteresowności wypływa nakaz miłości. „Mędrzec, strzegąc się wszelkich uprzedzeń duszy, wszystkich darzy jednakową sprawiedliwością i miłością". „Serce mędrca bije równomiernie dla wszystkich ludzi". Cnota powinna wypływać ze szczerego bezpośredniego uczucia człowieka, z jego dążenia do podobania się owemu Tao. Cnota wyrozu-tnowana nie jest cnotą. „Ludzie cnoty wysokiej nie wiedzą zupełnie o swej cnocie; ludzie cnoty nizkiej nie zapominają o swej cnocie: to też jej wcale nie mają". „Uwolnijcie się od tej wiedzy wysokiej, wyrzeczcie się mądrości przemożnej, a naród będzie stokroć szczęśliwszy'¹. Trzy cnoty cechują mędrca: miłość, poprzestawanie na małem i skromność. Wszystkie trzy w pojęciu L-go sprowadzają się do jednego: zamknięcia się człowieka wewnątrz siebie i zmniejszenia jego działalności nazewuątrz. W nauce L-go brak tego ogniwa, które u Konfucyusza spaja jednostkę z całym ustrojem państwowym i religijnym rodziny. Pojęcia jego o polityce i rządzeniu krajem nie wybiegają poza poziom przeciętny, nacechowane są duchem łagodności i umiarkowania. Wojny uważa L. za nieuniknione, lecz pragnie, aby były mniej krwawe. Władcy powinni rządzić przez prawość i sprawiedliwość, nie przez siłę zbrojną, więcej bowiem osiągnąć można oddziaływaniem na duchową stronę człowieka, niż zewnętrznemi nakazami. Wierząc przedewszystkiem w wiedzę wewnętrzną, w poczucie jedności z Tao, L. w pogardzie miał wszelką inną wiedzę. Przeważna ilość tłómaczów europejskich i komentatorów twierdzi, że L. wypowiadał się za

utrzymaniem ludu w ciemnocie. Tłómacz angielski, Alexander, i niemiecki, Plaenckner, na zasadzie odmiennej interpretacyi tekstów łagodzą to mniemanie. Nauka L. wytworzyła z czasem odrębną sektę „taoizm¹, która nie znalazła szerszego zastępu prozelitów. Bardziej praktyczna, dostępniejsza nauka Konfucyusza uzyskała przewagę. Taoizm, tłómaczo-ny wskutek swej zawiłości i niejasności w sposób wciąż odmienny i nawet opaczny, przekształcił się w taosseizm, religię mającą wyznawców wśród mniej oświeconych warstw, połączoną z praktykami szarlatańskiemi i ku-głarstwem. Taosseizm miewał, dzięki niezwykłości tych praktyk ( wyrabianie eliksiru życia, przemiana pospolitego metalu na złoto i t. p.), wpływy na dworze cesarskim, które jednak nie zdołały się utrwalić. Niewątpliwie nauka L-y utorowała w Chinach drogę dla buddyzmu, któremu jest pokrewna.-O L-m «1. A. Święcicki „Hist. lit. chińskiej i japońskiej". P rzekł.: niemiecki von Plaenknera „Lao-Tse; Tao-te-king, Der Weg zur Tugend" ( Lipsk 1870), oraz W. Straussa; angielski G. G. Alexander „L., The great Thin-ker" (Londyn 1895; zawiera życiorys i ocenę nauki L-go). Po francusku pisali o L-m i tao-izmie L. de Rośny „Le Taoisme" (Paryż

1892); Pauthier G. „Mem. sur 1’orig. et la propagandę dela doctrine du Tao" (Paryż 1831). Teksty taoistyczne w „Annales du Musee Gui-met“ (T. XX i ust.).

Laparotomia (z gr. -(] Xa7iapY]=słabizna, t. j. część brzucha boczna, powyżej pachwiny leżąca i Toir/^przecięcie, nacięcie) otwarcie, albo rozcięcie jamy brzusznej w celach leczniczych. Właściwie nazwa L. oznaczać-by powinna tylko rozcięcie ściany brzusznej z boku, jednakże stosowana bywa powszechnie do wszystkich bez różnicy, nie zważając na miejsce, w którem się je przedsiębierze. Dawniej L-ę nazywano gastrotomia (od gr. yj Yapnrjp =brzuch, żołądek), co było rzeczywiście właściwsze, jednak zaniechano tego, chcąc uniknąć nieporozumień, ponieważ w słownictwie chirurgów dzisiejszych miano greckie gaster dawane bywa wyłącznie żołądkowi.—L., ściśle rzecz biorąc, nie jest prawie nigdy zabiegiem chirurgicznym samodzielnym, lecz tylko przygotowawczym, ponieważ poprzedza tylko inne, które wykonywać wypada wewnątrz jamy brzusznej na jelitach, lub trze wach w niej zawartych. Chodzi wtedy zwykle o usunięcie nowotworów, ciał obcych, zawęźlenia jelit (vol-vulus) lub niedrożności ich, z powodów innych powstałej, o wypuszczenie ropy nazewnątrz, aby się nie wylała do jamy otrzewnej (ob.) i t. p. Czasem podejmuje się L-ę w celach rozpoznawczych, gdy w żaden inny sposób nie można rozpoznać dokładnie zmian chorobnych w głębi brzucha i miednicy (ob.^); w tych razach jednak, o ile napotka się zmiany domagające się usunięcia, czyni się to natychmiast; jeżeli zaś

Dr J. P.

na

x-y.

z powodów jakichkolwiek nie jest możliwe wdanie się w zabiegi chirurgiczne dalsze, ranę brzucha zaszyć należy najśpieszniej. W jednym tylko razie L. bywa zabiegiem samodzielnym, t. j. gdy chodzi o gruźlicę gruczołów krezkowych u dzieci, ponieważ przekonano się, że nieraz otwarcie jamy brzusznej na minut kilka może wywrzeć wpływ zbawienny na przebieg tej choroby. Zwykle, jeżeli można, przecina się brzuch pionowo poniżej pępka wzdłuż t. zw. smugi białej (ob.); cięcie to jest najwłaściwsze, gdy chodzi o dostanie się do jelit lub trzew zawartych w miednicy (macica, jajniki, pęcherz moczowy). Chcąc się dobrać do żołądka, wątroby, pęcherzyka żółciowego, śledziony, części wstępującej lub zstępującej o-krężnicy (ob.), trzeba, oczywiście, stosować cięcia inne, do narządów tych bardziej zbliżone, w razach tych nie prostopadłe, lecz skośne, poprzeczne, łukowate; aby np. wykonać modne dziś wycięcie wyrostka robakowatego (por. Okrężni ca), robi się cięcie łukowate po stronie prawej brzucha, równolegle do pachwiny, kilka centymetrów ponad nią. Po dokonaniu zabiegu całego, ranę w ścianie brzusznej zszywa się dokładnie w sposób właściwy, poczem opatrywać ją należy b. starannie; zagojenie jej zazwyczaj wtedy czasu długiego nie wymaga.

La Paz, miasto, ob. Paz.

Lapenna Ludwik baron, prawnik austrya-cki (* 1825—f 1891 r.). Stuaya ukończył w Wiedniu i przez lat wiele piastował wyższe urzędy sądowe w Zara. Jako członek sejmu dalma-ckiego, był zwolennikiem włoskiej partyi autonomistów, i w sejmie, jak później w Radzie państwa w Wiedniu, występował energicznie przeciw połączeniu Dalmacyi i Koacyi w Królestwo Uliryi. W r. 1866 został członkiem najwyższego trybunału w Wiedniu. W r. 1874 rząd austryacki wysłał go do Aleksaudryi, gdzie był członkiem, a od r. 1877 prezydentem sądu międzynarodowego. Wkrótce (1881) powrócił do Austryi, gdzie w r. 1882 został prezydentem senatu przy najwyższym sądzie a w 1888 ponownie posłem do Rady państwa. Br J.

Laperouse Jan Franc. de Galoup, hr., marynarz francuski (* 1741—f 1788). Odznaczył się w wojnie z Anglią. W r. 1785 rząd francuski dla uzupełnienia prac Cooka i Clarke’a na O. Spokojnym wysłał nową ekspedycyę. Jednym ze statków, ,,la Boussole“, dowodził L. Wyprawa ruszyła w r. 1785 z Brestu, naokoło przyl. Horn wpłynęła na O. Spokojny i rozpoczęła studya nad wybrzeżami Ameryki (odkryto m. in. zatokę S.-Fran-cisco), skierowała się ku Japonii i w styczniu 1787 r. zrazu przybiła do portu Makao w Chinach. W maju 1786 r. wpłynęła na wody Japońskie, do owego czasu wcale nie zbadane, okrążyła Sachalin, odkryła cieśninę, nazwaną imieniem L-a w sierpniu i wylądowała

Kamczatce, na miejscu Petropawłowska.Tutaj doznała gorącego przyjęcia; jeden z jej członków Lesseps, ze sprawozdaniami przez Syberyę powrócił do Francyi, L. zaś d. 29 września wy-ruszył w dalszą podróż; przybił do wysp Żeglarskich (Samoa), gdzie dowódzcę statku ,,Astro-labe“, Langle’go, zabili tuziemcy. L. popłynął do arch. Tonga, później do Botany-Bay (na płd. od Sydney) i stąd datował ostatni list swój (7 lut. 1788 r.j. Odtąd giną ślady wyprawy. Poszukiwania d’Entrecasteaux w r. 1791 nie odniosły skutku. Dopiero w r. 1826 anglik Piotr Dillon w obrębie arch. N. Hebrydów natrafił na szczątki okrętów, a po nim w r. 1828 Duinont d’Ur-ville w pobliżu w. Vanikoro nanowo stwierdził ich istnienie i wzniósł na miejscu pomnik dla L-a i jego towarzyszy. Okazało się, iż część rozbitków wymordowali tuziemcy, część dożyła późnej starości, ale nie doczekała się rodaków. Millet-Mureau ogłosił podług dziennika L-a opis jego podróży naokoło świata (1797,4 t. fol.), Lesseps zaś drugi opis (1831), dokładniej trzymający się dziennika. Miasto rodzinne Albi w r. 1844 wystawiło L-owi pomnik, paryskie zaś Tow. Geograficzne 29 kwiet. 1888 obchodziło setną rocznicę śmierci. Opis życia L-a i wyprawy: „Bulletin de la Soc. de Geogr. de Paris“ 1888).

Laperouse’a cieśnina, położona między w. Sachalinem a wys. Jesso, łączy in. Ochockie z Japońskiem; 40—46 kim. szer. Odkryta przez L a p e r o u s e ’ a (ob.) 2 sierp. 1787 r. Hr-

Lapeyronie Franciszek de (* w Montpellier d. 15 stycznia r. 1678—f w Paryżu d. 25 kwiet. r. 1747) chirurg, założyciel Akademii chirurgicznej w Paryżu. Cyrulictwa wyuczył się bardzo 5 wcześnie, bo skończywszy lat 17 już posiadał stopień mistrza w tym zawodzie; udał się wtedy do Paryża, by się wykształcić jeszcze lepiej pod przewodnictwem Marescha-1 a (ob.). Powróciwszy następnie do miasta rodzinnego, zajął się wykonawstwem, jako też nauczaniem prywatnem anatomii oraz chirurgii. Niebawem mianowano go chirurgiem starszym szpitala głównego i demonstratorem anatomii przy wydz. lek. W 1704 zamianowany chirurgiem starszym wojsk w Cewennach działających, w roku zaś 1714 powołano do Paryża, gdzie został chirurgiem starszym szpitala Charite. W r. 1717 mianowano L-go następcą Mareschala, chirurga przyboczoego Ludwika XV, urząd ten objął jednakże dopiero po śmierci poprzednika swego w r. 1736. W r. 1721 król obdarował go szlachectwem. Popierany pod względem tym przez Marschal a, dokazał tego, że w szkole chirurgicznej paryskiej w r. 1724 mianowano pięciu nowych demonstratorów, jako też zajęto się wogóle ulepszeniem tej u-czelni, b. zaniedbanej. W r. 1736 za jego zachodem wyłącznym założono w Paryżu niebawem tak sławną Akademię chirurgiczną. Podczas zatargów od lat wielu trwających, a zao-

„Biogra-

Dr j. p.

Hr.

Z. W.

nefryt (ob.), od vecppóę nerka, gdyż przypisywano mu pomocność na cierpienia nerek. L. s p e-c ul ar i s, wyraz przez Pliniusza używany na oznaczenie muskowitu(kamień przejrzysty), a także na przezroczyste gatunki bezbarwnego gipsu. L. tiburtinus albo inaczej trawertyn (ob.) jest to matwica wapienna, we Włoszech roz-

W r. 1794

gniooyeli między lekarzami a chirurgami paryskimi L. stanął po stronie kolegów swych i umiał wymóaz na królu ogłoszenie w r. 1743 deklaracyi przytłumiającej ostatecznie niesnaski te na zawsze. W r. 1731 został członkiem król. Akad. umiejętności. Umierając, majątek cały, b. znaczny, zapisał Akad. chirurgicznej, oraz zakładom dobroczynnym przez siebie założonym. Rozwój tak świetny chirurgii francuskiej w połowie drugiej w XVIII, bez działalności chwalebnej L-go nie byłby wcale możliwy, bo tylko przez niego założona i wzorowo urządzona akademia mogła wydać poczet tak liczny chirurgów, niemających równych sobie w Europie całej. Prace swe treści chirurgicznej i anatomicznej zwykł był umieszczać w „Mem. de la Societe royale de Montpellier", . „Mem. de 1’Acad. des Sciences de Montpellier", „Mem. de 1’Acad. d. sc. de Pa-ris" i w „Mem. de 1’Acad. roy. de chirurgie". Miasto rodzinne w r. 1864 uczciło zasługi L-go, wznosząc mu pomik śpiżowy.—Por. „Dic-tionn. historiąue" (T. III, str. 399) i phie medicale" (T. V, str. 518).

Lapidanus, ob. H e y n 1 i n Jan a Lapide.

Lapidarne pismo (od łac. lapis [gen. la-p i d is] = kamień), rodzaj pisma łacińskiego (antiąua), używanego dla napisów (zwłaszcza na kamieniu [pomnikach]), a dla swej wyrazistości stosowanego także w drukarstwie.— Ob. Pismo.

Lapidarny styl, sposób wyrażania się, właściwy dawnym napisom rzymskim, wogóle zwięzły i dobitny.    Hr-

Lapilli, albo ]rapi lii, tak ludność neapoli-tańska, a za nią geologowie i mineralodzy nazywają kamyki okrągłe lub elipsoidalne, będące kroplami zakrzepłej lawy a dochodzące do wielkości orzecha włoskiego, które wulkan wyrzuca podczas wybuchu. Większe wyrzutki wulkaniczne noszą miano bomb wulkanicznych.

Lapis, wyraz łaciński, oznacza kamień, stąd w kilku nazwach mineralogicznych i chemicznych dochował się z Wieków Średnich. Azotan srebra, topiony i odlewany w kształcie laseczek a przez lekarzy do przypalania tkanek używany, zwie publiczność kamieniem piekielnym, a częściej jeszcze L-em do dziś dnia. Zdarzają się czasami nazwy złożone: 1. bononiensis (kamień bonoński) albo litheosphorus, synonim minerału barytu. W okolicach Bolonii w Monte Paterno znano zdawieu dawna baryty. Słynne one stąd, że na nich po raz pierwszy zrobiono spostrzeżenie, polegające na tem, że baryt zaprawiony śluzem tragautu lub iunem ciałem podobnem i wyżarzony daje masę, która po naświetleniu fosforyzuje. L. calamiuaris nazwa minerału galmauu albo kalaminu. L. calcorius albo saxum cal cis—minerał kalcyt. L. cru-ci f e r=rminerał chiastolit. L. Ł a z u 1 i=minerał lazuryt (ob.) L. nephriticus — minerał powszechniona.

Lapis Lazuli, ob. Lazuryt.

Laplace Piotr Szymon, znakomity matematyk. jeden z twórców dzisiejszej astronomii. (* 23 mar. 1749 w Beaumont en Auge [Cal-vados] —f 5 mar. 1827 w Paryżu). Syn ziemianina, otrzymał b. staranne wykształcenie, naprzód w domu, następnie w liceum w Beaumont, gdzie od najmłodszych lat okazywał wybitne zdolności do matematyki. W 16-m roku życia zamieścił w pamiętnikach turyńskich własną rozprawą z rachunku całkowego. Dzięki poparciu d’Alemberta, któremu przedstawił oryginalne rozwiązania niektórych zagadnień z mechaniki, otrzymał posadę nauczyciela matematyki w Szkole wojskowej w rodzinnem Beaumont, a wkrótce —egzaminatora przy korpusie artyleryi z Paryżu. W r. 1773 pierwsza jego rozprawa, o trwałości układu słonecznego zjednała mu wstęp do Akademii: Lagrange powołał go do komissyi miar i wag.

L. został prof. matematyki w świeżo założonej Szkole normalnej, 1795 jednym z pierwszych członków powstającego Biura długości oraz Instytutu. Podczas konsulatu przez czas krótki piastował tekę spraw wewnętrznych, następnie wszedł do senatu, gdzie w r. 1803 został wiceprezydentem i wkrótce potem kanclerzem. Na jego wniosek w r- 1805 zniesiono kalendarz republikański. Po ogłoszeniu cesarstwa otrzymał godność hrabiego, po przywróceniu Burbo-nów—para i markiza. W r. 1816 prezydował w komissyi powołanej do zreorganizowania szkoły normalnej. — W zakresie czy stej matematyki zostawił L. dwa klasyczne dzieła z rachunku prawdopodobieństwa: „Theorie analytiąue des probabilites" (1812, wyd. 3-e    1820) i „Essai

philosophiąue sur les probabilites" (1814, wyd.

6-e 1840; po niein. w przekł. Schweigera 1886). Nadto w licznych rozprawach przyczynił się do rozwoju niektórych działów analizy: równań liczebnych, szeregów, równań różniczkowych. Rozprawy z zakresu fizyki: o zjawiskach włoskowatości, pomiarach barometrycznyeh, elektryczności statycznej, załamaniu i szybkości światła, własnościach gazów, działaniach mię-dzycząsteczkowych, a zwłaszcza z nauki o cieple, którą zbogacił kaloryinetrem własnego pomysłu, świadczą, że żadną kwestya w badaniu przyrody nie była mu obcą. Lecz wszystkie powyższe zasługi bledną wobec nieporównanych odkryć poczynił w mechanice nieba. Pomnikowe jego dzieło „Traite de inecaniąue ee-leste“ (r. 1798 —1825, tomów 5; ponownie w r. 1843), które Fourier w inauguracyjnej

swej mowie w Akademii nazwał „Almagiestem dną tylko stroną swej powierzchni zwraca ku w. XVIII", obok „De revolutionibus“ Koperni- ziemi; z dostrzeganych perturbacyi księżyca ka i „Principia" Newtona, otwiera nową epokę sprostował przyjmowaną do owego czasu odległość w rozwoju astronomii. Dwa pierwsze tomy tego dzieła obejmują teoryę ogólną ruchów ciał niebieskich i ich postaci. Opierając się na mechanice analitycznej, której zasady zbudowali Euler i Lagrauge, L. podaje naprzód klasyczne rozwiązanie słynnego zagadnienia o ruchu trzech ciał, wykazuje następnie, że równanie ruchu w przybliżonej postaci przedstawia stożkową, w drugiem zaś przybliżeniu mieści tzw. funkcyę perturbacyjną, której rozważanie prowadzi do czysto analitycznego wyjaśnieuia dostrzeganych nierówności w biegach planet: wiecznych i peryodycznych (ob. Perturba-cye), wreszcie również w sposób analityczny tłumaczy zjawiska precessyi, nutacyi i libracyi, pierwiastki biegu, oraz podaje teoryą morskich przypływów i odpływów. Dwa dalsze tomy są poświęcone szczegółowej teoryi ruchu planet: tu znowu mamy dowód niezmienności średnich odległości planet od słońca, dowód trwałości równowagi układu słonecznego, nowo sformułowane prawa biegu trabantów Jowisza i określenie wzajemnych zaburzeń biegu głównych planet; rachunki liczebne, illustrujące teoretyczne wnioski autora, wykonał Bouvard (od 1807 dyrektor obserw. w Paryżu). Wreszcie tom V obejmuje treściwą historyę astronomii. Streszczenie i spopularyzowanie powyższego dzieła stanowi „Expo-sition du systeme du monde" (1795—96, 3 tomy; wyd. 6-e 1835); tu oprócz powyższych zjawisk, tłóinaczonych w sposób elementarny, mieści się jeszcze wykład nowej hypotezy o powstaniu układu słonecznego (ob. Kosinogonia).

słońca od ziemi i wielkość spłaszczenia steroidy ziemskiej; przy pomocy swej teoryi przypływów i odpływów morza określił massę ziemi. Wyznaczył następnie wzajemne perturbacye Jowisza i Saturna i dowiódł ich peryodycz-ności, wyznaczył perturbacye czterech pierwszych trabantów Jowisza i ustanowił słynne prawa obiegów ich koło swej planety. Co do pierścienia Saturna dowiódł, iż ciążenie Saturna utrzymuje go w płaszczyźnie równika, a dla równowagi samego pierścienia potrzebna jest jego równomierność i ogromna szybkość obrotowa koło osi planety; rachunek ten, co do postaci pierścienia, uzupełniła w r. 1885 Z. Ko-

fJ

W-

■ *1 Hrf&j

{J jf

'l

i7

Wli

/a* *

Jł'. śjf

,ż

1.1

a:

*.

- łW.*<

Jakkolwiek przeciw tej hypotezie, znanej pod nazwą K ant a-L ap lace ’ a, naprzód Rodie w roczn. Akademii w Montpellier 1849 — 77, a następnie Wolf w „Hypotheses cosmogoniques“

:

' • m!5

Fig. 167. Laplace Piotr Szymon.

walewska. L. pierwszy podał teoryę zaburzeń komet przez wielkie planety, t. zw. teoryę zniewalania, rozwiniętą w następstwie przez H. A. Newtona w r. 1891. Stwierdził wreszcie stały spadek inimośrodu drogi ziemskiej i zależną od niego wiekową nierówność biegu księżyca, oraz niezmienność klimatu ziemi, przynajmniej od czasów Hipparcha. Zbiorowe wydanie dzieł L-a ogłoszone było dwukrotnie: w 1843—48 (tom. 7). i 1878 — 98 (tom. 13). W polskim języku jedna tylko „Historya astronomii*' została ogłoszoną w przekładzie W. Karczewskiego (1825). Rozprawy ,,0 początku meteorycznych kamieni" i ,,0 tworzeniu się wód ciepłych" w streszczeniu drukował ,,Dzień. Wileński" (1805 i 1822). O pracach L-a, z okazyi zbiorowego

(1886) stawiali poważne zarzuty, po dziś dzień jednak panuje ona w nauce jako prostsza i doskonalsza od wielu późniejszych. W licznych rozprawach, ogłaszanych w pamiętnikach Akademii,

L. rozwiązał najważniejsze zagadnienia dzisiejszej astronomii. Pierwszą jego znakomitą pracą w tym zakresie była rozprawa z r.

1773,wspomiana wyżej.Obserwacye za kilka ostatnich stuleci wykazywały stopniowe zmiejszanie się odległości księżyca od Ziemi i Jowisza od słońca, a wzrost odległości Saturna od słońca, zachodziła przeto obawa, że układ słoneczny jest na drodze ku zniszczeniu. Tj., podniecony niepowodzeniem Langrange’a i Eulera w tej kwestyi, dowiódł, że powyższe odległości ulegają nierównościom peryodycznym, tak, iż w określonym czasie zmienność ich rozpocznie się w kierunku przeciwnym. W dalszych rozprawach wykazał, że figurą, uiezbęduą dla zachowania równowagi planet w ich biegu koło słońca, jest elipsoida obrotowa; że księżyc zawsze je-

ich wydania, pisał J. Baranowski (,,Bibl. Warsz.,,

Wspaniałe gmachy, wzniesione w pierwszych latach rozwoju, opustoszały, liczne szerokie ulice i wielkie place zabudowane są tylko niskie-mi domkami, port także upada, ponieważ towary idą przeważnie koleją do Buenos Ayres, L. P. posiada: uniwersytet, obserwatoryum, muzeum z biblioteką, 3 banki, 2 teatry, liczne szkoły; wodociąg, oświetlenie gazowe i elektryczne, tramwaje. — Ob. Buenos Ayres (prowincya), T. X, str. 670, szp. 2-ga.

Łapo (-ppo) Jacopo, budowniczy włoski z XIII w. Podług Vasari’ego przybył on do Włoch z Niemiec w orszaku Fryderyka II, Budowa kościoła św. Franciszka z Assyżu wsławiła go odrazu; wkrótce powołany do Toskanii, wystawił wiele budynków, mostów, kościołów, i t. d. Niema jednak poważnych danych co do prawdziwości opowiadań Vasari’ego i można śmiało uważać je za bajki. Wiele budynków, których twórcą rzekomo miał być L.; pochodzi dopiero z XIV w., a i inne szczegóły z jego życia nie zgadzają się z rzeczywistością. Należy widzieć w L. rodzaj mitycznego uosobienia architektury gotyckiej, która, jak to uczeni XVI w. sądzili, przedostała się do Włoch z Niemiec, chociaż stwierdzono, że wprowadzili ją tam Cystersi francuscy. Są natomiast dowody, że żył inny Łapo, budowniczy i rzeźbiarz flo-reńcki; wiemy o nim tyle, że był synem Ciuccio di Cinto i że z braćmi swymi pracował przy

St. Db.

A. Ł.

1843 I); o teoryi kosmogonicznej: Jędrzeje-wicz (,,Kosmografia'⁴ rozdział X), Trzciński („Wszechświat¹' 1898) i Kramsztyk („Szkice przyrodnicze'⁴ I, art. „Czas").

La Place Cyryl Piotr, admirał francuski (* 1793—f 1875). Został kapitanem okrętu 1834    r., kontradmirałem w 1841 r., a po

Hr.

ma 47 385 kim. kw.

odbyciu sławnych dwóch podróży naokoło świata otrzymał rangę wiceadmirała w r. 1853 i stanowisko prefekta Brestu w 1858. Dzieła:

Br. J.

„Voyage autour du monde par les mers de Linde et de ' la Chine" (1833 — 39, 5 tom.) i „Campagne de circumnavigation de la fregatę Artemise 1837 — 40“ (1841-48, 6 t.).

Lapland (Lapp-), ob. Laponia.

budowie katedry w Sienie.

Łapo da Castiglionchio, prawnik i filolog włoski (f w Rzymie 1381). Kształcił się w Bolonii, poczem wykładał prawo we Florencyi, Barcelonie i Padwie. Dzięki gruntownej znajomości prawa pełnił kilka misyi poważnych: ambasadora rzplit.ej florenckiej przy pap. Urbanie V i Grzegorzu XI, przy rzplitych Genui, Lukki i Sieny. Król Neapolu, Karol Durazzo, mianował go swym doradcą, a pap. Urban VI —adwokatem konsystorza • i sekretarzem rzymskim. Bardzo cenione są prace L-a o prawie kanouicznem: „ Allegationes juris“ (trzy wydania w XVI w.); „De Hospitalitate“; „De Canonica Portione". Znany humanista, był jedną z najwybitniejszych osobistości włoskiego Odrodzenia. Przyjaciel Pertrarki, który radził mu, aby porzucił prawo i zajął się wyłącznie literaturą. Wydał niektóre pisma Cycerona i Quintiliana „Institutiones"; tłómaczył na łacinę Teofrasta, Lucyana, Sokratesa i in. Część tylko jego dzieł wydano; m. in wydał ks. Mehus po włosku jego „Epistola“

St. Db.

La Plata, właściwie Rio de la Plata, rozległy układ rzeczny w Ameryce płd., powstały z połączenia się rzek Parany, Paraguaju i U-ruguaju. L. bierze początek jako Parana (ob.) w górach wyżyny Brazylijskiej, przyjmuje z prawej strony Paraguaj, (ob.) zasilany rzekami kordylierskiemi, z lewej zaś, w pobliżu uścia, U ru g u aj (ob.), odtąd przybiera uazwę L. i rozlewa się tam w uście zatokowe, najszersze w świecie. Długość właściwej L-y 320 kim. Pod Buenos-Ayres szerokość uścia wynosi 40, między Montevideo i Punta de las Pie-dras 105; a między Maldonado i przyl. San Antonio 225 kim. Mętno-żółte wody L-y są widoczne w oceanie w odległości 125 kim. od uścia, a w samem wejściu do uścia zalegają znaczne mielizny. Dobrych przystani i portów prawie braknie, gdyż niema zakrytych, wolnych od fa-lowań zatok; wyjątek stanowi zatoka portu Mon-tevideo, zasłonięta od wpływu wiatrów północnych, lecz otwarta ua działanie płd.-wschodnich.

H. O. K.

Dla wielkich okrętów dostępna jest tylko odnoga Parana-Yguassu, nad którą panuje wyspa argentyńska Alartin-Garcia. Długość całego systemu wynosi 37000 kim Dorzecze obejmuje 3 mil. kw. kim. (płd. część Boliwii, płd. i płd.-wschodnia część Brazylii, cała Argentyna, Uru-guaj i Paraguaj). Było ono po raz pierwszy dokładniej zbadane przez Anglika Day, a w 1853 — 1856 przez Amerykanina Page. Dla bezleśnych pamp L. posiada ważne znaczenie, po niej bowiem odbywa się spław drzewa lesistego Gran Chaco.

Laponia (szw. Lapland, lapoń. Same dd-nem), najbardziej północna kraina Europy, granicząca na płc z O. Lodowatym, na płd. z północną Szwecyą, Finlandyą i ra. Białem, na wsch. z m. Białem, na zachód z Oceanem Atlantyckim. Pod względem politycznym L. rozpada się na; norweską, rossyjską i szwedzką. L. n o r w e s k a

La Plata, głów. m-sto prow. argentyńskiej Buenos-Ayres, o 50 km. ua płd.-wschód od in-sta Buenos-Ayres, o 8 km. od własnego portu Ensenada (ob.), z którym łączy się kanałem i koleją. Dr. żel. prowadzi także do Buenos- (1753). Ayres, La Paz, Bahia Blanca i San Jose de Magdalena. L. P., założona d. 19 list. 1882 r. i zbudowana według najnowszych wymagań techniki, szybko się rozwinęła, tak, że już w r. 1890 liczyła wraz z portem Ensenada oraz przedmieściem Tolosa 65 557 m-ców; lecz od r. 1892 poczęła równie szybko upadać i w r. 1895 liczyła już tylko 43 400 m-ców

Encykl. Powsz. Ilustr. Ser. I, T. XI,II, Zesz. 336a.

i sięga najdalej na 130 000 kim. kw.; zajmuje część Rossyi płc.-zachodniej (część gub. Archangielskiej [półwysep Kola], dorzecze Kemi wraz z północną częścią g. Uleaborskiej; dorzecze Kemi przeszło do Rossyi od Szwecyi w r. 1809); szwedzka 115778 kim. kw. w tern 7 222 kim.

północ; rossyjska, - ści 24 godziny, a w północnej- trzy miesiące.

Prawdziwą klęskę w lecie dla mieszkańców i bydła stanowią jadowite i dokuczliwe komary. Gleba zdatna pod uprawę znajduje się tylko w płd. części szwedzkiej L-i; konie, krowy i owce rzadkie, i to jedynie u kolonistów. Za to dzikiego zwierza (wilków, niedźwiedzi, lisów, rysi, kun, gronostai, wydr, zajęcy i im), wielka obfitość, jak również mnóstwo ptactwa przelotnego. Ludność L:ii wyuosi około 100 tys. (Lapończyków 25 tys., Szwedów 28 tys., Norwegów 20 tys., Finuów 17 tys. i Rossyan 5 tys.). Ważniejsze miasta we wszystkich trzech dzielnicach: Lulea, port nad zat. Botnicką (przy ujściu rz. t. n.), który wiele zyskał przez połączenie koleją żelazną z kopalniami żelaza w Gallivara (i dalej z wybrzeżem niezamarzającego oceanu); Umea, port nad rz. t. m, Hapa-randa przy ujściu Tornea; Aleksandrowsk, na półwyspie Kola, port., posiadający wielką przyszłość, albowiem morze nie zamarza tu z powodu wpływu Golfstreamu, a sąsiedni półwysep

kw. przypada na jeziora), co stanowi x/₄ część obszaru całej Szwecyi; ta część najbardziej jest wysunięta na południe i rozpada się na 5 o-kręgów (Lappmark): Tornea, Lulea, Umea,

Pitea i Asele, i wchodzi w skład prowincyi Ve-sterbotten i Norrbotten. L. jest krainą niegościnną — częściowo górzystą, częściowo pokrytą obszernemi lasami i błotami; na wschodzie stopniowo przechodzi w równiny, a składa się taksamo jak i finlandzko-skan-dynawska wyżyna gnejsowa, z warstw archaicznych (gnejsy, łupki, granity, syenity

H. G.K.

1    dyoryty); tylko na wschodniem wybrzeżu Koli występuje nieznacznej miąższości formacya de-wońska. Pokłady miedzi, rudy żelaznej i ołowiu leżą w płd. części półwyspu Kola, nie- Rybiczyj chroni zatokę od silnego falowa eksploatowane. Z gór (szczyt Kehnekajsse nia.

2    156 m., najwyższy w całej Szwecyi). Z La-    Lapończycy, ob. Finlandya.

ponii zbiegają liczne rzeki do zat. Botnickiej    La Porte Józef, ab be de, literat francu-

(Tornea, Lulea, Pitea, Skellefltea, Umea). Mnóstwo ski (* 1718—f 1779). Został jezuitą, lecz o-jezior, niektóre nawet znaczne (Enare 1421 kw. puścił zakon w 1742 r., udał się do Paryża kim.). Pod względem klimatycznym L. jest gdzie za tajne druki dostał się do Bastylii; po krainą znamienną. Różnice w temperaturze uwolnieniu był współpracownikiem Frerona, na niewielkich przestrzeniach występują o wie- lecz poróżnił się wkrótce z nim. Zostawił le ostrzej niż w Alpach, o ile będziemy poro- „Ecole de litterature“ (1763); „Portefeuille wnywali miejscowości jednakowo wyniesione d’un homme de gońtu (1765); „Histoire litte-npm. Podczas zimy na północnych wybrze- raire des feinmes franęaises¹¹ (1760). L. był żach panuje nadzwyczaj wysoka temperatura redaktorem „Calendrier historique de tous les dla tej szerokości, otwarte morze nigdy nie theatres“ (1751 —1758); wydał wespół z Cle-żamarza, a nawet niema na niem pływających men’em „Anecdoles dramatiquesw w formie pól lodowych (prócz lodu przyniesionego przez dykcyonarza.    Br-J-

Laporte Franciszek d e, hr. d e C a s t e 1-nau, przyrodnik francuski (* 1810 — f 1880). W r. 1837 odbył podróż naukową do Ameryki północnej, później, w towarzystwie innych przyrodników, do Ameryki południowej, skąd powrócił w roku 1847 do Paryża z cennemi zbiorami. Następnie był konsulem w Babia, w kolonii Dobrej Nadziei, w Siamie, w końcu w Melbourne, badając wszędzie faunę miejscową i gromadząc obfiite zbiory. Prace L-a ważniejsze: „Etudes entoinologiques“ (Paryż 1834); „Histoire naturelle et iconographie des Coleopteres etc.“ (tamże 1835—41); „Vues et Souvenirs de l’Amerique du Nord“ (t-że 1841); „Essai sur le systeme silurien de rAmeriąue septentrionale" (t-że 1841); „Notes on Austra-

rzeki). W całej rozciągłości daje się zauważyć wpływ Golfstreamu. Na płd., a nawet na płd.-zachód od wybrzeży północnych temperatura znów jest b. nizka, niższa niż w środkowej części g. Archangielskiej. Przyczyna tej niz-kiej temperatury tkwi w tem, że góry zasłaniają krainę z zachodu i z północy od wpływu wiatrów, płynących od niezamarzających mórz.

Ciepłe wiatry zatrzymują się na górach, a przechodząc przez nie, oziębiają się i osuszają; nastają częste cisze przy jasnem bezchmurńem niebie, t, j. pojawiają się warunki sprzyjające tworzeniu się antycyklonów zimowych. Tesa-me warunki, które wywołują tak mroźną zimę, sprzyjają wyższej temperaturze w lecie. Góry zasłaniające L-ę z północy i zachodu osłabiają

Hr.

Laporte Roland, dowódca kalwinistów se-weńskich zwanych Camisards (* 1675—f 1704). Służył wojskowo, opuścił jednak armię po pokoju w Ryswick. Podczas powstania kalwini-

wpływ wiatrów przynoszących latem zimną, lian Coleoptera“ (1866). wilgotną pogodę. Rolnictwo tutaj byłoby moż-liwem o wiele bardziej na północ, gdyby nie było wczesnych jesiennych mrozów. Drzewa łatwiej znoszące takie warunki i wysokopienne lasy istnieją jeszcze około Koli, a znikają na    stów brał w niem czynny udział wraz z dwo-

samych wybrzeżach wskutek silnych wiatrów,    ma braćmi, a po śmierci wuja (1702) został

Najdłuższy dzień (jak również noc) w płd. czę- głównym dowódcą. Nadał sobie nazwę „Ge-

lone na stosie w Nimes.

Hr.

Gesells. f. W „Mon.

stock" (1867).

i t. d.

*-y.

neral des Enfants de Dieu", a później „General des troupes protestant.es de France, assem-blees dans les Cevennes“. Wojsko jego liczyło zaledwie 1000 ludzi, podzielouyeh na pięć oddziałów; jednak na czele tej małej garstki odniósł on w ciągu kilku miesięcy szereg zwycięstw. Pobił wojska królewskie pod Manda-jours i Sauve, uastępnie zdobył zamek Saint Felix i miasto Ganges. Pobity pod Pompi-gnan, przez dłuższy czas musiał zbierać swe rozproszone siły. Odniósł jeszcze później kilka zwycięstw, ostatecznie jednak poddał się marszałkowi de Villars. Po zdradzie Cavalier’a rząd zaproponował L-wi ogólną amnestyę i możność wyemigrowania kalwinów zagranicę, bez konfiskaty majątków; L. odrzucił te warunki, żądając przywrócenia edyktu nantejskiego. Wkrótce potem zdrajca wskazał miejsce jego pobytu. L. podczas ucieczki zginął, a ciało jego zostało spa-

St. Db.

Lapparent Albert de, geolog francuski (* 30 grud. 1839 w Bourges). Studyował w Szkole Politechnicznej w Paryżu, wstąpił do departamentu górniczego, w r. 1865 brał udział w opracowywaniu mapy geologicznej Fraucyi, w r. 1876 mianowany profesorem w Universite Librę. Obecnie jest profesorem geologii i geografii fizycznej w Institut Catholiąue w Paryżu. Napisał m. in.: „Traite de geologie" (Paryż 1882; wyd. 4-te 1899, 8 tomy), rzecz bardzo rozpowszechniona; „Abrege de geologie" (wyd. 3-cie 1895); „Cours de mineralogie" (3 wyd. 1899); „Precis de mineralogie" ( wyd.3-ie 1898); „Leęons de geographie physiąue" (wyd. 2-gie 1898); „La geologie en chemin de fer. Description geologiąue du bassin parisien" (1888).

Lappenberg Jan Marcin, historyk niemiecki (* 30 lip. 1794 r. w Hamburgu — f 28 list. 1861); studyował początkowo medycynę, poczem przerzucił się do studyów historycznych, które prowadził przez czas dłuższy w Londynie. W r. 1820 powrócił do Berlina jako minister rezydent Hamburga, w r. 1823—63 był archiwaryuszem tego miasta. Frace jego dotyczą głównie dziejów Hamburga i związku hanzeatyckiego, oraz Anglii: „Das Billwerder Recht v. Jahr 1498" i „U. die Entstehung d. biirgerschaftlichen VerfassungHamburgs“ (1828); „Ueber die altere Geschichte u. Rechte d. Landes Hadelu" (1829). Po śmierci Sartoriusa dokończył jego dzieło „Urkundliche Geschichte d. deuts. Hanse" (1830). Wydał: „tJ. den ehe-maligen Umfang u. die Geschichte Helgolands“ (1831); „Die Elbkarte des Melchior Lorichs" (1847); „Urkundliche Geschichte des hansischen Stalilhofs zu London" (1851); „Zeitschrift des Vereins fur Hamburger Geschichte" (1841 — 1851 3 tomy); „Hamburger Rechtsaltertiimer" (1845), „Die Miniaturen d. Hamburger Stadtrechte

v. Jahr 1497’; Hamburger Urkundenbuch" (1842; zbiór dokumentów, odkrytych; przez L-a

w archiwum kapituły hamburskiej); „Hamburger Chroniken“ (1852—1861, w dyalekcie dolno-saskim; wydanie Trazigera 1864) i „Quellensam-mlung der Schleswig-Holstein. vaterlaud. Geschichte'¹ (1862—-65).

Germaniae histor." wydał kroniki Tietmara, Helmolda i Gęsta Hamburgensis Ecclesiae. W r. 1834—7; „Geschichte von England" (uzupełniona przez Paulego). Z zakresu literatury ogłosił: „Reliąuien der Fraiilein S. C. v. Klet-tenberg“ (1849); „Thomas Murners Ulenspiegel" (1854): wydanie ,,Scherzgedicbte“ Laurember-gera (1861) oraz wierszy łacińskich i niemieckich Pawła Fleminga (1861—’6). Po śmierci L-a ogłoszono jego „Briefe von und an Klop-

Jn. u.

Lappi Piotr, znakomity kompozytor włoski. Urodzony we Florencyi, był w 1601 r, kapelmistrzem muzyki kościeluej w Brescia. Wydał bardzo wiele mszy, psalmów, „Concerti sacri“ z basem cyfrowanym, hymnów, „Canzo-ni di sonar", „Rosarium musicale“, wiele litanii

A. Pol.

Laprade Piotr Marcin Wiktor, poeta francuski (* 1812 — -j- 1883). Syn lekarza, zapisał się do Izby adwokickiej, ale nie próbował wcale tego zawodu. Bawił jakiś czas we Włoszech, po powrocie objął katedrę literatury na uniwersytecie w Lyonie (1847 — 1861). Z powodu satyry politycznej „Les Muses d’Etat“ został pozbawiony katedry i do życia publicznego powrócił dopiero w r. 1871, kiedy go obrano do Zgr. Narodowego. W r. 1873 złożył mandat. Akademia paryska obrała go swym członkiem w r. 1858. Pierwsze utwory L-a „Odes et poemes" ukazały się w r. 1844, następnie wydał: „Poemes evangeliques (1852), „Symphonies" (1855), I-dylles historiąues" (1858), „Pernette", poemat (1868), „Harmodius", tragedya (1870), „Poemes civiques“ (1873). L. napisał nadto kilka rozpraw w prozie.

Lapsi (łać.=up a dli, odpadli), w pierwszych wiekach clirześciaństwa nazwa ludzi, którzy wskutek prześladowań ze strony władzy pogańskiej odpadli od Kościoła. Rozróżniano cztery rodzaje odpadłych: 1) sacrificati (ofiarujący), którzy składali bóstwom formalne ofiary; 2) thurificati (kadzący), którzy palili kadzidła przed posągami bóstw lub cesarza; 3) libellatici, którzy wyjednywali sobie od urzędników pogańskich świadectwo (libellus), że składali ofiary (dzielono ich jeszcze na 5 podrodzajów) i 4) tradito-res (zdrajcy), którzy wydawali władzom święte księgi i naczynia. Kościół karał zrazu odpadłych ekskomuniką, utrudniając im powrót na swe łono, co stało się powodem sporów między biskupami rzymskimi i afrykańskimi, oraz przyczyną powstania różnych v sekt. W III w. L. traktowani są już łagodniej.

Szczegóły w „Encykl. Kościelnej— Ob. D o-natyści, Nowacyanie.

Lapsus calami —wyraź, łacińskie Lapsus znaczy błąd, a c a 1 a m u s —trzcina zatempero-wana i wogóle narzędzie do pisania; wpołącze-niu 1. c. oznacza błąd pisarski, błąd ortograficzny.

Drz.

Hr.

Hr.

Hr.

Lararium, miejsce w każdem domostwie rzymskiem, gdzie przechowywano postaci Larów. Niekiedy L. tworzyło odrębną kapliczkę, to znowu mieściło się w atrium, i ci którzy przybywali powitać gospodarza, najpierw składali cześć jego bogom. Istniały także L. publiczne; każda dzielnica rzymska posiadała swoje; za czasów Pliniusza było ich co najmniej 265. W L. prywatnem zwykle mieszczono trzy postaci; środkowa nosiła nazwę L., inne — Pe-natów, chociaż obie nazwy często mieszano ze sobą. Ob. Lary.

lata).

Larcher Klaudyusz, pseud. Pawła Bour-geta (ob.).

Larcy Karol Paulin Roger, baron de, francuski mąż stanu (* 1805 — f 1882). Adwokat w kilku wybitnych sprawach; walczył przeciw Guizotowi jako deputowany; przez czas cesarstwa był bezczynnym; w 1871 r. jato deputowany do Zgromadzenia narodowego wstąpił do ministeryum pojednawczego (minister robót publiczuych), usunął się od steru za rządów Thiersa, lecz w roku 1873 powrócił do swej teki, pod księcia de Broglie, i z nim razem upadł. Jako senator dożywotni od 1877 r. odznaczał się swemi gwałtownemi wybuchami na posiedzeniach. Napisał: „La revo-lution et la France" (1831); „Des Vicissitudes politiąues de la France, etudes historiąues" (1860) i in.

Larderelit, minerał, wodny boran amonu:

z. w.

Hr.

x y.

Lar, lj rzeka w Arabia Felix, płyuąca z zachodu ku wschodowi, uchodzi do Perskiej zatoki; —2) warownia na wybrzeżu Mauretanii Cae-sariensis; —3) L. albo Lars, Lartes, u Etrusków pierwotnie tytuł houorowy,oznaczający pana, księcia, w późniejszych czasach imię osobowe, jak n. p. L. albo Lars Tolumnius, Lar Herminius (Liv. 3, 61).

Lar, główne m-sto L ar y s ta nu (ob.) w prow. perskiej Fars (Farzistan), leży w nadzwyczaj urodzajnej, obfitującej w palmy okolicy; 12 tys. m-ców; tkalnie jedwabiu, uprawa zboża, bawełny i tytoniu; piękny nowy bazar, nowy Karawan-seraj, poczta, meczet z przed 600 lat; w okolicy liczne zwaliska. W r. 1890 miasto zwiedził kapitan Vaughan.

Lara, stan rzptej Wenezuelskiej, między stanami Carabobo, Falcón, Los Andes i Zamo-ra; między Cordillera de Merida a górami Ka-rybskiemi; płdwa część stanu górzysta (Paramo de Cavimbu 2 200 m.), płcna i wschód, przeważnie równinowe; stan zraszają rzeki Tocuyo i Yaracui (obie żeglowne, wpadają do m. Karyb-skiego). Obszar 24 085km. kw., ludność 250000. Gleba nieszczególna; główne zajęcie m-ców — uprawa roli i hodowla bydła rogatego i kóz. Stolica Barąuisimeto (ob.). Ważniejsze m-sta: Carora, Tocuyo, San Felipe, Yaritagua i Aroa (kopalnie miedzi).

Lara, ob. Larunda.

Larache (Larych) m. w Marokko, ob. A r a i s z.

Laramie (C i t y), stolica hrab. Albany w stanie Wyoming, 2 177 m. npm., nad rzeką tejże nazwy, przy dr. żel. Union-Pacific; wielkie warsztaty kolejowe; znaczna hodowla bydła. M-sto wznosi się na równinie tejże nazwy (2 130 m. wys.), otoczonej na płn.-wsch. i wschodzie górami L. (L. Peak 2 750 m.), na płd.-zach. górami Medicine Bow. Formacya geo-- logiczna, rozpowszechniona we wsch. części Unii, zaliczana zwykle do górnej kredy (granica kredy i trzeciorzędu), zwie się tutaj forma-cyą L.

Red.

Larcher Piotr Henryk, lielenista francuski (* 1726 w Dijon—f 1812); po studyach w Dijon i w Paryżu udał się do Londynu dla wydoskonalenia się w jęz. angielskim. Po powrocie oprócz kilku przekładów z ang. wydał tłómaczenia: Elektrę Eurypidesa (1750) i. Cha-ritona Chereas i Kallirhoe (1763). Zyskał pewien rozgłos ciętą polemiką z Voltairem z powodu swojej: „Supplement a la philosophie de l’hi-stoire" (1767), na którą V. odpowiedział pam-fletem „Defense de mon oncle". Za rozprawę „Memoire sur Venus“ nagrodzony przez Akad. napisów (1755), zaproszony na jej członka, L. wydał dokładny, lecz ciężki przekład Herodo-ta z cennemi komentarzami (1786, 7 t.; wyd. 2-e 1809 w 9 t.). Po Rewolucyi, jako członek Instytutu, został powołany przez Fontai-nes’a przy reorgauizacyi uniwersytetu na katedrę lit. greckiej; ale nie mógł sprawować o-bowiązków z powodu sędziwego już wieku (83

K. A

Br. J

(NH,)aO. 4B₂0₃. 4H₂0.

Lardner Dyonizy, matematyk i fizyk angielski (* 3 kwiet. 1793 w Dublinie—+ 29 kwiet. 1859 w Neapolu); po ukończeniu szkół w Dublinie przy ojcu sposobił się do adwokatury; w r. 1812 wstąpił na wydział matematyczny w Cambridge, poczem był nauczycielem w szkołach średnich; 1828 r. uzyskał stopień doktora i katedrę filozofii naturalnej i astronomii w Londynie; 1840, po skandalicznym procesie, opuścił Anglię; w Stanach Zjedn. wygłosił szereg popularnych odczytów, które, wydane w Nowym Yorku, miały 15 wydań; w r. 1845 osiadł w Paryżu. Drukował liczne rozprawy w „Philosophical Transactions", w czasopismach edynburskich oraz w wydanych przez siebie 132 tomach encykiopedyi popularnej (1829—46; wyd. 2-e 1854), nadto osobno, prócz podręczników z różnych działów fizyki oraz stosowanej mechaniki: „Treatise on algebraical geometry" (1823), „On the differential and integral calcu-lus" (1825, wyd. 2-e 1828), „Ilandbook of natu-

A Ł,

Dr. J. p.

Br, J.

a Andante lub Andantino.

x-y.

A, Pol.

St. Db,

rai philosophy and astronomy* (1851—52, 3 tomy, ostatnie wyd. w r. 1877 5 tom), „On animal phycies“ (1854), „Museum of science and arts“ (1853 — 56 tomów 10; wyd. 2-e 1873), „Common tlings explained“ (1855).

Laredo: 1) m-sto okręgowe w prow. hiszp. Santander nad laguną Ria de Marron; fort, mały port, połów ryb, handel; 5000 m-ców. —2) L. główne m-sto hrab, Webb w stanie Texas, nad Rio Grandę; stacya węzłowa dróg żelaznych, ożywiony handel z Meksykiem, hodowla owiec; 12 tys. m-ców.

Larendogra, Larędogra i Łarę dogra [Linde], nazwa zepsuta z franc. Eau de la rei-ne de Hongrie (woda królowej węgierskiej), pachnidło bardzo używane w Polsce w. XVIII, a, jak sama nazwa dowodzi, pochodzące z Fran-cyi; przyznawano mu też własności orzeźwiające. Elegantki ówczesne zwykły były nosić przy sobie flakoniki z L-ą, by mieć ją na do-ręczu w każdej potrzebie. Była to poprostu wódka lawandowa z dodatkiem rozmarynu, podobna zupełnie do wyrobu aptecznego dawnego, nazywanego Aqua Hungarica, albo A. Rosma-rini composita. —Utrzymywano, jakoby L-ę wynalazła, czy też rozpowszechniła tylko, królowa węgierska Elżb i et a Łokietków na, matka Ludwika, króla węgierskiego i polskiego, co jednak wobec tego, że zarówno rzecz sama, jak i jej nazwa, zaczęła być znana dopiero w połowie drugiej w. XVIII, w żaden sposób ostać się nie może. Rzecz prawdopodobniejsza, iż nazwa pachnidła nadana została na cześć cesarzowej Maryi Teresy, królowej węgierskiej.— Por. Z. Glogera „Encyklop. staropol-ska“ (T. III, str. 135).

Lares et Penates, ob. Lary.

La Revelliere-Lepeaux Ludwik Mary a, de, francuski mąż stanu (* 1753 —f w Paryżu 1824). Oddany naukom filozoficznym, po wybuchu Rewolucyi znalazł się w liczbie członków Zgromadzenia narodowego 1789 r.; był w kon-wencyi i tam głosował za śmiercią króla, lecz walczył przeciw komunie i po skazaniu Żyro-dystów musiał się ukrywać. Powołany do wypracowania konstytucyi roku III, zyskał sobie takie uznanie, że został wybrany na członka Dyrektoryatu w 1795 r. Nieprzyjaciele starali się go ośmieszyć, nazywając go papieżem Theophilantropii, doktryny, którą jako członek Instytutu usprawiedliwiał, ale której nie u-tworzył. W czasie zamachu stanu 18 fructidora chciał ratować rzeczypospolitą, a w 1799 Rada Pięciuset i Rada Starszych zmusiły go do podania się wraz z trzema kolegami do dymisyi. D. 18 brumaire boleśnie go zasmucił, gdyż zawiódł się na Napoleonie i jego republikanizmie, choć już poprzeduio go podejrzewał; usunął się wtedy do Sologne, szczególniej kiedy go wykreślono z Insty-tytu za odmowę przysięgi. Oddał się wówczas stu-dyom rolniczym, botanicznym i archeologicznym. Powrócił do Paryża dla wychowania syna w 1809

r., odmówił pensyi, jaką mu Napoleon ofiarował, ale nie przyklasnął restauracyi 1814 r.: to też wygnano go jako królobójcę w 1816 r. Zapomniany, umarł, pozostawiwszy po sobie dobre imię jako człowiek pełen bezinteresowności, prawości i stałości charakteru, których jednak potomność dotąd nie oceniła dostatecznie. Pozostawił pamiętniki które, choć dawniej już wydrukowane, ukazały się w obiegu dopiero w 1895 r, Pisał bardzo wiele; pisma jego rzucają światło na wypadki ówczesne.

Larghetto, termin muzyczny. Oznacza tempo (ruch) powolne, środkujące między Largo

ą. roi.

Largilliere Mikołaj, malarz francuski (* około 1656 —f 1746). Syn kapelusznika, w r. 12-ym wstąpił do pracowni flamandczyka Gou-bau. L., aczkolwiek należy do rzędu największych francuskich kolorystów portretów, przez długi czas jednak pod wpływem swego mistrza u-prawiał szarą manierę flamandzką. Dwukrotnie jeździł do Londynu, po raz drugi, aby zrobić portret Jakóba II i królowej. Cieszył się względami dworu, a bardziej jescze paryskiej rady miejskiej, która zamówiła u niego kilka ogromnych płócien (Ex voto na intencyę wyzdrowienia króla, Bal u Lud. XIV, Zaślubiny

ks. Burgundyi z Maryą sabaudzką). L. pozostawił wielką ilość obrazów, porozrzucanych po muzeach, z których szczególnie godne są uwagi: w Luwrze, wspaniały portret artysty z rodziną, w St.-Etienne Wota Paryża dla św. Genowefy. L. jest artystą świetnym i wytwornym, wirtuozem kolorytu, i pod tym względem przewyższa współczesnych mu Natter’a i Tocąuego.

Largo (z włos.=szeroko); najpowolniejsze ze wszystkich temp muzycznych. ^Bardzo rzadko stosuje się do dłuższych utworów, zwykle zaś do krótkich wstępów do sonet, symfonii lub suit, a to z powodu usypiającej ociężałości ruchu rytmiki tego tempa, które gdy się przedłuża, nuży słuchacza.

La Riboisiere Jan Ambroży, generał francuski (* 1759). Odznaczył się pod Auster-litz (1805) i pod Jeną (1806), brał czynny u-dział w oblężeniu Gdańska, w bitwie pod Friedlandi, w kampanii hiszpańskiej; w bitwach pod Wagram i pod Moskwą, dowodził arty-leryą. Umarł z trudów wojennych podczas odwrotu Napoleona z Moskwy w 1812.

Larissa, miasto dziś. ob. Laryssa.

Larissa, po grecku Adpiaaa, po łacinie Larissa, nazwa wielu odwiecznych, pelasgij-skich miast, skąd też mitologiczna tradycya zowie L-ą córkę Pelasgosa (ob.). Do najsłynniejszych pomiędzy niemi należą: 1) L. w P e 1 a s-gijskiej Tessalii leżała w nadzwyczaj urodzajnej równinie na prawym połud. brzegu rzeki Penejosu. w pobliżu jeziora Boebeis, z warowną cytadelą; w najdawniejszych czasach była stolicą Pelasgów, rządząc się konstytucyą demo-

S. Drz.

St.Db.

kratyczną, następnie była rezydencyą Aleuadów, później, uznać musiała macedońskie zwierzchnictwo, na znaczeniu wszakże i pod rzymskiem panowaniem nie straciła; dlatego też od czasów cesarza Konstantyna Wielkiego była sto-łecżnem miastem Tessalii, równie jak i dzisiaj jeszcze znacznem jest miastem, z odwiecznemi ruinami, zwanem L. albo Larsa, po turecku Yeniszeher (ob. Lary ss a);—2) L. z przydomkiem Cremaste, po grec. AapiaaaT] xpsp.aarq, albo L. P elasgijska, A. IłeXaa7ta, albo też tylko L., inne mniej sławne miasto, w Ftyotyjskiej Tessalii, 20 staj od zatoki Walijskiej, na wzgórzu położone, skąd jej. pewnie przydomek Kpep.aar/j (=wisząca, zawieszona) nadano, z warownym zamkiem, w pobliżu dzisiejszego Gardhiki;—3) twierdza miasta Argos, gdzie była sławna świątynia Zeusa; — 4) miasto w Kampanii przez pelasgijskich Tyrreńczyków założone, lecz rychłemi już czasy zburzone, w sąsiedztwie Forum Ropilii leżące, prawdopodobnie w obrębie Ager Falernus (ob. Fal er n u m);—

5) miasto w krainie Troas, w Azyi Mniejszej, około 70 staj na południe od Aleksandryi Troadzkiej, a na północ-wschód od Hemaxitos położone, już od czasów wojen perskich opustoszałe;—6) L. z przydomkiem Phriconis, albo yj trspi rqv Kb[irp albo 7j AiY07uua {—Egipska), tak zwana ponieważ Cyrus tutaj część swych zaciężuycli wojsk egipskich osiedlił; pierwotnie pelasgijska osada, z biegiem wieków przez Kolczyków skolonizowana, na wybrzeżu krainy Myzyi, pomiędzy miastami Neontichos i Kyme leżąca;—7) L. z przydomkiem Ephesia, w Lidyi, w pobliżu góry Tmolos, w żyznej, winorodnej równinie Kaystryjskiej, na 180 staj w kierunku północno-wschodnim od Efezu położona, z świątynią Apollina Laryssajskiego; — 8) miasto w Assyryi, o kilka mil ku północy od ujścia rzeki Zaba-tós czyli Lykos do Tygrysu odległe, już za czasów Ksenofonta w gruzach leżące; dla pewnego podobieństwa w brzmieniu nazwy inden-tyfikują je niektórzy z odwiecznem miastem Resen, wspoinnianem w pierwszej księdze Mojżesza; dzisiaj prawdopodobnie ruiny Nimrud; — 9) miasto w Syryi, w ziemi Apamejskiej, nad rzeką Orontes, na północ-zachód od Epifanii; w języku krajowców zwało się Sisara, skąd pochodzi dzisiejszanazwa Sedżer (Kalaat-S.);—-10) miasto na wyspie Krecie, we wschodniej części południowego jej wybrzeża, którego mieniąc nie należy z miastem Gortyn, w dawniejszych czasach, według świadectwa Stefana Bizantyjskiego, także L. zwanem.

Larix, ob. Modrzew.

Larnaka (w starożytności Kition [ob.]), główne m-sto obwodu tejże nazwy na w. Cyprze, w pobliżu wybrzeża płd.-wschodniego, na zachód od Cap-Greco, najważniejszy port i punkt handlowy wyspy; 10 tys. m-ców; siedziba konsulatów europejskich; piękny kścl. katolicki z klasztorem franciszkanów, cerkiew grecka, kilka meczetów; nieznaczny fort turecki; pod protektoratem angielskim m-sto zostało uporządkowane ze szczególnem uwzględnieniem warunków zdrowotnych. Nad morzem kopalnie soli. Dubois zwrócił uwagę na grobowce w okolicy L-i, noszące napisy fenickie. Hr La Roche, ob. Roc h e.

Laroche Mary a Zofia, z domu Guter-man, powieściopisarka niemiecka (* 1731 — f 1807). Wychowała się w domu rodziców w Augsburgu, poczem mieszkała w Biberach, w domu Wielanda, ojca poety, który zaznajomił ją z literaturą niemiecką i pozostawał z nią w bliskiej przyjaźni. W 1754 została żoną radcy Jerzego Laroche v. Liehtenfels. Po śmierci męża w 1789 zamieszkała w Offenbach. Dużo podróżowała i studyowała. Najwięcej powodzenia miały jej romanse i powieści pisane w formie listów. Nie odznaczała się fantazyą, ani siłą poetycką, ale miała znajomość serca ludzkiego. Większą część pism wydal Wieland: „Geschichte des Frauleins v. Sternheim" (Lipsk 1771). Osobno wyszły: „Moralische Erzahlungen“ (Lipsk 1782); „Geschichte von Miss Lougo“ (1789); „Schóne Bilder der Resigna-tion“ (Lipsk 1789); „Melusinens Sommerabende" (Halla 1806). Wyszły również listy pisane do niej przez Wielanda i Goethego.

La Rochefoucauld, ród francuski, ob. R o-ch efoucauld.

Larochejaąuelein Duvergier, rodzina franc., ob. R o c li e j a q u e 1 e i n.

La Rochelle, miasto, ob. Rochelle. La-Roche-SUr-Yon, miasto stołeczne depart. franc. Vendee, na wzniesieniu nad rz. Yon i na linii kolejowej Tours-Les Sables d’01onne-Nantes-Angouleme i L. R.-Nantes. Pomniki: Napoleona I i gener. Travot; liceum, semi-naryum nauczycielskie, zakład dla obłąkanych, biblioteka (15 tys. tom.), muzeum, stadnina; 13 tys. m-ców (1895).    L., do 1804 r. małe

miasteczko z zamkiem, zostało przez Napoleona I zabudowane kosztem 3 mil. frank, i podniesione do rządu miast departamentowych. Nazwane przez niego Napoi e o n-Vendee lub Napoleonville, przekształcone w latach 1815 — 1848 na Bourbou-Ven-dee, od 1870 r. znane urzędownie pod nazwą dzisiejszą. L. R. jest miejscem urodzenia malarza Pawła Baudry (ob.).

Laromiguiere (* l755wLivignac [Aveyrou]~+ 1837). Jako profesor filozofii na Faculte des lettres w Paryżu: wywierał podczas swej działalności nauczycielskiej (1811 —13) wpływ znaczny.—Główne dzieła: „Projet d’element de me-taphysique“ (1793); ,,Sur les paradoxes de Condiliac" (1805); „Leęons de philosophieu (1815—18; wyd. 7-e 1858). Znany jest jako jeden z założycieli eklektycyzmu francuskiego. Za przykładem Condillaca przyjmuje L. pewną pierwszorzędną (primordyalną) zdolność psychiczną, z której wynikają wszystkie inne,

Br. J.

a 1837, o le Espańa desde Fernando VII hasła Mendizabal" 1836 i przetłómaczył La-menais’go ,,les Paroles d’un croyant.'' Ostatnim jego utworem był Figaro na cmentarzu Umarł w odosobnieniu, pogrzeb jego jednak zgromadził prawie całą ludność Madrytu. Kompletne wydanie jego dzieł: Madryt 1843 i Paryż 1848. Syn jego, Luis Mariano de L., był również autorem dramatycznym, talent swój jednak szybko zmarnował. Do rzędu lepszych utworów jego należą: „Las Hijas de Eva", ,,Bien aventurados los que lloran", „Los Infiernos de Madrid".

został chirurgiem naczelnym tamtejszego szpitala powszechnego i następnie dyrektorem szkoły lekarskiej tamtejszej. L. był chirurgiem wykonawcą dzielnym-, prace jego, nieliczne, drukiem ogłoszone, znaleźć można w ,,Mem. de 1’Acad. roy. de chirurgie'⁴.—P o r. ,,Biogr. med".

In. J. F.

z tą różnicą, iż przypisuje to znaczenie, nie czuciu (jak Condillac), lecz uwadze. Z uwagi wynika wyróżnianie, które odkrywa proste stosunki pomiędzy rzeczami, następnie namysł, ujmujący stosunki złożone. Różne zdolności, połączone w system, tworzą myśl. W logice L. posuwa do ostatecznych granic teoryę Condillaca ,,de la langue des Calculs"; w nauce widzi jedynie ,,seryę identyczności⁴', a w ideach ogólnych —nazwy, proste znaki. — Bibl.: V. Causin, przedmowa do ,,Fragments de piliłoś.⁴' (1833); Lami „Philos. de L.“ (1867); C. Mollet „Memoire sur L.“ („Recueil de 1’Acad. des sc. mor. et. pol.“ T. III).

La Ronciere le Noury, ob. Ronciere.

Larousse Piotr, leksykograf i wydawca francuski (* 1817 —f 1875). Zacząwszy nauki w szkole wioskowej, przeszedł do kolegium w Wersalu, później został dyrektorem szkoły zawodowej w Toucy, w końcu profesorem w Paryżu. W 1851 założył księgarnię klasyczną i wydal ko-lekcyę podręczników, napisanych przez niego samego ze współudziałem Boyer’a; założył dwa pisma specyalne: „LEcole normale⁴⁴ (1858) i „l’E-mulation" (1860). W 1864 rozpoczął wydawnictwo swej encyklopedyi „Grand Dictionnaire Universel du XIX s.“    (1864—76) w 15 to

mach, które nosi jego nazwisko.

Larra Maryan Józef, poeta i autor dramatyczny hiszpański (* 1809 —f 1837). Już w 23-m roku życia wsławił się wydawaniem pam-fletu peryodycznego w formie listów: „El Po-brecito Hablador" (1832). Na numerze 14 pismo to rząd zawiesił. Pod pseudonimem Figaro drukował seryę studyów obyczajowych i artykułów satyrycznych w ,,Revista espańola" i w ,,E1 Mundo". Jako Ramon Arriala reżyserował kilka sztuk Scribe’a i Ducange’a i wystawił dwie własne: komedyę ,,No mas mostrador⁴⁴ i dramat ,,Macias“). Bohaterowi swego dramatu, słynnemu w swym czasie trubadurowi, poświęcił również nowelę ,,E1 Doncel de Don Enriąue, el doliente⁴'. Napisał studyum historyczne: ,,De 1830

St. Db

Larrey Aleksy (* w Baudean pod Bagne-res de Bigorrę [dep. Hautes-Pyrenees] w r. 1750 — f w Tuluzie w r. 1827), zasłużony chirurg francuski, stryj i nauczyciel słynnego Dominika Jana L-a (ob.). Wykształcenie zawodowe otrzymał w Tuluzie, gdzie później (T. V, str. 523).

Larrey Dominik Jan (* w Baudean [Hau-tes-Pyrenees] d. 8 lipca r. 1766 —f w Lyonie d. 1 sierp. r. 1842) najznakomitszy chirurg wojskowy w. XIX i zarazem człowiek zacności niezrównanej. Chirurgii zaczął się uczyć w Tuluzie pod przewodnictwem stryja, Aleksego L-a (ob.), a dopełniwszy wykształcenia w Paryżu, w r. 1787 został chirurgiem marynarki. Powróciwszy z wycieczki floty ku brzegom północno-amyrykańskim, oddał się w Paryżu ponownie nauce. W r. 1792 wyruszył w pole z t. zw. armią reńską w stopniu chirurga podstarszego (Chirurgien aide-major)-, wtedy to po raz pierwszy zajaśniały jego zdolności i przymioty serca. Niedostateczność urządzeń zdrowotnych w wojsku dotknęła go do żywego i odtąd myślał i pracował wciąż nad ulżeniem doli smutnej żołnierzy ranionych i chorych. Pierwszym owocem zabiegów jego było urządzenie w r. 1793 t. zw. ambulansów latających (Ambulances volantes), które odtąd szły krok w krok za strażą przednią wojska. W r. 1796 powołano go na profesora do szkoły wojskowo-lekarskiej Val-de-Grace w Paryżu, lecz niedługo tam wykładał, ponieważ niebawem polecono mu udać się do Włoch, aby zajął się tam urządzeniem szpitali polnych, z czego wywiązał się bardzo sumiennie. W r. 1798 mianowany wspóluie zDesgenettes’ em naczelnym urzędnikiem zdrowia (Officier de sante en chef) wyprawy egipskiej, oddał usługi nadzwyczajne zarówno w Egipcie, jak i w Sy-ryi, zwłaszcza podczas oblężenia Saint-Jean d’Aere. Zebrane wtedy doświadczenia, opatrzone uwagami własnemi, wydał w dziełach: „Memoi-re sur 1’ophtalmie regnante en Egypte⁴' (Kair 1801); ..Relation historiąue et chirurgicale de l’expedition de 1’armee d’Orient en Egypte et en Syrie'⁴ (Paryż 1801; tożsamo, pomnożone, w T. I dzieła ,,Description de FEgypte" tamże 1809). W r. 1802, powróciwszy do Paryża, został L. chirurgiem naczelnym szpitala gwar-dyi konsularnej, a w r. 1803, po obronieniu rozprawy, napisanej już w r. 1797, p. n. „Sur ies amputations des membres a la suitę des coups de feu etc." osiągnął dyplom doktorski. W r. 1805 posunięto go na inspektora naczelnego służby zdrowia w wojsku i od tego czasu uczestniczył we wszystkich wyprawach wojennych Napoleona; w bitwie pod Waterloo raniony, dostał się do niewoli. Po upadku cesarstwa został chirurgiem naczelnym gwardyi królewskiej i członkiem honorowym rady zdrowia (Gonseil de sante des armees), nadto członkiem Akademii medycznej, a w r. 1829 i Instytutu fran-

cuskiego (Mernbre de rinstitut). Śmierć zasko- . dżinach patologii i terapii umiał wskazać drogi czyła go na stanowisku, gdyż umarł w drodze, ' nowe i użyteczne. —P o r. „Biographie medicale“ jadąc do Algieru, aby sprawdzić stan służby    (T. V, str. 524) i „Biogr. Lex. der hervorr.

zdrowia w załogach tamtejszych. Pomimo że    Aerzte" (T. III str. 613). Spis prac L-a po-

L. bywał zwykle przeciążony pracą, nieodłącz-    dał Callisen w „Med. Schriftsteller-Lex.“.

Dr. J. P.

ną od stanowiska zajmowanego przez siebie,    (T. XI str. 72 i T. XXIX str. 452).

nie przestawał nigdy zbierać doświadczeń no- Larrey Klaudyusz Franciszek Hi-wych i robić z nich użytku w celu wy-    lary (* w r. 1774—f w paźdz. r. 1819), le-

doskonalenia służby zdrowia w wojsku; umiał    karz, głównie czynny jako chirurg, bratanek

także znaleźć czasu dosyć do zabawiania się    Aleksego L-a (ob.). Na chirurga wykształ-

piórem. Prace swoje mniejsze, prawie bez wy-    cił się pod przewodnictwem stryja w Tuluzie,

jątku i dziś cenne jeszcze, ogłaszał w wyda-    a już w r. 1793 otrzymał w wojsku posadę

wnictwach peryodycznych, później zaś ważniej-    chirurga starszego, następnie mianowano go

sze śród nich wydał zbiorowo z dodatkiem no-    chirurgiem naczelnym szpitala cywilnego i woj-

wych w ,,Memoires de medicine militaire et    skowego w Nimes. W r. 1803, obroniwszy

campagnes“ (Paryż 1812 — 1817,    4 tomy;    w Montpellier rozprawę „Sur 1’application du

przekł. niem. Lipsk 1813—1819) i w „Recueil    trepan a la suitę de ąueląues lesions du crane“,

de memoires de chirurgie*' (Paryż 1821; przekł.    osiągnął dyplom doktora medycyny i dostąpił

ang. Boston 1823, niem. Lipsk 1824); oprócz    kilku urzędów lekarskich, wykładał też ana-

już wymienionych wydał nadto: „Considerations    tomię i klinikę chirurgiczną w Nimes, zajmu-

sur la fievre jaune“ (Paryż 1822); „Mem. sur    jąc się tudzież z powodzeniem i położnictwem,

une nouvelle maniere de reduire ou de traiter    Jako chirurg wykonawca używał sławy roz-

les fractures des membres compliąuees de pla-    głośnej; pisywał uiewiele, z prac jego wystar-

ies“ (tamże 1825), ,,Clinique chirurgicale exer-    czy wymienić „Discours sur la preeminence et

cee particulierement dans les camps et les    ia certitude de ia medecine operatoire" (Ni-

hópitaux, militaires depuis 1792 jusque’a 1829“    mes 1802). —Por. „Bigr. medicale" (T. V str.

Dr J. P.

Larrey Feliks Hipolit baron (* w Paryżu d. 18 wrześ. r. 1808 —f tamże w paźd. r. 1895) chirurg, syn Dominika Jana L. (ob,). W r. 1828 wstąpił do szkoły Val-de-Grace, w roku następnym został pomocnikiem młodszym (Chirurgion sous-aide) w szpitalu wojskowym sztrasburskim, a wkrótce potem przeniesiono go do szpitala paryskiego du Gros-Caillou, przeznaczonego dla gwardyi królewskiej. W r. 1830, pełniąc obowiązki asystenta chirurga naczelnego, pielęgnował ranionych żołnierzy i cywilnych po wybuchu rewolucyi lipcowej i napisał o tern „Relation chirurgicale des evene-ments de Juillet 1830, a 1’hóp. milit. du Gros-Caillou" (Paryż 1831). W r. 1832 uzyskał

(Paryż 1829 — 1836, 5 tomów z atlasem; przekł.    523).

niem. F. Amelunga, Lipsk i Darmstadt 1831,

2 toiny i A. Sachsa Berlin 1830 — 31. 3 części) i „Relation medicale des compagues et voyages de 1815 a 1840, suivie de notices sur les fractures des membres pelviens, sur la constitution physique des Arabes et“ (Paryż 1841 z tabl.).—Pamięci i zasługom L-a wzniesiono dwa pomniki: pierwszy w r. 1850 śród dziedzińca szpitala Val-de-Grace, w Paryżu, drugi zaś w r. 1864wTarbes. N ap o 1 e o n, który go cenił nadzwyczaj i gdy stał u szczytu potęgi obdarzył go już tytułem baronowskim, zapisał L-owi w testamencie 100000 franków, nazywając go przytem człowiekiem najcnotliwszym ze znanych sobie („Lliomme le plus vertueux

świadczenia wtedy zebrane opisał w „Histoire chirurgicale du siege de la citadelle d’Anversu (tamże 1832); w r. 1835 został w Paryżu profesorem przybranym (agrege) i wykładał chirurgię wojskową; w r. 1841 otrzymał katedrę chirurgii w Val-de-Grftce. Nadto, pozostając wciąż w służbie wojskowej, w 1. 1845—50 był chirurgiem naczelnym szpitala du Gios-Caillou, w r. 1852 w Val-de-Grace, Często także towarzyszył ojcu podczas wyjazdów jego urzędowych. W r. 1852 cesarz Napoleon III mianował L-a chirurgiem przybocznym swym, oraz domu cesarskiego i legii honorowej. W r. 1858 stanął na czele służby zdrowia gwardyi cesarskiej, zostając równocześnie Inspektorem i członkiem Rady wojskowej zdrowia. Podczas wojny włoskiej w r. 1859 pełnił o-

que fai rencontre: il a laisse dans mon esprit w Paryżu dyplom doktorski i w tymże roku l'idee du veritable homme de bienu).~ Towa- ; pełnił służbę chirurgiczną w wojsku francu-rzystwo lekarskie wileńskie w r. 1812 zaliczyło | skiem, oblegającym cytadelę antwerpską; do-L-a do liczby swych członków.—L. jest twórcą chirurgii wojskowej nowoczesnej; on pierwszy umiał szpitale w polu urządzić w sposób właściwy i wskazał drogi, po których kroczyć należy, aby je udoskonalać coraz bardziej, a dla tego też zasady głoszone przez niego, pomimo postępu nauki i wiedzy, nie przestarzały się dotąd bynajmniej. Na uznanie największe zasługują wskazówki jego, tyczące się leczenia ran postrzałowych, on też na lat wiele przed B. Langenbeckiem (ob.) stosował i zalecał zamiast odejmowania członków wypiłowywanie stawów, lecz przykład jego niewielu znalazł naśladowców na razie, a nawoływania jego przebrzmiały, i dopiero znakomity chirurg berliński z powodzeniem wskrzesił i rozpowszechnił pomysł L-a, który również w innych dzie-

roy (ob.) był szefem jego gabinetu, w r. 1888 został dyrektorem Szkoły sztuk pięknych, a w r. 1891 członkiem Akademii francuskiej tejże sekcyi. Tegoż roku otrzymał nominacyę na profesora literatury francuskiej w Sorbonnie. Pod koniec życia był stałym sekretarzem Akademii. Upamiętnił się znakomitą monografią literacką: „Marivaux, sa vie et ses oeuvres“ (1882), za którą otrzymał nagrodę Akademii. Nie mniej cenną jest praca „La comedie de Moliere, l’auteur et le milieu“ (1886). Pomniejsze prace ukazały się w zbiorze: „Etudes d’histoire et de critiąue dramatiąue" (1892) tudzież „Etudes de litterature et d’art“ (1893). Nadto: „De Quarto Tibulli libro“ (po łacinie); „Lord Brougham (1879).

bowiązki naczelnika służby zdrowia wojsk francuskich, pozostając w kwaterze głównej cesarza. W r. 1850 został obrany członkiem Akademii medycznej, w r. 1863 był jej prezesem; w r. 1858 Towarzystwo lekarskie wileńskie zaliczyło go w poczet członków swych; w r. 1867 Akademia francuska mianowała go korespondentem (Associe librę de 1’Institut). Nakoniec został przewodniczącym w Radzie lekarskiej wojskowej. — Por. „Biogr. Lex. der hervorr. Aerzte" (T. III, str. 614).

Larreya piłka czyli piłka nożowata, jest to piła mająca postać nożyka długiego i wązkiego, zwężającego się ku końcowi, lecz tępo zakończonego; musi być stosunkowo gruba, aby się podczas piłowania nie gięła (ob. ryc. 168). Długość jej, z której blisko połowa przypada na rączkę, wynosi zwykle 20—24 cm.— Narzędzie to, lecz większego nieco rozmiaru,

Dr J. P.

x-y.

Fig. 168. Piłka Larreya.

xy.

Larroqtie Patrycy, filozof francuski (* 1801--f 1879). Profesor uniwersytetu paryskiego 1821—28, inspektor Akademii w Tuluzie 1830—1836 i rektor akademii lugduń-skiej w r. 1849. W r. 1849 otrzymał urlop nieograniczony, po zamachu 2 grudnia podał si^ do dymisyi. Ogłosił: „Theodicea" (1827), „Elements de Sciences" (1837), ,,Cours de philo-sophie" (1840), ,,le Renovation religieuse" (1859), ,,Doctrine de la Religion chretienne‘‘ oddawna używane bywało w stolarstwie; do (1859), „Opiniou des deistes sur la Vie de Je-chirurgii wprowadził ją pierwszy D. J. Larrey Sus de Renan" (1863) i in.

(ob.), posługując się niem zwłaszcza do wypiło- Larsen Jan E., prawnik duński (* 1779 — wywania stawów. Zaletą piłki tej jest głó-    -j- 1856). Studya prawne kończył w Kopenha-

wnie to, że za jej pomocą przecinać można    dze i po ogłoszeniu historyi prowincyonalnych

kości bez rozcinania szerokiego części miękkich,    praw    duńskich został profesorem prawa na

pokrywających je, co w wielu razach jest bar-    uniwersytecie w Kopenhadze; kilkakrotnie wy-

dzo pożądane. —Niemcy zwykli L. p-ę nazy- | bierany do parlamentu, był jednym z najbardziej wać piłką Langenbecka, co o tyle tylko    wpływowych członków partyi narodowo-liberal-

da się usprawiedliwić, że B. Langenbeck nej. Napisał: ,,De Comitiis et senatu regni Daniae (ob.) rzeczywiście używanie narzędzia tego    antę    mutatam A. 1660 reipublicae formam“

rozpowszechnił w Niemczech, poznawszy uży-    1838,    i wiele prac z zakresu prawa państwowego

teczność jego we Francyi.    1)r-J- p* i administracyjnego. Zbiorowe wydanie pism:

I/Arronge Adolf, dramaturg niemiecki „Samlede Skriften“, Kopenhaga ‘ 1857 — 61, (* 1838 wflamburgu—f 1908 w Berlinie). Począt- 10 tom.    st-nb-

Larsen Alfred Krystyn, teolog duński (* 1840). Najwybitniejszy przedstawiciel ra-cyonalizmu w kościele duńskim. Pisał wiele artykułów polemizujących z przedstawicielami odłamu ortodoksalnego. W polityce był zwolennikiem rozszerzenia swobód obywatelskich i w obrouie ich pisał.

Larsen Karol Edward, pisarz duński (* 1860), najwybitniejszy talent we współczesnej literaturze duńskiej, wszechstronny, odznacząjący się barwnym stylem. Opisywał minione czasy: ,,Den brogede Bog" 1891 (Pstra książka) i obce kraje: ,,Lystfart" 1896 (podróż dla przyjemności), „Poetisk Tyskland" (Niemcy w poezyi), imał się zagadnień doby bieżącej i spraw klas pracujących: ,,Dansk Soldater-sprog" 1894 (Duńska mowa żołnierska), „Kresjan Vesterbro" 1817, ,,Danske Maend (1898 mężczyźni—duńczycy). Większa część jego prac ma charakter studyów. Napisał również parę dramatów: ,,Koinder" (1896 kobiety), ,,Aere" (honor), „Doktor Ix.‘‘ 1898).st Db-

St. Db

kowo studyował muzykę i rozpoczął swą działalność artystyczną jako kapelmistrz w teatrach prowincyonalnych. Następnie został dyrektorem Opery Krolla w Berlinie, później kierownikiem teatru we Wrocławiu, wreszcie właścicielem „Friedrich-Wilhelmstadtisches Theater‘‘, który przemianował na ,,Deutsches Theater" (Berlin), Za czasu swego pierwszego pobytu w stolicy redagował przez parę lat gazetę „Berliner Ge-richtszeitung". Napisał znaczną ilość kome-dyi i krotochwil. Największy rozgłos zjednały mu sztuki ludowe, wzorowane na utworach Ifflanda sentymentalne obrazki obyczajowe.

Najlepsze z nich: ,,Mein Leopold" (1874), Dr.

Mm.

Klaus" (1878), „Wohlthatige Frauen" (1879 — wszystkie trzy wydane w Berlinie.

Larroumet Gustaw, pisarz francuski (* 1852 — fi 909). Był nauczycielem w różnych liceach, a w r. 1884 po złożeniu doktoratu został kierownikiem konferencyi literackich w Sorbonnie. Za radykalnego ministeryum Lock-

Encykl. Poważ. Ilustr. Ser. I, T. XŁII, Zesz, 336*.

122

Bohuslaen.

St. Db.

St. Db.

zebrane przez Fontana w Saint-Gau-Garonny). Nowe poprzez L-a w. r.

Hr.

A. Ł,

Larsson Szymon Marek, malarz szwedzki (* 1825 —f 1864), ukończył akademię sztuk pięknych w Sztokholmie. Czas jakiś zamierzał wstąpić na scenę, porzucił jednak tę myśl. W poszukiwaniu tematów dla swych obrazów zwiedził całą Europę północną i wschodnią, poczem osiadł w Londynie, gdzie umarł w sile wieku. Do bardziej znanych obrazów jego należą: Wodospad górski w Norwegii, Zamek Kronberg w świetle księżyca, Burza na wybrzeżu

St. Pb.

Larsson Liss Olof, polityk szwedzki (* 1838 r.). Karyerę polityczną rozpoczął w r. 1867 jako deputowany, został wkrótce jednym z uznanych przywódców chłopskiego stronnictwa opozycyjnego. W parlamencie był zdecydowanym przeciwnikiem wszelkich—zdaniem jego zbytecznych — wydatków na cele oświaty, jak również rozszerzenia praw religijnych i politycznych nie-luteranów. Przez dwa lata był wiceprezydentem izby, przestał jednak odgrywać wybitniejszą rolę w parlamencie po rozłamie w stronnictwie ludowem. Wtedy przyłączył się L. do nowego stronnictwa chłopskiego, żądającego ceł ochronnych.

Larsson Karol, malarz szwedzki (* 1853). Odznaczył się obrazem: Gustaw Waza oskarżający biskupa Piotra Sunanvaeder. Rozgłos zdobył jednak głównie jako akwarelista i rysownik. Ilustrował bajki Andersena. Z salonów paryskich znane są jego: Wnuczka, W Szwecyi

Lartet Edward Armand Izydor Hipolit, geolog i paleontolog francuski (* 1801 w Saint-Guiraud [dep. Gers]—f 1871 w La Bernisse). Po odbyciu nauk w Auch uczęszczał na prawo, a później w Paryżu studyował nauki ścisłe. Powróciwszy w strony rodzinne, oddał się z zapałem geologii i paleontologii. W r. 1838 L. został członkiem komisyi T-stwa Geologicznego, w r. 1867 prezesem tegoż T-stwa, w r. 1869 profesorem paleontologii w Muzeum. Rzeczywistą sławę zyskał przez szczegółowe zbadanie pagórka Sansan (dep. Gers), którego warstwy zawierały wyjątkowo dużo kości kopalnych. W grud. 1836 r. L. znalazł w ile słodkowodnym pod Sansan dolną szczękę małpy, której dał nazwę Protopithecus antiąuus. Opisał szczątki małpy Dryopithecus F o n-tani,

dens (dep. Wyższej szukiwania, dokonane 1861 w sławnej grocie Aurignac (dep. Wyż. Garonny), odsłoniły szczegóły z życia człowieka kopalnego. Łącznie z de Vibraye’m i Henrykiem Christyhn odkrył ciekawą stacyę paleontologiczną w Moustier (ob.), sam zaś zbadał stacyę Laug er i e—Hau te (ob.). Z Chri-sty’m dokonał skrupulatnych poszukiwań w niemniej sławnej Madeleine (ob.). Wogóle L. dokonał bardzo licznych i szczęśliwych poszukiwań, których wyniki przyczyniły się wielce do rozwiązania pytania: czy człowiek żył spół-cześnie z nieistniejącemi dziś gatunkami zwierząt. W r. 1863 L. brał udział w ankiecie międzynarodowej (w maju 1863 r. w Paryżu) w sprawie człowieka kopalnego. Prócz licznych rozpraw (ważniejsze: ,,Nouvelles recherches sur la coexistence de 1’homme et des grands mam-miferes fossiles reputes caracteristiąues de la derniere periode geologique‘‘ w ,,Ann. des sc. nat“. 1861, i ,,Sur 1’anciennete geologiąue de 1’espece humaine dans 1’Europe occid.“ 1866) —napisał: ,,Notice sur la colline de Sansan⁴* (1851); ,,Cavernes du Perigord“ (1864; łącznie z H. Christy’m).

Lartigue Jan, żeglarz francuski (* 1791 —f 1876). W 1. 1820 — 24 odbył podróż morską wzdłuż wybrzeży Ameryki połud., zwłaszcza brazylijskich. W r. 1844 został naczelnym dowódcą eskadry zachodnio-indyjskiej. L. prowadził rozległe badania hydrograficzne, za co w r. 1860 został czynnym członkiem Instytutu kartograficznego marynarki francuskiej. Wydał ,,Description de la cóte du Perou" (1824); „Exposition du systeme de vents“ (1855). x'y

Lartigue Henryk, elektrotechnik franc. (* 1830 —f 1884), z początku adjunkt w obserwa-toryum, gdzie prócz współudziału w badaniach Foucault i Leverrier’a, obserwował zjawiska meteorologiczne. Przeniósłszy się w r. 1859 do administracyi Kolei północnej, przeznaczonym został do telegrafu i tu zwrócił uwagę na urządzenia, mające na celu ustrzeżenie pociągów od wypadków. Wynalazki jego (sygnały elektryczne, gwizdawki automatyczne, kontrolerzy zwrotnic i in.), na wystawach paryskich r. 1878 i 1881, wiedeńskiej, brukselskiej i in. zwracały ogólną uwagę i wprędce weszły w powszechne użycie. W r. 1880 został dyrektorem T-stwa telefonów w Paryżu.

La Rue Piotr, jeden z największych kon-trapunkcistów niderlandzkich w końcu XV i początkach XVI w., uczeń Okegherna. Lata jego urodzin i śmierci, oraz szczegóły żywota nieznane. To tylko wiadomo, że w 1. 1492— 1510 znajdował się w kapeli śpiewaczej na dworze burgundzkim i że miał prebendę w Court-ray (od 1501). Pozostały po nim liczne msze, i inne kompozycye, z których część znaczniejsza wyszła z druku w ciągu XVI w., wiele zaś rękopisów spoczywa w książnicach: brukselskiej (najwięcej), papieskiej, monachijskiej i kilku in.    A Fo1-

La Rue Warren, fizyk ang. (* 1815 nad Guernsey — f 1889 w Londynie), otrzymał średnie wykształcenie w Paryżu i pracował początkowo w handlu. Mianowany zarządzającym nowootwieraną filią w Londynie, zastrzegł sobie nieco wolnego czasu, by się oddawać ulubionym zajęciom naukowym. Najbardziej pociągały go zjawiska elektryczne i stosowanie fotografii do astronomii. Wyniki swych poszukiwań w urządzonem przez siebie laboratoryum i obserwatoryum kommunikował w rozprawach i

A. Ł.

Red.

S. l)rz.

odczytach. Zdjęcia fotograficzne zaćmienia słońca 18 lipca 1860 i przejścia Wenery 1874, oraz rozprawy, drukowane przeważnie w „Phi-losophical Transactions“, zwróciły nań uwagę. Na wystawach powszechnych w Londynie 1851 i 1862 i Paryżu 1855 przewodniczył w komis-syach sędziowskich w działach elektrotechniki, prezydował na kongresie elektrycznym w Paryżu r. 1881 i w komitecie wystawy elektrycznej w Sydenharn r. 1882. R. 1864—66 był prezesem T-wa astronomicznego w Londynie, 1867—69 i 1879 — 88 T-stwa chemicznego.

Larunda albo Lara, bogini, uchodząca za matkę larów (ob.). Możliwa, iż pierwotnie było to bóstwo telluryczne, bóstwo śmierci, a w dalszym ciągu milczenia. Przypisują wprowadzenie jej czci w Rzymie Tytusowi Tacyuszo-wi. Komentatorowie mitów zrobili z L-y nimfę, mienili ją córką Almona, która zawiadomiła Junonę o miłostkach Jowisza. Pozbawioną została za to mowy, a Merkuryusz, który miał ją odprowadzić do piekieł, spłodził z niej Lary,

Larus, ptak, ob. Mew a.

Larwa, w zoologii, ob. P o c z w a r k a.

Larwy, po łacinie Lawae, wyraz pokrewny z Lar, Lares(ob ): 1) złe duchy, według religii jednych pojęć starodawnych Rzymian, dusze zmarłych złych ludzi, nigdzie spokoju uiemo-gące zażyć; zwały się one także M a ni ae (ob,), które w tymsamym stosunku do Manes (ob.) pozostają, jak Larvae do Lar es, a Mania, zwana także Lara, przedstawiana zwyczajnie jako okropne straszydło, za matkę ich uchodziła, Według świadectwa św. Augustyna (De civ. Dei 9, II) są one identyczne z Lemurami (ob.). L. dręczą żywych i umarłych. W pływom ich nieszczęsnym, od których tylko przez ofiary błagalne i lustracye (ob.) można się było uchronić, przypisywano pomieszanie zmysłów. Wyobrażano je sobie także odpowiednio w brzydkiej postaci, jako potworne straszydła, dziwotwory, kościotrupy, które członki swe na wszystkie strony wykrzywiać potrą- , fiły. — Por. do L-w rozprawę Lessinga „Wie die Alten den Tod bildeten“. — Szczególnie w domorosłych komedyach atellańskich (ob.) sceny ludowej stałą odgrywały rolę owe straszydła, jako Manducus, Pytho Gorgonius, Lamia i Mania, zawsze pożądające ludzkiego mięsa i , pożerające dzieci. Z tego właśnie względu o-znacza lawa także — 2) maskę, o ile nadawała aktorowi wygląd obrzydły, szkaradny; stąd też w mowie potocznej oznaczało wyrażenie larva' twarz odrażająco brzydką, straszydło, szkaradę potworę, koczkodana; — Por. Plautu-sa Merc. 3, 4, 2 : loąuere larva! (r= mówże tyś, jaka poczwaro!).

Lary (Lares): l)domowe, i. domestici, mają zPenatami (ob.), z któremi je też często kojarzono i mieniano, wielce podobny zakres błogiej opieki rodzinnej, a z tego też powodu posągi ich, z drzewa niewykwintnie rzeźbione, stawiano razem z wyobrażeniami Pena-tów w szafie osobnej przy ognisku domowem, albo też w małej kapliczce (lararium ob.). Istoty owe były z domostwem samem tak ściśle złączone, że nie opuszczały go nawet wtedy, gdy rodzina z niego się wyprowadziła; przeciwnie, Penaty nierozłączonemi były zawsze jej towarzyszami. Przedstawiano L. zwykle jako młodzieńców, z wysoko podkasaną szatą, z rogiem biesiadnym i czarą w ręku. Cześć, którą ces. Augustus z ramienia państwa jeszcze wyżej podniósł, oddawano im ze szczerem przejęciem się, głęboko, w sposób prosty, starodawną tradycyą przekazywany. Przy każdem jedzeniu stawiano i przed L-mi na małych miseczkach (patellae) część po.raw, dla nich przeznaczoną, a pobożni człon %owie rodziny składali im codzicń ofiary; w każdym zaś razie darzono ich hojnemi ofiarami w ważne dni każdego miesiąca, jakiemi były Kalendae, No-nae i Idus, jako też w dni uroczystości rodzinnych. Otwierano natenczas lararium, aby dobre owe duchy same brać mogły udział w święcie radosnem, i wieńczono posągi ich kwiatami. Kiedy syn rodziny, dorósłszy, przywdziewał męzką togę. ofiarowywał L-om wśród modłów gorących i obiat sutych kapsułkę złotą, zwaną bulla, która dotychczas chłopcu jako a-mulet służyła, również i nowozamężna pani domu zaraz po ślubie, po przestąpieniu progu, im naprzód ofiarę swą składała. L-y opięku-ją się nietylko domem, do którego przynależą, lecz także każdym członkiem rodziny, w domu i poza jego obrębem, w podróżach na lądzie i morzu, podczas wypraw wojennych i przy pracy w polu, nosząc przytem zawsze odpowiednie miana: L. viales, permarini, milita-res, rustici. 2) Od tych L-ów domowych, zwanych także ogólnem mianem Lares privati, rozróżniać należy L-ów publiczuych, Lares publici, którym wszyscy obywatele państwa jeszcze większą cześć oddawali. Te właśnie opiekuńcze duchy, które Starożytni często z greckimi heroami (ob.) porównywają, pieczę miały troskliwą nad miastem i nad całem państwem, czczone jako L. urbani, L. praesides, L. hostiles, jako brouiący miasta przed wrogą napaścią. Do nich zaliczali się szczególnie Romulus, Remus, Tatius, Acca Larentia, którą zwłaszcza podczas publ. urocz. Larentyna-lii 23 grudnia ofiarami żałobnemi czczono; nawet poszczególne ulice i całe dzielnice miasta zostawały pod opieką osobnych L-ów, którym ołtarze i kaplice na rogach ulic (compita) stawiano, zwanym stąd Z. compitales. Taką starodawną ich kapliczkę odkrył w r. 1904 G. Boni w Rzymie przy rogu Via sacra i Clivus Palatinus. Osobne ich święto, zwane Compi-talia, obchodzono bardzo wesoło zaraz po uroczystości Saturnalii (ob.) w pewien przez kapłanów oznaczony dzień roku,—Por. Schoe-

mann ,,De diis manibus, laribus et geniis“ (Gryfia 1840); Muller „De diis Romanorum Laribus et Penatibus“ (Kopenhaga 1811); Hertzberg ,,De diis Romanorum patriis seu de Larum atąue Penatium tam publicorum quam priyatorum religione et cultu“ (Halla

S. Drz,

S. I>rz.

roby).

Dr J. P.

w za-

za-

1840).

Larymna, gr. Adpop^a: 1) przydomkiem rj avw (=górna), miasto w Beocyi, na prawym brzegu rz. Kefissos, przy samem jej ujściu do morza Eubejskiego, przyłączyło się z wzrostem potęgi Tebańczyków do Ligii Beockiej; dzisiaj Bazarak; —2) zwana i] xdxco (=■ dolna), miasto w ziemi Opuntyjskich Lokryjczyków, dla dogodnego portu wielkie znaczenie mające; dzisiaj Kastori w dolinie Larnaes.

Laringektomia (z gr. jj Xdpoy£—Xdpoyyoę= krtań i i%rś|jt,v(*> = wycinam) wycięcie zupełne krtani, przeważnie wtedy przedsiębrane, gdy stanie się pastwą raka.—Por. Krtań (cho-

Dr J. P,

Laryngitis (z gr. fj Xdpuy£—XdpDyyoę = krtań) zapalenie krtani z jakiegobądź powodu powstałe.—Por. Krtań (choroby). L. crouposa albo membranacea Dławiec (ob.) L. diphtheritica Błonica (ob. i por. Dyfteryt); L. śyphili-tica, zapalenie krtani przymiotowe (ob. Przymiot i Krtań [choroby]); L. tabercu-losa Gruźlica krtani albo suchoty gar-dlane (ob. Krtań [choroby]).

Laryngolog (z gr. r] Xapoy£ — Xdp krtań i o Xóyoę=słowo, nauka), lekarz zajmujący się leczeniem chorób krtani ob. Laryngologia.

Laryngologia(z gr. yj Xdpoy£~Xdpoyyo<;;₌krtań i o Xóyoę= słowo, nauka); właściwie nazwa ta obejmować powinnaby wszystko, co o krtani (ob.) wiedzieć można, jednakże zwyczaj każe mianem tem darzyć tylko naukę o chorobach krtani oraz leczeniu ich. Jako taka, L. jest właściwie nauką, stojącą na pograniczu między sztuką lekarską a chirurgią, stanowisko zaś do pewnego stopnia samodzielne zająć dopiero mogła po rozpowszechnieniu się Laryngoskopii (ob.), ta bowiem umożliwiła skupienie różnorodnych cierpień krtani w jedną całość, będącą właśnie treścią L-i, dającą się wyodrębnić. Jednakże wyodrębnienie to nie sięga zbyt daleko, zwłaszcza o ile chodzi o cierpienia krtani, niepodlegające zabiegom chirurgicznym, chociaż i z tych niektóre większe, jak

n. p. L ary n gotoinia (ob.) i wycięcie krtani doszczętne (ob. Krtań [choroby]) zwykle i dotąd pozostają w rękach chirurgów. Pomimo ograniczeń tych pole działania L-i jest jednakże dosyć rozległe, szczególnie kresie chorób przewlekłych i nowotworów strun głosowych i w cierpieniach innych krtani, o ile są umiejscowione, nie zaś będące tylko wynikiem stanu ogólnego ustroju całego (Por. krtań [choroby]—Ponieważ L. powstawać częła samoistnie dopiero przed pięćdziesięciu laty, więc też dzieje jej dawniejsze rozpływają się w dziejach bądź sztuki lekarskiej, bądź chirurgii, a tylko w monografii b. szczegółowej możnaby się niemi zająć; tu ograniczyć się trzeba do b. treściwej wzmianki o rozwoju jej od r. 1858. Tu przed innemi stanąć musi nazwisko Jana Nepomucena Czermaka (ob.), jako najwybitniejszego w Europie środkowej krzewiciela laryngoskopii (ob.) i wytrawnego znawcy chorób właściwych krtani. Obok niego, lub po nim odznaczyli się na tym polu profesorowie wiedeńscy. L u d w i k Turek (ob.) i JanSchnitzler (ob.) przez opracowanie podręczników badania i leczenia chorób krtani. Obok nich w kierunku mniej lub więcej tym samym pracowali Jerzy Lewin na początku zawodu swego, zanim się oddał dermatologii, oraz Ludwik Waldenburg i A-dalbert Tobold (ob. te nazw.) w Berlinie, im również rozwój L-i zawdzięcza niejedno. Jako reformator chirurgii krtaniowej występuje Wiktor von Bruns (ob.) z Tybingi, ogłaszając w r. 1862 pracę znakomitą o wycinaniu polipów strun głosowych bez laryngotomii u-przedniej (ob.), a praca ta stała się epoką chirurgii krtaniowej nowoczesnej. Z pomiędzy laryngologów niemieckich, wybitniejszych jeszcze wymienić należy: R. Voltoliniego, J. Gottsteina, K. L. Merkla i J. Schecha, którzy także niemało przysłużyli się rozwojowi pomyślnemu L-i.—We Francyi do wzrostu i rozwoju pomyślnego L-i przyczynili się główuie: E. Isambert, K. Fauvel, laryngolog bardzo wybitny, i E. Fournie.—W Anglii, gdzie L-a liczy b. wielu przedstawicieli dzielnyćh, na wyróżnienie zasługują: Lennox Brown e, Morel Mackenzie, i Jerzy Duncan Gibb. W Ameryce północnej najwięcej do rozwoju i rozpowszechnienia się L-i przyczynił się Ludwik Els b erg.—Z pośród laryngologów polskich przedewszystkiem wymienić należy Antoniego Jurasza (ob.), a potem T. Hery nga (ob.) w Warszawie i Pieniążka (ob.) w Krakowie. Wielu innych, również w zawodzie tym z powodzeniem pracujących pominąć tu musimy. —Do dziejów L-i por. G. Holmes ,,Die Geschichte der Laryngologie von den friihesten Zeiten bis zur Gegenwart“ (Berlin 1887; przekład z angielskiego przez O. Koe r-nera), P. H e y m a u u i E. Kronenberg „Geschichte der Laryngologie u. Rhinologie” (Wiedeń 1896) i F. S e m o n ,,Eiu Riikblick auf die Entwickelung der Laryngologie uud Rhinologie in den Jahren 1884—1894“ (w „Internat. Centralblatt fur Laryngol. u. Rhinol. r. 1894). — Liczba podręczników L-i we wszystkich językach europejskich jest b. wielka; tu wymieniamy tylko dwa nasze: starszy A. J u-r a s z a ,,Laryngologia i choroby krtani” (Kraków 1878) i świeżo wydany w Warszawie T. H e r y n g a „Metody badania i miejscowego

i 3-ma tabl.).

Dr. j. p.

Laryngospasmus (z gr. rj \dpoyź—\dpoyyoę —krtań i o arcaa^óę—ściąganie, kurcz), kurcz głośni—ob. Krtań (choroby).

Laryngostenoza (z gr. fj \dpoy£—\dpoyyo<: —krtań i ró <3TŚvoę — ciasność) zwężenie krtani, ob. Krtań (choroby).

Laryngotomia (z gr. yj \dpoyZ—\dpoyyo<:= krtań i 7) Top] = cięcie) operacya chirurgiczna, polegająca na otworzeniu nożem krtani (ob.), rozłupując ją w kierunku pionowym w samym środku. Zabieg ten wykonywany bywa w celu usunięcia z krtani ciał obcych lub nowotworów grożących zaduszeniem chorego, jeśli ciało obce wpadnie do tchawicy (ob.), a jej samej z powodu jakiegokolwiek naciąć nie można, również należy wykonać L-ę, aby je wydobyć. Jeżeli cięcie rozłupujące krtań przedłużymy ku dołowi, przecinając przytem pierścienie górne tchawicy (ob.), to wtedy zabieg ten otrzymuje nazwę Laryngotracheotomii (por. Tracheotomia).

Laryngotraoheotomia (z gr. rj \dpoy£-Xdpoy-yoę —krtań, rpa^sia—tchawica i xopĄ— nacięcie, przecięcie), rozcięcie krtani i części górnej tchawicy—ob. Laryngotomia.

Larynx, ob. Krtań.

Laryssa (star. Larissa), Dzisiejsza L. (tur. Jeniszecher, JeniszeryFana r), stolica nomosu greckiego tejże nazwy, (6 540

leczenia chorób krtani" (z 137 rycinami

Dr. J. P,

Laryngoskop. Wziernik krtaniowy, ob. Laryngoskopia.

Laryngoskopia (łac. Laryngoscopia z gr.

7] Xapoy£—Xapo77oę=krtań i 7] azorcia—strażnica, postrzegalnia) badanie krtani za pomocą wziernika krtaniowego, czyli laryngoskopu t. j. narzędzia składającego się ze zwierciadeł-ka małego, czworokątnego, lub okrągłego i z rączki metalowej, cienkiej, stosunkowo dosyć długiej, na której jest osadzone pod kątem rozwartym (169). Posługując się narzędziem tern, oglądać można wnętrze gardła, zwłaszcza zaś

Fig. 169. Wziernik krtaniowy (laryngoskop) podług J. N. C z e r m a k a.

krtań (ob.). — Już w r. 1825 lekarz francuski Cagniard de la Tour próbował za pomocą zwierciadełka wprowadzonego do gardła badać krtań; w lat siedm po nim Anglik B. G. B a-bington, posługując się przy tern już oświetleniem sztucznem, tudzież zwierciadełkiem osa-dzonem na drążku, próbował tegosamego. Niezależnie od poprzedników swych w r. 1840L i s t o n także pracował w tym kierunku, lecz usiłowania lekarzów tych na razie przeszły niepostrzeżenie. Dopiero gdy w r. 1855 nauczyciel śpiewu w Londynie, Manuel Garcia, ogłosił badania swe krtani,, za pomocą wynalezionego przez siebie sposobu dokonane, zwrócono uwagę należytą na doniosłość wynalazku, a J. N. Czerniak (ob.) od r. 1858 zapewnił ostatecznie powodzenie L-i, ulepszywszy i sam sposób badania i narzędzia do tego używane; on-to pierwszy wskazał, jak należy stosować oświetlenie sztuczne do badań tego rodzaju, co ułatwiło i uprzystępniło je niezmiernie.—Badanie odbywa się w sposób następujący: (Fig. 170) ogrzawszy naprzód zwierciadełko o tyle, aby się para wodna na nim nie osadzała, wsuwa się je ostrożnie, do gardła przez usta szeroko

A

—

41^ ^

i A

" 15

Fig. 170. Badanie wziernikiem krtaniowym przy pomocy oświetlenia sztucznego.

rozwarte osoby badanej, przytrzymując równocześnie język jej i ściągając go nieco naprzód i ku dołowi, przytem za pomocą przyrządu oświetlającego, złożonego z lampy odpowiednio urządzonej i ze zwierciadła wklęsłego, przedziurawionego w środku, a umieszczonego przed okiem badającego. Zwierciadło to wklęsłe rzuca w głąb’ gardła snop światła jasnego i dozwala o każdej porze przez otwór w samym środku widzieć dokładnie odbicie krtani w zwierciadełku wsuniętemdo gardła (Fig. 170). —Nietylko patologia zawdzięcza L-i możność rozpoznawania dokładnego zmian chorobnych strun głosowych i części krtani głębiej jeszcze położonych, gdyż udaje się wzrok zapuszczać aż do rozdwojenia się tchawicy (ob.): również i dla fizyologii L. stała się b. ważną, ponieważ dopiero po wynalezieniu jej udało się ustalić dokładnie działalność strun głosowych tob. Krtań) podczas wytwarzania się głosu; nako-niec i chirurgia krtaniowa dopiero przy pomocy L-i mogła się rozwinąć należycie a dokonywanie rozmaitych zabiegów stało się możliwem bez uprzedniego rozcinania krtani (por. L a-ryngologia i Luryngotomia) — L i t e r a t. ob. p. w. Laryngologia. Za pomocą tychsamych narzędzi również badać można całe wnętrze gardła, nadając zwierciadełku położenie stosowne, a wtedy badanie to przybiera nazwę o-glądania gardła, czyli f aryngosko-p i i (łac. Pharyngoscopia, z gr. ó albo cpap-oy£—cpdpir/Yoę = gardło i 7j oxoma=postrzegalnia).

Dr J. P.

Dr J. P.

kim. 95 066 m-ców w 1907 r.,) leży nad Zapiska z r. 1452 zna „dwa nożyki" złączone rz. Salamvrias (Penoios), na linii kolejowej L. , i nazywa herb Borysowie. Otóż z zestawienia zapisek rzeczonych okazuje się, że wszystkie te zawołania odnoszą się do tego

Volo o 125 kim. płd. od Solunia (Saloniki); Siedziba metropolity greckiego, 8 kościołów 26 meczetów, przeważnie opustoszałych, gimna-zyum, seminaryum nauczycielskie, sąd apelacyjny, przemysł wełniany, bawełniany, jedwabny, wyprawa safianu, ożywiony handel; 18 000 m-ców, przeważnie Greków (1907). Zabytków antycznych niewiele: ua wzgórzu, na miejscu dawnej akropoli stoi katedra, na połudn.-zach. zboczu innego wzgórza szczątki teatru starożytnego. Od czasu przyłączenia Tessalii do Grecyi w 1881 r. zmiejszyły się w L-e obroty handlowe z powodu opuszczenia m-ta przez wielu bogatych muzułmanów, zwłaszcza kupców.

Larystan, prowineya perska, graniczy na północy z Kirmanem, na zachodzie z Farsista-nem, z południa oblana przez wody Zatoki Perskiej, pomiędzy 27 a 28° szer. półn., 52 a 56° dług. wsch. od Gr.; 59 468 kim. kw.; około 90 000 m-ców. Wybrzeża jednostajne, dogodnych przystani niema, prócz Lingah. I;. po-przerzynany jest licznemi łańcuchami górskiemi o kierunku równoleżnikowym (najwyższy szczyt Dżehel Turundżah 1570 m. npm). Wody płyną do Zat. Perskiej (nieliczne i małe rzeczki: Nabend, Dargabind, Rudi-Ax-i-Hustam; niektóre podczas lata wysychają), albo też giną wewnątrz lądu, w okresie suszy wysychając zupełnie. Klimat gorący, przeważnie suchy, deszcze rzadkie, śnieg jest osobliwością. Produk-cya roślinna, choć urozmaicona, w wielu miejscach zależy od sztucznego nawodnienia (ryż, mak, daktyle, wino, drzewa owocowe, indygo i morwa). Pasterstwo w górzystych okolicach, połów pereł i korali na wybrzeżu. Mieszkańcy składają się z Tadżyków, Turkomanów, Żydów i Persów; jedni z nich wiodą życie koczujące, inni osiedli i trudnią się uprawą roli, rzemiosłami i handlem. Utrapieniem tutejszych mieszkańców są: robak gwinejski, febra, choroby gardła i ślepota. Główne miasto Lar

ii. e. K.

Larysza (Laryssa, Borysowie, Gle-żyn), herb polski. Na tarczy w polu czerwo-nem dwa lemiesze płużne, końcami do góry a ostrzami do siebie obrócone. Nad hełmem w

koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Labry czerwone, podbite srebrem. Jeden ze starszych herbów polskich, przyniesiony ze Ślązka, zapewne już w początkach w. XIV. Zna go Długosz, który atoli podaje opis nieco odmienny, mianowicie: mają być w polu niebieskiem dwa lemiesze, złączone ze sobą grzbietami. W zapiskach sądowych przychodzi herb omawiany po raz pierwszy pod 1420 z zawołaniem Gleżyn, przyczem opis jego mówi o „dwóch nożykach złączonych i ostrzewiu między niemi". Zapiska z r. 1446 zna go z nazwą Larysza i również opowiada o „nożykach i ostrzewiu".

i.

Fig. 171. Larysza (herb).

samego herbu. W herbarzach niemieckich herb ślązkiej rodziny Larischów przedstawia berło między dwoma nożami do winnic ( Weinmesser); który-to rysunek odpowiada najzupełniej opisowi naszych zapisek sądowych (ostrzew między nożykami). Okazuje się z tego, że pierwotną formą Laryszy, przeniesionej do nas przez któregoś z Laryszów ślązkich, był pie-niek sękaty, umieszczony między dwoma nożykami do winnic (ob. rysunek). Z biegiem czasu pieniek z tarczy zniknął (ślad tego pozostał w zapisce z r. 1452), prawdopodobnie z przy

zb.).

Fig. 172. Larysza (prototyp).

czyny utworzenia odmiany herbowej przez jedną z gałęzi rozrodzonych Laryszów, następnie zaś ta odmiana, ulegająca dalszym przeobrażeniom (nożyki zmieniały się w kroje, później w sierpy, wreszcie w lemiesze), zapauowała niepodzielnie w herbarzach naszych, podczas gdy prastary wygląd Laryszy uległ zupełnemu zapomnieniu. Laryszy używały lub też używają dziś jeszcze rody: Chechelskich (zgaśli), Chocho-latych, Domańskich, Dumańskich, Janczewskich, Leblów, Łastowieckich v. Łastowskich, Mada-lińskich, Mendalskich, Perzanowskich, Przecław-skich i Zdanowskich. — Źródła:

Paprocki, Niesiecki, Piekosiński, Siebmacher IV, 11, tekst str. 145; Ostrowski.

Długosz,

d.

St. Db.

Hr.

St Ob,

Br. J.

Las Bruno, pseud. Boi. Londyńskiego

Las, w języku orylów drzewo, np. drobnym lasem statek wyładowany, lastowarny i t. p. (Enc. Org. większa).

Las, albo tracz, w języku leśnym, część pił owca, od grubszego końca, w długości 8 cali, w czasie tarcia nie przepiłowana, w celu, aby wyroby trackie, jako to: bale, tarcice lub łaty, w spojeniu trzymać się mogły. Po spuszczeniu drzewa wytartego z warsztatu, dopiero L. rozbijają i wyroby oddzielają. Z tego powodu tartacznicy nad długość piłowca przepisaną, 8 cali na L. przypuszczają (Enc. Org.).

Łasa, lub w 1. m. lasj: 1) siatka do przesiewania wapna, gruzu, piasku; 2) L., lassa v. brani ca, wrota z chróstu uplecione albo z tarcic, przy oborze, ogrodzie itd. L. v. 1 e s a, gęste drabiny w strądze, służące za przegrody dla owiec; paśnik, żłobki z drabinkami dla owiec; L. v. 1 esic a, płot ruchomy dla ogradzania na polu owiec lub bydła; 3) w gorzel-nictwie, piwowarstwie i ogrodnictwie krata z drutu albo prętów drewnianych, albo blacha dziurkowana do suszenia słodu i owoców, ruszt do suszenia;

4) w myśliwctwie krata w samołówce na ptaki drapieżne.

Lasala y Collado F er min, hiszpański mąż stanu (* w San Sebastian). W 1857 r. wybrany do kongresu, należał do partyi unionistów i kongresistów, a jakiś czas był wice-prezyden-tem Kortezów. Po rewolucyi 1868 roku uznał istniejący stan rzeczy, chociaż nie godził się z zasadą rewolucyjną. Podozas wojny domowej przebywał w San Sabastian i tam napisał „Vicisitudes de la monarąuia constitucional en Francia“. W dziele tern okazał dokładną znajomość historyi życia konstytucyjnego. W r. 1876, po powrocie Burbonów, przyjął nominacyę na senatora dożywotniego i na tern stanowisku bronił polityki pierwszego gabinetu Canova, a w drugim jego gabinecie objął tekę ministra handlu i rolnictwa. W r. 1881 wycofał się z życia publicznego,

La Salle (La salie), m-sto w hrab. tejże nazwy w stanie płn.-amer. Illinois, nad rz. Illinois i kanałem Illinois-Michigan, punkt i cynku; dróg żel.; kopalnie węgla kamień, węzłowy 10 000 m-ców. Tuż do L. S. przylega m-ko Peru.

La Salle Jan Chrzciciel, założyciel Zgromadzenia Braci szkoły chrześciańskiej, Igno-r ant i nów (ob.) (* w Reims 30 kwiet. 1651 —f w St. Yon 7 kwiet. 1719). Jako kanonik przy katedrze w Reims zaczął zbierać około siebie w r. 1680 młodszych towarzyszy, z którymi poświęcał się uauczaniu biednej młodzieży. W roku jego śmierci zgromadzenie liczyło 123 klasy, 281 braci, 9 000 uczniów. W r. 1684 założył w Reims jedno z najstarszych se-minaryów nauczycielskich. Napisał m. in. „Re-gles de la bienseance et de la civilite chretien-nes“ (Paryż 1903). ,,Regles communes des Freres des ócoles chretiennes“ (Rouen 1726).

O L-u pisali Blain ^wyd. 2-e Paryż 1887) i Ro-velet (wyd. 2-e Paryż 1886).

Lasalle Antoni Ludwik Collinet, hrabia, generał francuski (* 1775 - f zabity pod Wa-gram 6 lipca 1809). Jeden z bohaterów armii napoleońskiej. Wnuk marszałka Faberta, w 11-m roku życia już był w pułku alzackim zastępcą porucznika. Po wybuchu Rewolucyi był podoficerem w kawaleryi, ale stanął do szeregu jako prosty żołnierz. W 1795 r. jako adjutant Kellermana odbył kampanię włoską; pod Py-ramidami uratował życie generałowi Davoust. Mianowany pułkownikiem we Włoszech pod Vilnadellą, miał trzy konie zabite pod sobą i połamał na nieprzyjacielu siedm szabel. Jako generał brygady brał udział pod Austerlitz w 1805 r., a w następnym roku pokrył się sławą wzięciem Szczecina, który się poddał dwom pułkom jego brygady, 1807 w bitwie pod Heilsberg uratował życie Muratowi, osaczonemu przez 12-u dragonów rossyjskich. W Hiszpanii 1808 r. oddał niepospolite Usługi. Napoleon odwołał go z Hiszpanii, polecając mu dowództwo dywizyi w swej armii; L. padł już pod Wagram. Szczątki L-a zostały w 1891 przeniesione do ojczyzny i złożone u Inwalidów.

(ob.).

Las Casas (Casaus) Bartłomiej, misyonarz hiszpański (* 1474 w Sewilli — f 1566 w Madrycie). Pochodził z rodziny wpływowej: dwaj je-jego przodkowie, Alfonso i Guillen, byli królami kanaryjskimi w w. XV; ojciec, Francisco, towarzyszył Kolumbowi w drugiej jego podróży (1493) i otrzymał wtedy nadania na w. Haiti. Młody L. pojechał w r, 1502, aby zarządzać tym majątkiem; ukończywszy w Salamancie studya, w r. 1510 objął obowiązki kapłańskie, a później niejednokrotnie zaznaczał, iż pierwszy otrzymał święcenia w Nowym Swiecie. Powołany na Kubę przez Diego Velasqueza (1512), w charakterze jałmużnika towarzyszył Narva-ezowi w jego wyprawie i tam umiał swojem obejściem pozyskać sympatye Indyan. Zgorszony surowością zdobywców, ten cleriyo de las Indias uzyskał od Karola V ulgi na rzecz tubylców i był mianowany „protektorem generalnym wszystkich Indyan¹¹ i jako radca dodany ojcom Hieronimitom, którym polecono zarząd Indyami (1516). Pojechał do Haiti po raz drugi, ale bez skutku, i powrócił znów do Hiszpanii 1516; nie wyrzekł się jednak swoich zamiarów. Ciesząc się zaufaniem Karola V, otrzymał prowincyę Paria (Wenezuela dzisiejsza) w r. 1520, z prawem nadania 50 osobom tytułu „kawalerów*; ale i ten zamiar koloni-zacyi, opartej na łagodności, spełzł na niczem, pomocnicy L-a psuli swojem zachowaniem się dzieło misyonarza,a gdy wyjechał on na S.Domingo, tubylcy wymordowali część osady, druga zaś uciekła. I wtedy jeszcze L. nie zrzekł się swych zamiarów,

Las Cases Emanuel Augustyn.—Las Cases Emanuel-Pons-Dieudonne.

976

W r. 1530 podczas bytności w Hiszpanii uzyskał edykt ogłaszający tubylców Peruwii za ludzi stanu wolnego; w r. 1834 w Gwatemali założył klasztor dominikanów i z nimi rozpoczął pracę misyonarską w Vera Paz dzisiejszej, dość skuteczną. Wraz 7 towarzyszem swoim Cancerem znów udał się do Hiszpanii, skąd przyjaciel jego zabrał Franciszkanów (1541), L. zaś pozostałzatrzyraany przez kard. G. Loaysa, prezydenta rady indyjskiej, dla wypracowania zasad postępowania z tubylcami Ameryki (Nue* vas Leyes), oraz zebrania dokumentów do historyi Meksyku. W r. 1542 mianowany biskupem chiapańskim, otrzymał święcenia w r. 1544. Za powrotem do Ameryki spotkał taką nieua-wiśó ze strony białych zdobywców, że wierni z jego dyecezyi nie chcieji go poznawać, ani płacić dziesięcin—za to, iż bronił Indyan! Musiał przenieść rezydencyę swoją pomiędzy Indyan i wreszcie w r. 1546 ją opuścić. W r. 1547

Red.

x-y.

Las Cases Emmanuel-Pon s-D ieudonne, baron i mąż stanu francuski (* 1800 — f 1854, syn Emanuela). W 15-m roku życia udał się na w. Sw. Heleny wraz z ojcem. W r. 1819 otrzymał pozwolenie na powrót do

wraca ostatecznie do Hiszpanii, walczy tam przeciw wyzyskowi Indyan. W r. 1550 usuwa się do klasztoru dominikanów w Valladolid i ztamtąd piórem broni swoich poglądów. Aby zapobiedz wymarciu Indyan, których dziesiątkowała zbyt ciężka praca, L. proponował kolonizowanie nowo odkrytych krajów, a do najcięższych robót, jak praca w kopalniach i na plantacyach trzciny cukrowej, radził używać niewolników murzynów. Z tego powodu często robią mu zarzut, iż zapoczątkował handel niewolnikami; zarzut to niesłuszny, bo handel ten istniał już przedtem, a Las Casas działał w dobrej wierze, chcąc ulżyć w ciężkiej doli nieszczęśliwym krajowcom. Najważniejsze dzieła L-a: 1) „Historia gen. de las Indias“, zaczęta w r. 1527, ale pierwsza redakcya zaginęła, zaczął więc pisać ponownie w r. 1552. Postawił warunek, iż praca będzie ogłoszona dopiero po. r. 1600. Wyszła dopiero Madryt 1875—6, Meksyk 1877 — 1878; 2) „Historia apologetica de las Indias“, pierwotnie część poprzedniego dzieła, rozrosła się w pracę samodzielną. Dotychczas nie ogłoszono jej w całości. Nadto wiele broszur.—Por. A. Helps „The Life of L.“ (Filad. 1867); Gutierrez „Fray L., sus tiempos y su apostolado“ (Gwatemela 1878); G. E. Ellis w „History of America" (Londyn 1886; t. II, roz. V); A. M. Fabie ,,Vida y escritos del padre L.“.

Las Cases Emanuel Au g us ty n-Dieu-donne, hr., historyograf Napoleona I (* 1766 — f 15 maja 1842) po ukończeniu nauk u 0-ratoryanów w Vendóme i szkoły wojskowej wstąpił do marynarki. Brał udział w bitwie pod Kadyksem (1782). Po zawarciu pokoju zwiedził Antylle, New Foundland i Boston. Podczas Rewolucyi emigrował (1790) i uczestniczył w wyprawie przeciw Francyi r. 1792. Po porażce Prusaków udał się do Anglii, następnie należał do wyprawy Quiberońskiej. Powróciwszy znów do Londynu, pracował nad atlasem, który wydał w r. 1802: ,,Atlas histori-que, clironologiąue, geographique et genealo-gique“ (pod pseudonimem Le-Sage’a), Po 18 bru-maire’a osiadł w Paryżu i założył księgarnię. Atlas jego zwrócił uwagę Napoleona, który obdarzył autora tytułem barona. W r. 1809 L. wstąpił do armii Bernadotte’a, za co Napoleon mianował go referendarzem Rady Stanu, a następnie szambelanem swoim i hrabią (1810). Cesarz powierzał mu rozmaite ważne zlecenia. W r, 1814 L. dowodził batalionem gwardyi narodowej i odmówił swego podpisu, jako członek Rady Stanu, na deklaracyi, przynoszącej detronizacyę Napoleona I. Po restauracyi Burbonów udał się na dobrowolne wygnanie do Anglii, a podczas Stu Dni objął opuszczony u-rząd w Radzie Stanu, po Waterloo zaś towarzyszył Napoleonowi do Malinaison i Ro-chelortu, wreszcie z synem swym, Emanuelem, udał się za Napoleonem na w. św. Heleny. Tutaj każdego wieczora notował w swoim dzienniku rozmowy, które prowadził w ciągu dni-z cesarzem. Ofiarował na potrzeby Napoleona cały swój majątek, 4 000 funtów sterlin-gów, umieszczony w papierach angielskich. D, 27 listopada 1816 r., wskutek listu wysłanego do Lucyana Bonapartego, bez wiedzy gub. Hudsona Lowe, w którym skarżył się na złe obchodzenie się tegoż z cesarzem, został przeniesiony wraz z synem na przylądek Dobrej Nadziei. Po ośmiu miesiącach sprowadzono go do Europy i wyznaczono mu na miejsce pobytu Frankfurt n. M. Jego zabiegi przed zebranymi w Akwizgranie monarchami w celu złagodzenia losu Napoleona nie odniosły skutku. Później cesarz austryacki pozwolił L-owi na pobyt w Belgii. Do Francyi pozwolono L-wi powrócić dopiero po śmierci Napoleona, Natychmiast rozpoczął publikacyę głośnego swego dziennika: ,,Memoriał de Sainte-Helene, ou Journal ou se trouve consigne, jour par jour, ce qu’a dit et fait Napoleon pendant 18 mois" (Paryż 1822—23, 8 t.; wyd. 2-e ilustrowane przez Charlefa 1843, 2 tom. 4° maj.). Na polski tłómaczono „Projekt prośby do parlamentu ang.“ (Warszawa 1819); „Życie i przypadki L-a“ (Warsz. 1820—1828); nadto wyjątki z pamiętników jego wraz z innemi pamiętnikami o Napoleonie (Wilno 1848, 4 t.), wreszcie wydany pod pseudonimem Lesage’a „Atlas historyczny, genealogiczny i t. d. (Wilno 1809, 0-raz 1844). Pamiętnik przyniósł 2 mil. zysku. Za rządów Ludwika Filipa L. był obrany do izby w r. 1831 i 1839 i zasiadał na skrajnej lewicy. Nadto wydał: „Memoires de L. communiques par lui-meme, contenant 1’histoire de sa vie“ (Paryż

1819.

St. Db

T. R.

St. Db.

St. Db.

Laseczniki, ob. Bakterye.

Lasegue Ernest Karol (* w Paryżu d. 5 wrześ. r. 1816—f tamże d. 20 marca r. 1883), lekarz. Do nauk przykładał się w Paryżu i tam w r. 1847, po obronieniu rozprawy historyczno-lekarskiej „De Stahl et sa doc-ctrine medicale", dyplom doktorski otrzymał.

W roku następnym z polecenia rządu francuskiego wyjechał do Rossyi w celu badania panującej wówczas cholery i po powrocie ogłosił „De la marche du cholera dans la Russie me-ridionale“ (w „Arch. gener. de med.“ r. 1848).

W r. 1853 objął kierownictwo naczelne wydawnictwa „Archives geuerales de medecine" i równocześnie na mocy pracy konkursowej „Sur la paralysie generale et progressive“ został profesorem przybranym (agrege) wydziału lek. paryskiego. W 1. 1862, 1865 i 1866 wykładał o chorobach mózgu i nerwów, a w r.

1868, jako profesor zwyczajny objął klinikę lekarską w szpitalu Necker w Paryżu; na sta- sejmowym. Gdy mowa była o sejmie, mówio-nowisku tym dni dokonał. L. był profesorem | no, że odbył się „pod laską" tego lub tamtego

Wielka Encykl. Illustr. Ser. I. Tom ZŁ1I. Zesz. 336a

Dr. .1. P.

Dr J. P.

statku.

buławą lub buzdyganem,

nazwana

Francyi, zamieszkał jednak w Londynie, gdzie, mszcząc się za Napoleona, czynnie znieważył Hudsona Lowe (byłego rządcę wyspy św. Heleny), poczern uciekł przed policyą angielską. Lowe nie zażądał zadośćuczynienia, ale podejrzewają, iż nasłał na L, zbirów, którzy nań napadli w Passy (1825). W r. 1830 L. brał udział w Rewolucyi lipcowej; piastował mandat posła do izby (1830 — 48);^ w r. 1840 udał się wraz z ks. Joiuville na w. Św. Heleny po zwłoki Napoleona. Opisał tę podróż: ..Journal ecrit a bord de la fregate la Belle Poule‘‘ (Paryż 1841).

Lascelles Franciszek Caveudish, dyplomata angielski 1841). Do służby dyplomatycznej wstąpił w r. 1861; w r. 1878 mianowany konsulem generalnym w Egipcie, 1879 w Bulgaryi, 1886 posłem w Rumunii, 1891 w Teheranie, 1894 w Petersburgu, 24 paźdz. r. 1895 w Berlinie, gdzie dotąd (1909) pozostaje.

Lasch Jan Karol, malarz niemiecki (* 1822 —f 1888). Studyowal w Dreźnie i Monachium, gdzie pod wpływem Schnorr’a i Kaul-bacha wymalował kilka obrazów historycznych. Odbył dłuższą podróż do Włoch, przebywał czas jakiś w Moskwie, mieszkałl857 — 9 w Paryżu, gdzie stworzył Tannhausera i Venus. Później znów jedzie do Moskwy, r. 1860 osiada w Dusseldorfie i umiera w podróży ponownej do Moskwy. Do rzędu najlepszych jego dzieł należą: Powrót z kościoła, Lekarz wiejski w kłopocie, Za młynem, Urodziny starego nauczyciela.

„Lasciate ogni speranza, voi ch‘entrate‘‘ Kto tutaj wchodzi, niechaj pożegna się z nadzieją, — ustęp z Komedyi Boskiej Dante‘go, pieśń III wiersz 9-y, a dotyczący położenia potępieńców w piekle.

Lasco, ob. Łaski Jan.

Lascy Franc. Maur., feldmarsz. austr. ob.

L a c y.

powszechnie cenionym i pisarzem płodnym, ogłosił bowiem z górą sto prac, zajmujących się rozmaitemi gałęziami nauki lekarskiej, umieszczonych przeważnie w „Archives gen. de med.“ „Auuales med.-psychol.“ i w „Journal de med.“ Najwybitniejsze z prac tych zajmują się dziejami nauki lekarskiej i chorób nagminnych, psychiatryą i chorobami nerwowemi, nakoniec farmakologią; wyszczególnienie ich znaleźć można w źródłach niżej podanych. — Por. „Archives gen. de med. (r. 1883 T. CLII, II str. 5), „Gazette des hópitaux“ (r. 1883 str. 273 1058) i w ,,Bullet, de l’Acad. de me-deoine“ (r. 1883, T. XII, str. 385).

Laserowanie, jest to sposób malowania, u-żywany zwłaszcza w malarstwie olejnem, a polegający na tein, że powierzchnię obrazu, pokrytą już farbą jakąkolwiek, po jej wyschnie-niu zupełnem, powleka się ponownie farbą inną, odmienną, rzadką i przezroczystą, przez co osiąga się odcienie pewne, odmieniające barwę pierwotną, ale tylko nieco, nie zmieniając jej bynajmniej zasadniczo. Do L-a takiego używane bywają zwykle t. zw. laki, mniej lub więcej według potrzeby rozrzedzone. Za pomocą L-a udaje się stwarzać wrażenia barwne, niedające sie wywołać sposobami inne-mi, szczególnie gdy się maluje ciało nagie, lub tkaniny niektóre, ale i w razach innych sposób ten malowania może stać się użytecznym. Nietylko w malarstwie olejnem, lecz również, gdy się posługujemy farbami klejowemi (atem-pera, gwasz) lub woskoweini (enkaustyka), L. oddawać może usługi pożądane; do akwareli właściwie nie nadaje się wcale, ponieważ w tym sposobie malowania wszystkie farby używane są przezroczyste.

Laserjpitium, Ob. Bucień i Neogaya. LasiciUS, ob. Ł a s i c k i Jan.

Laska, Laski, herb polski ob. Leszczyc.

Laska (flis.), żerdź służąca do odpychania

Laska od czasów najdawniejszych była godłem władzy i dostojeństwa. L. krótka z dużą gałką,

była godłem władzy hetmańskiej i regimentar-skiej. L. pasterska u góry mocno zakrzywiona, stała się pastorałem biskupim. L. niewielka z naśladowanym kwiatem w miejsce gałki przybrała znaczenie berła królewskiego. L. wysoka z dużą gałką stała się godłem odźwiernych, wysoka zaś z małą głowicą była symbolem godności marszałków 'wielkich i nadwornych, koronnych, sejmowych, trybunalskich i prymasowskich. Skrzetuski ( „Prawo polskie¹¹) powiada, że „znakiem dostojeństwa marszałkowskiego jest 1. przy urzędzie imieniem królewskiem oddawana przez jednego z pieczętarzów“. „Marszałek starej laski“ znaczy marszałek sejmu poprzedniego; „do laski projekt oddawać" znaczyło składać go przewodniczącemu obradom

czę w 1896.

Hr.

K. A

marszałka. L-ę, która była godłem sądu, zwano po łacinie corylus. Był zwyczaj, że kto chciał założyć się o zysk lub stratę swej sprawy, kładł zakład na stole sądowym za 1-ą. Stąd zakład podobny zwał się corylus lub z a-laska. Czacki powiada, że skarżący się podług woli swojej kładł pieniądze; jeżeli przegrał sprawę, to je tracił, jeżeli zaś wygrał, to odbierał swój t. z. „wykład", a strona pozwana drugie tyle musiała mu dodać (coś podobnego dziś mamy w sądach rabinów). Marszałkowie nosili przed królami l-ę i przewodniczyli w ceremoniach dworskich. Naśladowali ich w tem biskupi i panowie, którzy na dworach swoich utrzymywali także „marszałków". Panów naśladowała szlachta, a że marszałków stałych nie miała, więc tylko podczas rodzinnych uroczystości wybierano czasowych, aby kierowali zabawą i obrzędami, Nie mogło być wesela szlacheckiego bez „marszałka", który podniesieniem lub uderzeniem 1-i dawał znak do wnoszenia potraw na ucztę, zaczynania lub przerwy w tańcach i t. d. Za szlachtą poszli mieszczanie i kmiecie, bo obyczaj narodowy był jeden w Polsce, tylko do zamożności stosowany. Lud wiejski zachował go najwierniej, bo dotąd na weselach kmieci przewodniczy „marszałek", którego 1., strojna w rutę i wstążki, zowie się rózgą weselną. W dobie Piastów wzywano kmieci na wiece i do sądu przez uderzenie w drzwi ich chat 1-ą opolną. W dokumencie z r. 1288 mamy wyraz „1. opolna". L. miernicza była dwojaka: prętowa i dwuprętowa; pierwsza czyli pręt, miała długości 7V₂ łokcia polskiego, laska dwuprętowa—łokci 15. Gloger ,,Eneyk. Staropolska" podaje parę rysunków laski, między innemi sądowej burmistrzów krakowskich i marszałkowskiej z drugiej połowy w. XVII.

Laskaratos Andrzej, satyryk nowogrecki (* 1811 r.). Studyował prawo w Paryżu i we Włoszech, wkrótce jednak porzucił ten zawód i przeszedł do literatury. Napisał: ,,Ac£oópi 1845, satyrę Tajemnice Cefalonii (1856, najlepszy utwór); „Le mie soffereuze" 1867 (opowiadanie o pobycie w więzieniu), 'Arcottpiatę elę tóv acpopsSpAy tod >iXy)poo Tyję Ke<paXoviaę, ,,ISoo o av§pco7coę“ (1886). W 1. 1859 — 68 wydawał satyryczne pismo „Aó^voę“. Żył jesz-

St. Db.

Laskarys (L as karis, Lascaris, Aao-%apyjc), rodzina bizantyjska XIII w., której pierwszym znakomitym przedstawicielem był Teodor I L. (ob.), cesarz Nicei (f 1222). Bracia jego odgrywali wybitną rolę w dziejach ces. bizantyjskiego: Konstantyn, który po mężnej obronie Konstantynopola przeciw Krzyżowcom był jednym z najdzielniejszych generałów Teodora; sebastokrator (ob.) Aleksy, który nieco później pomagał ces. łacińskiemu Robertowi de Courtenay przeciw Janowi III Vata-tzesowi (ob., t. XXXI, str. 497) i po klęsce pod Poimanchos został skazany na oślepienie; i

Manuel i Michał, którzy, w obawie przed Vatatzesem, uciekli z Nicei, zostali następnie wezwani przez Teodora II i zyskali wielką sławę wojenną. Przez córki Teodora 1, z których jedna, Irena, poślubiła Jana Vatatzesa, druga, Mary a, króla węg. Belę IV, rodzina Ł-ów wniosła swe nazwisko do najznakomitszych domów. Teodor II L. (ob.), syn Jana Vatatzesa i Ireny, umarł 1258; po nim wstąpił na tron nicejski jego 6-letni syn Jan IV L. (ob., T. XXXI, str. 497), oślepiony i wtrąeo ny do więzienia przez opiekuna, Michała Paleologa (1261).

Laskarys Konstantyn, bizantyjski uczony, (* 1434—f 150J) z rodziny królewskiej La-skarysów, opuścił Konstantynopol po zdobyciu tej stolicy przez Osmanowi udał się do Włoch. W Medyolanie, przy dworze Franciszka Sforzy, był nauczycielem greckiego jęz. córki księcia, Hippolity. W 1463 zaczął wykładać grekę w Rzymie, później (1465) w Neapolu, wreszcie od w 1466 aż do śmierci w Messynie, gdzie kursy jego zyskały rozgłos i ściągały słuchaczy z całych Włoch. Napisał gram. grecką w trzech księgach, z których pierwsza, wydana 1476 w Medyolanie, stanowi jednocześnie najstarszy druk grecki i dlatego jest wysoce ceniona. Naukowej wartości dzieło L-a nie posiadało nigdy; wydawane było wielokrotnie (z tłum.łaciń-skiem Aida Manutiusa 1494), ostatnio-1800. Drogocenna biblioteka Laskarysa dostała się do Hiszpanii i przewiduje się w Eskuryalu.

Laskarys Andrzej Jan (Janos), filolog grecki (* około 1445 w Rhyndakos w Azyi Mn. [stąd przezwany ’PovSa%y]vóę, Rhyndacenus] —f 1535 w Rzymie). Po odbyciu studyów w Padwie udał się na dwór Wawrzyńca Me-dyceusza, ten zaś wysłał go do Konstantynopola oraz innych miast greckich w celu odszukania starych rękopisów greckich, których L. znalazł mnóstwo, zwłaszcza w klasztorze na górze Athos. Na wezwanie Karola VII u-dał się do Paryża, gdzie nauczał greczyzny (uczniem jego byłm.in. Wilhelm Budę [ob.]). Ludwik XII wysyłał L-a dwukrotnie jako posła do Wenecyi. Papież Leon X, na którego wezwanie L. przybył do Rzymu (1513), postawił go na czele instytutu dla młodych Greków o-raz drukarni greckiej. W r. 1518 L. udał się do Paryża na dwór Franciszka I i tu przyczynił się (łącznie z Wil. Budę) do założenia bi blioteki królewskiej w Fontainebleau. Wreszcie pap. Paweł III zaprosił go do Rzymu, gdzie L. wkrótce umarł. Prócz wydania z objaśnieniami kilku pisarzy greckich („Anthologia Planudea“, Florencya 1494; „Didymi Scholia", Rzym 1517 i iii.) L. pozostawił liczne traktaty gramatyczne oraz zbiór epigramatów i listów („Epigrammata graeca et latina", Paryż 1527; Bazylea 1537).—Lit. Villemain „L. ou les Grecs du XV-e siecle" (Paryż 1825); Vast „De vita et operibus Johannis L.“ (tam. 1878);

P. rie Nolhac „Inventaire des mauuscrits de Janowi XXIII i zanieść skargę ua Zakon krzy-Jean L.“ (w „Melanges d’arch. et d’hist.“ 1886); j żacki. W 1412 r. uczestniczy jako jeden z de-Miiller „Neue Mitteil. ii. J. L.“ („Centralblatt. f. j legatów polskich w traktacie lubowelskim (a

raczej w t. zw. wyroku budzińskim ces. Zyg-Laskarys, herb polski z indygenatu. Na tar- munta lukserab czy ściętej w polach: górnem złotem —dolnem zaś błękitnem — dwugłowy orzeł czarny ukoronowany, ze słońcem złotem na piersi. Nad heł-

Hr.

D.

•)

Bibliothekswesen‘‘ 1884).

'im

mim

Fig. 173. Laskarys (herb).

mem korona szlachecka. Herb rodziny pochodzenia greckiego, osiadłej w Polsce w w. XVIII w osobie Teodora, indygienowanego w 1764. — Źródła: „Volumina Legum“ VII, f. 419; Duń-czewski.

Laskarys Audrzej, z Gosławic, herbu Godziemba (zwany także Laskarzj, biskup poznański (+ 25 sierp. 1426). Studya odbył naprzód w Brodnicy, w ziemi dobrzyńskiej, po-czem udał się do Pragi i tam uzyskał bakalau-reat, prawa kanonicznego przed r. 1392. W tym też roku rozpoczął karyerę polityczną poselstwem do Krzyżaków. Dostojnicy polscy, zebrani podówczas w Piotrkowie, podczas gdy król bawił na Litwie, zajęty pogodzeniem się z Witoldem (t. zw. ugoda ostrowska), uchwalili uroczysty protest przeciw zajęciu ziemi dobrzyńskiej przez Zakon tytułem zastawu przez Władysława Opolczyka i z tym właśnie protestem wysłali L-sa. Był L. od 1397 r. po Piotrze Wyszu, kanclerzem król. Jadwigi. Po jej śmierci (w 1399 r.) udaje się w roku 1402-im do Padwy dla dopełnienia studyów swoich, a zwłaszcza prawa kanonicznego. Tu bawi do r. 1405 i w lutym tego roku uzyskuje doktorat, promotorami mu zaś byli Piotr Wysz z Radolina (ob.), który był także jego profesorem, i znany ze soboru w Konstancyi kardynał Franc. Za-barella. W Padwie zapoznał się L. i zawarł serdeczną przyjaźń z Pawłem Włodzimierzowi-cem (P. Yladimiri) z Brudzewa, z którym należy do rzędu najwybitniejszych reprezentantów polskiej nauki XV w. Zdolny dyplomata, znający język niemiecki, mąż wielkiej wiedzy i wymowy, był najchętniej używany przez króla Jagiełłę w sporach z Zakonem; znaczną też część życia spędził na licznych poselstwach do Rzymu, We-necyi i t. d., lub na zjazdach dyplomatycznych. W 1411 r. wraz ze Zbig. Oleśnickim i kapelanem królewskim Janem Śledziem jedzie do Rzymu złożyć w imieniu króla obedyeucyę pap.

dotyczącym sporu polsko-krzyżackiego). Taksamo, w sprawie o granice litewsko-krzyżackie, a w szczególności o twierdzę Wielonę, kiedy w 1413 r. Makray, komisarz Zygmunta, powołał strony sporne przed siebie, jako najwyższy sędzia, wówczas L. stoi na czele polskich pełnomocników. Już wtedy^ L. był kanonikiem katedry kujawskiej, a mianowicie proboszczem od r. 1392; w 1409 r. pap. Jan XXIII mianuje go kollektorem stolicy apjstolskiej, a w 1413 protonotaryuszem. W 1413 został także dziekanem krakowskim.

Tymczasem umarł b-p poznański, Piotr Wysz (w 1414). L. bawił podówczas jako poseł królewski w Budzie, a Jagiełło, przebywający wtedy w Poznaniu, polecał L-a obok trzech innych kandydatów (Aleksander ks. mazowiecki, syn Ziemowita (Semka), Jan Pella, proboszcz kruszwicki i Dunin Skrzyński, podkanclerzy koronny) kapitule poznań.; kapituła wybrała L-a w 1414 r., który, zawiadomiony o tern w Budzie przez osobnego posła, zgodził się przyjąć tę godność po długich dopiero namowach ze strony króla. Tymczasem zwołano sobór powszechny do Konstancyi. L. jedzie jako polski delegat z nową swoją godaością biskupią, ale jeszcze niepotwierdzoną. Obok Pawła Włodzi-mierzowica wysyła Polska w osobie L-a na sobór to, co miała uajlepszego, a przynajmniej najwybitniejszego reprezentanta wiedzy polskiej. L. odgrywa na soborze rolę niemałą. Ale ponieważ należał do liczby wybitnych zwolenników teoryi koncyliarystycznych i reprezentował kierunek radykalny, był uważany za wroga Kościoła rzymskiego i św. kolegium, a za bezwzględnego zwolennika ces. Zygmunta i im-peryalizmu cesarskiego w stosunku do papiestwa. Takim przynajmniej przedstawia L-a w dzienniku swoim soborowym kard. Fillastre. Dzięki temu, że uważał sobór za wyższy ponad papieża, nie cieszył się L. sympatyą u kardynałów i w stronnictwie umiarkowanem. Brał gorliwy udział w pracach soboru. Przemawiał często w kongregacyach po łacinie lub po niemiecku. Gdy mówi po niemiecku, ma obok siebie na kazalnicy pomocnika, któryby mu w razie potrzeby poddał brakujące słowo: nie był bowiem dość wprawny w tym języku. Zaraz po przybyciu do Konstancyi wygłosił dwie mowy uroczyste. Jedna—to przemówienie witające pap. Jana XXIII; drugą mową wita ces. Zygmunta, jako pana świata i rzecznika a obrońcę Kościoła w myśl pojęć średniowiecznych, a w tej mowie omawia dłużej sprawę chrztu Litwy i podnosi ten takt jako olbrzymią zasługę Polski względem całego chrześciaństwa. Odgrywał L. wybitną rolę na sławnej sesyi V, 6 kwiet. 1415. Na tej sesyi wygłoszono tezę

o wyższości soboru ponad papieża, a gdy tej t. IV i „Vitae episcoporutn", „Starodawne pra-uchwały nie chcieli odczytać kardynałowie, wa polskiego pomniki" (tom. V, gdzie dr. U. a w szczególności kard. Zabarella, L. tego do- Heyzmann wydał statut synodu dyecezaluego, konał i przez to zjednał dużo dla Polaków na soborze sympatyi. Jest L. potem jednym z komisarzy soboru i odgrywa ważną rolę w procesie przeciw Janowi XXIII; jedzie jako jeden z pięciu deputatów do papieża, który był właśnie uciekł z soboru i tern proces przeciw so- Jagiełło" (Kraków 1908). bie spowodował (ob. K on stanc yj ski sobór), aby mu w Radolfszell, gdzie bawił, wręczyć artykuły oskarżenia i wezwać go do stawienia się na soborze; przyczynia się niemało do wyroku soboru potępiającego Jana XXIII i pozbawiającego go godności papieskiej (29 maja 1415). Jest L. komisarzem soboru w „sprawach wiary" i w piocesie Jana Husa (ob.), którego odwiedza w więzieniu. Powracając z soboru w 1418 r., przywiózł sobie do Polski konfirmacyę swojej godności biskupiej od pap. Marcina V. Jako biskup bierze L. dalej żywy udział w sprawach dyplomatycznych; jest obecny we Wrocławiu podczas sławnego wyroku ces. Zygmunta w 1420 r., i potem w 1424 r., gdy chodziło o wytknięcie granic od Nowej Marchii. Jest jedynym przedstawicielem duchowieństwa polskiego na soborze w Pa-wii w 1423 r., który za powszechny nie został uznany (Prezydował tam na pierwszem posiedzeniu 22 czerwca, w chwili przeniesienia soboru do Sieny, gdzie występuje jako prezydent nacyi niemieckiej). Był L. gorliwym tę-piciełem nauk husyckich, które w jego dye-cezyi najsilniej się rozwijały (Abraham ze Zbąszyna) i wygłasza w katedrze poznańskiej w 1421 r. kazanie, potępiające uroczyście husy-tyzm i obiecujące ludziom, którzyby poszli na wojnę z Husytaini, łaski Kościoła; w r. 1422 odbywa z powodu wzrastających sympatyi husyckich, z polecenia papieża, wizytacyę swojej dyecezyi przy boku arcyb. gnieźnieńskiego, Mikołaja Trąby (ob.). Uczestniczy w słynnym synodzie wieluńsko-kaliskitn z 1420 r., i wkrótce potem sam zwołuje synod dyecezaluy poznański, na którym zapadł szereg ważnych uchwał, rzucających sporo światła na obyczajowe stosunki ówczesne. L., przyjąwszy niechętnie godność biskupa, chciał urząd swój złożyć i ostatnie lata życia spędzić w austrya-ckim klasztorze Benedyktynów w Melk; wniósł w tym celu podanie do Marcina V, polecając, jako swego następcę, albo magistra i profesora krakowskiego, Mik. Kozłowskiego, albo Mirosława h. Nałęcz, proboszcza kanonika gnieźnieńskiego. Ale papież nie przyjął podania, ani król Jagiełło na żądanie L-a się nie zgodził: L. swą godność do końca życia zatrzymał.

odprawionego przez L-sa); ks. Jan Fijałek „Polonia apud Italos scholastica"; Morawski K. „Historya uniwers. jagiell." t. I; Karbowiak Ant. „Dzieje wychowania i szkół w Polsce" (t. II Petersburg 1903); Prochaska A. „Król Władysław

M. G y

Laskarys Jerzy Hieronim, arcybiskup, patryarcha aleksandryjski i jerozolimski, pochodził z Laskarysów werońskich, którzy się tytułowali hrabiami i po monarchicznemu imiona swoje liczbami oznaczali (* w Weronie, z ojca Teodora XIII i Gertrudy hr. Ricca — f 1801 w Rzymie), nauki odbył w Rzymie i tamże wstąpił do kleryków regularnych. W r. 1738 wysłany do Lwowa na prefekta kolle-gium teatynów; wkrótce spotkały go tam wyższe godności, panowie bowiem polscy, poważając wysoki ród jego i naukę, obdarzyli go zaraz obfitemi dochodami. Radziwiłł Rybeńko dał mu probostwo infułackie w Ołyce, gdzie równie gorliwie, jak we Lwowie tameczną szkołą się opiekował. W r. 1741 został biskupem zenopolitańskim, opuścił kollegium lwowskie, wezwany przez ordynata Tom. Zamojskiego dla zreformowania akademii w Zamościu, która była w zupełnym upadku. Zajmował się tern nader czynnie, starając się przywrócić szkołę do świetniejszego stanu. W r. 1748 otrzymał opactwo w Żółkwi, jedno z najbogatszych wtedy na Rusi, i tam wśród nieustannej pracy około oświaty krajowej, przepędził 20 lat gdy pap. Benedykt XIV powołał go w r. 1757 do Rzymu, niebawem mianował arbyb-pem teodo-zyjskim, następnie patryarchą aleksandryjskim, a w końcu jerozolimskim („Enc. Org.“).

Laskarys Jerzy, poeta i pisarz polski(*29 sierp. 1828 w Wilnie —f 21 czerw. 1888 w Dowborowie, pow. Wilejski). Dziad poety, pochodzący z rodziny Paleologów greckich, przybył z Włoch do Polski za Stan. Augusta i otrzymał indygenat. Synowie Teodora zajmowali już wybitne miejsca pomiędzy domami zamożnemi i w służbie publicznej. Jerzy L. był synem Teodora L-a i Wiktoryi Sokolnikówny. Kształcił się w Wilnie w gimnazyum zatnkniętem (instytucie szlacheckim), gdzie m. in. miał za nauczyciela słynnego pedagoga Aleks. Z d a n o w i c za (ob.). Studya odbywał w uniw. petersburskim. W r. 1853 wrócił do Wilna i poświęcił się piśmiennictwu. Pisywał poezye, sprawozdania ze sztuki oraz życia społecznego do pism wileńskich • i warszawskich i wogóle brał czynny udział w ówczesnem życiu umysłowem. Udawszy się do Paryża, gdzie poślubił Antoninę z Zabięł-łów (córkę słynnej z piękności Flory Laskary-sówuy), przeżył tam około 10 lat w ciężkiej

Umarł w rodzinnych Gosławicach, gdzie zamek staranie odrestaurował, na rękach Pawła Wło-

dzimierzowica, wśród powszechnego żalu wier- pracy i niedostatku, Po wojnie francusko-pru-nych. Pochowany w katedrze poznańskiej, skiej powrócił do Warszawy, gdzie wraz z żo-Długosz chwali jego pobożność i hojność wzglę- ną pisywał do dzienników i tygodników. Po de mubogich. —O L-e: oprócz Długosza „Historia" | kilku latach L. zamieszkał w Bobrujsku i tam opracował dla młodzieży „Pamiętniki Paska",

rach czynił, co mógł, aby obalić znienawidzonego przeciwnika. W r. 1878 przeciwstawił mu w Meiningen syna swego Herberta. Pisał L. niewiele; cały jego czas wyczerpywała praca w parlamencie. Wind horst (ob.), leader stronnictwa centrowego, przeciwnik, mówił o nim, że połowa całej pracy parlamentarnej w sprawozdaniach, ankietach i komisyach została wykonana przez L-a. Drukiem ogłosił: „Erlebnisse einer Manpesseele" nZur Geschichte der parlamentarischen Entwicke-lung Preussens“ (1873); „Wege und Ziele der Kultur-Entwichelung" (1881); „Die Zukunft des deutschen Reiches" (1877). W r. 1873 L. otrzymał od uniwersytetu lipskiego dyplom doktora honoris causa. Zmarł w New-Yorku, dokąd był podążył dla wypoczynku po uciążliwym roku parlamentarnym, 5 stycznia 1884 r. Por. „Eduard Lasker. Biographie und drei Gedenk-blatter von Rickert, Hanel, Gneistu (Stuttgart 1884), Unruh „Erinnerungen“ str. 322; Biedermann „Mein Leben und ein Stiick Zeit-geschichte"

str. 477; Poschinger „Bismarck und die Parla-mentarier" T. I str. 205; Lenz „Geschichte Bismarcks“; Matter „Bismarck et sou temps“ t. II (,,L’action“ str. 498, 619), t. III („Triom-

phe, splendeur et declin", 1908, str. 176, 202,

s. P.

,, Pamiątki starego szlachcica¹' Rzewuskiego i ,,Wojnę Chocimską" Potockiego. Z Bobruj-ska przeniósł się wreszcie do Dowborowa.

Oprócz artykułów dziennikarskich. L. zamieszczał swoje poezye od r. 1850 w wielu czasopismach. Osobno wydał opowiadania wierszem:

„Kartki z życia" (1856); „Ludzie prości"

(182.3),

(1858); prześliczną wiązankę utworów lirycznych: „Pięć hymnów'¹ (1858) oraz dwie cięte broszury satyryczne: ,,Rarogi“ (1860 i 1861), drukowane poprzednio w „Wolnych Żartach".

W rękopisie pozostawił poemat, osnuty na wypadkach wojny francusko-pruskiej, „Jontek", tudzież wiele innych utworów lub ułamków wierszem i prozą. L. był szczerym demokratą.—Por. W. Korotyńskiego „Jerzy Laskarys"

br.

(„Tyg. 111." 1888, t. 11, str. 125).

Lasker Edward, polityk niemiecki (* w październiku 1829 w Jarocinie w W. Ks. Poznań-skiem w zamożnej rodzinie żydowskiej— f 1884).

T. II; H. Kohl „Bismarck-Briefe"

318, 414, 523).

Laski, herb polski z nadania, Na tarczy w polu czerwonem — między srebrną czapką Merkurego u góry, a złotym lwem wspiętym w prawo u dołu—pas czarny, położony ukosem w prawo, z trzema sześciopromiennemi gwiazdami złotemi. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pół złotego lwa, zwróconego w lewo.

W r. 1848 walczył w Wiedniu na barykadach w legionie akademików; po upadku rewolucyi studyował prawo we Wrocławiu i Berlinie i 1851 został auskultantem sądowym w Berlinie. Po trzyletnim pobycie w Anglii 1858 r. wstąpiłjako a-sesor do sądu miejskiego w Berlinie i pozostawał na tern stanowisku bez awansu jako były wygnaniec, do r. 1870. Od r. 1873 pracował w zarządzie miejskim Berlina. W życiu poli-tycznem czynny był od r. 1865 jako poseł na sejm z Berlina. Szybko wysunął się na czoło partyi postępowej. Dzielny mówca, poważnie wykształcony, był jednym z leaderów o-pozycyi aż do wojny z Francyą. Potem, kapitulując przed Bismarckiem, zgodził się na kompromis z nim, wystąpił ze stronnictwa postępowego i założył kompromisową partyę narodo-wo-liberalną. Stracił mandat berliński, ale go wybrały do sejmu Magdeburg i Frankfurt n. M.

Ml

fi

di

W r. 1879 upadł w walce z kandydatem demokratycznym. W parlamencie miał i mandat Berlina, następnie, do śmierci, z Mei- j ningen. Zabierał głos we wszystkich kwestyach i prawodawczych. Wszystkie ustawy, organiza-cya sądów, polityka kolejowa znajdowały w nim | wymownego i dobrze przygotowanego rzeczni- i ka, zawsze w duchu narodowego zjednoczenia.

JMeTEKf

Głośne echo w całem państwie wywołały jego mowy (1873/4) przeciwko spekulantom giełdowym (Griinderoin). Słynny król kolejowy    ,    _

Strousberg jemu przypisuje we Wspomnieniach upadek swój. Popierał Bismarcka w jego po-

Tarczę

Dewiza:

lityce zagranicznej i narodowej, w jego walce    big. l .    J

z Kościołem katolickim i socyalistami, zwalczał Labry czerwoue, podszyte srebrem, jego politykę handlową i ekonomiczną. Zwo- podtrzymują dwa charty w obrożach, lennik wolnego handlu, zwalczał namiętnie po- Sapienter et audacter. Nadany w r. 1837 mysły protekcyonistyczne Bismarcka tak dale- Aleks. Laskiemu z Lasku w sieradzkim, bance, że w r. 1880 wystąpił ze stronnictwa na- kierowi warszawskiemu, w nagrodę zasług od-rodowo-liberalnego, które przystało było na poli- danych rządovvi przy zaciągnięciu pożyczki tykę rządową. Bismarck go szczerze nienawidził, państwowej. —Ź ró dł a: Kosiński III, 652; O-nie krył tej nienawiści i przy każdych wybo- strowski.    D’

D.

Dr j. r.

Dr. J. P.

(str. 264).

Laski (w bartnictwie), pręciki lub deszczki osadzone w barci jako podstawa dla budowy pszczelej. Przyrządzoną tak barć nazywają bartnicy laskami zaleszczoną („Enc. Org,“).

Laskiewicz, herb polski z nadania. Na tarczy ściętej, w połowie górnej dwudzielnej, w polu prawem, błękitnem — na zielonem pagórku ul złoty, otoczony pięciu takiemiż pszczołami, w lewem, czerwonem —lew złoty, trzymający

Fig. 175. Laskiewicz (herb).

kotwicę srebrną; w polu zaś dolnem, srebrnem — trzymasztowy żaglowiec na lalach. Nad tarczą dwa hełmy ukoronowane: nad pierwszym cztery pióra strusie: srebrne, błękitne, złote i błękitne, nad drugim zaś—pół lwa złotego z kotwicą w łapach. Labry z prawej strony błękitne, z lewej czerwone, podszyte złotem. Nadany z przydomkiem „z Friedensfeldu" Franciszkowi K-wi, kupcowi z Podgórza, oraz braciom jego, Wilhelmowi i Ignacemu, nobilitowanym w Galicyi 26 czerw. 1783, przez ces. Józefa II. — Źródła: Hefner; Borkowski; Ostrowski.

Laskiewicz Antoni Jan (f w Krakowie d. 12 kwiet. r. 1750; lekarz, wykształcony zawodowo w Rzymie. Po powrocie z Włoch w dniu 15 paźdź. r. 1727 wcielono go do grona członków wydziału lekarskiego w Krakowie; następnie został tamże profesorem i miał wykładać fizyologię. Napisał „Quaestio medica de podagra" (Kraków 1727; in fol. 2 k.) i ,,Fulcrum collabentis naturae solidum medici-na seu oratio in laudem ejusdem" (tamże 1727; in fol. k. ni. 15; ofiar. Jerzemu Marcinowi Ożarowskiemu). —Por. S. Kośmińs kiego „Słowu. lek. polskich¹' (str. 263).

Laskiewicz Adolf Franciszek Ignacy z przydomkiem de Friedensfeld (* w Krakowie w r. 1816 — f we Lwowie w r. 1870) lekarz. Po ukończeniu liceum w Krakowie zapisał się w r. 1832 do wydziału lekarskiego uniwersytetu Jagiellońskiego, w r. 1835 przeniósł się do Wrocławia, gdzie w r. 1840 po obronieniu rozprawy „Nonnulla de umbilici for-matione et morbis" przyznano mu dyplom doktorski. Wyprowadziwszy się do Rossyi zajmował się tam lat 20 wykonawstwem lekarskim, naprzód w Simbirsku, następnie głównie w Petersburgu, gdzie był ordynatorem w szpitalu Kalinkinskim; podczas wojny krymskiej służył jako lekarz w szeregach rossyjskich. W r. 1868 zamieszkał we Lwowie.

Laskiewicz Alfred Ignacy z przydomkiem de Friedensfeld (* w Oranienbaumie pod Petersburgiem d. 10 mar. r. 1852), lekarz, syn A. Fr. I. L-go (ob.). Ukończywszy ze złotym medalem gimnazyuin w Petersburgu w r. 1869, wyjechał do Wiednia i zapisał się do wydziału lekarskiego, który ukończył w r. 1874 i niebawem został demonstratorem w pracowni fizyologicznej; stanowisko to zajmował do r. 1878 i tymczasem w r. 1876 w kwietniu osiągnął dyplom doktora wszech nauk lekarskich. Równocześnie, bo od r. 1874 do 1877 pracował b. gorliwie w klinice ocznej prof. Arlta (ob.) i sporządził wtedy kilka tysięcy okazów mikroskopowych do histologii prawidłowej i patologicznej oczów ludzkich i zwierzęcych. 0-kazy te na zjeździe lekarzów i przyrodniRÓw w Krakowie w r. 1881 wzbudziły podziw ogólny doskonałością i różnorodnością swą. Opuściwszy klinikę Arlta wstąpił L. jako praktykant do kliniki chorób umysłowych prof. Meynerta (ob.) a w r. 1878 mianowano go sekundaryuszem tejże kliniki; znów jednocześnie pełnił obowiązki asystenta w klinice chorób skórnych. Od końca r. 1878 pracuje jako lekarz w zakładzie dla obłąkanych w Kulparko-wie pod Lwowem. L. napisał i ogłosił mnóstwo prac po polsku i po niemiecku z dziedziny okulistyki oraz chorób umysłowych i nerwowych, rzeczy polskie umieszczał w krakowskim ..Przeglądzie lekarskim" od r. 1876, niemieckie w wydawnictwach różnych. — Por. S. Koś mińskiego („Słów. lek. polskich"

Dr. j. p.

Laskowiec, W dawnej Polsce izby drewniane, wybijane wewnątrz dla ozdoby laskami z różnych gatunków drzew, a szczególnie le-szczynowemi. Na zamku krakowskim była jedna izba, którą L. zwano. ,,Była jej połowica drewniana, a połowica murowana, i z tegoż drzewa owa grodzka izba jeszcze na zamku w Krakowie^ (Bielski „KronikaPolska").—„Enc. Org.“.

Laskowski Roman Wawrzyniec Korab’, powieściopisarz (f 1858). Piastował urząd w Warszawie w komisyi rządowej przychodów i skarbu; później został nadleśniczym w Zakroczymiu, gdzie pozostawał do śmierci. Pisał wiersze i powieści,które w swoim czasie cieszyły się poczytnością, chociaż posiadały małą wartość literacką: „Ostatnie chwile Michała Korybuta i Elekcya Jana III" (Warszawa 1847, 2 t.); „Górka artysty" (Warsz. 1845); „Hiszpanka w Polsce czyli Tydzień z czasów Zygmunta III" (Warsz. 1843, 2 t.); „Michał Odrowąż, powieść hist. z czasów Jana IIP* (Warsz. 1857, 2 t.); „Pamiętniki hrabiny Delmar, ułamek z czasów panowania

Laskowski Zygmunt Władysław.

983

Za jego staraniem powstała też w r. 1881

x y.

Stanisława Augusta'¹ (Warsz. 1846, 2 t.); „Poe- rą dotąd (r. 1909) zajmuje ku pożytkowi ucz-zye oryginalne" (Warsz. 1842); ,.Trapista, szkic , niów licznych; dla nich-to urządził pracownię z XIX w.“ (Warsz. 1843); „Trzy siostry", powieść j wzorową, a w ciągu lat kilkunastu zdołał historyezno-obyczajowa z czasów Zygmunta III‘‘ stworzyć także muzeum anatomiczne b. bogate. (Warsz. 1841).

bitniejszych Europy, jest wynalazcą sposobu własnego zachowywania od zepsucia okazów anatomicznych, oraz balsamowania ciał zmarłych, sposobu nagrodzonego licznemi medalami i dyplomami uznania. Postępowanie swoje pod tym względem opisał zwłaszcza w dwu pracach następujących: „Procede de conservation des cadavres et de preparations anatomiąues" (Genewa 1878) i „L’embaumemeut et la con-

w ?■

* 11

...

M '.-js

Laskowski Zygmunt Władysław (* w szkoła dentystyczna w Genewie.—L., zajmują-Warszawie d. 19 stycz. r. 184]), lekarz, słyń- } cy miejsce zaszczytne śród anatomów najwy-ny jako anatom. Po ukończeniu szkól w Warszawie zapisał się tamże w r. 1858 do Akademii medyko-chirurgicznej, a po wcieleniu jej do Szkoły Głównej dalej kształcił się w tejże szkole. Należąc już przedtem do uczestników najgorliwszych ruchu narodowego ówczesnego, w r. 1863 chwycił za broń i w polu był czynny, bądź jako żołnierz, bądź jako chirurg pomoc niosący towarzyszom ranionym. Powróciwszy do stolicy, wszedł do składu organizacyi narodowej, a jako członek jej rozwinął działalność niestrudzoną. Ujęty i uwięziony, a zagrożony utratą życia na szubienicy, przy pomocy przyjaciół zdołał w r. 1864 ujść z więzienia i przedostać się szczęśliwie za granicę kraju rodzinnego. Spędziwszy kilka miesięcy w Paryżu, wyjechał do Anglii i tam ponownie naprzód w Cambridge, a następnie w Londynie, oddał się naukom lekarskim, już wtedy zwracając uwagę głównie na anatomię. W r. 1865 powrócił do Paryża i zapisał się do wydziału lekarskiego, który ukończył w r. 1867 i po obronieniu rozprawy „Etude sur 1’hydropisie enkystee de ł’ovaire et son traitement chirur-gical" dyplom doktorski osiągnął. Od r. 1869 do 1875 jako docent (professeur librę) wykładał u Paryżu anatomię i chirurgię operacyjną.

Podczas wojny francusko-niemieckiej przerwał działalność nauczycielską, by wstąpić do służby jako lekarz wojskowy i był mianowany chirurgiem naczelnym piątego ambulansu ruchomego załogi paryskiej; na stanowisku tem, uczestniczył we wszystkich wycieczkach podczas oblężenia Paryża i wielokrotnie składał dowody poświęceniu i odwagi, w ogniu niosąc pomoc ranionym. Podczas bombardowania fortów w Vanves i Montrouge tam właśnie pełnił służbę lekarską, bardzo niebezpieczną. Po zawarciu zawieszenia broni powierzono L-mu wywiezienie ranionych b. licznych z Paryża i roz-    Fig. 176> Laskowski Zygmunt Władysław,

mieszczenie ich w szpitalach na prowincyi.

Gdy pokój zawarto, został ordynatorem (chef de servation des sujets et des preparation anato-seriice) ambulansów wojskowych na Cours-la- miques“ (tamże 1886; praca ta nagrodzona została Reine w Paryżu. Podczas zawieruchy Ko- przez Akad. umiejętności w Caen). Jeszcze bar-muny paryskiej i związanego z nią powtór- dziej nazwisko jego rozsławiło wydanie wspania-nego oblężenia Paryża odznaczy! się znów od- łego „Atlas iconographiąue de PAnatomie normale wagą nieustraszoną i poświęceniem chwaleb- du corps humain“ (tamże 1894; w fol. 15 tabl. nem, opatrując żołnierzy ranionych pod gradem chromolit). Wydawnictwo to, któremu L. pokuł. Za tak liczne zasługi rząd Rzeczypospoli- święcił cztery lata pracy usilnej, przez anato-tej Francuskiej dekretem z dnia 15 paździer- mów zawodowych przyjęte zostało z uznaniem nika r. 1871 nadal L-mu prawa zupełne oby- największem, i otrzymało nagrody na wystawie watelstwa łrancuskiego i obdarzył go krzyżem narodowej we Lwowie, jako też w r. 1895 od kawalerskim Legii Honorowej.--Gdy w r. 1875 Akademii medycznej w Paryżu, w roku zaś w Genewie urządzano wydział lekarski, zapro- nąstępnym L-emu za całą jego działalność nau-szono L-go na katedrę anatomii opisowej, któ- j kową wogóle, szczególnie zaś za wydanie atla-

Laskowski l\azimierz. — Lasocina.

984

atlasu

(r. 1896, nr. 344 str. 243).

Laskowski Kazimier z (pseudonimy Nie-Jadam, Arwor, Spero, El), współczesny pisarz polski (* 1861 we wsi Tokarnia, pow. jędrzejewski, w Kieleckiem z ojca Tomasza Korab’-L-go i Waleryi z Rakowskich). Średnie wykształcenie otrzymał w Krakowie, następnie studyował technologię, specyalnie cukro-warstwo. Po odbyciu praktyki cukrowniczej o-siadł na roli w dziedzicznym majątku Podgaje. gdzie gospodarował do r. 1892. Pisać zaczął w r. 1883 korespondencye do „Gaz. Kieleckiej⁴⁴, ,,Radomskiej⁴⁴, ,,Wieku⁴⁴, „Słowa⁴⁴, wiersze do „Kolców⁴⁴ (Nie-Jadam). Osiadłszy w r.

1892 w Warszawie, pracował w „Gaz. Warszawskiej⁴⁴,

„Warszawskim

„Gońcu⁴⁴. Prace swe umieszczał również w „Głosie⁴⁴, „Tyg. Ilustr.⁴-, „Wędrowcu⁴⁴, „Biesiadzie⁴⁴, „Bluszczu⁴⁴, „Kraju⁴⁴, „Świecie4, i w polskiej prasie zakordonowej. Ogłosił wiele, powieści i kilka tomów poezyi. Maluje przeważnie szlachtę wiejską, jej kłopoty, niepraktycz-ność, zawadyactwo, jej niefrasobliwy i hulaszczy żywot, upływający wśród zabaw, wesołych dykteryjek, gry w karty i rozpraw o polityce; wyprowadza typy marzycieli (Zużyty), poczciwów i krotochwilowych figlarzy.

W świecie tym rojno, gwarno i wesoło. Maluje też światek, który otacza szlachcica: chłopa, żyda-pachciarza, żyda-lichwiarza. Całą tę galeryę typów i postaci przedstawia z sympatyą i nawet miłością dla szlachty, a również i dla chłopa, z niechęcią i nienawiścią do Żydów. L. w swych powieściach idzie śladami Junoszy, aczkolwiek nie posiada jego plastyki, pogodnego humoru i serdecznego liryzmu. Powieści L-go, z małemi wyjątkami, nie odznaczają się większemi zaletami literackiemi, często nawet noszą piętno roboty pośpiesznej:

„Parcelacya⁴⁴ (War. 1894); „Zrośli z ziemią44 (tamże 1897, wyd. 2-e 1901); „Zużyty⁴⁴ (t-że 1905); „Na giełdzie cnoty⁴⁴ (Krak. 1898); „Licytanci⁴⁴ (War. 1900); „Humoreski⁴⁴ (t-że 1900);

„Pamiętniki ex-dziedzica z dopiskami ex-pacb-ciarza⁴⁴ (W.    1904); „W cukrowni⁴⁴ (Warsz.

1904, 2 t.); „Brauning⁴⁴ (t-że 1907); „Lokaut44 (t-że 1907); „Agentpolicyjny⁴⁴ (t-że 1907); powieś- ' bierze początek pod wsią Grzymałkowem, na gra-ci ludowe: „Kamienie⁴⁴ (Warszawa 1900); „Sur- | nicy pow. koneckiego, na wschód odMałagoszczy

Słowie⁴⁴,

, „Porannym⁴⁴

x-y.

su powyższego, Akademia umiejętności w Paryżu przyznała wielką nagrodę Monthyona, mianując go zarazem laureatem (Laureat de V Institut de France). Oprócz tego wielkiego L. wydał już poprzednio mniejszy, złożony z siedmiu tablic, również chromolito-grafowanych (Genewa 1877), inne prace jego mniejsze, treści bądź anatomicznej, bądź chirurgicznej, pominąć tu musimy.—Dodać tu jeszcze wypada, że L. i na obczyźnie nigdy nie ustawał w pracy narodowej, lecz owszem zawsze pilnie do niej rękę przykładał.—Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek. polskich⁴⁴ (str. 264) i „L’encyclopedie conteinporaine illustree⁴⁴

Or. J. P.

„Kurjerze Polskim⁴⁴, i ostatnio w

dutowiec⁴⁴ (Warszawa 1901); „Z powrotem41 (t-że 1900); „Ruchla Tiulik⁴⁴ (t-że 1899); „Jasełka⁴⁴ (Warszawa 1907). W powieściopisar-stwie współczesnem L. ze swoją gawędą szlachecką stoi odosobniony. Indywidualność pisarska i duży talent L-go wyrażają się głównie w jego utworach wierszowanych. W poezyi daje L. wyraz swym sympatyom ludowym, tłumionym tęsknotom i niefrasobliwemu humorowi. Z wierszy jego wieje szczera poezya wsi. To znów w pięknych, ale nie zbyt silnych strofach wypowiada proste i rzewne uczucia. Przeważnie jego muza jest nastrojona na wesołą, jowialnie figlarną nutę i nawet nierzadko przybiera wprost skoczną melodyę mazura lub krakowiaka. L. posiada żywe poczucie rytmiki i harmonii wiersza, który u niego zawsze prawie ma wdzięk niewymuszonej prostoty. Szczególnie pełne uroku, lekkości i figlarności są jego piosnki melodyjne. Jestto urodzony piosenkarz o wybitnym i oryginalnym talencie, którego praca dziennikarska z krzywdą dla prawdziwej literatury odciąga od właściwego powołania. L. ogłosił następujące utwory wierszem: „Z chłopskiej piersi⁴⁴ (Warszawa 1901, 6 seryi); „Me-lodye¹⁴ (I serya Kraków 1903, II serya Warszawa 1905); „Z pod serca⁴⁴ (tamże 1899); „Wiersze i śpiewki⁴⁴ (Warsz. 19i)0, 1901); „Na przyzbie⁴⁴ (t-że 1908); „Z rapsodów Wolności44 (t-że 1907); „Ostatnia szarża/ (1908, skonfisk.); „Bańki mydlane" (Warsz. 1902); „Próbki antologii żargonowej⁴⁴ (t-że 1907); „Wybór poezyi⁴⁴ (t-że 1909, 6 t.). Prócz tego L jest autorem sztuk sceniczuych: „Pogrzeb⁴⁴, tryptyk sceniczny wierszem (Warsz. 1902); „Wyścig dystansowy⁴⁴ (do spółki z Junoszą; Warszawa 1898); „Bieda⁴⁴ (do spółki z Bolesławskim; niedrukow., tylko grana); „Panowie szlachta44 (niedrukow., ale grywana); „Nic się nie dowiem⁴⁴, komedya; „Szopka nad szopkami⁴⁴, satyra sceniczna wierszem (Warsz.

1908). Ogłosił też L. kilka broszur: „Żydzi przy pracy⁴⁴ (Warsz. 1896); „Czy parcelować?44 (Warsz. 1899); „Chłopska dola⁴⁴ (Warsz. 1902); „Dygnitarze wioskowi⁴⁴ (Warsz, 1897); „Kosztowni dobrodzieje⁴⁴ (Warsz. 1897); „Sienkiewicz jako myśliwy⁴⁴ (Warsz. 1901); „Stefan Czarniecki jako człowiek, obywatel, wojownik⁴⁴, szkic historyczny (Warsz. 1907).

Lasocin, osada, dawniej m-ko w g. Radomskiej pow. Opatowskim, o 40 w. od stacyi kolej. Ostrowiec, Kościół paraf, drewniany z XVII

w., szkoła od 1834 r. Około 1 000 głów ludności, trudniącej się rolnictwem i wyrobem grubego płótna. L. założył w 1547 r. Andrz. Lasocki, podkomorzy lubelski, a w 1549 r. Zygmunt August nadał mu prawo magdeburskie. Pożary w 1895 r. i 1899 r. wyniszczyły osadę. („Sł. Geogr.⁴⁴)

Lasocina, Lasosina al. Łososina, rzeczka,

D.

Wykształcony nadzwyczaj

tworzy część granicy pow. jędrzejowskiego i na zachód Wymysłowa wpada z lew. brzegu do Nidy. Długa 25 w. Przyjmuje pod Rudą Strawczyńską z lewego brzegu Czarny Stok. (Sr. Geog.).

Lasoccy, ród polski h. Dołęga. Stara rodzina, pisząca się od gniazdowego majątku Lasotki w ziemi dobrzyńskiej, należy do liczby tych niewielu, których rozrodzenie się od połowy w. XIV można ściśle oznaczyć i poprzeć dokumentami. Właściwym jej protoplastą był Jan podkomorzy dobrzyński (1350 —80), dziedzic La-sotek; z synów jego Jan, wojski dobrzyński, wpływowa czasu swego osobistość, i Michał, podskarbi w. kor., przyjaciel kard. Zb. Oleśnickiego, dali początek dwom gałęziom domu Lasockich: starszej, piszącej się na Lasot-kach i Glewie, i młodszej—na Lasocinie i Brzezinach. Gałąź starszą zaczął prowadzić syn wojskiego Jana, Michał, marszałek nadworny kor., ulubieniec Kazimierza Jag. Michał przez zaślubienie Doroty Melsztyńskiej, córki słynnego Spytka, oraz syn jego Stanisław, podkomorzy poznański, przez ożenek z Zofią Szydłowiecką, siostrą Krzysztofa, kancl. w. kor., najmożniejszego z magnatów ówczesnych, odrazu podnieśli wysoko splendor domu swego. Znaczenie to starali się podtrzymać synowie Stanisława: Jakób, kaszt, łęczycki, Stanisław, podkomorzy łęczycki, Krzysztof, kaszt, soehaczewski; atoli zaszłe później wypadki, związane z przejściem tych L-ch na wyzuanie reformowane (zarówno Stanisław jak i Krzysztof zostali nawet wyklęci publicznie przez prymasa Dzierzgowskiego) wielce zaszkodziły im w oczach ogółu szlacheckiego i o licznem ich potomstwie głucho w dziejach. Gałąź młodsza prześcignęła starszą tak pod względem majątkowym jak i zasług dla kraju, a licznie rozrodzona, rozdzieliła się na kilka linii, istniejących do czasów obecnych; protoplasta jej, podskarbi Michał, zostawił dwóch synów: Mikołaja, biskupa kujawskiego i (ob,) i Michała, podkomorzego dobrzyńskiego, dzielnego rycerza w walkach z Turkami, Synami rzeczonego Michała byli: Stanisław i Mikołaj, założyciele dwóch linii tej gałęzi. Linia Mikołaja, wydawszy z siebie dwóch kasztelanów: Jana zakroczymskiego (f 1604) i Stanisława czerskiego (f 1622), wygasła po mieczu w połowie XVII w., linia Stanisława istnieje po dziś dzień. Do wybitniejszych jej przedstawicieli należeli: Adam, kaszt, wyszogrodzki (1655 r.), Olbrycht, brat poprzedniego, kaszt, inowłodz-ki (1658 r.), Władysław, kaszt, zakroczymski (1679 r.), i wnuki Olbryelita: Antoni, woj. ciechanowski (1792 r.) i Adam, kaszt, socha-czewski (1785 r.). W r. 1870 rodzina L-ch otrzymała tytuł hrabiowski papieski.—Źródła: Niesiecki; Kosiński, III, 221—240.

Lasocki Mikołaj, b-p kujawski (f 14 wrześ. 1450),zręczny dyplomata przytem i humanista pol-skiew w. XV. Pochodził z średnio zamożnej szla-

Wlelka kucyki, llustr. Ser. I. Tom XLI1. Zesz. 336a.

checkiej rodziny herbu Dołęga, ojciec jego Michał, matka Grzymisława. Słusznego wzrostu, z lśniącemi włosami i piękną twarzą w obejściu łaskawy i uczynny, mąż to wielkich cnót, rzadkiej roztropności i niezwykłych zdolności. Takim go przedstawiają współcześni, wiarogo-dni świadkowie.

starauuie, zaliczany bywa przez historyków humanizmu do rzędu najprzedniejszych przedstawicieli tego kierunku w Polsce. Jako duchowny poświęcił się służbie politycznej, przez co zaniedbał swą karyerę kościelną. W polityce reprezentuje tensam kierunek co Zbigniew Oleśnicki (ob.), którego był towarzyszem, niezawsze. jednak uległym. Łączy się go także z Pawłem Włodzi mierz o-wicem (ob.), po którym używał swego talentu do zwalczania oczerniań i uroszczeń Zakonu krzyżackiego, rozsiewającego ujemne wieści o Polsce. Pierwszy raz zaznacza się osobistość L-go w sporze z Krzyżakami w r. 1412. Zwraca on wtedy uwagę króla Władysława Jagiełły na siebie, i dlatego już w r. 1426, jako „ulubiony sekretarz¹' królewski, spełnia poselstwo do Rzymu i w tymsamym charakterze występuje przed papieżem w r. 1527. Prawdopodobnie za tych swoich podróży do Italii nawiązał stosunki przyjacielskie i naukowe ze znakomitym humanistą, werończykiein G u a r i n i m (ob.), z którym pozostaje później w korespondencyi i do którego, osiedlonego w Ferrarze, wysyła Polaków po naukę, prawdopodobnie także i swoich krewnych. Kiedy wobec zwołania soboru bazylejskiego należało nań wysłać polskich reprezentantów, wtedy powołano L-go do zastępowania Zbigniewa Oleśnickiego na soborze (r. 1433). Dopiero, w charakterze reprezentanta państwa polskiego, wyznaczony na zjeździe Korczyńskim (1434), wyjechał L. w towarzystwie b-pa poznańskiego Erazma Ciołka (ob.) i Lut-ka z Brzezia do Bazylei. Opuszczał Polskę jako proboszsz krakowski i Skalmierski; o dziekań-stwo w kapitule krakowskiej był właśnie w sporze z kontrkandydatem, wszakże się na tej godności aż do śmierci utrzymał. W Bazylei złożył imieniem państwa obedyencyę soborowi (5 Jistop. 1434) i sam osobiście pozostał gorliwym zwolennikiem soboru, czyli wyznawcą zasady przyznającej soborowi najwyższą władzę w Kościele. Jako działacz na soborze odznaczył się bardzo wybitnie, czego dowodem wyznaczenie go przez sobór w liczbie posłów mających ua kongresie w Arras pogodzić Fran-cyę z Anglią i Burgundyą (1435). Dwie mowy wypowiedziane przezeń na soborze: w sprawie krucyaty przeciw Turkom oraz w sprawie oszczerstw Zakonu, miotanych na Polskę (L. twierdził, że zakon krzyżacki jest nietylko niepotrzebny, ale jako skandal Kościoła i prześladowca winien być zniesiony), zrobiły mu rozgłos. Wszakże wierne trzymanie się zasady koncyliarnej niechętnie dlań usposobiło pap.

Ab. Kł.

łowania, które Konarszczyzną mienią—przesuwały się przez dziecięcą jeszcze wyobraźnią. Z lal tej tradycyi, która jeszcze była nawpół rzeczywistością, wyszedł chłopiec zahartowauy na dalsze istnienie, na pracę, któraby była dla społeczeństwa najpożyteczniejszą. W danej chwili wydawało mu się stanowisko lekarza posterunkiem, gdzie mógłby nader owocnie służyć krajowi, kształcił się więc w kierunku rzeczonym. Bardzo wcześnie ukończywszy giin-nazyum w Żytomierzu, od r. 1854 studyuje medycynę w Kijowie. Lata jego studyów uniwersyteckich przypadają na epokę, gdy po kilkoletniem uśpieniu w życiu młodzieży polskiej, w utiiw. kijowskim, rozpoczyna się znaczne ożywienie dla podniesienia świadomości myśli narodowej, a szczególnie na polu własnego umoralnienia i podniesienia się duchowego z tych baguisk, na jakie je, przy szerzonem Szaszkiewicza zepsuciu, wprowadzał

Eugeniusza IV, tak, iż mimo propozycyi Władysława Warneńczyka nie otrzymał b-pstwa poznańskiego po Ciołku (1438), a wreszcie został odwołany z soboru przez króla. W Polsce znajduje się już w r. 1439 i przystaje do boku Władysława III, zwłaszcza kiedy go powołano na tron węgierski (r. 1440), wybiera się wraz z królem na Węgry, aby wytężyć tam swój talent dyplomatyczny do wypieszczonej idei: krucyaty anty tureckiej. Oddziaływanie L. na młodocianego króla w tym względzie musiało być bardzo znaczne, skoro doprowadziło do Warny. Po tej klęsce pozostaje L. na Węgrzech; nie wątpiąc o zwycięstwie swej idei, wchodzi w stosunek z gubernatorem Węgier, Janem Hunyadym, i wspólnie z nim opra-cowywa myśl krucyaty. W r. 1447 wysyła Hunyady L-go do Rzymu, aby imieniem Węgier złożył obedyeticyę pap. Mikołajowi V i zachęcił go do podjęcia krucyaty przeciw Turkom. L. staje wtedy na szczycie swej sławy i znaczenia; w przyznawaniu mu niepospolitych zalet prześcigają się tak papież jak Hunyady. Wyrazem jego wpływów jest ta okoliczność, że szuka ich Zbigniew Oleśnicki dla zdobycia kapelusza kardynalskiego. Blachą tedy rzeczą było dla L-go uzyskać prowizyę papieską (17 łip-ca 1449) na b-pstwo kujawskie, ale trudniej znaleźć u Kazimierza Jag. przychylność. Ten przyrzekł był b-pstwo kujawskie Jan. Gruszczyńskiemu (ob.) i tylko rychła śmierć L-go zakończyła rozpoczęty spór. Umarł w Turynie, wiosce około Camerino, zapewne nie ujrzawszy nawet swej dyecezyi. Zaraza panująca w Rzymie kazała mu szukać świeżego powie trza w Turynie, ale zarazek przywieziony z Rzymu rozwinął się mimo tego i sprowadził śmierć; ciało pochowano w katedrze w Camerino.--Źródła: Długosz ,,Historia Polonica" T. IV i V, i „Vitae episcoporum"; Jan de Segovia „Historia Synodi Baziliensis"; Caro „Liber caucellariae Sta-nislai Ciołek"; Szujski-Sokołowski i Lewicki „Codex epistolaris saec. XV“ T. I i 11; szerszy materyał źródłowy wskazany u Morawskiego „Historya Uniwersytetu Jag.“ T. I i Ludwika Grossego .,Stosunki Polski z soborem bazy-lejskim4, (Warszawa 1885)—gdzie wiele szczegółów do osobistości L-go.

Lasocki Wacław, współczesny lekarz, pracownik na polu społecznem (* w r. 1837, w Wyszczekusach, pod Lubarem, na pograniczu Wołynia i Kijowszczyzny). Ognisko rodzinne i trądycye domowe wcześnie myśl jego zwracały na potrzebę pracy i kształcenia się w duchu narodowym. Świeże jeszcze wówczas wspomnienia walk 1831 r., w których brali czynny udział bracia matki, Michał i Wincenty Budzyńscy, środowisko wystąpienia zbrojnego Karola Różyckiego, o miedzę niemal leżące od jego domowej zagrody, ościenne pobojowisko pod Mołoczkami, gdzie harcu bojowego chlubnie dokonała Jazda Wołyńska a później nieco usi

przez

Bibikow, kurator okręgu naukowego, swą zachętą i przemówieniami publicznemi w murach akademickich, pełuemi niezrównanego cynizmu. L. zastał jeszcze w uniwersytecie wpływy fatalnych rządów Bibikowskich. Ok. r. 1856 — 7 budzi się nowe, lepsze życie w kołach polskiej młodzieży uniwersyteckiej, zawiązuje się korporacya ze znamionami swojskiemi, z myślą przewodnią pracy w dalszych latach dla dobra społeczeństwa: w tych młodzieńczych usiłowaniach spotykamy L-go nader czynnym. Opuszcza on uniwersytet ze stopniem lekarza w chwili, gdy w ustach i w sercach, współtowarzyszy jego z ławy akademickiej brzmiało wezwanie podniosłe „z hasłem wiary i ofiary dalej, naprzód w świat../ Całe to pokolenie i nieco młodsze, przejęte wiarą w lepszą przyszłość i troską o dobro publiczne, weszło na niwę życia praktycznego, w prowincyach zabużańskich ok. r. 1860. Spotykamy w niemi L-go jako syna rodziny ziemiańskiej, oddającego się gospodarstwu rolnemu a niezrywającego przytem i z zawodem lekarskim. Na wiosnę 1863 r., gdy dążył jako lekarz z narzędziami chirurgiczuemi do mających wytworzyć się obozów powstańczych, ujęto go, stawiono przed sądem i na śmierć skazano. Od zgonu gwałtownego uwolniły go materyal-ne środki ojca, ale uwolnić nie zdołały od katorgi na Syberyi. Po powrocie z wygnania, kiedy po pobycie w Warszawie osiadł w Lubelskiem, w Nałęczowie, w znacznym promieniu od swej siedziby, rozszerzają się wpływy działalności wiel-¹ ce obywatelskiej, do której w zuaczuej części przykłada dłoń L., z niemałym nakładem swych funduszów, pracy, zabiegów. Grono ludzi, przejętych uczuciem obywatelskiem, wspierało jegou-siłowania, lecz osobista działalność i ofiarność L-go niemało się przyczyniła do tego, że Nałęczów zyskał różne instytucye społecznej wszyscy zespoliwszy usiłowania swe w jedno ognisko pracy mrówczej, zabiegów wytrwałych, osiągnęli poważne wyniki na polu rozpraszania ciemności a niece-

M. D.

u.

wych.

nia światła. Między in. dzięki L-u pozostała w Nałęczowie Szkoła Rolnicza, powstało Muzeum, zjawił się dom ludowy i in. instytucye, do których znacznie przyczyniały się usiłowania obywatelskie pp. Puławskich, Malewskich i in. którzy pracowali wespół z L-m. NimL. ostatecznie osiadł w Nałęczowie, kilkanaście lat był lekarzem Kolei Nadwiślańskiej; w tym okresie życia zbierał rozpraszające się i ginące u nas książki, nieraz wielce cenne- ocalił je od zagłady i zebrawszy bibliotekę, darował ją Muzeum, Naród, w Krakowie, a zarazem złożył gminie m. Krakowa swe „Pamiętniki", stanowiące bardzo ciekawy materyał do życia ziemian na Zabużu na początku drugiej połowy XIX w. i do rozwoju młodzieży naszej w uniwersytecie kijowskim (około r. 1860), oraz podające charakterystyczne szczegóły ze smutnych dziejów deportacyi na Sybir po r. 1863. „Pamiętniki" ilustrowane są znaczną ilością fotografii, zebranych skrzętnie przez autora, którego sumptem mają być po jego zgonie wydane.

Lasockich hrabiów herb. Na tarczy w polu błękitnem — w środku srebrnej podkowy z krzyżem kawalerskim złotym na barku strzała srebrna żeleźcem na dół. Nad tarczą korona hrabiowska, a niżej hełm ukoronowany, nad którym skrzydło sępie złote, przeszyte srebrną

■M

Fig. 177, Lasockich hrabiów (herb).

strzałą. Labry błękitne, podszyte srebrem. Tarczę podtrzymują rycerze oparci na kopiach. Dewiza Infrigit solida. Odmiana herbu Dołęga (ob.), nadana wraz z tytułem hrabiowskim przez Piusa IX 12 kwiet. 1869, z prawem pierworodztwa, Danielowi Tytusowi L-mu, członkowi znanego rodu kujawskiego, a potwierdzona synowi Tytusa, Bronisławowi, w Belgii 21 lipca r. 1885.—Źródła: Rietstap „Armorial generał¹'; Ostrowski nr. 1725.

Lasonogi (Mysidae). Rodzina skorupiaków z podrzędu Szczeponogi, \Schizopoda (ob).

Według innych systematyków L-i tworzą osobny rząd—Mysidaoea (jak u Boas’a; ryc. ob. pod Szczeponogi). L-i ąą bardzo podobne do garnęli (raków dziesięcionogich pływających, Natantia). Wszystkie 8 par nóg tułowiowych posiadają gałąź pławną \exopodit), epi-podit występuje tylko na pierwszej parze kończyn i ma specyalne przeznaczenie. Kończyny te funkcyonują jako szczękonogi; również i para druga, nieco zmieniona, uważaną bywa za drugą parę szczękonóg. Wyrostków oddechowych na nogach tułowiowych brak. Kończyny odwłokowe, prócz ostatniej pary, przekształconej w płetwę ogonową, są u samic przeważnie małe i słabo rozwinięte. Pancerz (tułowia) delikatny i niewielki. W wewnętrznej gałęzi ostatniej pary nóg odwłokowych znajduje się organ słuchowy (pęcherzyk słuchowy): zamknięty pęcherzyk, usadzony wewnątrz włoskami, podpierającemi duży kamyk słuchowy, czyli o to lit (L-i jedyne z pośród skorupiaków posiadają w tern miejscu organ słuchu). Jako narząd oddychania służy wewnętrzna powierzchnia pancerza, pokryta gęstą siecią naczyń krwionośnych, ruchy wody i przepływanie jej koło tego narządu powoduje epipodit (ob. kończyny) I-ej pary odnóży, umieszczony pod pancerzem. —Od wewnętrznej strony człona podstawowego dwu albo trzech tylnych kończyn tułowia u samic wychodzą zagięte ku wnętrzu cienkie płytki, które schodząc się po środku tworzą worek, albo komorę lęgową: w niej rozwijają się młode Zarodki przechodzą stadyum Na u p 1 i u s a (ob.) z trzema parami kończyn (przednie i tylne różki i żuwacz-ki). Naupliusy L-ów są mało ruchliwe, wobec czego nie pływają wolno, lecz żyją w komorze lęgowej samicy, odżywiając się nagroma-dzonem w ich ciele żółtkiem, opuszczają zaś komory dopiero po dojściu do postaci dojrzałej. L-i żyją w morzach. Systematyka. 1) Rodzaj L asonóg, Mysis, gat.: Mysis wulgaris T h o m p s, M. flexuosa Mii 11. w m. Niemieckim; gatunki te pływają gromadnie. 2) Rodź. Siriella (Po-krętnica); gat. S. Dana samce posiadają wyrostki skrzelowe na kończynach odwłoko-

St. M.

Lasopol, drobne m-ko w d. woj. Podolskiem, obecnie w pow. Winnickim, odwieczna własność ks. Swiatopołk-Czetwertyńskich, zwana poprzednio Lataniec. W 1774 r. ks. Gabryel Ferd. Czetwertyński, uzyskawszy przywilej St, Agu-gusta, podniósł L. do rzędu miast na prawie magdeburskiem.

Lasopolski, pierwotnie Boseamp, Karol, pochodzenia wołoskiego, dyplomata awanturnik XVIII w. Rzutki, ambitny, wielojęzyczny, rozpoczął karyerę podczas wojny siedmioletniej jako kuryer posła pruskiego w Konstantynopolu, Rexina (właściwiej: Handego), w chwili, gdy Fryderyk II, przyparty do muru, najusilniej az-biegał o skierowanie na Austryę i Rossyę na-

„Ost. lata‘‘

wały tureckiej. W paźdz. 1761 r. rozkazano K-mu udać się do Bakczyseraju i nakłaniać chana Krym Gireja do dywersyi; za argumenta miało służyć kilkaset tysięcy talarów subsy-dyum i wzgląd na bliskie ujarzmienie Polski przez Rosyę. Wnet jednak po śmierci Elżbiety Piotrówny wypadło skierować pożądaną dywer-syę tylko na Węgry i pod Wiedeń, skoro Piotr III zawarł przymierze z Prusami. Chan z 2 oficerami pruskimi istotnie wyruszył w pole, lecz w Kauszanach, skrępowany rozkazami Porty, zatrzymał się, zaczął wymuszać groźbą najazdu pretensye swoje do Polski, wyłudzając jednocześnie od B a pieniądze pruskie. Gdy nogaje opuścili obóz, a dyplomata francuski Vergennes utwierdził Portę w pokojowem usposobieniu, Krym Girej uznał za stosowne pokłócić się z B-m o jakąś niewiastę i wydalić go z obozu. Znikła dla emisaryusza nadzieja zajęcia miejsca znienawidzonego Rexina, zawiodły widoki hojnego wynagrodzenia trudów przez rząd pruski; 27 sierp. 1764 ofiarowuje tedy B. swoją osobę stolnikowi Poniatowskiemu, przyszłemu królowi polskiemu. Pierwsze od tegoż zlecenie, aby ułatwić przyjęcie w Stambule dla pułkownika Tomasza Aleksandrowicza, wysłanego przez konwokacyę celem przeciwdziałania robocie Stankiewicza, ajenta hetmańskiego, i zatrzymaaego na granicy tureckiej, tudzież aby wyjednać uznanie królewskości Stan. Augusta, wykonał B. dopiero po dwukrotnej bytności nad Bosforem (maj—paźdź. 1765 i 1766 r.): Stankiewicz został odprawiony, król polski milcząco uznany. Wówczas też próbował B. zemścić się na Fryderyku, zachęcając żonę wezyra, sułtankę, do użycia swego wpływu, celem zerwania stosunków prusko-tureckich; Rexina wysadził z siodła, rozgłaszając jego nieszczególne stosunki z kolegą rossyjskim, Obrezkowem, sam jednak, na żądanie Fryderyka, musiał opuścić Konstantynopol. Zdążył przedtem założyć w Perze polską szkołę oryentalną pod kierunkiem tłumacza Crutty. Ożeniwszy się z greczynką i przywdziawszy turban, siedział jakiś czas w Chocimiu, wciąż w przeróżne uwikłany intrygi. Delegacya sejmowa 1767—8 r. przyznała B-wi indygenat, wzgl. nobilitacyę, o ile-by nie dowiódł szlachectwa zagranicznego (Vol. leg. VII, 800). Sejm rozbiorowy 1773 — 5, przez „wzgląd na ur. Bo-skampta“, wyznaczył mu posadę w depart. inter. zagr. i 5 000 złp. dożywotniej pensyi (Vol. leg. VIII 226); przedtem 1764 — 7 r. jako tajny konsyliarz królewski wziął był 15 075 zł., nadto później 1776 — 8—143 473 złp., 1780—2 — 33 000. Bo też nie pozostawał bezczynnym. Obdarzony kluczem szambelańskim (3 paźdz. 1776), przywilejem szlacheckim z nazwiskiem Lasopolskiego (2 listop.) i nazajutrz orderem św. Stanisława, w lutym 1777 odprawił poselstwo do Turćyi już z tytułem „nonce extraor-dinaire et ministre plenipotentiaire" Rzpltej; wte-

dy-to przywiózł Szczęsnemu Potockiemu słynną greczynkę Zofię, a podobne przysługi stręczyciel-skie świadczył i królowi. Odwołanie jego stoi podobno w związku z wykryciem przez Stackel-berga tajnych rokowań M. Glayre’a o przymierze pol.-francuzkie i o małżeństwo księżniczki Conde ze Stan. Augustem, czy też, jak utrzymywał sam król, z jego bratankiem. B. należał do masonii, skoro wydał w Hamburgu 1788 r. broszurę: ,,Werden und kónnen Israeliten zu Freimaurern aufgenommen werden", Spolszczył komedyę z teatru Bruneta: ,,Głuchy czyli pełna oberża". Swoją wiedzę oryentalną spożytkował przeciw krokom dyplomatycznym Sejmu Wielkiego, ogłaszając (1790) pod pseudonimem Wyjaśnickiego pamflet „La Turcofedero-manie du traite d’alliance entre la Pologne et la Turquie‘‘, Eleutheropoli (Philarete). W istocie okazał się dla gościnnej Polski tern, czem był, według słów Fryderyka, dla Prus: ,,un mi-serable et un mechant sujet, ein schlimmer und gefahrlicher Kerl": został płatnym donosicielem Bułhakowa; uciekł z Warszawy przed gniewem ludu po wybuchu wojny 1792 r., wrócił z targowiczanami i Sieversem tropić „jakobinów", zawisł na szubienicy 28 czerw. 1794 podczas rozruchu ulicznego.—Bartoszewicz w ,,Enc. Org.“; ,,Polit. Corresp." Fryderyka II T. XXI—XXV; Sołowiew „Jistorija Rossiji" ks. VI, 1106 — 7; Askenazy „D. letzte poln. Kónigswahl." 127; Schmitt „Panowanie Stan. Aug." 111, 265; Korzon „Wewn. Dzieje"; Kalinka II, 385; Smoleński „Ostatni rok S. W." i ,,Konf. Targowicka".    w< K-

Lasota, Lasocina, Lasonia, Lasotnia, Lasotna góra nad Wisłą (M. Bielski w „Kronice świata"), nazwa wzgórzy wapiennych pod Krakowem na pr. brzegu Wisły, zwanych dzisiaj Krzemionkami (ob.). W 1375 r. nabył je Kraków na własność; z kamieniołomów tutejszych wystawiono wiele gmachów i świątyń krakowskich. W pobliżu mogiły Krakusa wznosi się na L-cie kościółek św. Benedykta z XIII w.; wspomina o nim przywilej Bolesława Wstydliwego w Korczynie 1254 r. („Sł. Geogr.).

Lasota A. W., pseud. Wł. L. Anczyca (ob.).

Lasowanie wapna, ob, Gaszenie. Lasówka, ob. A 1 s o p h i 1 a.

Las Palmas, obronne miasto na płn. wsch. wybrzeżu w. Gran-Canaria (w. Kanaryjskie); przeszło 20 000 m-ców; piękna katedra gotycka, pałac biskupi, kąpiele morskie, żegluga, rybołówstwo, wywóz produktów rolnych.

Laspeyres Hugo, mineralog i geolog niemiecki, brat Stefana, ekonomisty (* 3 lip. 1836 w Halle). W r. 1856 wstąpił do państwowego zarządu górniczego, w r. 1864 porzucił to stanowisko i poświęcił się nauce, studyując najpierw u Bunsena w Heidelbergu. W 1. 1865 — 70 brał udział w opracowywaniu mapy geologicznej części prow. Saskiej. W r. 1867

E. Gr.

habilitowałsię w Berlinie, poczem wykładał w ta- , Rheinische Zeitung" w redakcyi Marxa (ob.). mecznej Akademii górniczej. W r. 1870 profesor mineralogii i geologii w politechnice akwizgrańskiej, w r. 1884 profesor uniwersytetu w Kieł, w r. 1886 w Bonn. L. zbadał wiele minerałów pod względem chemicznym i krystalograficznym. Z prac L-a szczególnie ważne: badania nad okolicą m-sta Kreuznach; łącznie z E. Weissem wydana mapa okręgu górniczego (węg. kamień.) Saaro-Reńskiego (Berlin 1868) i „Geognostische Darstellung d.

Steinkohlengebirges u. Rotliegenden von Halle" (tamże 1875); napisał także biografię Henryka v. Dechena (Bonn 1889).

Laspeyres Stefan, ekonomista i statystyk niemiecki (* 28 listop. 1834 w Halli; w Heidel-burgu w r. 1860 habilitował się, r. 1864 otrzymał katedrę w Bazylei, w r 1866 przeniósł się do Rygi, w 1869 do Dorpatu, w 1873 — do Karlsruhe, w 1874 — do Gisesen, gdzie nauczał aż do r. 1900 i gdzie dotąd mieszka.

Napisał: m. in.: ,,Die Wechselbeziehungen zwischen d. Volksvermehrung u. der Hóhe d. Arbeitslohus“ (Heidelberg 1860); „Geschichte d. volkswirtsch. Auschauungen d. Niederlander u. ihrer Litteratur zur Zeit der Republik‘‘

(Lipsk 1863).—„Liebigs Theorie der Bodener-schópfung, v. uationalókon. Standpunkt aus beleuchtet-‘ (Ryga 1869);

Hr.

,,Der Einfluss d. Wohnungen auf die Sittlichkeit.“ (Berlin 1869). —„Die Katedersozialisten u. die statist. Kon-gresse“ (Berlin 1875); „Das Alter deutsch. Professoren“ (Berlin 1876). Oprócz tego większe rozprawy umieszczał w wielu czasopismach specyalnych. Około 1880 L. zwrócił się do studyów nad kwestją podatkową i sprawą stosunku cen do popytu i t. p. na zasadzie ma-teryałów w obrębie dawniejszych pruskich podatków konsumpcyjnych. Pierwsza praca z tej dziedziny: „Statistisclie Untersuchungen zur Steueruberwalzung, gefuhrtander Geschichte d. preussischen Mahl-und Schlachtsteuer“ (,,Finanzarchiv“ Schanza“. 1901).

Las Sosas, dyktator Argentyny ob. R o -s a s.

Lassalle Ferdynand, wódz robotników niemieckich, prawnik, pisarz filozof. (* 11 paźdz. 1825 we Wrocławiu, w żydów, rodzinie — f 31 sierp. 1864 po pojedynku w Carouge pod Genewą). Początkowo przeznaczony do zawodu kupieckiego, wysłany był w 15-ym roku życia do Lipska, do szkoły handlowej; nie czując powołania do tego zawodu, wstąpił na uniwersytet wrocławski 1842 r., studyował filologię i filozofię (w Berlinie) i pokochał specyalnie Heraklita. R. 1844—46 spędził w podróży, szczególnie długo zatrzymał się w Paryżu. Po powrocie zapoznał się z hr. Hatzfeldt, którą odtąd radą wspierał w jej wieloletnim procesie rozwodowym. Zamieszkał przy niej w Dusseldorfie, gdzie go zastała burza 1848 r.; przystąpił do stronnictwa demokratycznego i pracował w „Neue

Czynny jednocześnie jako agitator polityczny, ujawnił pierwszorzędne zdolności mówcy, temperament, wyobraźnię rewolucyjną, i z powodu przemówienia, w którem nawoływał do niepłacenia podatków i do stawiania poborcom zbrojnego oporu, oddany był pod sąd; przysięgli uwolnili go. Mowy swojej obrończej nie wypowiedział przed sądem, gdyż po zawieszeniu jawności obrad zrzekł się był obrony; wydał ją w broszurze agitacyjnej, szeroko rozpowszechnionej i wielokrotnie wydawanej (t. zw. „Assiseurede"). Z powodu innej mowy, zachęcającej do oporu wobec urzędników państwowych, — skazany został przez sąd policyjny na 6 miesięcy więzienia. W r. 1857 przebywał L. w Dusseldorfie; mimo starań rząd pruski nie pozwolił mu osiedlić się na stałe w Berlinie; dopiero pomoc Aleks. Humboldta otwarła mu wrota stolicy. Wykończył tu zdawna pomyślane dzieło o „Heraklicie" (1857) i dramat historyczny „Franciszek v. Sickingen". Z powodu wojny włoskiej 1859 r. ogłosił broszurę o zadaniach Prus w tej wojnie („Der italieni-sche Krieg u. die Aufgabe Preussens", Berlin 1859), w której z dużem uczuciem patryotycz-nem dowodził, że Prusy powinny skorzystać z wojny w kierunku odbudowania jedności Niemiec, do czego przeszkadza dualizm Prus i Austryi: teraz nastała chwila podjęcia tego zadania przez wyzwolenie Szlezwigu. Poprawkę do wyłożonych w broszurze poglądów wprowadziła publikacya w piśmie zbiorowem Walesrode’go („Demokra-tische Studien" Hamburg 1860) pierwotnie wydrukowana („Fichtes politisches Vermachtniss u. die neueste Gegenwart, Ein Brief v. F. Lassalle"); dowodził tu L., że Niemcy zjednoczone mogą być tylko „unitarną republiką"— (jak pisał później do Rodbertusa: „Wielkie Niemcy, moins les dynasties“). Pogląd na sprawy włoskie poróżnił go z Marxem i Engelsem, którzy byli nieprzejednani na punkcie nienawiści do Napoleona III i krzywo patrzyli na oportuni-zmy polityczne L-a. Wogóle stosunek L-a do Marxa ulega w tym czasie zmianie, z powodu stosunku do Vogta (ob.) i poglądu na sprawy taktyki; korespondencya ich wzajemna zawiera ustępy bardzo przykre; zerwanie ostateczne nastąpiło później, r. 1862, podczas pobytu L-a w Londynie, kiedy Marx odrzucił jego program polityczny.— Lata po zawarciu pokoju w Villa-franca wypełnione są pracą koło systemu praw nabytych (dzieło wyszło w połowie 1861 r.). Treścią „Systemu", miała być myśl „przeprowadzenia dawnego stanu prawnego w stan nowy". „Co właściwie stanowi najistotniejszą podstawę naszych walk politycznych i społecznych? Oto pojęcie praw nabytych stało się znowu spor-nem". Treścią obu, ciężką metodą heglowską pisanych tomów było „zbudowanie twierdzy naukowego systemu prawa dla celów rewolucyi i socyalizmu". W tym celą szeroką, z uadzwy-

na-

czajnym talentem dyalektycznym, rozpatruje L. zasady wstecznego obowiązywania i nieobowiązywania ustaw i specyalnie na systemie prawa spadkowego rzymskiego bada zastosowania swojego pomysłu prawno-rewolucyjnego. Oncken (p. Literatura) „Systemowi" poświęcił dłuższy ustęp (str. 170 — 199h Dzieło zostało przez krytykę prawniczą przyjęte źle albo obojętnie (inaczej przez ekonomistów, np. Wagnera) Wpływu na bieg prawodawstwa — co leżało w zamiarach L-a,—nie wywarło wcale. Konserwatywna teorya prawa nie była wcale przygotowana na przyjęcie tej pracy. Po 40-u latach zajmują się nią bliżej we Francyi, gdzie myśl prawnicza coraz częściej zabiega koło problematów poruszonych przez L-a (Charmont, Levy Em.), gdzie wydano .System" w przekładzie (1904)i gdzie Andler, prof. Sorbonny, poświęcił mu poważne dzieło naukowe „Les Origines du socialisine d’Etat en Allemagne" (Par. 1897; przeważnie o „Systemie" i Rodbertusie, w ks. I, „La conciliation de 1’historisme et du rationali-me juridiąue", „La retroactivite des lois" i t. d. (str. 51-61, 120 — 32, 181 — 193, 89-103).— Po ukończeniu tej pracy przystąpił L. do działalności politycznej na wielką skalę. Były to lata t. zw. konfliktu liberałów (w owym czasie opinii publcznej) z rządem, t. j. walki o władzę polityczną pomiędzy koroną a parlamentem. Li-berali domagali się urzeczywistnienia rządów konstytucyjnych, zapowiedzianych i przez Wilhelma V, który nie myślał ich urzeciwistnić, kiedy po śmierci Fryderyka Wilhelma IV stał się z rejenta królem. Spór wybuchł z powodu ciężarów wojskowych; mając opinię kraju przeciw sobie, król odwołał się do pomocy ul-tra-reakcyonisty Bismarcka; L. uważał, że starcie musi doprowadzić do rewolucyi (tak samo Marx i Engels): chodziło tedy o uniknięcie błę-> dów r. 1848; zbliżył się więc do Buchera, członka zgromadzenia narodowego z r. 1848 następnie emigranta, który wrócił był po amnestyi 1861 r. do Berlina z książką o Parlamentaryzmie angielskim i z przekonaniem, że zawsze tylko czynniki realne, nigdy zaś paragrafy albo gadanie w parlamencie, mogą wpłynąć ua zmianę rządu (potem był on długoletnim sekretarzem i przyjacielem Bismarcka). Owocem tego zbliżenia się był pamflet na liberalnego historyka literatury niemieckiej Juliana Schmidta. W kwiet. 1862 wygłosił L. wielką swoją mowę o Istocie konstytucyi, wielokrotnie powtórzoną i wydaną razem z drugim, głośnym odczytem o szczególnym związku zachodzącym pomiędzy współczesuym okresem histo-ryi a ideą stanu robotniczego. W mowie wypowiada L., z dyalektyką i wielkim literackim talentem, pogląd, że kwesty a konstytucyi nie jest przedmiotem prawa, jeno siły, i konstytucye pisane tylko wówczas są trwałe i mają znaczenie, kiedy są wyrazem stosunku wzajemnego sił realnie w społeczeństwie istniejących... Kończyła się mowa przejrzystem wezwaniem: „Monar-

ehia ma na swe usługi ludzi praktycznych, nie krasomówców, ludzi praktycznych, jakich tylko mogę życzyć panom". Odczyt O szczególnym związku otrzymał później tytuł „Program robotników¹¹—i od tego odczytu datuje się historya nowego prusko-niemieckiego ruchu robotniczego (Me h r i n g „Geschichte der deutschen¹¹ Socialdemokratie 1903; E. Bernstein „Geschichte der Berliner Arbeiterbewegung“ 1906). Naukowa strona tego odczytu jest zlepkiem poglądów Hegla, Marxa, Lorenza Steina; oryginalność polega na powiązaniu myśli; strona historyczna jest słaba. Doniosłość wywodu L-a była olbrzymia. L. z mistrzowskim wzrokiem polityka zrozumiał, że gdy starcie stawało się nieuniknionem, nastąpiła chwila, kiedy nowy czynnik życia politycznego może postawić swoje żądania. Starał się też o pozyskanie dla swej pracy Marxa, a-le starania te doprowadziły tylko do zupełnego zerwania. Po śmierci L-a przyznał Marx w liście do Schweizera (ogłoszonym przez Mehringa 1896)i „Z uśpienia trwającego lat 15 powołał L. powrót do życia ruch robotniczy w Niemczech, i to pozostanie jego zasługą nieśmiertelną". Różniły ich poglądy na taktykę. Tymczasem od jesieni 1862 r. rządził Prusami Bismarck. Sejm rozwiązano 13 paźdz. i w walce wyborczej słychać był głos L-a. W odczycie „Wasnun?" („Co dalej?¹¹) — wielokrotnie powtarzanym — dowodzi, że rząd pruski nie jest konstytucyjnym, jeno absolutnym, że trzeba rząd zmusić, aby rzeczywistą swoją flzyognomię odsłonił. Środkiem miała być bezwzględna obstrukcya parlamentarna. Prócz jednego posłowie nie zastosowali się do rady L-a. Na wiosnę 1863 r. wydał on pismo ulotne Siła a prawo (żadne pismo postępowe drukować go nie chciało), w którem zastrzegał się przeciw przypuszczeniu, jakoby według niego siła winna iść przed prawem; nie jest to postulat etyczny, lecz tylko stwierdzenie faktu historycznego. Tymczasem rząd starał się przy pomocy procesów politycznych unieruchomić akcyę agitatora. Skonfiskowano Program Robotniczy i wytoczono L-owi proces (1863) o zakłócanie spokoju publicznego, proces, z którego on skorzystał w celach agitacyjnych. Powstała popularna mowa Nauka a robotnicy, w której L. dowodzi, na podstawie obszernego materyału historycznego, że Program robotniczy, jako utwór naukowy, nie może podlegać prześladowaniu z tytułu „podburzania obywateli państwa do wzajemnej nienawiści". Tu między innenii wyrzekł Iw odpowiedzi na zarzut aktu oskarżenia, że o nienaukowości odczytu świadczy audytoryum robotnicze, dla którego był przeznaczony): „Wśród powszechnego upadku dwie tylko rzeczy pozostały niezmiennie wielkie: nauka i lud, i połączenie obu tych czynników zdoła wskrzesić w Europie nowe życie. Związek nauki i robotników, owych dwu biegunów przeciwległych społeczeństwa,

sobie prawo miauowania zastępcy. Autokratyczne usposobienie Ł-a nie odpowiadało wcale ostatniego tchnienia życie swe nieść chcę w jego poglądom. W połowie r. 1863 zbliżył się ofierze". Skazany na 4 miesiące więzienia, w instancyi wyższej zdoła! wytargować zamianę kary na niewielką grzywnę. Przy tej sposobności, z powodu obrazy prokuratora, ściągnął siebie karę miesięcznego więzienia. —

które podawszy sobie ręce, zdołają zdusić wszelkie zapory kultury—oto cel, któremu do

L. do Bismarcka. Według tradycyi liberalnej miał już w maju t. r. być u niego i zaproponować sojusz do zwalczenia liberałów. (Zdaje się, że tradycya ta jest błędna: dzienniki liberalne głosiły jednocześnie, że L. jest narzędziem w rękach reakcyi). Jesięnią w Ostendzie wygotował L. mowę: Uroczystości, prasa a sejm frankfurcki (wypowiedziana wiele razy nad Renem we wrześniu), w której uczynił porachunek z liberalizmem pruskim i wypowiedział wiele nadziei pod adresem Bismarcka. W tym czasie Bismarck, według tradycyi (z całą sta-

na

Program Robotniczy obszedł całe Niemcy.

Robotnicy lipscy zwrócili się do L-a z prośbą o wypowiedzenie poglądów na ruch robotniczy (luty 1863). Powstał w ten sposób List Otwarty, w którym L. zaleca robotnikom zorganizowanie się jako partya polityczna pod hasłem powszechnego prawa wyborczego i przedstawicielstwa w ciałach prawodawczych Niemiec, zaś w zakresie postulatów społecznych, zwalczając stowarzyszenia spożywcze Schul-tzego zDelitzsch (ob.), wytyka zakładanie stowarzyszeń wytwórczych przy pomocy kapitału czy kredytu ofiarowanego przez państwo (tu też wyłożył podstawy „śpiżowego prawa pracy" — w myśl tradycyi ekonomii klasycznej, obalone zarówno przez ekonomię jak i przez prawo płacy roboczej Marxa). W Lipsku przyjęto List Otwarty z ogóluem uznanie m.

Fig. 178. Lassalle Ferdynand.

nowczością bronił jej wobec nas przed laty prof. Schmoller) -- pod wpływem L-a w sprawozdaniu miuisteryum pruskiego, złożonęm na ręce króla 15 września, rozesłanem do dworów niemieckich i ogłoszonem w pismach, wypowiedział się, za „prawdziwem przedstawicielstwem narodowem, pochodzącem z powszechnych wyborów". Tu, zdaje się, spoczywa kłucz owego „zbliżenia się", tej linii, szedł już L., nie oglądając się na nic, i z Solingen, po rozwiązaniu zgromadzenia robotniczego, w któręm przemawiał, zwrócił się do Bismarcka ze skargą na „burmistrza liberalnego, który na czele dziesięciu żandarmów rozwiązał jego zgromadzenie". Żądał zadośćuczynienia prawnego przeciw liberalnemu urzęd-

Raz znalazłszy się na

Na zgromadzeniu robotniczem 24 marca za L-em wypowiedziało się 1 350 głosów (przeciw 2) i wybrano komitet celem założenia Ogólnonie-inieckiego Stowarzyszenia robotniczego. W tym czasie odwrócił się od L-a Bucher (na którego wiele liczył) w obawie utraty zarobku dziennikarskiego u liberałów, rozjuszonych na L-a z powodu jego działalności zmierzającej do wytworzenia oddzielnej partyi robotniczej. Zbliży! się L. natomiast do Rodbertusa (ob.), który z inicyatywy robotników lipskich i L-a zabrał glos w sprawie stowarzyszeń spożywczych Schultzego. Sojusz ten, demokraty z konserwatystą, był pozornym tylko. W maju z odczytów wygłoszonych we Frańkfurcie powstała broszura Książka do czytania dla robotników, w której rozpatrzone zostały zarzuty przeciw jego poprzednio wygłoszonym poglądem. Z namiętnością, w Prusach nieznaną, wystąpił L. przeciw liberalnemu mieszczaństwu, które nic dla zdobycia wolności politycznej nie uczyni („burżuazya lubi wolność, jak błyskotkę — ale w ogień za nią nie pójdzie, bo miarodajnemi dla niej są jej interesy materyalne, tym zaś sprzyja pokój, a nie walka..."). Mowa ta zdobyła L-owi głosy całego robotniczego porzecza Renu. D. 23 maja odbyło się w Lipsku zgromadzenie założycielskie, na które już łl miast przysłało swoich przedstawicieli. Ustawa stowarzyszenia przekazywała przewodniczącemu (t. j. L-owi) pełnomocnictwa dyktatora (obrany został na lat pięć, poczem dopiero obiór miał być powtarzany co rok). Zarząd był fikcyjnym, w zupełności zależnym od woli przewodniczącego, który nadto wymówił

królewskim dla tka-

nikowiz wyborów u... Bismarcka. To zadośćuczynienie nie przyszło wcale; nie przeszkodziło to jeduak L-owi zgłosić się w październiku do Bismarcka, aby mu podziękować za zajęcie^się tą sprawą. Stosunki ich trwały przez kilka miesięcy (Bebęl wbrew Bismarckowi dowodził zawsze, że Bismarck usiłował pierwszy zbliżyć się do L-a, Bismarck—przeciwnie. Kwestyajest niewyjaśniona: Mehring^niesłusznie^uważa ją za sprawę etykiety; materyał dowodowy, dziś istniejący, zdaje się przemawiać za interpretacyą Bismarcka. Listy L-a do B-a, podane w „Bisinarcks Jahrbuch" IV; listy B-a do L-a zostały lekkomyślnie przez siostrę L-a,'zwrócone jB-owi [jak dowodzi Busch w Pamiętnikach III]; polemika B-a z Beblem w parlamencie 16 i 17 września 1878 r.): od października 1863 do lutego 1864; rozmowy toczyły się koło dwu środków agita-cyi L-a: powszechnego prawa wyborczego i współdzielczych stowarzyszeń wytwórczych z kredytem państwowym. Wnet zaczęły się nieporozumienia. L. uważał, że chwila jest właściwa do zaprowadzenia powszechnego prawa wyborczego, i tak głęboko wierzył, że Bismarck je zaprowadzi, iż w marcu 1864 w procesie o zdradę stanu zapowiedział, że w ciągu roku B. odegra rolę Roberta Peelai Cobdena tego przewrotu. Co do stowarzyszeń wytwórczych, to argumenty L-a uczyniły na Bismarcku wielkie wrażenie (jeszcze w r. 1878 B. dowodził, że sprawa to poważna). Działalność agitacyjna L-a dochodzi w tym czasie do szczytu: mowy przed trybunałami, przed któremi staje jako o-skarżony o zdradę stanu, mowy do robotników Berlina, praca polemiczna przeciw Schultze’mu („flerr Bastiat-Schultze von Delitzsch“ luty 1864), wypełniają tę ostatnią zimę jego życia. Próby zorganizowania robotników berlińskich nie odniosły skutku (robotnicy byli pod wpływem liberałów i Schultzego); stowarzyszenie liczyło, w grudniu l 863, — 200 członków, w lutym tylko 35, i ta liczba nie podniosła się już zażycia L-a. Słaby rozwój stowarzyszenia robotniczego niepokoił go: liczył w połowie 63 r., że de-magogią swoją poruszy m a s s y i obejmie obręczą stowarzyszenia 200 000 robotników. Tymczasem w dobie śmierci L-a stowarzyszenie liczyło zaledwie 4 600 członków wobec 2 300 zorganizowanych w narodowem stowarzyszeniu robotniczem. Na człowieka trawionego gorączką wielkiego czynu drobna codzienna praca agitacyjna działa jak mroźna kąpiel. Niecierpliwy a oszołomiony halucynacyą zwycięstwa przy pomocy korony, woła w zakończeniu mowy przed trybunałem (oskarżony o zdradę stanu 3 marca): „W walce bez wyjścia pomiędzy bur-żuazyą a koroną jedno tylko uratować może sytuacyę: wyprowadzenie ludu na widownię. Władza królewska powinna uświadomić sobie, na czem się wspiera; nie może tego uczynić królestwo Ludwika Filipa, dzieło burżuazyi, ale może sprostać zadaniu władza Hohenzollernów,

w pierwotnej sile nie naruszona, wsparta o rękojęść miecza../ Tych słów demokracie nawet żarliwi jego zwolennicy darować nie mogli,tak samo i rady, jakiej udzielił robotnikom skazanym w Solingen, aby odwołali się do łaski królewskiej. Wszystko to były objawy symptomatyczne. W maju 1864 r. odbył L. ostatnią swą podróż agitacyjną; był to pochód tryumfalny: deputacye, kwiaty, bramy tryumfalne, pieśni. Tu też wygłosił w Ronsdorfię ^23 maja) mowę poświęconą przyrzeczeniom czów śląskich, w której z niesłychaną demagogią i sofistyką zdyskontować się starał nic nie mówiącę przyrzeczenia Wilhelma pod adresem deputacyi wyrzeczone, jako zwycięstwo agitacyi i potęgi stowarzyszenia robotniczego. Z okazyi wojny o Szlezwig-Holsztyn wypowiedział się za anneksyą; na tern zresztą stanowisku pozostawał od r. 185 K Zaznaczmyż tutaj, że w kwestyi polskiej przeprowadził w stowarzyszeniu robotniczem rezolucyę, w której wprawdzie wyraża syinpatyę powstańcom polskim, w której jednak w sposób sofistyczny stara się przeprowadzić różnicę pomiędzy prawem zaborczem Prus a Rossyi. „Rossya — powiada (Dzieła zbiorowe ed. Bernsteina II 932) — potrafiła tylko przy pomocy siły brutalnej ujarzmiać ludy podbite. Niemcy natomiast umiały je germanizować i czynić z nich placówki kultury niemieckiej. Do jakich granic teryto-ryalnych to się odnosić może, jest to kwestya badań specyalnych. Z tem zastrzeżeniem możemy uważać odbudowanie Polski niezależnej pod ochroną Niemiec za pełne chwały zadanie przyszłej polityki zewnętrznej państwa niemie-ckiego“. Myśli socyalistycznej w tem oświadczeniu sofisty i demagoga ani śladu. Ostrożnie zmierzał L. na zebraniach robotniczych do wypowiedzenia się za anneksyą Szlezwigu. Początkowo (we Frankfurcie, 3 lipca) przemawiał przeciw tworzeniu nowego drobnego państwa. Zamierzał uczynić to na zebraniu w Hamburgu, zwołanem na wrzesień. W czerwcu stawał był po raz ostatni przed sądem wDusseldorfie jako skazany zaocznie w kwietniu za mowę, wygłoszoną w Solingen we wrześniu 1863 Tłum robotników witał go demonstracyjnie; sąd pomimo gorącej mowy obniża karę tylko do połowy (l/₂ roku więzienia). W lipcu 1864 r., zmęczouy i zniechęcony, zaczynając tracić wiarę w zwycięstwo swojej polityki, pisze do hr. Halzfeldt: „Polityka znużyła mnie, aczkolwiek zapłonąłbym niewątpliwie żądzą czynu, gdyby nastały ważne jakieś wydarzenia lub gdybym miał władzę; bez tej najwyższej władzy nic zgoła uczynić się nie da. Żaś do zabawy dziecinnej jestem już za stary i zbyt wielki... Obawiam się, że sprawa nasza tylko bardzo powoli rozwijać się będzie, a moja żarem płonąca dusza nie znajduje upodobania w niedomaganiach dziecinnych i wiecznych procesach../ Wieje od tych słów rezygnacya, może dalekie przeczucie końca. W

tej ostatniej swej podróży (lipiec 1864) spotkał L. na Rigi Helenę Dónniges, córkę dyplomaty bawarskiego, znajomą z Berlina. W przeciągu kilku godzin uczucie dawniej istniejące rozpaliło się w wyznaniach miłosnych. Postanowili przemódz wszystkie przeszkody: ojciec był dyplomatą bawarskim, L. socyalistą i żydem, a nad to Helena—narzeczoną bojara rumuńskiego (Janko Rakowitz). Próbują oboje przekonać rodziców, doznają zawodu. Wtedy Helena ucieka z domu do L-a, pragnąc z nim zostać nazawsze. Nie chciał L. takiego małżeństwa. Pragnął ją o-trzymać dobrowolnie z rąk rodziców. Sam wyprowadził ją z hotelu genewskiego, gdzie zamieszkiwał, do ojca. Myślał, że w ten sposób upór rodziców podważy; przeciwnie, Helena, dotknięta w ambicyi swojej, uległa namowom i oświadczyła gotowość zerwania. Nie wierzył temu L. Opanowany przez namiętność, a może więcej jeszcze doknięty w miłości własnej,sili się, aby zniewagę odwrócić (5 sierpnia pisze do Berlina: „Stowarzyszenie robotnicze, polityka, nauka, więzienie — wszystko to zbladło w duszy mej wobec myśli naczelnej: odzyskania i posiadania Heleny"). Wzywa przyjaciół na pomoc. Hrabina Hatzfeldt udaje się do biskupa Ketteiera, aby uzyskać iego współudział; poleca jej oświadczyć, że gotów jest dla tej pomocy w każdej chwili zostać katolikiem (epizod ten nie jest pozbawiony humoru, Helena bowiem była ewau-gieliczką, o czem L. zapomniał czy nie wiedział). Stara się wpłynąć na ministra bawarskiego i istotnie wraca do Genewy w towarzystwie komisarza, który ma przeprowadzić ugodę. Już było zapóźno: Helena wobec świadków L-a wyrzekła się go; następnie widzieć go więcej, pomimo zgody ojca, nie chciała. Był to cios śmiertelny dla dumy: upokorzony wobec tylu świadków wywołuje pojedynek i otrzymuje ranę śmiertelną z ręki rumuua 28 sierpnia w lasku Carouge pod Genewą. Umiera 31 sierpnia, — Pochowany we Wrocławiu na cmentarzu żydowskim. Na pomniku słynny filolog Bóckh wypisał: „Tu spoczęło, co było śmiertelnem w F-ie L-u, myślicielu i bojowniku". Tradycyai sława L-a przeżyła go. Po 40-u latach jest tak popularnym śród robotników niemieckich, jak w ostatnich latach życia. I dziś jeszcze śpiewają o nim: „tu spoczął ten, co wiedzę nam dal", i to pomimo, że klasa robotnicza nie poszła drogami przez L-a wskazanemi (ob. Niemcy, Soćyalna Demokra-cya.), pomimo, że polityka i taktyka L-a wywoływała po śmierci jego namiętne oskarżenia, pomimo, że Bismarck uznany został za najokrutniejszego wroga tej klasy, pomimo, że życie L-a było pełne skandalów romantycznych i zakończone zostało jakgdyby sprzeniewierzeniem się zupełnem całemu jego życiu publicznemu. Wielkim indywidualnościom właściwe są takie losy. Zrozumiał to i wy-tłómaczył Marx w słowach, które przytoczyliśmy wyżej. L. obudził do życia ruch

Wielka Ecykl. llustr. Ser. I. Tom XXII Zesz. 336b.

robotniczy niemiecki, który zaznaczył się był na krótką chwilę w r. 1848 i zamarł na długie lata; L. tchnął w robotników niemieckich taką siłę, że jej zniszczyć już nie potrafiły żadne potęgi, nawet połączone siły liberałów i Bismarcka.

Literatura. PraceLassalle’a: „ Meine As-sisenrede gehaltenvor den Goschworenen zu Dusseldorf am 3 V, 1849 gegen die Anklage die Burger zur Bewaffnung gegen d. kónigliche Ge-walt aufgereizt zu haben“ (Dusseldorf 1849); „Die Philosophie Herakleitos des Dunkeln vonEphesos“(Beri. 1857); — „Franz v. Sickingen. Ein historisches Trauerspiel" (Beri. 1859);—„Der italienische Krieg u. die Aufgabe Preussens" (B. 1859); — „Fichtes politisches Vermachtniss u. die neueste Gegenwart. Ein Brief v. F. L.“ (Hamburg 1860);—„G. E. Les-sing“ (Demokratische Studien" Walesrode’go, Hamburg 1861 i oddzielnie); — „System der erworbenenRechte. Eine Verso huung des positivenRechts und derRechts-phi lo sophie“ (Lipsk, 2 t., 1861; wyd. 2-gie 1880 pod red. Bucliera);— „Die Philosophie Fichtes und die Bedeutung des deutschen Volksgeistesu (B. 1862);—„Herr Julian Schmidt der Litterar-historiker mit Setzerscholien herausgegeben" (B. 1862); — „Ueber Verfassungswesen. Ein Vor-trag gehalten ineinem Berliner Biirgerbezirks-verein“ (B. 1862; jest i przekład polski); — „Was nun? Zweiter Vortrag iiber Verfassungs-wesen" (Ziirich 1863; przekład polski); — „Macht und Recht. Offenes Sendschreiben" (Zii-rich 1863); —„Die Wissenschaft u. die Arbeiter. Eine Vertheidigugsrede vor dem Berliner Kri-minalgerichte" (Ziirich 1863, przekł. polski); — „Der Lassallische Kritninalprozess, II Heft. Die mundliche Verhandluna: nach stenographisch. Bericht" (Z. 1863); „Der Lassallesche Krimi-nalprocess, III. Das Urteil ester Instanz mit kritischen Randnoten: Die indireckte Steuer u. die Lagę der arbeitenden Klassen. Eine Vertei-digungsrede vor dem Kammergericht zu Berlin" (Ziirich 1863); „Offenes Antwortschreiben an das Centralkommitee zur Berufung eines allg. deuts. Arbeiterkongresses zu Leipzig" (Ziirich 1863); „Zur Arbeiterfrage, Lassales Rede bei der am 16, IV. 63 zu Leipzig gehaltenen Ar-beiteryersammlung" (przekł. polski); „Arbeiter-lesebuch. Rede geh. 17 u. 19. V. 63 in Frankfurt a M.“ (Frankfurt 1863); „Die Feste, die Presse u. der Frankfurter Abgeordnetentag, Drei Symptome des offentl. Geistes. Rede in Solingen, Barmen, Dusseldorf" (Diisseld. 1863); „An die Arbeiter Berlins. Eine Ansprache im Namen der Arbeiter d. allg. deuts. Arbeitervereins“ (Beri. 1863); „Herr Bastiat Schultze von Delitzsch, der Oekonomische Julian" (B. 1864); „Der Hoch-verratsprozess wider F. L. vor dem Staatsge-richtshof zu Berlin 12. III. 64“    (B. 1864);

„Die Agitation des allg. deuts. Arbeitervereins u. das Yersprechen des Kónigs v. Preussen.

„Tagebuch**, wydany

S. P

K. A.

Hr

Rede v. 22. V. 64“ (B. 1864); „Der Prozess wider F. L. vor der korrektionellen Appelkam-mer zu Dusseldorf am 27. V. 64“. —Wydanie zbiorowe pism, jedynie dokładne i krytyczne, uzupełnione biografią i cennemi uwagami wydawcy: „F. L-s Reden u. Schriften. Nene Gesammtausgabe mit einer biographishen Eińleituug“ E. B ern s te i n’a (Beri. 1892 i nu.) Teorya praw nabytych podana jest tu tylko w streszczeniu i wyjątkach. Biografia, pióra Bernsteina, nosi tytuł: „F. L. und seine Bedeutung in der Geschichte de Sozialdemokratie" tom I, 5—185, wydana oddzielnie w przekładach na inne języki). —b) W ostatnich czasach zajęto się popularyzacyą Ł-a we Francy i: „Discours et pamphlets", przekład Dave i Remy (Paryż 1903); „Capital et travail, suivi du proces de haute trahison intente a 1’auteur, trąd. par Vic-tor et Leon Remy “ (P. 1903); „T h e o rie s y s t e-matiąue des droits acąuis. Conciliation du droit positif et de la philosophie du droit‘‘, pod redakcyą Ch. Andler’a (P. 1904, 2 tomy). 0) U nas tłómaczono L-a mowy agitacyjne od r. 1878, przeważnie w Szwajcaryi i Londynię (także w Galicyi); wydawane nielegalnie, na drodze konspiracyjnej przenikały do kraju i do bibliografii polskiej nie weszły. W r. 1905 wyszły w Warszawie (w „Bibliotece Naukowej*⁴; w edycyi „Towarzystwa Wydawnictw ludo-wych“ głośne mowy L-a o „Konstytucyi** i „Nauka i robotni^y‘% i t. d. W końcu t. r. redakcya tygodnika ,,Ogniwo“ zapowiedziała zbiorową edycyę pism L-a; zamknięcie pisma przez generał-gubernatora stanęło na przeszkodzie wykonaniu zamiaru). —d) Źródłem nader ważnym do poznania życia i pracy L-a są jego listy i pamiętniki. Tu należą: „Briefe Lassal-les an Hans v. Billów 1862—64“ (Drezno, wyd. 3-ie 1893); „Briefe v. L. an L. Rodbertus-Ja-getzow mit einer Einleitung v. A. Wagner** (B. 1878); „Briefe L-s an seine Eltern**, wydanie Bernsteina (B. 1905); „Briefe an Georg Her-wegh“ (Ziirich 1896); przez Lindau’a (1898); „Briefe L. an Marx und Engels 1849 — 1862“ (w wyd. Mehringa); „Littęrarischęr Nachlass v. Mara, Engels und L.“ (t. IV, Stuttgart 1902). e) O L-u istnieje olbrzymia literatura treści często bałamutnej bądź agitacyjnej. Prace najważniejsze: Brandes ,,F. L.“ (Ber. 1877, wyd. 4-te 1900); Plener „L.“ (1884); Marx „Ein Brief an J. B. v. Schweitzer iiber Lassalleanismus und Gewerk-schaftskampfe** („Neue Zeit“ 1896/97); Andler Ch. „Les origines du Socialisme d Etat en Alle-magne“ (Paris 1897); M eh ring F. „Geschichte d. deuts. Sozialdemokratie** 1877 i 1898 (wyd. 2-ie 1903); Oncken Herman „L.*‘ (Stuttgart 1903; przekład polski D-ra Maryi Balsigerowej Lwów 1908 str. 476; bezstronna i naukowa biografia, uwzględniająca całkowity, znany i niejeden też rękopiśmienny materyał do życia L-a).

Lassaulx (wym. Lassó) Ernesty., archeolog, syn J. Klaudyusza, budowniczego (* 16 maja 1805 w Koblencyi — f 10 maja 1861 w Monachium), studyował w Bonn pod kierunkiem Schlegla, Niebuhra i Welckera i w Monachium pod kierunkiem Schelinga, po długich podróżach (1831—3) we Włoszech, Grecyi i na Wschodzie objął w Wiirzburgu katedrę filologii (1835), 1844 przeniósł się do Monachium, gdzie wykładał m. in. estetykę. W r. 1847 za swoje przekonania ultramontańskie usunięty z katedry, powołany na nią był ponownie 1849. Jako poseł do sejmu narodowego był gorliwym obrońcą katolicyzmu. W swoich pracach naukowych starał się odnaleźć (w duchu mistrza swego Baadera) przebłyski chrześciaństwa w mitologii, sztuce, literaturze i nauce pogańskich narodów starożytnych. Główne dzieła: „Studien des klass. Alterthums“ 1854; „Der Untergang d. Helenismus u. die Einziehung seiner Tem-pelgiiter" 1854; „Neuer Versuch einer Philosophie der Geschichte*' 1856; „Sokrates Leben, Lehre, und Tod“ 1857; „Die prophetische Kraft d. mensch. Seele in Dichtern u. Denkern“ 1858; „Philosophie der schónen Kiinste“ 1880. Wspomnienie o L. pióra Hollanda: „Errinerun-gen an Ernst v. L.“ (Monachium 1861).

Lassaulx (Lasaulx) Arnold, von, mineralog i geolog niemiecki (* 14 czerw. 1839 w Kastellaun [reg. Koblencka],—f 25 stycz. 1886 w Bonu). Po odbyciu dwuletniej praktyki w górnictwie studyował (od 1861) w Bonn, Berlinie i Liege, 1869 habilitował się w Bonn, 1875 powołany został na prof. nadzwyczajnego do Wrocławia, 1880 na prof. zwyczajnego do Kieł i w tym jeszcze roku do Bonn. W r. 1867 zwiedził Owernię, 1872 Vicenzę, 1876 Irlandyę i Szkocyę, 1878—Etnę (w celu uzupełnienia wielkiego dzieła Sartoriusa v. Walter-shausen). L. zbudował seismoinetr i jednocześnie o tym wulkauie z Bertrandem podał sposób przystosowania mikroskopu do badania kryształów w świetle spolaryzowanem. Prócz licznych i cennych prac, zamieszczonych w pismach specyalnych, napisał, m. in.: „Petro-graphische Studien an d. vulkan. Gesteinen d. Auvergne“ (Stuttgart 1868—71); „Das Erd-beben v. Herzogeurath 22. Okt. 1873“ (Bonn 1874); „Elemente d. Petrographie“ (t-że 1875); „Aus Irland, Reiseskizzen u. Studien“ (t-że 1877); „Das Erdbeben v. Herzogenrath 24 Juni 1877“ (t-że 1878; „Sizilien. Ein geograph. Charakterbild“ (t-że 1879); „Der Aetna**, dzieło opracowane według rękopisu Sartoriusa v. Waltershauseu (Lipsk 1880); „Einfiihrung in d. Gesteinslehre** (Berlin 1886).

Lassberg Józef, niemiecki badacz starożytności i historyk literatury (* 1770 —f 1855). Osiadłszy w Meersburgu nad jez. Bodeńskiem, znalazł tam bogate zbiory zabytków literatury staroniemieckiej. Wydał pod pseud. Meister Sepp v. Eppishausen kilka zbiorów starych

Jn D.

pieśni niemieckich, m. in. „Liedersaal“ (1820 — 5). Interesującą jest jego korespondencya: „Briefwechsel zwischen L. u. Uhland“ (Wiedeń 1870) jako i z historykiem Zellwege-rem.

czasopismach fachowych, zwłaszcza w ,,Zeit-schrilt f. Kunde d. Morgenlandes“, którego ostatnio był współredaktorem. Przedewszyst-kiem jednak L. jest inicyatorem badań starożytności hinduskich, w Niemczech przynajmniej. Główne dzieło L-a w tej mierze: ,,Indische Alterthumkunde“ (4 t., Bonn 1844 —62; wyd. 2-e Lipsk 1867 — 73, t. I i 11). Niespożyte zasługi położył L. przy odczytaniu napisów klinowych: ,,Die altpersischen Keilinschriften v. Persepolis“ (Bonn 1836 i później 1845, wraz Westergaardem w ,,Ztschr. f. Kunde des Mor-genlandes“). L. próbował także przyczynić się . do odczytania staroż. umbryjskich napisów: ,,Bei-trage zur Deutung d. Eugubiuischen Tafeln“ (Bonn 1833); do wyświetlenia (na podstawie numizmatyki) stosunków Grecyi za Wschodem: ,,Zur Geschichte der griech. u. indoskytischen Kónige in Backtrien, Kabul u. Indien“ (Bonu 1838). L. był jednym z gruntownych znawców późniejszych języków Indy i i Iranu; m. in. napisał słynne: „Institutiones linguae Pracritieae‘‘ (Bonn 1837), oraz gramatyki irańskich jęz. Beludzi i Brahui. ■>' Z innych prac L. wspomnimy jego artykuły specyalue do Encyklope-dyi Erscha u. Grubera.

Lassen Hart wi g Marek, literat norweski (* 1824). Był nauczycielem, później redaktorem, w 1891 objął kierownictwo pisma „Fol-kebladet". Był również jakiś czas cenzorem teatralnym w Chrystyanii i wtedy wystawił kilka dramatów przez siebie przełożonych (Goethego, Szekspira, Sardou). Znany jako krytyk literacki, zwłaszcza cenne jest jego stu-dyum o H. Wegelandzie.

Lassen Edward (* 13 kwiet. 1830 w Kopenhadze—+ 15 stycz. 1904 w Weimarze), niemiecki kompozytor muzyczny L. kształcił się w konserwatoryum brukselskiein, w którem dwa razy zdobywał na konkursie nagrodę rzymską (prix de Borne). Napisał kilka oper, scen charakterystycznych na orkiestrę, muzykę do „Fausta⁴⁴ Goethego, do ,,Edypa“ Sofoklesa, do ,,Nibeluugów“ Hebbela, dwie symfonie, kilka uwertur i kantat. Rzetelnein wszakże powodzeniem cieszyły się tylko jego pieśni.

Lassell William, astronom angielski (*

K. A.

A. Ł

18 czerw. 1799 w Bolton—f 4 paźdz. 1880 w Maidenbead). Wcześnie zostawszy sierotą, otrzymał bardzo mierne wykształcenie; w 15-ym roku życia jest subjektem, w 10 lat później właścicielem szynkowni w Liyerpoolu. Czując zamiłowanie do astronomii, a nie mając środków, jął się budowy własnego teleskopu. Po wielkich usiłowaniach ustawił w Starfield (pod Liyerpooiem) teleskop. Zachęcony tą próbą, L. zbudował wielką lunetę równikową, a potem stopniowo nabudował innych narzędzi astronomicznych, niepraktykowanej dotychczas wielkości. W r. 1847 odkrył trabanta Neptuna, w r. następnym ósmego trabanta Saturna, w 1851 dwa nowe trabanty Urana (Um-briel i Ariel). Przeniósłszy swe obsewatoryum na Maltę, otrzymał w r. 1852 doskonałe zdjęcie mgławicy Oriona i odkrył parę nowych mgławic, poczem liczbę tych odkryć powiększył do 600. Po powrocie do Anglii obserwa-toryum swe ulokował w pobliżu m. Maiden-nead. Wyniki swych spostrzeżeń ogłaszał w ,,Philosophical Transactions'⁴. Od r. 1839 był członkiem, a od 1870 prezesem kroi. T-stwa astronom., w r. 1849 członkiem T-twa Londyńskiego, 1875 honorowym doktorem uniw. w Cambridge.

>t. lib

A. Pol.

Lassen Adolf, pisarz filozoficzny niemiec-

Lassen Chrystyan, słynny oryentalista norweski (* 22 paźdz. 1800 w Bergen w Norwegii— f 8 maja 1876 w Bonu), studyował w Chrystyanii, Heidelbergu i Bonnie, gdzie słuchał W. Schlegla. Z jego polecenia udał się dla przepisania rękopisów sanskryckich do Paryża i Londynu, które miały służyć do wydania Ramayany. W Paryżu zaprzyjaźnił się z Burnoufem, z którym opracował wspólnie ,,Essai sur ie Pali⁴⁴ (1826). Po powrocie do Bonu doktoryzował się 1827. Jego rozprawa ,,Com-mentatio geographica atąue historica de Pente-potamia Indica⁻⁴ stara się pogodzić wiadomości u pisarzy greckich i rzymskićh z tradyeya-mi epopei hinduskiej. Na ten czas przypadają jego prace przygotowawcze wraz z W. Schle-    ki (* 1832 w Altstrelitz w Meklemburgii).    Stu-

glem nad wydaniem Ramayany i Hitopadesy i dyował w Berlinie filologię i prawo, w    1859

1829    — 31. Po kilku latach prywatdocentury,    nauczyciel szkoły realnej w Berlinie, w    1874

1830    został profesorem nadzwyczajnym, 1840 docent literatury i estetyki w liceum Wiktoryi,

zwyczajnym sanskrytu w Bonnie. W ostatnich a w 1877 docent filozofii na uniwersytecie. Z prac latach życia zaniewidział zupełnie. Zasługi jego, w których przebija się wpływ filozofii naukowe L-a polegają na wydaniu całego szere- Hegla, należą do rzędu najważniejszych: ,,J. H. gu tekstów sanskryckich, irańskich (Vendidad)    Fichte im Verbaltniss zu Staat und Kirche⁴*    (Ber-

i staroperskich (m. i. ,,Gymnosophista sive    lin 1863); „Meister Eckhart der Mystiker⁴⁴    (t-że

Indicae pilosophiae documenta‘‘ 1832), wypisów    1878); ,,Das Kulturideal und der Krieg“    (t-że

(„Anthologia sanscnta⁴⁴ z słowniczkiem, Bonu j 1868); ,,Prinzip und Zukunft des Volkerrechts“ 1838, wyd. wznowione przez Gildemeistra, I (t-że 1871); ,,System der Rechtsphilosophie⁴* 1865 i 1868), na napisaniu licznych traktatów j (t-że 1881); ,,Zeitliches und Zeitloses⁴⁴ (osiem o jęz. i hist. Indyi i Persów, oraz rozpraw w wykładów Lipsk 1890); „Sint ut suut, fiir das

alte Gymnasium wider die Neuerer“ (Beri. 1891).

St. Db.

Lasso (stąd złacinione

gg

rjy ^r) /Ha

ii

St. Dl).

Lasser V. Lollheim Józef, austryacki mąż stanu (* 1815 —f 1879). Ukończył studya prawnicze w Wiedniu; wybrany w r. 1848 do parlamentu, był parokrotnie prezesem tegoż i należał do rzędu najczynniejszych jego członków, zwłaszcza przy opracowywaniu konstytucyi.

W r. 1860 zarządzał miuisteryum sprawiedliwości, pozostawał do r. 1865 w gabinecie Schmerlinga, a następnie był namiestn. Tyrolu. W gabinecie Auersperga objął tekę ministeryum spraw wewnętrznych. Wówczas opracował prawo wyborcze z r. 1873. W r. 1878 podał się do dy-misyi wraz z całem ministeryum.

Lasso (hiszp. lazo = pętla), nazwa przyrządu myśliwskiego, będącego w użyciu u Arau-kanów, Patagończyków, Meksykanów, jakoteż u Kirgizów i Kałmuków, u których zwie się arkanem (ob.). L. prawdopodobnie przywieźli do Ameryki Hiszpanie (jednocześnie z koniem), na co wskazuje nazwa 1 a z o (łac. laąueus = sznur z pętlą, stąd franc. lacs i lacetj. Jest to lina, upleciona z rzemieni skórzanych, włókien roślinnych lub włosia końskiego, długości około 12 metrów, której jeden koniec, zaopatrzony w kółko, tworzy z drugim, przez nie przeciągniętym, ruchomą pętlę dowolnej wielkości. Używa się L-a przeważnie z konia; jeden koniec L-a przymocowany jest do siodła, i drugi, tworzący pętlę, jeździec rzuca na zwierzynę (konia, guanaco, strusia); gdy pętla otoczy szyję zdobyczy, jeździec zawraca konia i cwałuje w kierunku przeciwnym do biegu pochwyconego zwierzęcia, powodując zaciągnięcie się pętli. L. było w powszechnem użyciu podczas wojen o niepodległość republik płdwo-a-merykańskich przeciw Hiszpanom i Portugalczykom. — Od L-a odróżniać należy inny przyrząd do rzucania, zwany po hiszpańsku bo las —kule (franc. bo ul es) i używany przez Indyan Ameryki płdwej i Gauczów. Są to dwie lub trzy kule z mosiądzu lub kamienia, około V/9 funta wagi każda, przyczepione do rzemieni skórzanych, długości 1V₂ m., związanych swe-mi wolnemi końcami. Bolas, rzuczony na zdobycz, owija się koło jej szyi i ogłusza, albo o-koło nóg i uniemożliwia ucieczkę. Eskimowie używają analogicznych przyrządów, lecz nieco mniejszych, do zabijania ptactwa podczas lotu. Hr-

Lasso Orlando, zwykle Orl a n d us Las-s u s (* 1532 w Mons, Belgia—f 14 czerw. 1594 w Monachium), ostatni z wielkich muzyków tak zwanej „szkoły niderlandzkiej⁴', obok Palestryny największy kompozytor w. XVI, wo-góle jeden z najgenialniejszych kompozytorów i może najpłodniejszy. Nazwisko swoje rodzinne Roland de L a ttr e zmienił, gdy ojciec podległ karze hańbiącej za fałszerstwo pieniędzy, na

’ Lassus), a z imienia Roland urobił inne: Or-laudo. W latach dziecinnych Ł. śpiewał w chórach kościoła św. Mikołaja w Mons; głos miał tak piękny, że go kilkakrotnie wykradano z chóru i wywożono do różnych miast w kraju rodzinnym i zagranicę. W 12-ym roku życia bawił, jako śpiewak kapeli, na dworze wice-króla Sycylii, Ferdynanda Gonzagi, następnie w Medyolanie (1548 — 50). Wróciwszy do kraju z krótkiej wycieczki po Francyi i Anglii, zamieszkał w Antwerpii, gdzie wydał pierwszą księgę swych czterogłosowych madrygałów (1555); jednocześnie drukował u Gor-dano w Wenecyi pierwszą księgę pięciogłoso-wych madrygałów. W r. 1556 powołany został przez księcia bawarskiego Alberta V do Monachium, gdzie w 1562 objął kierownictwo kapeli dworskiej i zrobił z niej najlepszy zespół w Europie ówczesnej. Na tern stanowisku pozostał aż do śmierci. Liczba utworów

mm

hJ

______

[jT a' ***    a |

Onantum exit melicd reliauos Onandus itt n® cfcthcrijs propior tantum abit Ule choms.

1 "a    ł M ' d • V    : '    tt ^

.K/f

Fig. 179. Lasso Orlando.

L-a nie jest jeszcze ustaloną; w każdym razie jest prawie bajeczną, wynosi bowiem z górą 2 000 dzieł. Złożyły się na tę liczbę olbrzymią koinpozycye: msze, psalmy, hymny, madrygały, motety, pieśni, wilauelle, magnificaty, officyą, passye i t. d. Największą sławę zjednały mu psalmy pokutne („Psalmi Davidis poenitentia-les“, drukowane 1584; w nowem wydaniu Deh-na w 1838), które przez długie lata czarowały całą Europę. Ta niesłychana płodność autorska L-a stała się przyczyną jego zgonu; umarł bowiem na chorobę mózgową (melancholię), której się nabawił z przepracowania umysłowego. L. był o tyle szczęśliwy, że już za życia był czczony, przez wszystkich uwielbia-

Zbiorowem

A. Pol.

Dr. J. P.

Dr. J, P.

l’art gothiąue" (Paryż 1846).

Lasswitz Kurd, pisarz filozoficzny i beletrystyczny niemiecki (* 20 kwiet. 1848 we Wrocławiu). Studyował we Wrocławiu i Berlinie matematykę, fizykę i filozofię; w r. 1875 nauczyciel gimnazyum w Raciborzu, w r. 1876 w Gotha; w r. 1884 mianowany profesorem. L. usiłuje oświetlić teoryę poznania z punktu widzenia nauk ścisłych i rozważa rozwój historyczny zasadniczych pojęć fizyki równolegle z rozwojem filozoficznych doktryn poznania. L. napisał: „Atomistik u. Kritizismus" (Brunświk 1878); „Natur u. Mensch" (1878); „Die Lehre Kants von d. Idealitat d. Raumes u. d. Zeit..."

Hr.

ny i uznany. Ces. Maksymilian 11 obdarzył go szlachectwem, pap. Grzegorz XIII mianował go kawalerem złotej ostrogi, a współcześni tytułowali „księciem muzyków“ lub „Orfeuszem belgijskim¹'. Riemann słusznie zwie go „jutrzenką nowych czasów". Bo choć L. w swych dziełach używał prawie stale protegowanego przez ,,niderlandczyków‘‘ stylu imita-cyjnego, lubo nierzadko wprowadzał do nich po staremu cantus firmus, był w rzeczywistości o wiele swobodniejszym od „Niderlandczyków" i oryginalniejszym w formie, bardziej ożywionym w rytmice, śmielszym w modulacyach, wykwintniejszym w rysunku melodyjnym i silniejszym w wyrazie muzycznym. Te właśnie zalety jego geniuszu, oraz szlachetny liryzm niektórych kompozycyi, głębia nastrojów i bogactwo eks-presyi muzycznej pozwalają w jego dziełach dopatrzyć się pierwszych brzasków, zwiastujących blizki rozkwit muzyki czasów nowożytnych. Prócz mnóstwa dzieł L-a, wydanych w ciągu w. XVI i XVII, znajduje się jeszcze wielka ich liczba w rękopisie. Największy zbiór tych rękopisów posiada (równie jak i dzieł drukowanych) książnica królewska w Monachium. Nowe przedruki wielu dzieł L-a znajdują się w wydawnictwach Proskego, Comma-ra, Eochlitza, Dehna i innych, wydaniem dzieł Orlanda Lassa zajęła się firma Breitkopf i Hartel; całość tego wydawnictwa ma być ujęta w 60 tomach.

Lassone Józef Marya Franciszek de (* w Carpentras [dep. Vaucluse] d. 3 lip. r. 1717—f w Paryżu d. 8 grud. r. 1788), lekarz i syn lekarza królewskiego. Wykształcił się naprzód pod Morandem (ob.) na chirurga w szpitalu paryskim Charite, a mając dopiero lat 21, wspólnie z Lecatem (ob.) zdobył nagrodę król. Akademii chir. paryskiej za pracą o leczeniu raka piersi; w roku 25-ym życia został już członkiem Akademii umiejętności (Acad. des Sciences), będąc od niedawna wcielonym do wydziału lekarskiego paryskiego; ofiarowanej sobie równocześnie katedry w uniwersytecie padewskim nie przyjął. W r. 1751 królowa Marya Leszczyńska, małżonka Ludwika XV, powołała L-a na lekarza przybocznego, później zaś stanowisko takiesamo zajął na dworze Ludwika XVI i Maryi Antoniny. Zasługą największą L-a jest założenie w Paryżu towarzystwa Societe royale de mśdecine. Ogłosił drukiem mnóstwo prac drobniejszych, zwłaszcza o budowie kości, o nadnerczach, śledzionie, o działaniu leków różnych, rozbiory chemiczne wód mineralnych i w in.—Por. „Biogr. medicale" (T. V, str. 529), „Dictionn. histor." (T. III, str. 402) i „Biogr. Lex. der liervorr. Aerzte" (T. III str. 618).

Lassus Piotr (* w Paryżu w r. 1741 — f tamże d. 7 mar. r. 1807) chirurg. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Paryżu, w r. 1765 osiągnął dyplom magistra chir. i został członkiem oraz demonstratorem Akademii chirurgicznej paryskiej. W r. 1770 Ludwik XV mianował L-a chirurgiem przybocznym córek swych, a w r. 1779 Ludwik XVI zastępcą chirurga królewskiego oraz inspektorem uczelni chirurgicznych we Francyi. Po wybuchu re-wołucyi kolejno zajmował stanowiska: profesora dziejów medycyny w Ecole de sante, członka akademii (Institut de France), profesora chirurgii, nakoniec chirurga konsultanta N a-poleona I.—L. był chirurgiem bardzo uczonym i pisarzem wzorowym; ogłosił: ,,Essai ou discours historiąue et critiąue sur le decouver-tes faites en anatomie par les anciens et mo-dernes" (Paryż 1783; przekł. niem. Frankfurt n. M. 1787/8, 2 tomy), „Traite de pathologie chirurgicale" (tamże 1805/6, 2 tomy).—Por. „Biogr. medicale" (T. V str. 530), „Dictionn. histor." (T. III, str. 404) i „Nouvelle biogr. generale" (T. XXIX, str. 782).

L assus Jan Chrzcicie], budowniczy i archeolog francuski (* 1807 —f 1857), Już jako uczeń H. Labrouste’a, w r. 1833 zwrócił nasię uwagę projektami odnowienia różnych budowli gotyckich i renesansowych. Razem z przyjacielem swoim,Viollet-le-Duc’em(ob.),doglądał odnawiania katedry Nótre-Dame w Paryżu; prowadził także roboty odnawiające przy kościele Saint-Germain-l’Auxerrois tamże, św. Mikołaja w Nantes, i t. d. Napisał; „Monographie de la Cathedrale de Chartres" (Paryż 1843;; „Reactiou de 1’Academie des beaux-arts contrę

St. Db

(Berlin 1883); „Geschichte d. Atomistik vom Mittelalter bis Newton" (Hamburg 1890, 2 t.); „G. Th. Feclmer" (Stutgart 1896, wyd. 2-gie 1902); „Wirklichkeiten. Beitragez. Weltverstand-niss" (wyd. 2-gie 1903); prócz tego wydał kilka dzieł beletrystycznych na tematy filozoficzne: „Bilder aus d. Zukunft", opowiadania (wyd. 3-e Wrocław 1879); „Seifenblasen", bajki nowoczesne (wyd. 3-ie 1901); „Auf zwei Planeten", romans (wyd. 2-gie Weimar 1898, 2 t.); „Nie u. Immer. Neue Marchen" (1902).

Lasteyrie duSaillant: 1) Karol Fili b e r t hr. de, agronom i filantrop francuski (* 1759—f 1849). Za Konsulatu zawiązał T-two zachęty ekonomii wiejskiej, które poli-cya Napoleona rozwiązała; od r. 1812 popierał

ąuaires".

nauczycielem

St. Db.

zawiązujący się przemysł litograficzny. Był członkiem wielu towarzystw popierających przemysł i rolnictwo. Pisał bardzo wiele; ważniejsze prace: „Traite des betęs a laine d’Espagne“ (1799); „Nouveau systeme d’educa-tion pour les ecoles primaires“ (1815): ,,De la liberte de la presse illimitee⁴' (1830); „Histoi-re naturelle et economiąue du chien, du che-val, du inoutón etc“ (1830—31;; ,,La lecture par les images"; „Du droits naturels de tout individu vivant en societe" (1845).—2) A n-drzej Julian markiz de (* 1810—f 1883), krewny Karola L. i wnuk Lafa.yette’a. Młodzieńcem służył w Portugalii pod don Pedrem (1832—34). Wszedł do Izby deputowanych w 1842 r. jako stronnik domu orleańskiego. Był obierany do zgromadzenia ustawodawczego 1848 i prawodawczego 1849, którego został wiceprezydentem; w czasie zamachu grudniowego uwięziony, został wygnany z Francyi; powróciwszy wkrótce, wydał „Histoire de la liberte po-litiąue en France¹⁴ i wybrany w r. 1871 do Zgromadzenia narodowego, stanął przy stronnictwie Thiersa. 3)Ferdynan d—K a r o 1, hr.. polityk i archeolog francuski (*1810 —f 1879), syn Karola. Uczeń szkoły górniczej, w r. 1830 adjutant Lafayette⁴a; wybrany w r. 1842 do izby, zasiadał na lewicy, a w izbie bronił interesów nauki, oraz ochrony zabytków budowniczych. W r. 1848 —1851 reprezentował Paryż w zgromadzeniach ustawodawczem i pra-wodawczem, za czasów Cesarstwa usunął się do życia prywatnego, poświęciwszy się stu-dyom archeologicznym i jedynie niekiedy wypuszczając pamflety przeciw nowym rządom. Ważniejsze przyczynki: „Histoire de la peintu-re sur verre en France⁴⁴ (1838 — 57); „La Ca-thedrale d’Aosta‘* (Par. 1854); „L Electrum des anciens etait il de l’email?⁴‘ (P. 1856); „Histoire de l’orfevrerie" (P. 1875), wiele cennych rozpraw w „Mem. de la Soc. des. anti-

b. j—l,k.

Lastman Piotr, malarz holenderski (* o-koło r. 1580 —f po 1629 w Amsterdamie). U-czeń Gerrit Pietersona w Amsterdamie, potem Elsheimera w Rzymie. Malował przeważnie sceny biblijne i mitologiczne: Ucieczka do E-giptu, Odysseusz i Nausika a, Dawid w świątyni. Przez czas jakiś był Rembrandt‘a.

Lastra a Signa, ob. Si gna.

Lasy: AA) Pod względem ekonomicznym, statystycznym i Handlowym. I Lasy a klimat. Na klimat las wpływa w sposób miarkujący; a zatem zimy w lasach są cieplejsze, lata — chłodniejsze. Według Ebermayera przeciętna różnica temperatury pomiędzy L-m a okolicą bezleśną wynosi przy temperaturach najwyższych—6.5°C.; zaś przy naj-niższych-j-3.2°C; wiosną i jesienią w lesie jest

chłodniej, aniżeli w okolicy bezleśnej, gdzie operuje słońce. Obecność przeto L-u obniża przeciętną roczną temperaturę kraju. Na klimat L-y wpływają i przez regulowanie działania wiatrów. Przeciętna ilość opadów atmosferycznych jest w lesie znacznie wyższą niż opadów w okolicach bezleśnych. Według ob-serwacyi francuskich wynosi ona rocznie w lesie 728.40 mm., w okolicach zaś bezleśnych— 553.28 mm. Pochodzi to między innemi stąd, że tylko około 60 % wody deszczowej opada bezpośrednio na ziemię Jeśną: reszta zaś paruje i sprzyja powstawaniu uowych deszczów. Wskutek tego obnażenie gór z lasów grozi zawsze wylewami rzek, tembardziej, że opady atmosferyczne daleko obficiej zasilają rzeki, jeżeli nie spotykają na drodze mchów i porostów leśnych, stanowiących naturalne tamy w czasie wylewów. Karczunek lasu, skutkiem zmniejszenia się opadów w okolicy bezleśnej, wywołuje wysychanie stopniowe źródeł; tem Wex tłómaczy stałe stopniowe obniżanie się poziomu wody w rzekach (obserwowane na Elbie i Odrze). Wogóle o wielkim wpływie L-ów świadczy przykład Jutlandyi, którą dawniej pokrywały piaski i wrzosy. Znakomity inżynier Dalgas (*    1828) podjął uporczy

we próby (zapoczątkowane jeszcze za Chry-styana VIII, zaniedbane później) zalesienia całego zachodniego wybrzeża Jutlandyi, dla o-brony przed piaskiem; po długich usiłowaniach zawiązanego w r. 1866 ,,T-stwa kultury jałowych równin jutlandzkich" (Posner „Drogi samopomocy społecznej" I 1903) przyjęła się na piaskach jodła górska; to umożliwiło plantacyę sosny; dzięki zalesieniu pustynia przeobraziła się w kraj bogaty; Dalgas odkrył w nim obfite pokłady marglu; przeprowadzono w Jutlandyi gęstą sieć kolei, zorganizowano irrygacyę w pobliżu rzeczek, a skutkiem tego piasek, pokryty dawniej tylko wrzosem, pokrył się bujną roślinnością; zamiast dawnej pustyni istnieje przemysł górniczy i przepyszne łąki. Pustkowie jutlandzkie co rok się zmniejsza o pół mili kwadratowej. Dodajmy, że żywiczne powietrze lasu wywiera wielce dodatni wpływ na zdrowotność człowieka; okolice leśne urągają krzewieniu się najrozmaitszych chorób (zwłaszcza piersiowych). O wpływie L-ów na charakter człowieka ob. Puszczaki, Rasy p sy c h i c zn e.— II. Statystyka. A) Wogóle. W Europie przestrzeń zajmowana przez lasy wynosi 264.6 mil. hektarów i stanowi przeszło 30°/0 całej przestrzeni. Tablica poniższa przedstawia: 1) stosunek ten w poszczególnych państwach: 2) bezwzględne liczby, wyrażające ilość hektarów Lasów; 3) stosunek procentowy przestrzeni Lasów państwowych do całej przestrzeni leśnej w państwie; oraz 4) ilość hektarów lasu przypadającą na głowę ludności w państwie:

Przestrzeń $ przestrze- na głowę

Stosunek $ przestrzeni le- leśna w tysiąc, nilasówpań-śnej do całej przestrzeni

ludności

hektarów stw. do cał. przypada przestrzeni lasu ha. leśnej

Finlandya

Bośnia i Hercegowina

Bulgarya

Szwecya

Rossya Europ, (bez FinL i bez Kr. Pol.

1904)

Austrya 1895

Luksemburg

Węgry

Niemcy 1895 Norwegia Król. Polsk. 1894 Szwajcarya 1899 Serbia

Francya 1897

Belgia

Hiszpania

Rumunia

Grecya

Włochy

Turcya

Holandya

Dania

W. Brytania Portugalia

61.6

53.0

45.0

44.0

37.6

32.3

30.4

27.9

25.8

21.0

20.6

20.5

20.0

17.8

17.1

17.0

16.9

15.8

14.2

8.0

7,0

6.4

3.8

3.5

20215 2 709 4 310 19531

40

70.2

27.2

8.15

1.73

1.30

3.60

144165

9710

63.0

1.82

79

9 074 13 957 6818 2 542

848

969

9 521

503

8 484 2 037

820

4 093 2 500

232

241

1217

310

7.3

0.0

16.0

32.9

11.6

25.5

4.4

11.8

5.0

84.0

47.0

80.0

4.0

24.0

3.6

8.0

0.41

0.36

0.52

0.27

3.40

0.27

0.29

0.41

0.25

0.08

0.52

0.40

0.37

0.13

0.05

0.10

0.08

0.06

skiej i Archangielskiej jest 2 razy większy od obszaru zajmowanego przez całą rzeszę niemiecką. Południe Rossyi znacznie mniej jest zalesione; żyzny czarnoziem nadaje się przede-wszystkiem do rolnictwa. L-ów w całem państwie ros. jest 4 87 733 tys. ha, państw. 415154,

,,udziałów“ 5714 (przestrzeń większa od całej

cesarskich cz.

prywat. 67 655,

wiele mniejsza od przestrzeni L-ów w Norwegii; liczba ta będzie już imponowała, jeśli zważymy, że z pośród całej przestrzeni lasów państwowych i „udziałów" Rossyi europ, i azyat., tylko 33 178 tysięcy ha ulega gospodarce leśnej, reszta leży odłogiem i zysków nie przynosi; tymczasem lasy udziałów są odpowiednio zagospodarowane). —C) Siaty styli a L-ów w Królestw i e. W Królestwie już około r. 1860 nie było śladów dawnych lasów, chyba tylko miejscami w górach Świętokrzyskich i w t. zw. jeszcze wówczas „puszczach¹' i w większych leśnictwach. Obszary leśne w całej Polsce od połowy

Lasy t.

zw. rządowe w K-e P-em zaczęto urządzać od r. 1816. Dane co do obszaru lasów

O stosunkach w krajach pozaeuropejskich daty statystyczne są bardzo nieliczne, W Stanach Północno-Amerykańskich, według Fernowa przestrzeń lasów stanowi 25 $ całej przestrzeni (najwięcej w Maine—63$, najmniej w Nevada 3 $); ogółem 202 mil. ha. W Japonii przestrzeń leśna tworzy 29 $ całej przestrzeni (12.7 mii. ha). Olbrzymie, niezbadane statystycznie obszary leśne istnieją na Syberyi i w krajach podzwro- przestrzeni leśnej Włoch lub Bulgaryi, a nie-tnikowych: nad górnym Nilem, w Kongo, w dorzeczach Nigru, w Indyach Wschodnich, na wyspach Archipelagu Malajskiego, w dorzeczach Orynoko,

Amazonki.— B) Statystyka leśna w państwie rossyjskiem. Według powyższej tablicy w Rossyi europejskiej wraz z Król. Polskiem i Finlandyą, jest lasów 166 922 tys. ha.

Liczba 37.6$, wyrażająca stosunek (przestrzeni leśnej do całej przestrzeni Rossyi Europejskiej jest przeciętną. Istotne stosunki kształtują się bardzo odmiennie w oddzielnych guberniach. Przypada mianowicie z całej przestrzeni na lasy w gub. Wołogodzkiej 86 $ (na głowę ludności 27 ha), Perniskiej 70 $ (na głowę i w. XVHI wciąż się kurczyły, ludności 8 ha), Ołoneckiej 63$, Kostromskiej 60$, Wiackiej 54$, Pskowskiej 52$, Now-gorodzkiej 49 $, Ufimskiej 46 $, Archangielskiej i są różne u różnych autorów. „Sylwanu oblicza 45$ (na głowę ludn. 135 ha), Petersburskiej ! obszar leśny Królestwa w r. 1827 na 213 000 44$. Obszar leśny gub. Wołogodzkiej, Perm- ' włók=3 578 000 ha; jednocześnie Rodecki wy-

1 663 000 mórg 1 229 000 1 526 000 •993 000    „

1 007 000

Wolski (;;Kal. Obserwatoryum Astr. w War-dla r. 1859) podaje dane, dotyczące przestrzeni leśnych urządzonych i nieurządzo-nych: lasy urządzone miały wówczas zajmować 74 000 włók, nieurządzone 79 000—razem 153 000, t. j. 2 570 000 ha); liczba to absolutnie za nizka dla owych czasów. Zestawiając te rozmaite, niedość zresztą ścisłe świadectwa, otrzymamy następujące zestawienie obszarów leśnych Królestwa:

3192 000

Rok 1827 „    1840

„    1852

1859

1894

408000 ha 313 000 287 000 281000

„ Piotrkowska 252 000 „ „ Warszawska 249 000 „ „ Kielecka

„ Łomżyńska 221000 „ ,, Kaliska „ Płocka

170 000 „ 127 000 „

nowski, Zamoyski, trzy ku zachodowi: Włoszczow-ski, Kielecki, Konecki. Poniższa tabelka wyraża 3 562 000 ha Lasów, w tym 54 000 włók rzą- stosunki własności leśnej w Królestwie, oraz sto-dowych. W „Roczn. gospodarstwa krajów."

(T. 44) podano dla r. 1852 obszar leśny Królestwa 223 000 włók, w tem lasów rządowych 52 000, donacyjnych—6 600, miejskich —3 000. Szcze-gółowsze dane, dotyczące r. 1852, podaje Połu-jański; oblicza on obszar leśny Królestwa 6 479 000 morgów czyli 3 320 000 desjatin, nie tłómacząc niezgodności obszarów podanych w desjatinach z obszarami podanemi w morgach.

Obszar rozkładał się na gubernie w sposób następujący: (gubernie ówczesne ob. Królestwo Polskie T. XL, str. 953):

Własn. większa „ państwowa „ drób. włościańs. 7.2 drób. szlacheck. 3.3 „ osad miast iuna

61.4

25.5

1.5

0.8

0.3

12.0

Galicya Austrya $ do całego obszaru leśn.

34.0

10.3

6.5

8.0

29.1

14.9

5.5

4.0

3.5

8.2

3.1

0.2

00 ^ 05 CO 00

99

kazuje ich tylko 190 000=3192 000 lia; Zawe-lejski w r. 1840 wylicza 212 000 włók =

na

na

gub. Warszawska Radomska Lubelska Płocka Augustowska

szawie“

do 3 578 000 ha 3 562 000 „ 3 381000 (3 628 000)—3 746 000 „

-    —    2 570 000 „

-    —    2 542 000 „

Owe 2 542 000 ha przestrzeni leśnej Królestwa z r. 1894 rozpadają się na gubernie w sposób następujący:

gub. Lubelska „ Radomska Siedlecka Suwalska

234 000 „

Naogół pic.-zachód Królestwa jest mniej zalesiony od płd.-wschodu. Stosunek procentowy przestrzeni leśnej do całej przestrzeni wynosi przeciętnie 20.6$ (minimum w pow. Nieszaw-skim—4$; maximum w Koneckim 49$). Powiatów z przestrzenią leśną, nieprzewyższającą 10$, jest 10: Wołkowyski, Suwalski, Ciechanowski, Płocki, Nieszawski, Kolski, Łęczycki, Kutnowski, Łowicki i Płoński; wszystkie leżą na zachodzie kraju. Powiatów, w których L-y przenoszą 30$, jest 7, cztery leżą ku wschodowi, mianowicie: Sejneński, Augustowski, Ja-

sunek przestrzeni leśnej do całej przestrzeni odnośnej kategoryi własności (w procentach):

$ przestrz. le- $ przestrz. leśn1 śnej danej ka- danej kategoryi tegoryi własn. wlasn. do całe-do ogólne j go obszaru danej przestrz. leśn. kategor. własn.

31.0 88.5 3.4 11.3 12.4 12,6

Stosunki odsetkowe w r. 1895 dla Galicyi (ob.) i Austryi podaje poniższa tabelka:

Lasy wielkiej własności 71.5 ,, państwa ,, drobnej własności ,, gmin ,, kościołów ,, majorat, (fideiko-missy)

,, instytutów religijn.

,, krajowe

Naogół obszar leśny Galicyi, wynoszący 1954 000 ha, stanowi 25.7$ obszaru kraju; Galicya przeto bardziej obfituje w lasy od Królestwa, dzięki lasom górskim. (Warto zaznaczyć, iż wogóle drobna własność ziemska nie sprzyja gospodarstwu leśnemu). Lasy na obszarze wszystkich ziem Rzpltej Polskiej ob. Polska). W Niemczech w r. 1895 przypadało:

na gospodarstwa $ las. do całego obszaru leśn. 0—2 ha 2—20 ha 20-100 100—500 ha Powyżej 500 ha

III) Rabunkowy charakter gospodarstwa leśnego (serwituty). Kilka ostatnich stuleci są świadkami rabunkowej gospodarki leśnej. W Wiekach Średnich cała niemal Europa środkowa pokryta była lasami; starożytnym Rzymianom i ludom cywilizacyi śródziemnomorskiej kraj Germanów wydawał się krajem ,,mroków" leśnych. L. były własnością niczyją, t. j. wszystkich; to przeświadczenie głęboko jeszcze tkwi w świadomości ludu, zmuszając współczesnego prawodawcę, stającego w obronie własności prywatnej, do obostrzania odpowiedzialności karnej za kradzieże leśne. Obok przeżytków obyczajowych owego czasu istnieje w stosunkach prawno-leśnych poważny przeżytek w postaci bardzo licznych (zwłaszcza w Austrvi) serwi-

tuto w leśnych. Serwituty te najczęściej występują w postaci prawa zbierania chróstu na o-pał. Mniejsze rozpowszechnienie mają serwituty dotyczące paszy w lesie; są one jednak bardzo liczne i stanowią powód zatargów pomiędzy rządową lub wielką własnością ziemską a gospodarstwami wło-ściańskiemi, dlatego, że bydło wydeptuje glebę leśną-, w dodatku tylko w starym lesie bydło może się paść bez szkody dla drzew, a tymczasem paszy jest tam mało, pasanie zaś w lesie młodym jest dla drzew zabójcze. Mniej jeszcze rozpowszechnione są serwituty polegające na prawie wyrębu (,,pr. wrębu“), na budowle, sprzęty itp. Jakie rozmiary przybrała gospodarka rabunkowa leśna w czasach poprzedzających drugą połowę w. XIX sądzić można z wywodów Moreau de Jonues’a (1825 r.) co do Francy i. W r. 1750 obszar leśny Francyi wynosił 14 mil. ha; w r. 1788—8 mil.; w r. 1792-6.6 (sprzedaż i wyrąb lasów kościelnych w czasie W. Las liściasty przeważa na południowym za-Rewolucyi); w r. 1825--6.5 mil. Natomiast w okre- chodzie Niemiec, iglasty zaś—na płc.-wscho-sie 1825—1897 obszar leśny wzrasta do 9.5 dzie. W Austryi 70% obszarów leśnych to mil. ha. W Niemczech również obszar leśny stary las iglasty; pozostałe 30 % stanowią po aż do ostatniej ćwierci w. XIX się kurczył; od części las liściasty lub młody iglasty. NaWę-tego czasu zaś zwiększa się stopniowo: w r. grzech przeważa las liściasty (79.3% obszaru 1878 stanowił 25.7% przestrzeni Niemiec, leśnego). W Rossyi wśród zagospodarowanych w r. 1895 — 25.8%, w r. 1900 — 25.9°/₀. Podo- przestrzeni leśnych państwowych— 74% stano-bne stosunki panowały i w innych państwach, wi las iglasty, 15 %—mieszany, resztę zaś W miarę wyniszczania lasów nabierała znaczę- liściasty.—V. Charakter współczesnego przemy-nia idea lasów państwowych, jako instytucyi słu leśnego. Dzisiaj poważnym czynnikiem ochronnej, znaczenia powszechnego. Idea ta wytwórczości drzewnej jest kapitał niepaństwowej gospodarki leśnej na dobre jednak zbędny do eksploatacyi lasu, zwłaszcza w A-przyjmuje się dopiero w ostatniej ćwierci w. meryce północnej. Do rąbania i piłowaniadrze-XIX. Do owego czasu obszar lasów państwo- wa używane są tam ogromne, kosztowne ma-wych prawie wszędzie się kurczył. — IV. szyny, powstają wielkie tartaki wodne i pa-Znaczenie gospodarcze i różne rodzaje L-ów. a) rowe; lasy przerzynane są gęstemi sieciami Znaczenie lasu jako zasobu inateryałów surowych kolejowemi, odwożącemi zrąbane i powiązane ułegło znacznej zmiauie.DawDiej bartnictwo, hodo- drzewo, nawet nie w wagonach, do portów, wla bydła, zbieranie żywicy, jagód, grzybo- gdzie za pośrednictwem potężnych elewatorów branie stały na równi z wytwórczością drzew- drzewo dostaje się na okręty i jest wywożoną; stopniowo ta wytwórczość wysuwa się ua- ne do krajów o intensywniejszej gospodarce przód i zajmuje pierwsze miejsce. Ale i to społecznej. Prócz kolei żelaznych rzeki są do-znaczenie podupada. Drzewo wyparte zostało skonałemi środkami przewozowemi dla drzewa, z przemysłu jako opał niemal całkowi- Flisactwo, ten względnie pierwotny środek cie przez węgiel kamienny, a do rzadkich tyl- transportu drzewa, uprawiane jest na znaczną ko przeżytków zaliczyć można np. produkcyę skalę. W Rossyi zakładów przemysłowych żelaza na Uralu, gdzie drzewo służy wciąż jeszcze drzewnych w r. 1892 liczono 617; wartość wy-za materyał opałowy. Drzewo opałowe tylko tworów wynosiła rocznie 20 mil. rb.; pierwo-w krajach uwstecznionych w rozwoju (np. Ros- tna praca drobna, ręczna znacznie jeszcze prze-sya) stanowi poważny przedmiot spożycia, waża nad fabryczną. Kapitał włożony w Również i w zakresie budownictwa współzawodui- wytwórczość lasów niemieckich wynosi 8.4 kiem drzewa stały się kamień i żelazo. Pozo- miliardów marek, t. j. 600 marek na hek-staje głównie użytek drzewa jako materya- tar (dla zestawienia: kapitał kolei niemie-łu na sprzęty, meble itd. Okoliczności te, ckich wynosi 11.85 miliardów marek). Kapitał wraz z rozwojem wymiany międzynarodowej lasów państwowych we Francyi obliczano w r. sprawiły, iż w krajach przodujących las prze- 1879 na 1.226 miliardów frank., w r. 1891 na stał być konieczną częścią składową bogactwa 1.264 (t. j. kapitał na 1 ha wynosił 1 168.5 fr.), narodowego; pielęgnowany jest raczej ze wzglę- Poniższa tabelka daje pojęcie o zyskowności dów klimatycznych niż gospodarczych i zalesie- lasów: niu ulegają tylko te okolice, których w inny sposób niepodobna zużytkować.—b) Dostarczy-

cielem drzewa użytkowego jest tylko las stary (powyżej 60 lat liczący); młody (lat 20—30) daje drzewo przeważnie tylko na opał. Las 30—60 letni mało nadaje się do użytku; w w. XIX uprawa takiego lasu się zmniejszyła. Wartość użytkowa lasu liściastego jest większą od wartości użytkowej lasu iglastego; iglasty jednak jest do-chodniejszy, rośnie bowiem prędzej i wymaga mniejszego nakładu. W Niemczech w r. 1900 stosunki poszczególnych kategoryi lasu przedstawiały się w sposób następujący:

% całej przestrzeni leśnej

Las liściasty Las iglasty

7.6

las młody ,, średni „ stary

6.8

7.9

60.9

16.8

126

Wielka Encykl. Illustr. Ser. X. Tom XL11. Zesz 336b

Belgia

Badema

tc

5=

SS

Finlandya

Rossya

Norwegia

Szwecya

Austrya

Hiszpania

Węgry

Włochy

Francya

Prusy

Saksonia

•O

1888

1890

1894

1895

1896

1894

1893

1892

1894

1893

1897

1896

1897

Wirtembergia 1891

Panstwo

rok

00

CC

9-10

OS O 05 OS -4

-4

4-5

13-14°/

państwa

1 447

7 852

28 963

3135

(1886) 4334

6 386

18 321

3 687

3 254

wszystkich dochodów tysięcy rubli

z lasów państwa do z lasów państwa

% dochodu brutto

Dochód brutto

0.04

0.09

61*0

0.22

0.78

(1892) 0.80

1.49

1.53

O* 02 00 O¹ <] 00 CO to

stwa, z 1 ha rub.

z lasów pan-

Dochod netto

Dochód i brutto i netto z lasów państwowych naogół w E u r o p i e wzrasta; wyjątek stanowi leśnictwo państwowe francuskie: w r. 1873 dochód wynosił 28 000 tys. fr., w r. 1883 22760, w r. 1891 — 16990; przyczyną tego jest przewaga lasu średniego i młodego w połączeniu z równoczesnem wypieraniem drzewa opałowego przez węgiel kamienny. W Austryi leśnictwo małe przynosi państwu dochody, a to z powodu licznych serwitutów. Natomiast w Niemczech, zwłaszcza w płd.-zachodnich, zanotować należy znaczny wzrost czystego dochodu z lasu. W Prusach w r. 1830 czysty dochód z jednego ha lasu wynosił 4,4 marki, w r. 1896 — 11,9. Gospodarka państwowa rossyjska uczyniła w ostatnim ćwierćwieczu dość wielkie postępy: w okresie 1884 — 1896 dochód brutto wzrósł o 151%, rozchód zaś tylko o 47 % . Następująca tablica podaje dane o dochodzie brutto i netto z lasów państwowych w Rossyi:

Dochód brutto 18 420 tys. rb.

28 963 42139 55 739 60 053

Dochód w okresie 1894—1904 wzrósł o 109 %, wydatki zaś tylko o 61$. Olbrzymie

1890

1895

1898

1900

1904

Dochód netto 12 527 tys. rb. 22 064 34 095 44 905 47 868

straty skarbowi rossyjskiemu wyrządzają corocznie zdarzające się pożary leśne. Rossya wysuwa się stopniowo na czoło wśród państw eksportujących drzewo. Prócz niej z krajów europejskich mają stały eksport: Finlandya, Szwecya, Norwegia, Austro-Węgry i Serbia. Do rzędu krajów nieznacznie eksportujących, a znacznie importujących drzewo należą: Niemcy, Francya, Szwajcarya, Rumunia i Bulgarya.— Anglia, Belgia, Holandya, Dania, Hiszpania, Portugalia, Włochy, Grecya, Turcya dowożą drzewo, co jest wynikiem braku w nich lasów, Drzewo jest w olbrzymich ilościach wywożone także z Ameryki, zwłaszcza z Kanady i St. Zjedn. Półuocno-Amerykańskich; oba te kraje są niebezpiecznymi współzawodnikami eksporterów europejskich; eksportowano drzewa ze Stanów Zjedn. Amer. Półn. do Europy w r. 1880 za 89 mil. marek, w r. 1895 za 144; z Kanady zaś w r. 1895 za 100. Rossya wywozi drzewo do Niemiec, Anglii, Holandyi, Francyi, Belgii i na wschód przez morze Czarne; wywieziono z Rossyi drzewa: w r. 1871 za 12.9 mil, rb., w r. 1883 za 36.5, w r. 1896 za 45.6, w r. 1898 za 56.0. Eksport drzewa z Austro-Węgier znacznie jest większy; wywieziono go: w r. 1848 za 4.56 mil. koron, 1880 za 89.56, w r. 1890 za 136.9, w r. 1896 za 176.0. Znamiennym od lat ośmdziesiątych XIX wieku jest wzrost eksportu drzewa z Galicyi i Bukowiny do Niemiec; w r. 1885 drzewa tego eksportowano zaledwie w stosunku ¹/₅ do ogólnego eksportu drzewa austryacko-węgierskiego do Niemiec; od roku zaś 1895 Galicya z Bukowiną wywożą daleko więcej drzewa do Niemiec aniżeli wszystkie razem pozostałe kraje austryacko-węgierskie. Największym rynkiem zbytu dla drzewa jest Anglia. W r, 1891 dowieziono drzewa do Anglii za 15.6 mil. f. st.; w r. 1898 za 23.5. Niemcy i Francya nietyl-ko importują drzewo, ale je też eksportują; przewaga jest jednak stale na rzecz importu, a mianowicie: w Niemczech przewaga dowozu nad wywozem wynosiła: w r. 1874 —170.4 mil. marek, 1880-34.2, 1890—128.5, 1898— 286. W ostatnich latach przewaga importu spadła (około 200 mil. mar.). Z pośród importowanego do Niemiec drzewa 72°/₀ stanowi drzewo surowe, obrabiane w zakładach przemysłowych drzewnych niemieckich. Przewaga importu nad eksportem wynosiła we Francyi: w r. 1827 — 15.9 mil. frank., w r. 1860-101.9, w r. 1880-243.2, w r. 1897— 104.4. Naogół obrót międzynarodowego handlu drzewem wynosi rocznie 1.3—1.4 miliarda marek.—VI. Towarzystwa i szkolnictwo leśne. Tak poważne liczby skłaniają państwa, zwłaszcza wywożące, do popierania leśnictwa umiejętnego. Towarzystwa leśne zaczęły powstawać w Niemczech w w. XVIII (w Turyngii). W Rossyi pierwsze T-stwo zachęty leśnictwa założono w r. 1832 (w r. 1850 zamknięte).

a nadto „Jahrbuch**; austr. „Statist.

Ackerbauministeriums**; Handbuch der Oesterr. Ungar.

E Gr.

W r. 1871 powstało w Petersburgu nowe T-stwo leśne, które wydaje czasopismo ,,Le-snoj Żurnał**; zorganizowało ono szereg zjazdów leśnych wszechrossyjskich; jeden z nich odbył się w Warszawie w r. 1878. Początek zakładaniu szkół leśnych dały Niemcy w drugiej połowie w, XVIII. W Rossyi pierwsza szkoła leśna powstała w r. 1803 w Carskiem Siole; w Królestwie istniała od r. 1819 do 1863 w Marymoncie pod Warszawą szkoła leśna obok rolniczej. Obecnie w Państwie rossyjskiem oprócz instytutu leśnego w Petersburgu mamy w Królestwie rossyjski instytut roluiczo-leśny w Puławach (od r. 1893), zaprowadzony na miejsce takiegoż instytutu polskiego, ustanowionego tamże przez ustawę o wychowaniu publicznem z r. 1862. VII. Pracownicy leśni. Naogół wybitną cechą gospodarki leśnej jest ekstensywność: 1 robotnik leśny przypada w Prusach na 66 ha lasu, w Bawaryi na 59 ha, w Badenii na 53 ha; w rolnictwie zaś na 1 robotnika przypada tylko 2 — 7 ha. Statystyka zawodowa niemiecka wykazuje w r. 1895 osób zajmujących się leśnictwem i myśiiwstwem—112 tysięcy, rolników było tylko 8 045 tysięcy. W zależności od leśnictwa znajduje się przemysł drzewny; statystyka niemiecka z tegoż roku wykazała 900 tysięcy robotników drzewnych (11 °/₀ osób zajętych w przemyśle). Obsługa lasów państwowych rosyjsk. wynosiła d. 1 stycznia 1904: władze centralne 844 osób, władze lokalne 2 760, straż leśna 31 864, komendy leśne 730, ogółem —36 198 osób.— Bibliografia: Dąbrowski ,,Encyklopadie der gesamt. Forst-u. Jagdwissenschaften** (Wiedeń i Lipsk 1896 — 1894); Fischbach „Lehrbuch d. Forstwirtschaft**; Furst „Illustr. Forst-u. Jagd-Jexicon“ (1888); Helferich ,,Forstwirtschaft‘‘ (Schónberg’a ,,Handbuch d. polit. ókon.“); Hess „Encyklopadie u. Methodologie der Forstwissen-schatt“ (Nórdlingen 1885—1890); Lorey „Hand-buch d. Forstwissenschaft** (Tubingen 1888); niemieckie wyd. urzędowe „Statistik d. deutsch. Reiches** wraz z „Monatshefte“ i „Vierteljahrs-hefte“

Jahrbuch des K. K.

„Statist.

Monarchie*¹; Henko „Beitrage zur Statistik der Forsten des europ. Russlands** (Petersburg 1888); ,,Bulletin russe de statistiąue tinanciere et legislation** (St.-Petersburg 1899); Arnold ,,Russlands Wald“ (1893); ,,Bulletin du Ministe-re des Travaux publics.** (t. 17, 1888); Annuaire des eaux et forets**; ,,Statistica forestale** (Florencya 1870); Bertagnoli ,,I Poschi e la nostra Politica forestale** (Bolonia 1889); Sau-ler „Tropische u. nordamerikanische Waldwirt-schaft u. Holzkunde** (Berlin 1888); Ebermayer ,,Die physikal. Einwirkungen des Waldes auf Luft u. Boden“ (Aschaffenburg 1873); „Die Beschaf-fenheit der Waldluft.** (Stuttgart 1885); ,,Nieder-schlage in den Waldern**; Ney „Der Wald uud die Quellen“ (1894); Noerdlinger „Einfluss des Waldes auf die Luft u. Bodenwarme** (Berlin 1885); Schreiber ,,Einwirkung des Waldes auf Klima u. Witterung** (Drezno 1899); Tichonow „Oczerk lesnogo choz. Siewernoj AmerjikjP* (1898); Sobolew ,,Sostojanie i nużdy kaz. lesnogo chozj aj stwa w Sjibjirji‘* (1899); Orłów i Faas ,,Ljesa w Rossiji, Raspredjeleuie 1., ich eksploatacja, wnutrennjaja i wnjeszniaja lesnaja tor-gowla“ (1900); Radzig „Ljes i ljesnóje choz. w raźnych gosudarstwach** (1902); Endres „Handbuch der Forstpolitik mit besonderer Be-riicksichtigung der Gesetzgebung u. Statistik** (1905); Martin „Die forstliche Statistik** (1905); „Eucyklopedya rolnicza**; Grabski Wł. „Historya Tow. rolniczego“.-Czasopisma: .Jahresbericht u. Veróffenftlichungen u. wichtigere Ereiguisse im Gebiete d. Forstwesens etc.“ (wydawane przez Loreya (dodatek do „Allg. Forst.-und Jagdztg.“ Frankfurt n. M.) „Allg. Anzeiger f. d. Forstproduktenverkehr“ (Augsburg, Weber); ,.Aus dem Walde** (Frankfurt n. M.); „Forstwis-senschaftliches Centralblatt.** (Berlin, Fiirst); „Centralblatt f. d. gesammte Forstwesen** (Wiedeń, Friedrich); „Der praktische Forstwirt f. die Schweiz** (Davos, Baldiuger); „Oesterr. Forstzeitung** (Wiedeń); „AUgem. Holzverkaufs-anzeiger** (Haunower); „Jahrbuch d. preussis. Forst-u. Jagdgesetzgebuug** (Berlin); „Oesterr. Vierteljahresschrift f Forstwesen** (Wiedeń); „Schweizer. Ztschr. t. Forstwesen** (Zurich); ,,Re-vue des eaux et forets. Repertoire de legislation et de jurisprudence forestiere**; ,,Nuova Ri-vista forestale“;,,Bullotin de la Societe CentraleFo-restiere de Belgiąue** (Bruksella); „Ljesnoj Żur-nał“ (Petersbug); „Russkoe Ljesnoe Djeło“ (Petersb.); „Indian forester**; „Sielskoe chozjaj-stwo i Ijesowodstwo** (organ ministeryum). Czasop. polskie: „Sylwan** organ galic. Tow. ljeśnego (Lwów rok XXVII); „Leśnik**, organ T-stwa Samopomoc**; „Przegląd leśniczy¹* (Poznań 1876-1877). Ob. Leśnictwo, Polska.

BB) Pod względem prawno-histo-ryoznym. I Ustawodawstwo leśne w dawnej Polsce. A) W Koronie. Zarówno słowiańskie jak germańskie ludy nie znały długo prywatnej własności leśnej: lasy początkowo uważane były jako dar Boży, jako rzecz należąca do wszystkich i do nikogo, res nullius. Najstarszym posiadaczem lasów w Niemczech była marka (Markgenossenschaft), rozprzestrzeniona w zachodnich i południowych częściach Niemiec, ale nieistniejąca na wschodzie w dawnych słowiańskich dziedzinach. Tutaj, zarówno jak i w Polsce, lasy z res mdlius stały się, z powstaniem władzy monarszej, własnością książęcą, podczas gdy na zachodzie monarchowie z początku byli właścicielami jedynie lasów niezajętych przez marki, i dopiero stopniowo, głównie w w. XVIII, rozszerzyli swe leśne obszary z uszczerbkiem marki i nieśmiało rozwijającej się własności

inne ro-

prywatnej. Widomym dowodem, że lasy w Polsce Piastowskiej było bezpośrednią własnością panującego, jest ta okoliczność, iż istniała wówczas reguła polowania, polegająca na tern, iż we wszystkich lasach prawo polowania na grubego zwierza, a zatem na jelenie, dziki, daniele, niedźwiedzie, tudzież bobry, było wyłącznym przywilejem monarchy. Ponieważ to polowanie na grubego zwierza stanowiło wówczas główny sposób użytkowania z lasów, można więc powiedzieć, że książęta byli nietylko teoretycznie właścicielami puszcz, ale i faktycznie mieli wyłączne prawo ich eksploatacyi. Z zasady takiego regalu wynikało to, że książę miał prawo nadawania pojedyńczym osobistościom prawa polowania na terytoryum całego państwa na pewne zwierzęta. Nadania tego rodzaju spotykamy do połowy XIII w. Mógł też książę nadawać innym prawo polowania w dobrach obdarowanego. Drogą licznych nadań prawo polowania przeszło stopniowo w ręce prywatne i w w. XV weszło ostatecznie w skład tak zwanego jus militare. W ten sposób nastąpiło zupełne uprywatnienie 1-ów. Ale już przed w. XV polowanie na grubego zwierza przestało być jedyną formą eksploatacyi; w miarę jak 1-ów było coraz mniej, a ludności więcej dzaje użytkowania, niebędące monopolem księcia, nabierały wartości, a co zatem idzie, rozwijała się dążność do użytkowania indywidualnego. Najdawniejsze prawo zwyczajowe polskie, pochodzące z w. XIII, zawiera ślady, że już wówczas istniało indywidualne użytkowanie 1-ów; widocznem jest jednak z tego źródła, że rozgraniczanie lasów było naówczas jeszcze świe-żem zjawiskiem. Godna uwagi, że prawo zwyczajowe z w. XIII nie wspomina jeszcze o karach za zniszczenie lub przywłaszczenie sobie drzew zwykłych, jedynie tylko mówi o karach za uszkodzenie lub zagarnięcie drzew bartnych. Ta o-koliczność może służyć za dowód negatywny, iż w w.XIII prawa, posiadania w stosunku do lasów przestrzegano tylko o tyle, o ile w grę wchodziły interesy b a r t n i c z e. Inaczej rzecz się miała w w. XIV. Statut wiślicki określa już dokładnie karę i za wszelkiego rodzaju inne sposoby eksploatacyi cudzego lasu; czytamy więc w nim o grzywnach nietylko za zniszczenie drzew bartnych, ale i za zrąbanie drzewa budulcowego: za ścięcie dwóch dębów złodziejskim sposobem w cudzym gaju płaci szkodnik za każdy dąb po 8 skojców, za wycięcie zaś 3 dębów winny płaci poszkodowanemu grzywnę i sądowi grzywnę, a za wycięcie w gaju odro-stów albo gałęzi płaci 4 skojce. Podobna kara płacona była za ścięcie drzew nad wodami bieżącemi. Jeśli kto w sąsiedzkim lesie zetnie drzewo lub szczebrzuchy fob.), właściciel lasu ma prawo za pierwszym razem fantować szkodnika na siekierze i płaszczu, za drugim nawet oa siekierze, płaszczu i sukni, za trzecim już na wołach lub krowie. Przewiduje też ustawodawstwo

Kazimierza W. karę za wypędzanie świń na żołądź do cudzego lasu; poszkodowany ma prawo zabić za pierwszym razem jedną świnię, za drugim 2, za trzecim wszystkie. W ten sposób to prawodawstwo było poważnym krokiem w obronie indywidualnego władania lasami przez szlachtę. W inny sposób rozwijał się stosunek c h ł o p ó w do lasów: w. XIII, w którym zaczęła się krystalizować w Polsce na dobre indywidualna własność leśna, był właśnie okresem, kiedy z powodu różnych przyczyn dogorywało dawne polskie włościaństwo. Nastąpił okres kolonizacyi niemieckiej, przenoszenia wsi na prawo niemieckie, przyczem chłopi otrzymywali wszelkie grunta, zarówno role jak pastwiska i lasy, nie na własność, lecz tylko na użytkowanie. Własność leśna chłopów nie miała wobec tego widoków rozwoju. Niekiedy wprawdzie chłopom pewnych wsi nadawano prawo na „używanie pożytków" z całych, dość znacznych, obszarów leśnych, jak np. na Podhalu; zdarzało się jednak często, że wieś nie miała sobie wydzielonych lasów, lecz korzystała wspólnie z dworem z całego obszaru dworskiego, oczywiście, z licznemi ograniczeniami: dozwolono więc chłopom wkraczać w lasy pańskie tylko w pewne dni tygodnia, pozwalano im brać jedynie drzewa leżące na ziemi, drzewo budulcowe zaś otrzymywali za spe-cyalnem pozwoleniem dworu. Oczywiście, chłopom nie łatwo było pogodzić się z myślą, że drzewa w lasach przestały być już res nullius, i niszczyli bory należące zarówno do własnych jak i do obcych panów. Już Statut Wiślicki nakazuje fantować na siekierze chłopa, który rąbie drzewa w majątku obcego pana. W czasach nowszych, gdy zaczęło się rozwijać prywatne dominialne ustawodawstwo dziedzica, wydawano po dobrach szlacheckich specyalne regulaminy tyczące się użytkowania lasów, z góry przewidując kary za ich przekroczenia. Kary te bywały w niektórych dobrach bardzo nawet surowe: tak np. według ustawy dla państwa suskiego (Sucha) z r. 1696, chłop, który wyciął drzewo z cudzego lasu, bądź to z pańskiego, bądź to z sąsiedzkiego, ulegał karze 6 grzywien, 30 plag i 3-dniowego aresztu. — Późniejsze prawodawstwo polskie pod względem o-chrony lasów niewiele posunęło się poza statuty wiślickie. Już ustawa z r. 1420 (Vol. leg. I f. 80) postanawia, iż „kto las wypali, prawem polskiem ma być sądzony, a kmieć przekonany, nie mając czem zapłacić, dziesięciu grzywnami gardło odkupi". Konstytucye tyczące się lasów, a wydane w w. XVI i XVII, mają jedynie na widoku zwiększenie kar za okradanie cudzych lasów; od czasu do czasu tylko zjawiają się ustawy tyczące się specyalnie lasów narodowych, a mające po części cechy późniejszego ustawodawstwa leśnego. Do zabytków u-stawodawczych tego rodzaju można zaliczyć listy Zygmunta Augusta i Stefana Batorego za-

II. Eks-

braniające niszczenia lasów starościńskich. Ciekawym wreszcie pomnikiem tego rodzaju jest konstytucya z r. 1647, która orzeka, iż ,,ponieważ puszcze, w województwie mazowieckiem leżące, są ornamentu tegoż województwa, które, że już nadpustoszałe przez różne wyrąbania pachów(ob.) i innych leśnych towarów, tedy ri-gore comentus praesentis warujemy, aby żadne towary leśne i pachy, nad te, które są w lu-stracyach opisane i z których kwarta R. P. penditur, wyrąbane i spusczane nie były sine consensu nostro. sub poena mille marcarum w sądach naszych zadwornych toties ąuoiies re-petenda, które delatori przysądzone być mają". (Vol. Leg. IV 127). B) Ustawodawstwo leśne na Litwie. W w. XVI próby prawodawczego unormowania gospodarki w lasach państwowych przynajmniej zrobiona była i w W. Ks. Litewskiem, gdzie stosunki leśne ułożyły się nieco inaczej niż w Koronie. Według Downar-Zapolskiego („Gosudar-stwennoe Chozjajstwo W. Kn. Ljitowskago“ str. 319) na Litwie nie istniało nigdy regale książęcego polowania; ale za to daje się tam zauważyć zjawisko wprost przeciwne: dążenie gmin ziemskich, a później szlachty, do zdobycia sobie „wchodów" w lasy książęce. Owe „wchody", tak niepożądane dla leśnej gospodarki, rozpowszechniały się coraz bardziej drogą systematycznych zagarnień prawa eksploatacyi. Ustawa E-konomiczna z r, 1557 postanawiała właśnie o-stateczny wykup tych szkodliwych serwitutów, ale to racyonalne usiłowanie spełzło na niczem, i „wchody" nietylko nie przestały niszczyć lasów królewskich, lecz wskutek działów familijnych rozpowszechniały się na bory prywatne, stając się źródłem bezustannych procesów. Ponieważ poza ustawy w. XVI i XVII w. ustawodawstwo leśne w Polsce nie posunęło się nigdy, należy więc przyznać, że na tern polu w Rzeczypospolitej zrobiono nadzwyczaj mało. Nie było w tem nic dziwnego; prawodawstwo leśne na Zachodzie jest zdobyczą dopiero ostatnich czasów i zaczęło się rozwijać dopiero wówczas, gdy zrozumiano, że lasy są nietylko zasobem cennego budulcowego i opałowego materyału, ale że wycięcie ich sprowadza nadzwyczaj nie korzystne zmiany klimatyczne i t. d. p/oatacya lasów w Polsce w wiekach dawnych. A) Historycy średnio wiecznej Polski, w tej liczbie Smolka, przekonani byli, że nawet jeszcze w czasach Bolesławskich było dorzecze Wisły jedną wielką puszczą, ledwie tu i owdzie połyskującą płatami ziem uprawnych i zaludnionych. Ale najnowsi dziejopisarze zwracają słusznie uwagę, że już w w. XIII nie było zbyt wiele lasów, skoro nie traktowano ich jak nieużytki. Oczywiście nie brakło Polsce średniowiecznej olbrzymich obszarów leśnych. Na północy kraju, nad bagnistą Notecią, ciągnęły się olbrzymie puszcze, mające za Piastów około 200 mil. Q obszaru, Wisła oddzie

lała puszczę Nadnotecką od Mazowieckich, które szły szerokim pasem aż ku Wieprzowi. W Południowej części kraju olbrzymie lasy broniły przystępu do Karpat, na północ od nich szumiały nieprzebyte bory gór Świętokrzyskich. Sposób eksploatacyi tych olbrzymich obszarów leśnych ulegał zmianom w miarę rozwoju. Najstarszą formą eksploatacyi było myśliwstwo. Za dowód znaczenia, jakie ono miało w Polsce średniowiecznej, może służyć cała hierarchia łowiecka, istniejąca za Piastów, tudzież ciężkie łowieckie obowiązki, ciążące na ludności włościańskiej. Za najważniejszy produkt myśliw-stwa uchodziły bobryj jeszcze w w. XVI nie brak dokumentów sprzedażnych, w których zaznacza się z naciskiem, że dobra sprzedaje się z polowaniem na bobry.. Wyższą formą eksploatacyi L-ów było bartnictwo, które za Piastów ma wielkie znaczenie ekonomiczne, jak to wnosić można chociażby z dokładnego określenia kar za uszkodzenie boru już w w. XIII. W lasach dębowych ważną rolę odgrywa i wypasanie bydła, zwłaszcza trzody chlewnej. Jeszcze w w. XVI i XVII szlachta, mieszczanie i chłopi „gaili" się do puszcz królewskich, t. j. za pewną opłatą, bądź-to w pieniądzach, bądź-to w uzbieranych żołędziach, otrzymywali prawo pasania w nich swego bydła nietylko w lecie, ale i w zimie. Eksploatacya lasów w celach handlowych rozpoczęła się w pierwszej połowie w. XIV, o kilkadziesiąt lat później niż w Niemczech. Drzewo nasze szło do Anglii i Flandryi, początkowo najwięcej wysyłało go Mazowsze, z Małopolski jeszcze w w. XIV spławiano za granicę wyłącznie drzewo cisowe. Niepodobna oznaczyć dokładnie, kiedy rozpoczął się wywóz z Polski wyrobów drzewnych. W każdym razie w w. XVI wywóz desek, klepek, wanczo-su, gontów, a dalej popiołu i potażu dochodzi wielkich rozmiarów. Po puszczach prywatnych i królewskich szumiały piły wodne, dymiły potażarnie, setki tratew płynęły corocznie do Gdańska. Do największego rozwoju przemysł drzewny doszedł na Litwie: tu też dokonano w w. XVI oryginalnej próby zmonopolizowania handlu drzewnego w rękach państwa. Na sejmie wileńskim 1547 postanowiono, że urządzone będą na granicach W. Księstwa komory, składy leśne, na których agenci rządowi taksować mieli przywiezione towary, kupowali je według stałej normy i następnie sprzedawali w Gdańsku. Spławiania towarów leśnych przez granice wzbroniono osobom prywatnym pod groźbą konfiskaty. Ów monopol leśny nie ziścił pokładanych w nim nadziei i został zniesiony po 7-letniem zaledwie istnieniu. Powstała nawet specyalna warstwa ludności, tak zw. „budnicy", którzy trudnili się wyłącznie wyrobem przetworów drzewnych. Na Mazowszu, w puszczach Jaktorowskiej i Kampinow-skiej, było główne ich siedlisko, skąd rozchodzili się po całej Koronie i Litwie, wyrabiając

głównie potaż i przyczyniając się ogromnie do sunki leśne w Księstwie Warszaw-wyniszczenia lasów. Według obliczeń Korzona skiem i Królestwie Polskie m. Po rozwartość eksportu leśnego Polski dochodziła za biorach w hajlepszem położeniu znalazły się Stanisława Augusta do 20 mil. złp. rocznie; sa- lasy w dzielnicy, która przeszła pod panowanie mego potażu miano naówczas wywozić rocznie Prus. Rząd p rusk i wziął się gorliwie do upo-za 3 700 000 złp. Niepodobna nie wspomnieć rządkowania dawnych starościńskich i duchow-również i o systematycznem wycinaniu i pale- nych lasów, rozdzielił je na amty i rewiry, niu lasów dla celów rolniczych, jakie przetrwa- sprowadził wykwalifikowaną służbę leśną, poło w niektórych puszczach, np. Jedlińskiej, do zostawiając poza sobą pod tym względem Austrya-końca Rzeczypospolitej. Chłopi jedlińscy wy- ków, gospodarujących w zchd.-południowej czę-palali część lasu w swej puszczy, i na użyznio- ści Korony. RządKs.W arszawskiegopomimo nej popiołem ziemi sieli przez lat kilkanaście wszystkich przeszkód, które miał do zwalczenia, zboże, później gdy ziemia zaczynała już jało- umiał utrzymać lasy narodowe na tym poziomie, na wieć, zostawiali ją odłogiem, pozwalając jej za- którym pozostawili je Prusacy. Za dowód rozwa-drzewić się nanowo, a sami wypalali pod u- gi politycznej należy policzyć ówczesnym mę-prawę inne miejsce. W miarę jak rosła war- żom stanu to, że nie usunęli, pod wpływem nie-tość produktów leśnych, potężniało w Polsce nawiśći, pruskich urzędników leśnych, lecz po-zrozumienia konieczności prawidłowej gospo- zostawiali ich na stanowiskach dotychczasowych, darki leśnej. W w. XVI na czele ruchu w tym o ile na to zasługiwali. Jednemu właśnie z ta-kierunku stał Dom Jagielloński, posiadający ol- kich Niemców, von Knollowi, zawdzięcza leśni-brzymie obszary leśne na Mazowszu, Podlasiu ctwo polskie „Katechizm leśny“ z r. 1808, który i Litwie. Zygmunt I starał się wyjąć gospodar- o rok zaledwie wyprzedził ukazanie się polskie-stwo leśne w królewszczyznach z rąk dzierżaw- go przekładu dziełka Burgsdorfa („Umiejętność ców, którzy dewastowali w straszliwy sposób lasowa, czyli Rękoksiąg leśniczowski"). Świe-puszcze, i powierzyć je specyalnym urzędnikom tną epoką dla lasów narodowych Polski były skarbowym, wydzielając je w tenutę jako od- czasy Królestwa Kongresowego. Rząd Króle-dzielne jednostki gospodarcze, tak zwane leś- stwa,dbały o całokształt życia społeczno-ekonomi-nictwa. Zygmunt August, chcąc zwiększyć do- cznego, nie zaniedbał i lasów. Dyrektorem jeneral-zór nad funkcyonaryuszami leśnymi, ustanowił nymlasów narodowych został hr.Plater,naczelnym specyalnych rewizorów, którzy objeżdżali i re- nadleśnym zamianowano baronaBrinckena,„świa-widowali leśnictwa. Wymownym dowodem tłego, życzliwego, doświadczonego sternika": pod dbałości ostatniego z Jagiellonów i jego dorad- ich kierunkiem pracowało 80 nadleśnych, 115 ców o lasy jest sławna ustawa leśna, wydana podleśnych i przeszło półtora tysiąca niższych dla borów litewskich w r. 1557. Ustawa ta oficyalistów. Już wr r. 1816 postanowił rząd określała dokładnie obowiązki urzędników leś- założyć „szkołę leśnictwa", któraby zaopatry-nych, ich stosunek do podwładnych, wreszcie wała kraj w biegłych specyalistów. Szkoła, wskazywała, w jaki sposób należy gospodaro- otwarta w r. 1818, liczyła w roku następnym wać w lasach, by zwiększyć „skarbowi pożyt- 24 uczniów i 7 profesorów, wśród których później ki“. Do prawidłowego gospodarstwa leśnego na- był i Fryderyk hr. Skarbek (wykłady ekonomii woły wał i doświadczony Anzelm Gostomski (ob.), politycznej). Do podniesienia wiedzy leśnej przy-autor tak poczytnego w XVI i XVII w. „Go- czyniał się, od r. 1822 i „Sylwan", znakomicie spodarstwa albo Oekonomii". Odznaczał się redagowane pismo fachowe, zawierające arty-on prawdziwera umiłowaniem lasów, a ścięcie kuły z dziedziny ekonomii, techniki, policyi le-drzewa, jak się wyraził, „to jakbyś zabił chło- śne] i t. d. Na mocy rozporządzenia z r. 1824 pa“. Jednak, pomimo nawoływań, gospodarstwo każdy urząd leśny musiał obowiązkowo to pi-leśne prowadzono przeważnie rabunkowo, nisz- smo prenumerować. Katastrofa r. 1831 odbiła czono całe puszcze, i w rezultacie w niektó- się i na leśnictwie. ,,Sylwan“, chociaż z prze-rych okolicach, np. w Ostrołęckiem starostwie, rwami, zdołał przetrwać do r. 1854. Rząd Ks. utworzyły się lotne piaski, doprowadzając do Warszawskiego, jak następnie i Królestwa, nędzy drobną szlachtę i włościan. Jak na wszyst- zwracał uwagę jedynie na lasy rządowe, nato-kich polach tak i w dziedzinie postępu leśnego miast nie przedsięwziął środków, któreby zaczął śię w Polsce ruch nieco żywszy dopiero zapobiegły rabunkowej gospodarce, niszczącej po pierwszym rozbiorze; ukazują się wtedy pierw- lasy prywatne. Nie zaopiekowano się temi lasze dzieła dające wskazówki racyonalnego pro- sami jeszcze i po ostatecznym upadku admini-wadzenia gospodarstwa leśnego. W r. 1778 stracyjnej samodzielności Królestwa. Nawet drukuje X. Kluk „Roślin utrzymanie i rozmno- uwłaszczając włościan, nie postarał się rząd o zenie", dzieło oparte na pismach Duhamela i zniesienie serwitutów leśnych, które są istną ustawie leśnej Ludwika XIV; w ląt 9 później plagą dla lasów (Jeszcze obecnie 92161 osad ukazuje się tom V „Ustaw prawnych dla dóbr chłopskich korzysta z serwitutów leśnych) i moich rządęów" ks. Jabłonowskiej, zawierający uniemożliwiają prawie prowadzenie racyonal-przepisy, podług których miały być urządzone j nej gospodarki leśnej. Rabunkowe gospodar-lasy w Dobrach Siemiatyckich autorki.—B) S t o- I stwo wydało fatalne rezultaty. Królestwo na-

leży dziś do rzędu krajów ubogich w lasy (ób. Tablicę porównawczą w art. Króle stwo Polskie T. XL, str, 953. Obszar lasów, oznaczony tam na 4 534 mrg. — 20.6% ogóln. powierz. Królestwa). Poniższy wykaz obszaru w des. nie obejmuje własności publicznej. Według danych statystycznych z r. 1907 było w Królestwie lasów w obrębie (w desjatinach):

lasów ogół gruntów danej kategoryi

211 778    5134921

1 033 978    3 881468

690 582 36 291    302 578

za-

t. I).

własności włościańskiej „    dworskiej

„ szlachty zagrodowej 88 462 „ osad miejskich

Największą przestrzeń lasów włościańskich mają gub.: lubelska i siedlecka; dworskich — lubelska, radomska, siedlecka, warszawska; procentowo w lasy włościańskie najbogatsze są: gub. suwalska, radomska i kaliska, najbiedniejszą łomżyńska, później płocka. Najwięcej procentowo lasów dworskich jest w gub. warszawskiej, kaliskiej i lubelskiej, najmniej w łomżyńskiej i suwalskiej. Wogóle stan 1-sów w Królestwie jest dość rozpaczliwy. Ale budzi się świadomość ujemnych skutków tego: ustala się porządek w gospodarstwie leśnem, odbywają się zjazdy leśników polskich. —Literatura. Bujak „Studya nad osadnictwem Małopolski"; Smolka „Mieszko Stary i jego wiek"; Downar-Za-polskij „Gosudarstwennoe chozjajstwo w W. Kn. Litowskom prji Jagiełłonach“;Korzon „Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta".

III. Ustawodawstwo leśne w Europie Zachodniej. Od końca w. XVII na Zachodzie spotykamy się z próbami kodyfikacyjnego uregulowania eksploatacyi lasów równo prywatnych jak i państwowych. Szybki rozwój żeglarstwa zmuszał państwa nadmorskie do dbałości o zabezpieczenie sobie mate-ryału do budowy okrętów: zaczęto więc przeprowadzać ograniczenia w eksploatacyi lasów; zaprowadzono nawet regalia państwowe względem cenniejszych gatunków drzew. Ruch w tym kierunku, tak zgodny zresztą z abso-lutystycznemi tendencyami owej epoki, dosięgną! nawet R o s y i za Piotra W., który zabronił wycinania lasów w odległości 50 mil od dużych rzek i 20 od małych. Wszędzie, nawet na gruntach prywatnych, warował sobie rząd rossyjski wycinanie lasów w razie potrzeby, natomiast wyznaczona była kara śmierci za samowolne ścięcie dębu. Ale prawne uregulowanie eksploatacyi lasów nie utrzymało się długo w całej swej surowości, ani w Rossyi, ani na Zachodzie. We Francyi Wielka Rewolucya przywróciła zupełną swobodę w prowadzeniu gospodarki leśnej, i dopiero w r. 1827 powrócono tam do dawniejszych zasad, czego owocem był pierwszy w Europie zbiór ustaw leśnych „Codę fo-restier". Ten kodeks nakłada liczne ograni-

czenia na swobodę eksploatacyi nawet prywatnych lasów. A więc ściśle określa sposób, w jaki można przystępować do wyrąbywania lasów, dalej zupełnie zabrania wycinania lasów mających znaczenie strategiczne, lub znajdujących się w bliskości źródeł rzecznych, o-kreśla wreszcie warunki wykupu serwitutów. „Codę forestier" służbę leśną, uawet w borach prywatnych, uznaje za służbę rządową i nie dopuszcza do czynienia zmian w jej składzie bez uprzedniego porozumienia się z miejscowymi prefektami lub pod prefektami; wreszcie nadaje ministrom marynarki i koinunikacyi prawo wyrąbywania pewnych gatunków drzew we wszystkich lasach. „Codę forestier“ posłużył za wzór innym państwom europejskim. W Rossy i jednak zarówno jak i w Królestwie Polskiem w pierwszej połowie w. XIX, ustawodawstwo leśne miało na uwadze prawie wyłącznie lasy rządowe; dopiero w r. 1888 wydana ustawa o ochronie lasów uwzględnia również i obszary leśne prywatne. Ustawa ta dzieli wszystkie lasy w Rossyi Europejskiej ua 2 kategorye: na lasy zabezpieczone (zaszczjitnye) i niezabezpieczone (bezzaszczjitnye). Do pierwszej kategoryi zaliczono lasy, których zachowanie u-znano za konieczność społeczną, czy też państwową:    wycinanie ich jest bezwarunkowo

wzbronione. Inne lasy należą do kategoryi drugiej i wyrąbywanie ich dozwolone jest w okolicznościach następujących: 1) Gdy tego wymaga ulepszenie gospodarstwa. 2) Gdy na wyciętej przestrzeni mają być urządzone sady lub winnice. 3) Przy rozgraniczeniach i działach majątkowych. 4) Przy regulowaniu szachownic. 5) Przy przeprowadzaniu dróg, wystawianiu budynków i t. d. Zaliczenie lasów do tej lub innej kategoryi należy do funkcyi miejscowych komitetów leśnych pozostających pod przewodnictwem gubernatorów. Ustawa leśna wprowadza również w ustawodawstwie zmiany mające na celu zachęcenie ludności do zasiewania lasów; najdonioślejsze znaczenie ma tu uwolnienie obszarów, na których zasiano lub zasadzono las, od wszelkich ciężarów na lat 30. —Literatura „Handwórterbuch d. Staatswissen-schaften" (t. III); Romanowskij „Iistorija russka-go ljesnogo Zakonodatelstwa"; Dąbkowski „U-prawnienia złączone z własnością dóbr ziemskich, wedle prawa polskiego" (,,Sylwan“,

Dr. Ig, B.

Lasy, przyrząd do suszenia owoców i słodu, ob. las.

Laszczka Konstanty, utalentowany rzeźbiarz (* 1865); wyszedł z ludu. Talent i skłonności artystyczne ujawniały się w nim wcześnie. Drobnemi utworami, struganemi kozikiem w drzewie lub lepionemi w glinie, zwrócił na siebie L. uwagę Ostrowskiego, właściciela wsi, z której pochodził, i znalazł w nim protektora swojego talentu. Przy pomocy i poparciu jego znalazł zię w Warszawie i pięrW'

sze studya rozpoczął w pracowni Jana Kryń- mku w L-ch“ (Lwów 1901); rycina zamku L. skiegOi Po śmierci tegoż w dalszym ciągu    w „Przyjąć. Domowym“ (Lwów 1861).

Latakia, miasto, ob. Ladike.

Latalec, ob. Eugonia.

Latalscy, stara i można rodzina wielkopolska, herbu Prawdzie. Pisała się z początku z Łabiszyna, a następnie od końca w. XV z gniazdowego majątku Latalic. Za protoplastę tej gałęzi Prawdziców uważany być może Jan z Łabiszyna i Latalic, kaszt, inowrocławski (1459 r.), dzielny wojownik przeciw Krzyżakom za panowania Kazimierza Jagiellończyka. Syuami Jana byli: Marcin i Janusz, kasztelan gnieźnieński (1504 — 1515), którzy dali początek dwóm liniom tego domu. Linia Marcina (starsza), wydawszy z siebie dwóch wybitnych przedstawicieli w osobach synów jej założyciela: Jana(ob.), arcy-bpa gnieźnieńskiego, i Janusza, woj-dy poznańskiego (1539 r.), wygasła w końcu w. XVII. Ta linia otrzymała w 1538 od ces. Karola V tytuł hrabiów św. państwa rzymskiego, którego używała następnie w Polsce za zgodą milczącą stanów, nawet w w. XVII. Linia Janusza (młodsza) istnieje podobno po dziś dzień. Należał do niej Jerzy, kaszt, lądzki (1550 r.), o którym sam król Zygmunt August wystawił w jednym z listów takie świadectwo potomności, że był „mąż dzielny i nieoceniony we wszelkich potrzebach". — Źródła: Bielski; Paprocki; Nie-siecki.

po po-

prftdoWał pod kierunkiem Pyr o wic z a(ob.) w r. Latające, rząd ssaków, ob. Rękoskrzy-zaś 1890 wystąpił po raz pierwszy z pracami dłe. samodzielnemi na wystawie. Dzięki doskonale zapowiadającemu się rozwojowi swego talentu w roku następnym otrzymuje L. stypendyum Towarzystwa Zachęty Szt. Pięk. na wyjazd do Paryża, gdzie odrazu wybija się ponad przeciętny poziom, studyująe w akademi Juliena oraz W Ecole nationale et spćciale des Beaux Arts u znakomitego podówczas Falguióre’a. Zarówno prace, wykonane za czasów paryskich, jak te, któremi L. brał udział w wystawach wrocie do Warszawy, wysunęły go jako kandydata na stanowisko profesorskie w zreorganizowanej i zamienionej pod dyrekcyą Fałata tia Akademię Szkole Szt. P. w Krakowie.

marmuro-

K. B.

n.

Stanowisko to objął L. w r. 1899 i pozostaje na niem do chwili obecnej. Oprócz całego szeregu doskonałych, subtelnych w wyrazie i technicznem wykonaniu studyów i portretów, z pośród wybitniejszych prac tego artysty zasługują na wymienienie: w zbiorach Towarzystwa Zachęty S. P. w Warszawie — Zima (bronz); w Muzeum narodowem w Krakowie — Portret Sulimy, oraz studyum, wyobrażające Chłopca nagiego; na gmachu T-wa Przyjaciół S. P. Krakowie —biust Guyskiego; w dziedzińcu Biblioteki Jagiellońskiej — tablica jubileuszowa. Wiedeńska „Moderne Gallerie" posiada zakupiony w 1903 przez nią biust wy L-i.

Latalski Jan, z kolei 39-y arcyb-p gnieźnieński, następca Andrz. Krzyckiego (ob.) (* 1463—f 1540). Gdy najstarszy brat Jana, Janusz, zrazu kaszt, lędzki, wreszcie woj-da poznański, w 1529 r. dostał się do niewoli tureckiej, Jan wykupił go znacznym kosztem, narażając się na wielkie długi: wykupiony był potem nieodłącznym towarzyszem i doradcą arcybiskup. O młodości L-go niewiele dochowało się wiadomości. Dość wcześnie dostał się na dwór królewski jako sekretarz Kazimierza Jagiellończyka, a zaskarbiwszy sobie uprzejmością i dowcipem względy jego żony, Elżbiety Austryaezki, został jej kanclerzem i przygotował sobie całą przyszłą karyerę duchowną. W r. 1495 jest już kanonikiem poznańskim. Cieszy się łaskami kard. Fryderyka Jagiellończyka, który go w 1500 r. wprowadza do kapituły krakowskiej, a w parę miesięcy potem następuje installacya L-go w katedrze gnieźnieńskiej. Aleksander Jagiellończyk w 1503 r. nadaje mu intratne probostwo krakowskie. Mimo tych godności, bawi L. bez przerwy przy boku król. Elżbiety, aż do jej śmierci w 1507 r. W tym roku Zygmunt Stary mianuje L-go proboszczem kolegiaty łęczyckiej. Jest więc teraz proboszczem trzech kapituł, i dopiero teraz oddaje się pilniej obowiązkom swego stanu: prze-

Laszki Murowane, w dokum. XVI w. L i a-ski, m-ko w pow. Staromiejskim w Galicyi nad rz. Strwiężą, na gościńcu z Chyrowa do Staregomiasta i przy kolei Felsztyn-Głęboka; cerkiew parafialna; około 1000 m-ców. Prawa miejskie otrzymały L. w 1564 r. Tarło, dziedzic m-ka, wzniósł tu pod koniec XVI w. jeden z najpiękniejszych zamków na Rusi w pię-ciogran zbudowany, z wieżą 9-piętrową; wewnętrzne urządzenie (45 pokojów i 2 sale rycerskie) wspaniałe: sale wykładane marmurem, gzemsy i sztukaterye złocone, galerya obrazów z portretami królów polskich. Po Tarłach były L. dziedzictwem Oleśnickich, Stadnickich i Mniszchów (przebywała tu Maryna Mniszchówna), którzy założyli archivum familijne i wzbogacili bibliotekę. Około 1832 r. zamek uległ zniszczeniu, pozostały tylko okopy zamkowe, a drogocenne zabytki i dzieła sztuki posprzedawano żydom. Część ocalałego archivum nabyło muzeum Ossolińskich; odnaleziono w niem: doku-menta od pocz. XVII do XVIII w., dyaryusze i mowy sejmowe, instrukcye ziem i powiatów dla posłów na sejmiki, lauda sejmikowe, kopie niektórych traktatów z sąsiedniemi mocarstwami i manifestów konfederacyi oraz duku-menty rodziny Mniszchów. — Por. „Gazeta Lwowska" r. 1854; Al. Czołowski „Opis za-

(Poznań 1889 T. III).

Latania, rodzaj palm, ob. Palmy.

Latarka, ob. Latarni a.

Latarnia, przyrząd do oświetlania, w którym płomień palącej się świecy, lampy olejnej lub naftowej, wreszcie płomień gazowy tak jest osłonięty materyałem przezroczystym lub przeświecającym, iż chroni płomień, a więc i jego światło, od wiatru i deszczu, a równocześnie nie dozwala na wydostanie się poza o-słonę ani płomieniowi, ani iskrom przypadkowo się tworzącym. Osłony bywają najczęściej szklane, a mianowicie z płytek szklanych, przytwierdzonych do skieletu metalowego, rzadziej stosuje się osłonę szklaną kształtu kulistego lub cylindrycznego bez skieletu z metalu. Otwory w dnie metalowym L-i lub u dołu osłony służą do doprowadzania świeżego powietrza do płomienia, a otwory u wierzchu do odprowadza-

wodniczy naradom swoich kapituł, jeździ w ich sprawach, gdzie tego okoliczności i potrzeba wymaga. Gdy Jan Łaski (ob.) został arcyb-pem gnieźnieńskim, L. był jego prałatem domowym i powolnem narzędziem w przeprowadzaniu jego planów i cieszył się u Łaskiego wielkiemi względami. Podobnież i u kapituły swojej gnieźnieńskiej miał zaufanie; był kilkakrotnie jej delegatem na synodach prowincyonalnych. W tym czasie, dzięki Łaskiemu i królowej Bonie, którą także bardzo dla siebie zjednać potrafił, został L. proboszczem kapituły poznańskiej (1523). Odtąd idzie szybko w dalszych godnościach. W 1525 r., na instancyę Bony, zamianowany następcą Piotra Tomickiego (ob.), t. j. b-pem poznańskim, d. 17 sierp, odbywa uroczysty wjazd do swej stolicy biskupiej. Jako biskup z polecenia Zygmunta I załatwia dwie ważne sprawy polityczne: doprowadza do skutku porozumienie między Ferdynandem austryackim (bratem ces. Karola V) i Janem Zapolyą, woj-dą siedmiogrodzkim; powtóre, uczestniczy na zjeździe w Głogowie w 1535 r., na którym chodziło o spory graniczne polsko-śląskie. Dokończył rozpoczętej restauracyi katedry poznańskiej i budowy kollegium Jana Łubrańskiego (ob.), wydał dla swojej dyecezyi agendę czyli rytuał obrzędowy, odnowił wreszcie i przyozdobił re-zydencyę biskupią. Jest obecny na synodach odprawianych przez Łaskiego i Macieja Drzewickiego, uczestniczy i na sejmach jako senator. W 1536 r. zostaje Ł., znowu na życzenie króla, objawione za pośrednictwem Bonara, kasztel, bieckiego, obrany przez kapitułę b-pem krakowskim i 13 czerw. t. r. odbywa uroczysty wjazd do Krakowa, uwalniając przy tej oka-zyi wszystkich więźniów biskupiej jurysdykcyi. Ale tu krótki bardzo czas popasał, wpłynąwszy tylko nieco na poprawę obyczajów wśród kleru swojej dyecezyi. Kiedy umarł Krzycki, L., według niektórych świadectw poważnych, uciekł się do przekupstwa i ofiarował Bonie znaczną summę pieniędzy. Dzięki temu w lipcu 1537 r. kapituła gnieźnieńska obrała go arcyb-pem, a w sierpniu t. r. potwierdzony w tej godności przez papieża, objął L. we wrześniu rządy przez prokuratora swego, peni-tencyarza gnieźnieńskiego, Marcina z Tucholi; sam bowiem dopiero 28 paźdz. został uroczyście powitany za murami miasta przez duchowieństwo i tłumy ludu. Tę godność osiągnąwszy, oddał się L. goręcej sprawom kościoła polskiego i swojej dyecezyi, choć, co prawda, niewiele lat życia już mu pozostało. Zwrócił uwagę na stosunki szkoły gnieźnieńskiej, kierownika jej lepiej uposażył i zmniejszył mu pozaszkolne obowiązki, wreszcie przydał pomocnika. Powróciwszy z sejmu koronnego w 1537 r., po krótkim później pobycie w Skierniewicach, gdzie zajmował się administracyą dóbr arcybiskupich, odbył w 1538 r. ważną kapitułę

Wielka Ecykl. tlustr. Ser. I. Tom XLU Zesz. 336b

gener., na której radzono nad poprawą mszałów i brewiarzy, do czego osobną wyznaczono ko-misyę (tę sprawę przeprowadził wszakże w zupełności drugi dopiero następca L-go, Maciej Dzierzgowski); nadto uchwalono wówczas zebranie synodu prowincyonalnego polskiego w najbliższym czasie. Jakoż w locie 1539 r. odbył się ten synod w Piotrkowie; celem poprawy moralności i obyczajów wśród duchowieństwa, w którem pod wpływem prądów Odrodzenia i Reformacyi istotnie bardzo rozluźnione panowały stosunki. Uchwały tego synodu podobno zaginęły, i mimo zamiaru L-go, z powodu jego rychłej śmierci nie zostały wydrukowane. Na zdrowiu ciągle już podupada L. coraz bardziej, mimo to bierze udział w naradach sejmu 1540 r. i swojej kapituły, dość dużo jeździ i odwiedza klucze posiadłości arcybiskupich, jak Żnin, Uniejów. Gdy w czerwcu t. r. przybył do Skierniewic, tu się na dobre rozchorował i po trzechmie-sięcznych cierpieniach zmarł 29 sierpinia, w otoczeniu brata swego Janusza i innych krewnych, kilku wreszcie prałatów i kanoników gnieźnieńskich. Zwłoki przewieziono do Gniezna i tu 7 paźdz. 1540 r. w katedrze w t. zw. kaplicy Gembickich uroczyście złożono. Ł. umierając, pozostawił wiele szat i naczyń kościelnych cennych i bogatych dla swojej katedry, jak np. ornat adamaszkowy, miednicę srebrną i t. d. Bracia arcyb-pa, Janusz i Jerzy, wyrównali rachunki z kapitułą, tj. spłacili długi zmarłego i wystawili mu w kaplicy nagrobek z piaskowca. L. należał do rzędu postaci nie-wolnych od wad i słabości XVI w., ale i uie-pozbawionych zalet; zbyt był oddany i uległy Bonie, a uzyskanie godności prymasa przez przekupstwo jest najwybitniejszym jego błędem i winą. Nauki wielkiej nie posiadał, ale ją cenił i w miarę możności się nią opiekował. Dwór utrzymywał jakby na wzór królewski, otaczając się szeregiem urzędników i służby, to zaś wprowadzało go w kłopoty finansowe.~ Korytkowski ks. „Arcybiskupi gnieźnieńscy*

M. G-y.

b. o.

J£

nja spalin nazewnątrz. Gorące spaliny, znacznie lżejsze od otaczającego powietrza, wylatują górą, zabierając ze sobą nieco powietrza z L-i, i wywołują przez to ciąg powietrza z dołu do góry, a więc dopływ świeżego powietrza do płomienia przez dolne otwory. Przyćmione światto otrzymujemy, stosując do osłony szkło zamglone, rzadziej cienkie płytki rogowe lub z miki. L-e rzucające światło tylko w jednym kierunku miewają osłonę z blachy, a tylko z jednego boku otwór szkłem osłonięty. Są to L-e sygnałowe, do których należą i te, które, najczęściej czworograniaste, miewają otwory szkłem osłonięte z dwóch, a nawet z wszystkich czterech stron, przyczem jednak szkło użyte bywa barwne, przy dwóch barwach najczęściej czerwone i zielone, a jako dalsze wyróżnienie stosuje się szkło mleczne i zwykłe. Jeżeli sygnał ma się uwydatniać kształtem, jak np. w kolejnictwie przy zwrotnicach, to otwory odpowiedniego kształtu, np. koła, długiego a wąskiego paska i t. p., osłania się szkłem mlecz-nem, gdyż wtenczas kształty uwydatniają się lepiej aniżeli przy zastosowaniu szkła przezro- i czystego. Ob. Latarnia morska, S y- ! gn a ły.—Mniejsze L-e zwiemy lakże latarkami, i stosując tę nazwę przeważnie do mniejszych 1 latarń ręcznych jako też do iluminacyjnych. Latarki służące do dobrego oświetlenia przedmiotów bardzo blizkich miewają w jednej ściance osłony wypukłą soczewkę szklauą, a po przeciwległej stronie lampki odblaśuik (reflektor) paraboidaluy, tak ustawiony, iż płomień znajduje się w jego ognisku (t. j. w punkcie ogniskowym), przyczem oś odblaśmka, środek płomienia i oś soczewki tworzy jedną linię prostą. Natenczas promienie świetlne płomienia odbijają się o odblaśuik, przyjmują kierunek względem siebie równoległy i padają przez soczewkę na przedmioty, które zamierzamy dobrze o-świetlić. L-e z osłoną papierową ob. Lampiony; używane w górnictwie, t. zw. lampy bezpieczeństwa, mające siatkę z drutu jako o-słonę, ob. Górnictwo T. XXV, str. 437 i fig. 156.

Latarnia czarnoksięska (łac. Laterna ma-g,ica), przyrząd optyczny do rzucania fotografii lub obrazów, najczęściej barwnych, za pomocą światła, padającego poprzez przezrocze i szklane soczewki na ekran. — Jako ekran służy powierzchnia biała i gładka, a przy mniejszych wymaganiach, np. jeżeli przyrząd jest zabawką dla dzieci, wystarcza biała ściana, rozwieszone prześcieradło i t. p. — Przezrocza stanowią szklane płytki przezroczyste, albo pomalowane, albo z fotografiami, często przezroczysto podmalowanemi; przezrocza te przedstawiają krajobrazy, zwierzęta i t. p., wreszcie przedmioty potrzebne do celu naukowego.—Poniżej opisujemy L-ę c-ą ustroju najprostszego. W pudle blaszanem KK (fig 18u) znajduje się lampa 1. Jej światło pada po części na odbla-śnik (reflektor) paraboidaluy HHH, tworzący tył L-i, odbija się o niego w kierunku na soczewkę mm, na którą pada wraz z bezpośrednio na nią idącem światłem lampy. Jeżeli wsuniemy teraz w odpowiednią szczelinę przezrocze aa, a mianowicie tak, aby górne części obrazków znajdowały się u dołu, to światło padające na soczewkę mm przechodzi przez nią, oświetla przezrocze aa i rzuca poprzez dwie soczewki nn i oo rysunki znajdujące się na przezroczu, lecz w zwiększonych wymiarach, na ekran, ustawiony w znaczniejszej odległości od L-i. Na ekran padają rysunki odwrotnie, ustawiliśmy jednak przezrocze górnym brzegiem ku dołowi, przeto otrzymujemy na ekranie rysun-

11

r':S

fil Tk

lii

Fig. 180. Latarnia czarnoksięska.

ki należycie przedstawione. Oś odblaśnika, środek płomienia lampy i osie wszystkich soczewek powinny tworzyć jedną linię prostą, gdyż tylko wtenczas promienie świetlne płomienia lampy, po odbiciu się o odblaśnik, są równoległe i padają należycie poprzez soczewki i przezrocze na ekran. — Do lepszych L-ń c-ich stosuje się zamiast zwykłej lampy światło żarowe (gazowe albo spirytusowe) lub elektryczne, a nie używa się już światła Drummonda, które wymaga przyrządów bardziej złożonych i wypada drożej. — Chcąc zużyć tu światło słoneczne, należy opuścić lampę i odblaśnik a dodać zwierciadło nastawne, które tak się nastawia, aby promienie słońca po odbiciu się o zwierciadło przybrały kierunek równoległy do osi wszystkich soczewek a padały przytem na soczewkę wewnętrzną. Ponieważ kierunek promieni słonecznych zmienia się ustawicznie, to zwierciadło należy bardzo często nastawiać. — L. c. i widzowie zuajdują się, albo po tejsa-mej stronie ekranu, albo po stronach przeciwnych, w tym jednakże wypadku ekran musi być przeświecający, n. p. płócienny.—Występujące zwolna nowe obrazy zamiast pomału znikających otrzymujemy przez zastosowanie dwóch L-ń c-ich, rzucających równocześnie rozmaite obrazy na ten sam ekran. Gdy pierwsza z L-ń jest zupełnie przysłonięta, widzimy tylko obraz rzu-

eony przez drugą. Teraz zasłaniamy (n. p. szkłem malowane przytem nazewnątrz na kolor taki, a* coraz ciemniej pomalowanem) L-ę drugą, odkry- żeby z wielkiej odległości można je było roz-wając równocześnie sposobem podobnym pierwszą poznać i odróżnić, tak np. tło białe, a ua aż do zupełnego odsłonięcia, któremu musi od- niem szerokie pasy czerwone podłużne, albo powiadać zupełne zasłonięcie drugiej L-i. — Grę poprzeczne i t. p. Oświetlane są naftą, oli-barw opisano w artykule Chrom atro p, a wą, elektrycznością, niekiedy gazem. Wierz-sposobem podobnym można przedstawić obraca- chołek takiego budynku jest L-ą właściwą, rzucającą promienie jaknajdalej w przestrzeń. Przeznaczeniem jej nie jest oświetlanie drogi okrętu, lecz światłem swem dopomaganie żeglarzowi do zoryentowania się na morzu. Dlatego promienie jej skierowane są równolegle i przytem poziomo, wskutek czego światło L-i widziane być może z wielkiej odległości — 30 i więcej mil morskich. Pod ^względem urzą-

jące się koło młyńskie i t. p. — Skioptikon jest rodzajem ulepszonej L-i c-ej. — M ega sko p służy do przedstawienia w powiększeniu rysunków wykonanych na materyale nie przezroczystym, n. p. fotografii zwykłych, rysunków z książek i t. d. W tym celu rozdziela się niejako L-ę c-ą na dwie części, z których pierwszą stanowi odblaśnik, światło bardzo jaskrawe i soczewka pierwsza (w fig. wewnętrzna mm). Tę część L-i, zwaną tu kondensatorem oraz zwierciadło ustawia się naprzeciwko fotografii tak, aby część pierwsza L-i znajdowała się nieco na lewo a zwierciadło nieco naprawo, lub odwrotnie. Natenczas jasno oświetlona fotografia odbije się w zwierciedle, odbity zaś od niego w ten sposób obraz przepuszcza się teraz przez odpowiednio ustawioną drugą część L-i c-ej, t. j. przez dwie soczewki (w fig. środkowa i zewnętrzna), zwane objektywem, tak, aby potem obraz padł na ekran i dał nam widok w danym wypadku nieodwrócouy powiększonej fotografii. Dalsze zastosowania ob. Kinem a-t o graf. L-ę c-ą wynalazł jezuita Atanazy Kir-cher w połowie XVII w.— „Anleitung zur Dar-stellungen mittels der Laterna magica" (Hamburg 1876); Stein „Die optische Projektions-kunst im Dienste der exakten Wissenschaften“

'C

-R

L'

KI

.n

R“

C' R-

r:

Ol

(Halla 1887).

Latarnia kopuły, ściana o pierścieniowa-tym przekroju poziomym, wybudowana tuż powyżej i tuż przy brzegu oka (t. j. górnego o-tworu) kopuły, a zaopatrzona w otwory lub okna, w celu oświetlenia miejsca, pod kopułą się znajdującego. Oddzielna mniejsza kopuła tworzy zazwyczaj pokrycie górnego otworu latarni.

B. O

B. 0.

Latarnia morska—budowla, wzniesiona na brzegu morza albo na skałach w pobliżu brzegu, służąca za drogowskaz okrętom. Użyteczność L. m-ej dla żeglarstwa ocenili już Starożytni, budując w pobliżu szlaków morskich wieże, na których w nocy płonęły ogniska. Znaną jest L., zbudowana w 283 r. przed N. Chr. przez Ptolemeusza I na wyspie Faros (wyspa ta połączoną została z lądem za pomocą grobli), przy wejściu do portu Aleksandryi. Słynny Kolos na Rodos—statua, stojąca jedną nogą na wyspie, drugą na lądzie,—był również L. m-ą. L. tę zburzyło trzęsienie ziemi w 56 lat po jej wzniesieniu. Najstarszą z dziś istniejących L-ń jest zbudowana w Korunii (Hiszpania) przez ces. Trajana, dziś zaopatrzona w najnowsze u-rządzenia,—t. zw. „wieża Herkulesa". Współczesne L. m. budowane są po większej części z żelaza albo kamienia w postaci wysokich wież,

Bfe

Fig. 181. Latarnia morska—a, b.

dzenia rozróżnia się dwa systemy L-i: kato-ptryczny, czyli zwierciadłowy, i dioptrycz-ny czyli soczewkowy. System katoptryczny, zwany także angielskim, polega na ustawieniu wewnątrz L-i zwierciadła o kształcie paraboloidu, w którego ognisku znajduje się źródło światła. Używane do tego są lampy wynalazku Arganda o kilku knotach pierścieniowych. Lamp takich niekiedy bywa do 30. Kosztowniejszym pod względem urządzenia, lecz zato lepszym bez porównania jest system dioptryczny, zwany także francuskim albo — od imienia wynalazcy — systemem Fres-nela (1819). Urządzenie takiej L-i składa się ze szkieł, załamujących promienie światła,

umieszczonego w ognisku. Cały ten aparat może być przeznaczony do rzucania równomiernego, stałego światła i wtedy szkła mają kształt pierścieni o przekroju soczewki—w części środkowej, i o przekroju pryzmatu — w częściach górnej i dolnej. Jeżeli zaś światło ma zmienić swoje natężenie lub znikać co pewien krótki przeciąg czasu, wówczas część środkowa składa się z szeregu wypukłych soczewek, otoczonych pierścieniami, dolna zaś i górna—z szeregu pryzmatów, umieszczonych poziomo jeden na drugim. Zamiast pryzmatów, w górnej części bywają niekiedy umieszczane lustra płaskie, których przeznaczeniem jest wzmaganie—przy ruchu obrotowym części środkowej — światła co pewien przeciąg czasu (fig. 181b). L-ie typu Fresnela jak na fig. 181a, są stałe i nieruchome; L-ie zaś, jak na fig. 18 lb, dla odróżnienia ich od innych podobnych, są tak urządzone, że zmieniają swe światło co kilka, kilkadziesiąt sekund, nawet co kilka minut; światło to, będąc widzialnem bez przerwy, może co pewien czas się rozjarzać na krótko, albo co pewien czas niknąć; rozjarzenia się światła i gaśnienia,

L. m. ma 1V?—2 m. w średnicy i po załamaniu światła w soczewkach wysyła pęk albo pas promieni 2—3 m. grubości. Dla spotęgowania światła 1. morskie zaopatrzone są od strony lądu w zwierciadła paraboliczne. L. systemu Fresnela dają bardzo silne światło. Tak L. przy wejściu do New-Yorku ma siłę 240 mil. świec. Światło jej widzialne jest z odległości 24 mil 1. o których mowa, często bywają ustawiane nie na wieżach na brzegu, lecz na statkach przeznaczonych do tego i stale stojących na kotwicy. L. takie nazywają się pływające mi; mają taksamo jak lądowe —światło stałe lub zmienne. Wszystkie L., tak lądowe jak pływające, zaopatrzone są w dzwony, w które załoga L-ni obowiązana jest dzwonić w czasie mgły lub pogody pochmurnej. Prócz tego L. stojące w miejscach dla okrętów szczególnie niebezpiecznych posiadają syreny lub rogi sygnałowe, wydające nadzwyczaj silne dwię-ki za pomocą pary wodnej lub zgęszczonego powietrza. L. morskie płoną od zachodu do wschodu słońca. W większych szerokościach

zasada ta nie jest przestrzeganą ze względu

m. z.

Latarnia Arystotelesa, ob. Jeżowce.

Latarnik, Fulgora, rodzaj owadów p ó 11 ę-gopokrywych (Hemiptera-Homoptera), zaliczony do rodziny Fulgoridae. Znamienne cechy rodzaju tego polegają na tern, że przedni wyrost czołowy głowy dwiema podłużnemi krawędziami podzielony jest na 3 jednakowe szerokie pola, oczy mocno wypukłe, drugi członek ‘różkowy kulisty, przednie skrzydła całkowicie skórzaste. Rodzaj ten obejmuje około 20 gatunków, zamieszkujących gorące kraje południowej Ameryki, Afryki i Azyi. Niektórzy on-tomologowie przypisują owadom tym zdolność świecenia; inni zjawisko to kwestyonują, prawdopodobnie różne wyniki poczynionych obser-wacyi pochodzą stąd, że owad ten zdolność

albo przyćmienia mogą być kombinowane roz- na „białe noce“ północzne. maicie, dając oku dostateczną podstawę do odróżnienia jednej L-ni od drugiej, a temsa-mem rozpoznania miejsca. W celu uzyskania zmienności światła wprawia się w ruch obrotowy, zapomocą odpowiedniego mechanizmu zegarowego, w jednych L-ach tylko część środkową, w innych środkową i górną, albo wszystkie trzy razem. Ostatecznie żeglarz na morzu widzi albo światło stałe, niezmienne, albo stałe rozjarzające się peryodycznie, albo stałe przerywane błyskami i zaćmieniami, albo wreszcie same tylko błyski, przerywane zaćmieniami.

Mamy tedy kilka typów świateł, które bywają rozmaicie kombinowane: światło stałe, stałe z r ozj ar z en i a m i, stałe z błyskami, błyski. L., których światło na mniejszą przestrzeń jest rozliczone, jak np. portowe, posłu- promieniowania posiada tylko przez krótki gują się ponadto szkłami barwnemi: czerwonem, czas, w ograniczonym okresie życia. Najhardziej niebieskiein i zielonem, które jeszcze silniej zasługują na uwagę gatunki: F. laternaria odróżniają jedną L-ię od drugiej. Przeciętnie ' (L. surynamski), z wyrostkiem czołowym

Fig. 182. Latarnik (Fulgora).

D,

maczugowatym, grubym, rozdętym workowato, * ki przachodzą przez końce listewek, przyczem krótszym niż całe ciało; długość jego wynosi    płaszczyzna ta powinna być symetryczna wzglę-

65 — 70 mm. i F. candelaria L. (L. chiński),    dem osi, idącej od ogona przez środek płasz-

z wyrostkiem czołowym stożkowatego kształtu, czyzny. Sznurek z przywiązauemi papierkami na końcu zaostrzonym, tejsamej prawie długości co i ciało, które wynosi 30 mm. Indye

K. K-ć.

Wschodnie i Chiny.

■w

Latarnik, pseud. Edm. Nagano wskie-go (oh.).

D.

Fig- 183. Latawiec na uwięzi.

wietrzą. Aby wykazać działanie wiatru, wprowadzamy oznaczenia następujące (Fig. 183): DD przekrój L-a, s jego środek ciężkości, iv s kierunek wiatru, G ciężar L-a. Siłę wiatru działającą na płaszczyznę DD można rozłożyć na dwie składowe, t. j. na równoległą do DD i względem niej prostopadłą. Pierwsza, s q, działa wzdłuż powierzchni DD i nie wywiera na nią żadnego wpływu; druga, sp, działa prostopadle do DD i unosi L-a w górę. Jeżeli linia s p, wiatr w s i ciężar G są w równowadze, to L. zawisa (prawie) nieruchomo w powietrzu.—Przyrząd trzymany na sznurku nie może wznosić się pionowo w górę, lecz musi odbywać tę drogę lukiem koła, którego środek znajduje się u dolnego końca sznurka, a więc w miejscu, w którym go ręka przytrzymuje. Natomiast jeżeli wiatr nagle ucichnie, przyrząd spada pionowo w dół. W celu dokładniejszego przedstawienia działania wiatru należałoby u-względnić i wagę ogona, a wtenczas środek ciężkości byłby w punkcie u. — W celu naukowym użył Franklin (1752 r.) L-a papierowego do udowodnienia, iż obłoki zawierają elektryczność, puścił zatem L-a, zaopatrzonego w śpic metalowy na sznurku konopnym, który stał się dobrym przewodnikiem elektryczności, gdy prze-

Latawce czyli ptaki rajski e (Paradisei-dae), rodzina ptaków wróblowatych (Pas-seres). Cechy tęj rodziny są następuiące, dziób średniej długości, z boków ścieśniony, prosty lub zlekka łukowato wygięty; nozdrza nawpół lub zupełnie zakryte upierzoną skórą; skrzydła średniej długości, zaokrąglone, o 10 w małych odstępach tworzy ogon L-a. Ogon lotkach pierwszego rzędu, z których szósta ten obciąża się u dołu, n. p. małą wiązką tra-i siódma są najdłuższe; ogon średniej długości; wy, aby się zawsze znajdował podczas wzlotu samce, w prześlicznych barwach, posiadają oso- L-a poniżej jego płaszczyzny papierowej. Do bliwe wydłużone pióra ozdobue po bokach cia- każdego z czterech rogów L-a przytwierdza się la lub na głowie, szyi i piersiach, a oprócz sznurek, złącza te sznnrki tak, aby wytworzony tego częstokroć wydłużone sterówki środkowe, węzeł znajdował się w przybliżeniu prostopa-Rodzina ta liczy około 17 gatunków, zatniesz- dle nad górnym końcem, lub środkiem górnej kujących N. Gwineę, sąsiednie wyspy oraz krawędzi L-a, a w odstępie mniej więcej rów-płc. Australię; przebywają wyłącznie w lasach; nytn jego szerokości, przyczem wszystkie ezte-żywią się owadami i jagodami. Do liczby naj- ry sznurki winny być naprężone.—Na cienkim bardziej znanych gatunków należy Latawiec sznurku, przywiązanym do węzła wzmiankowa-(Paradisea apoda) o wspaoiałem ubarwieniu nego, trzyma się przyrząd podczas jego wzlotu, u samców: górna część głowy, skronie, poty- Tak trzymany L. wznosi się przy większym lica i boki szyi ciemno-żółte; czoło, boki gło- wietrze w górę, i to pod wiatr, a gdy niema wy, podgardle ciemno-złoto-zielone; pozostałe wiatru dość silnego, trzeba biedź z L-em, aby części ciała ciemno-brunatne; boczne pióra o- wytworzyć w ten sposób potrzebny prąd po-zdobue pomarańczowo-żółte, na końcach białawe.

Samica mniej jaskrawa, od góry brunatno-żół-tawo-szara, od spodu żółt.-szara, podgardle szaro-fiolet. Długość ciała wynosi 45 cm., — skrzydeł —

24 cm.—ogona—18 cm. Pióra jako ozdobne są bardzo cenione. Inny gatunek, L. czerwony (Pa-radisea rubra), dostarcza również nie mniej o-zdobnych piór. Grzbiet samców szaro-żółty, przez pierś przebiega takiegoż koloru wstęga, podgardle szmaragdowo-zielone, na tylnej części głowy mieści się złocisto-zielony pęk piór, które mogą podnosić się, skrzydła czerwono-brunatne, spód ciała i ogon ciemno-brunatne, boczne pióra ozdobne o wspaniałej barwie czerwonej; górna część ciała samicy i brzuch czerwono-brunatny, przednia część głowy i podgardle aksamitno-brunatne, tylna część głowy, szyja i pierś jasno-czerwone. Długość ciała

wynosi 33 cm., skrzydeł —17 cm., ogona

— 14 cm.

c». st.

Latawiec. /. Zabawki. A). Latawiec na uwięzi lub L. papierowy przyrząd trzymany na cienkim sznurku, unoszący się w górę pod wpływem wiatru, jest podobno wynalazkiem Archytasa z Tarentu około r. 400 przed Chr.—

Dwie listewki drewniane, 1—2 ctm. szerokie, a bardzo cieukie, układa się na krzyż, a w skrzyżowanie wbija gwoździk. Płaszczyzna pa- mókł na deszczu. Sznurek, do którego przy-pieru nalepionego na te listewki miewa naj-    wiązano u dołu klucz, był poniżej odosobniony

częściej kształt czworoboku, którego wierzchoł- edwabiem. Franklin wydostawał z klucza

otworze, ta opada (bez skręcania się) aż do dołu drążka; następnie wsadza się na drążek, również z góry, blaszkę śrubowato zgiętą kształtu śruby dwułopatkowej, mającą w środku dziurę prostokątną, tylko nieco większą od przekroju drążka. Blaszka spada także na dół wzdłuż drążka, lecz obraca się przy tern bez przerwy, gdyż mała dziura w blaszce, zmuszona prawie szczelnie przylegać krawędziami do drążka, prowadzi te krawędzie, a więc i całą blaszkę, po skrętach śruby. Przyrząd tak przysposobiony do użytku trzyma się lewą ręką za dolny koniec drążka, a prawą chwyta za tulejkę i podnosi ją szybkim ruchem w górę. Tulejka podnosi w górę blaszkę, która obraca się przy tem bardzo szybko, a ruch ten śrubowy, raz nabyty, trwa skutkiem bezwładności dłuższy czas i jest powodem, iż blaszka wzbija się w górę, a raczej wkręca w powietrze, podobnie jak wkrętka (śruba do drzewa) wkręca się w drzewo. —Przed użyciem trzeba zbadać, czy blaszka przy podnoszeniu jej na śrubie drążka najpierw górnerai brzegami łopatek przecina powietrze, i czy drugie brzegi łopatek są zwrócone w dół, a równocześnie czy ukośne powierzchnie łopatek tworzą krzyż, w przeciwnym bowiem razie łopatki mają fałszywy skos, a blaszka wylatując, w danym razie jednak tylko opuszczając górny koniec drążka, ma dążność lecenia w dół lub w bok i jest częstą przyczyną wypadków nieszczęśliwych. Już niejeden postradał oko wskutek uderzenia blaszki, z którego to powodu zabawka opisana jest nadzwyczaj niebezpieczną i w krajach cywilizowanych zwykle zakazaną. C) Motyl sztu-

iskry elektryczne. — De Romas zrobił tosamo doświadczenie zupełnie samodzielnie i prawie równocześnie. Rozmaite kształty L-ów ob. Mały światek“ (Lwów 1902) JM® 24 i 25; 1904.

Fig. 185. Motyl >ztuczny

Fig. 184. Śruba latająca.

JM® 27; 1907 JM° 25 i 26).—B) Śruba latająca. Drążek żelazny o przekroju prostokątnym jest tak skręcony, iż tworzy przez całą swą długość śrubę o wysokim skoku. Na tę śrubę wsadza się z góry tulejkę o stosunkowo szerokim

czny ma, w przeciwieństwie do żywego skrzydła A A (Fig. 185) stale ze sobą złączone a lata za pomocą wąsów B B, które otrzymują kształt śruby dwułopatkowej. Do motyla sztucznego o rozpiętości obu skrzydeł około 12 ctm. wystarcza papier możliwie cienki, nawet nie zbyt sztywny, przylepiony do skieletu z gałązek (z drzewa) w przybliżeniu 1 — 1¹/₂ milimetra j grubych. Skielety skrzydeł i wąsów oznaczyliśmy kreskami grubemi. Połączenie skrzydeł z wąsarai stanowi cienki drucik, którego koniec, znajdujący się między skrzydłami, tworzy uszko, drugim zaś końcem przetyka się najpierw luźno (obracalnie) przez dziurkę w środku górnej części skieletu skrzydłowego,

Latawiec, maszyna

1015

a następnie przytwierdza stale w małym odstę- j nak i L-e opadnę, które nie są maszynami pie od skrzydeł do środka skieletu wąsów.    lecz przyrządami nieodpowiedniemi do latania

Odstęp między skrzydłami a wąsami musi być    dłuższego i w kierunku dowolnym. —Poniżej

tak wielki, aby wąsy, obracając się, nie doty-    będziemy zwali części nośne L-a skrzydłami,

kały skrzydeł, a odstęp ten należy ustalić n. p.    jeżeli te skrzydła są ruchome i służą do na-

kulką nadzianą na drucik i do niego tak stale    śladowania lotu ptaków. Jeżeli jednak para

przytwierdzoną, aby dotykała skieletu skrzydeł po jego stronie zewnętrznej. Cienka nitka C C z gumy, przeciągnięta przez uszko drucika, nieco naprężona a następnie końcami przywiązana do dolnej, śpiczasto zakończonej części skieletu skrzydłowego, służy do wytwarzania siły potrzebnej do lotu; przez okręcanie bowiem wąsów okręca się drucik i skręca nitki gumowe, które rozkręcają się, gdy Motyla tak przygotowanego wypuścimy z ręki. Przez rozkręcanie nitek gumowych wytwarza się ruch obrotowy wąsów, który unosi całego motyla w górę. Nadmienić jeszcze należy, iż Fig. 185 przedstawia wąsy w widoku; w rzeczywistości lewy koniec dolny wąsa wystaje przed papier rysunku, a prawy koniec dolny poza papier (lub odwrotnie), przez co wytwarza się śruba dwułopatkowa, która, gdy się patrzy na nią z góry, obraca się wydanym razie w takim kierunku, w jakim się obracają skazówki zegarka. Nakręcać należy zatem ten przyrząd w kierunku odwrotnym, co uskutecznia się obracaniem wąsów wraz z drucikiem. — Patrząc na motyla sztucznego unoszącego się w górę, widzimy, iż wąsy obracają się szybko, a znacznie wolniej, i to w kierunku odwrotnym, skrzydła. Gdybyśmy dalsze robili doświadczenia i powiększali stopniowo wielkość wąsów, widzielibyśmy, iż przy większej stosunkowo wielkości wąsów obrót skrzydeł będzie szybszy. Obrotowi skrzydeł zapobiegłoby się zupełnie, stosując dwie pary wąsów obracających się w kierunkach odwrotnych. Poniżej opisane L-e właściwe, t. j. machiny latające, mają też, aby zapobiedz niezamierzonemu skręcaniu się L-a, zazwyczaj dwie (lub parami) śruby napędowe, obracające się w kierunkach odwrotnych. — Motyla sztucznego można użyć jeszcze do dalszych doświadczeń, z których widać działanie śruby na L-a śrubowego. Motyl puszczony w górę pionowo, leci w górę pionowo jeżeli jednak oś motyla będzie nieco pochyloną, to motyl leci w górę w kierunku ukośnym, a mianowicie względem pionowej droga lotu bardziej pochyłą aniżeli oś motyla. Pochylając tę oś coraz bardziej, przekonamy się, iż przy pewnej pochyłości osi motyla, ten już się nie wznosi w górę, lecz leci poziomo, i że przy poziomo ustawionej osi leci ukośnie w dół.— Opisując poniżej L-e śrubowe podamy tam tylko rozkład siły na pionową i poziomą, powyższego już nie powtarzając. II) Latawce właściwe czyli maszyny

takich skrzydeł jest nieruchomo ze sobą złączona, t. j. jeżeli tworzy jednę powierzchnię mniej lub więcj zbliżoną do płaszczyzny poziomej, będziemy ją zwali płachtą nośną, lub krócej płachtą, która miewa także powierzchnie załamane lub nieco wichrowate, nienadające się jednak do naśladowania lotu ptaków. L-e płachtowe są więc takie, które posiadają płachtę (lub płachty) nośną; L-e jednopłachtowe mają jedną płachtę nośną, dwupłachtowe dwie płachty, jedną ponad drugą, trzy płachto we trzy płachty piętrowo ponad sobą i t. d. Płachty nośne buduje się zazwyczaj, powlekając mocną tkaniną skielet (ramę) z drzewa wisnego. Jeżeli dwie lub więcej płacht zuajduje się ponad sobą, to skielety tych płacht usztywnia się między sobą, stosując do tego usztywnienia drzewo lub drzewo i drut stalowy. Podobny ustrój miewają i stery i śruby napędowe; te bywają także tylko z drzewa, rzadziej z metalu, a stery niekiedy tylko z desek.—Liczby wpisane w rysunki ozuaczają wymiary w metrach. A). Latawce opadnę (Aeroplany bez silnika), przyrządy zużywające spadek z położenia wyższego na niższe do przelatywania drogi bardzo krótkiej i w kierunku poziomym, a raczej do poziomego możliwie zbliżonej, różnią się od właściwych L-ów płachtowych, poniżej opisanych, głównie tem, iż nie posiadają silnika i śrub napędowych. Nie są to więc L-e w ścisłem znaczeniu, lecz raczej spadochrony płachtowe.—Dorywczo i bez przeprowadzenia doświadczeń systematycznych próbowali zbudować rozmaite przyrządy do latania po powietrzu: d’Amecourt, La Landelle, Nadar i inni, a w nowszych czasach: Hirarn, Maxion i Lan-gley, lecz rozwój właściwy można liczyć dopiero od r. 1891, t. j. od czasu, gdy Lilienthal zbudował swego pierwszego L-a z płachtą (aeroplan bez silnika) i zaczął robić próby systematycznie, ulepszając stopniowo swój przyrząd. Lilienthal budował L-e z jedną i z będzie dwiema płachtami nośnemi, wzlatywał na nich a raczej podskakiwał, przebywając przytem drogę i w kierunku postępowym, początkowo do 15, później do 100 metrów długą; zrobił takich wzlotów przeszło 2 000, przypłacając w końcu swój zapał życiem. Zachęceni przykładem i powodzeniem Lilienthala, poszli jego śladem: Anglik Pilcher (um. 1899 wskutek spadnięcia z L-em), Amerykanin Oktawiusz Chanut (zbudował L-a opadnego z pięcioma do latania po powietrzu lub krócej płachtami nośnemi, bracia Orville i Wilbur Maszyny latające, maszyny cięższe od po- Wright, których L-a z r. 1902 przedstawia wietrzą, służące ludziom do latania po powie- Fig. 186, i inni. Wzlot ów żeglarzy wymie-trzu w kierunkach dowolnych. Opiszemy jed- nionych i wyników doświadczeń mozolnych,

często niebezpiecznych, nie opisujemy szczegó- , powietrza i unosi maszynę w górę. Takie L-e łowo ze względu na brak miejsca, chociaż te potrzebują rozpędu, zanim się wzniosą ponad próby są bardzo zajmujące, przedstawiają bo- ziemię, otrzymują zatem u dołu kółka, na któ-wiem sposoby, jakiemi zdobyto wiadomości po- rych się początkowo poruszają. Bracia Orville trzebne do zamierzonego celu, t. j. do wybudo- i Wilbur Wright zastąpili kółka sankami, a w wania maszyny latającej; zaznaczamy jedynie, iż celu zmiejszenia tarcia sanek o grunt, ułożyli żeglarz spuszczał się na swym L-u naj- j szyny, na których sanie się ślizgaj-ą. L. otrzy-częściej ze wzgórka o spadku bardzo łagod- muje dwa stery. Ster zboczeń, obracalny oko-

Fig 186. Latawiec opadny z dwiema płachtami.

ło osi pionowej, służy Ldo zwrotów w prawo i w lewo, a więc i—do utrzymania stałego kierunku lotu w tem znaczeniu, iż L. nie ma zbaczać niepotrzebnie ani w prawo, ani w lewo; ster miewa jedną lub dwie płaszczyzny z desek (lub z tkaniny na skielecie); jeżeli są dwie płaszczyzny, to są one równoległe i stale ze sobą złączone. Ster pochyleń ma ustrój podobny, lecz jego plaszczyzuy są poziome i obracają się około osi poziomej; służy on do nadania L-owi kierunku w górę lub w dół i do utrzymania maszyny na stałej wysokości. Szczególną szybkością zwrotów odznaczają się L-e braci Wright, którzy zmienili ustrój płacht nośnych, stosując do ich skieletu stałą krawędź przednią, a tylną przegubowo z częścią środkową tak złączoną, iż równocześnie ze

nym i kierował swym przyrządem tak, aby przebyć drogę możliwie długą lub pozostać możliwie długo ponad ziemią, Działanie wiatru na L-a, jakoteż jego ciężaru własnego jest podobne jak przy L-u papierowym. B). L-ce właściwe czyli maszyny latające zaczęto budować w r. 1903 lub 1904, a mianowicie L-e płachtowe, nieco później śrubowe, a o kilka lat wcześniej skrzydłowe. — Okres pięcioletni od r. 1904 — 1908 odznacza się ogromnem współ-zawodniętwem żeglarzy powietrznych, a wskutek tego i wielkiemi postępami w lataniu po powietrzu. Żeglarze robią, o ile możności, w tajemnicy dalsze próby i doświadczenia, starając się zdobyć nagrody wyznaczane, a przez to i sławę. 1) L-ce skrzydłowe (czyli ortoptery), maszyny latające, naśladujące lot

gi się obniża. Wskutek tego tylna część płachty nośnej przez nastawienie ukośne (t. j. pochyłe odnośnie do pionu) tylnej krawędzi ramy może przybierać położenie ukośne, przyczem jednak cała płachta ma powierzchnię wichrowatą. Opisane nastawianie płacht odbywa się równocześnie i tymsamym ruchem rączki służącej do nastawiania steru zboczeń. To ukośne nastawianie płacht przy zwrotach przypo-

ptaków za pomocą skrzydeł ruchomych. —Iuży- , wznoszeniem się jednego końca krawędzi dru-nier Bleriot zbudował w 1900 r. taką maszynę i zastosował do silnika dwutlenek węgla, starając się tym sposobem zmniejszyć ciężar silnika wraz z przyborami. W r. 1904 porzucił jednak budowę tych maszyn, a zaczął budować L. płachtowe, które uważał za lepsze. 2) L-ce płachtowe (aeroplany z silnikiem).

Śruby, poruszane silnikiem, nadają L-owi ruch postępowy, wskutek czego na płachtę (lub płachty) nośną, przednią krawędzią wyżej ¹ mina lot ptaków, które przy zwrotach w pra-wzniesioną aniżeli tylną, działa z dołu napór | wo lub w lewo pochylają się także w prawo lub w

I*/

•s*

CD

h. . J.*Jl

rr

-A SU,

'*J~XL +_____ŚLQQ__

u_____0Ł£___

L&(L_ Oj

5'

1017

Fig. 187. Latawiec jediiopłachtowy Vuia z r. 1907.

lewo.—L. jednopłachtowy Vuia z r. 1907, o jednej śrubie napędowej. Fig. 187 przedstawia jego widok z boku i z góry. Maszyna ta wyróżnia się tem od innych, iż płachta nośna składa się z trzech części, z których tylko mała część środkowa jest stała, a dwie części boczne mogą być składane, tworząc natenczas niejako skrzydła, których jednak tak nazwać nie można, gdyż podczas lotu skrzydła są rozpięte i stale do części środkowej przytwierdzone. Składane skrzydła zastosowano tu jedynie w celu ułatwienia przewozu L-a z jednego miejsca na drugie. A' (Fig. 187) oznacza jedno skrzydło rozpięte a A, drugie złożone.- L. jednopłachtowy Gastam-bide-Mengin’a (Fig. 188), o jednej tylko śrubie napędowej, posiada płachtę nośną, której końce boczne leżą wyżej aniżeli jej środek, wskutek czego płachta robi wrażenie dwóch rozpiętych skrzydeł. —L. dwupłachtowyWil-bura Wright’a, z dwiema śrubami napędo-wemi, obracającemi się w kierunkach odwrotnych. Fig. 189-a, 189-b i 189-c przedstawiają tę machinę, a wpisane litery oznaczają: a i v płachty nośne, c ster pochyleń, d siedzenie dla żeglarza, f ster zboczeń, m silnik ustroju braci Wright (mocy 25 koni mechanicznych, wagi 90

tafj

, AY-y

T*ĘjĘ3>

' s.*

Brj

Fig. 188. Latawiec jednopłachtowy Gastambide-Mengina. Latawiec dwupłachtowy^Wilbura Wrighta:

CU

7/~

tTT

Fig. 189-a. Widok od tyłu.

K*

to

OD

T"

SŁ

«o!

ii

TT

235Z

T⁷

..........&.*?.

Fig. 189-b. Widok z boku.

/i£. ..... *

ci

r\

i-LU

- IZ*50lĄ

VJ

A..........

Fig. 189-c. Rzut poziomy (plan).

I kg.; porusza on za pomocą łańcuchów śruby napę-| dowe w i o o średnicy 2.8 metra, umieszczone | z tyłu a robiące 550 obrotów na minutę), s sanie, g rączka steru pochyleń. Dwie płachty, zbudowane w odstępie pionowym 1.5 metra, mają po 12.5 metra długości i 2 metry szerokości.—L. dwupłac htowy Farm a n’a. (Fig. 190). Żeglarz ten budował początkowo L-e dwupłachtowe, podobne w zasadzie, lecz w , szczegółach znacznie się różniące od maszyn braci Wright. Później zaopatrzył je dodatkowo w pionowe ścianki płócienne między płachtą dolną a górną. Płaszczyzny tych ścianek są równoległe do osi L-a, a więc i do kierunku lotu postępowego, wskutek czego hamują lot maszyny tylko bardzo nieznacznie, natomiast zasłaniają nieco żeglarza. Farman starał się urządzić dla żeglarza siedzenie możliwie wygodne, co jest bardzo ważnem, mianowicie przy dłużej trwającym locie; natomiast Wilbur Wright mniej dbał o to, a więcej o łatwość i szybkość zwrotów. —F arman, bracia Orville i Wilbur Wright zyskali wprawdzie największy rozgłos z powodu wzlotów wykonanych na większe oddalenia, lecz De-lagrange’a L. w dobroci dorównywa L-owi Farmana, a prócz tego zasługują na wyróżnienie i inni, którzy się przyczynili do rozwoju żeglugi powietrznej i nieraz zdobywali nawet nagrody, wyznaczane za wzloty najdłużej trwające lub za przelecenie największej drogi. Wymienić wypada przynajmniej: Pischof’a, BI er i ot’a, Roberta Esnault-Pelterie, i Clement Auffm O r d t ’ a, Ellenhammer’ a i Santos Dumonfa. Z wyników dotychczas osiągniętych przytaczamy tylko te: Wilbur Wright przeleciał 21 września 1908 r. wt 1 j godzinie 31 min. i 25⁴/₅ sek. 66.6 kilometrów,

’ przyczem droga rzeczywiście przebyta w łu-

'M

Fig. 190. Latawiec dwupłachtowy Farmana.

kach wynosiła około 9 kilometrów.—Farman przeleciał 21 marca 1908 r. w 3 minutach 39 sek. przeszło 2004 metrów, a 23 września 1908 r. w 43 minutach 42 kilometry. Leon Delagrauge przeleciał 11 kwietnia 1908 r. w 6 min. 30 sek. 3 225 metrów, a 30 maja tego-samego roku w 15 min. 12 sek. 12.75 km.

wie pionowo i puścić śruby w ruch, W celu zaś wywołania równocześnie i ruchu postępowego (t. j. naprzód), wał ustawia się pochyło (jak w fig. 191), a natenczas śruby ciągną L-a ukośnie w górę. Rozkładając siłę ciągnącą maszynę ukośnie w górę na składową pionową i składową poziomą, widzimy, iż pierwsza musi utrzymywać maszynę ponad ziemią, a druga służy do nadania lotu w kierunku poziomym. Im bardziej pochyla się oś wałów, tem szybszy jest ruch postępowy maszyny, lecz pionowa składowa, utrzymująca L-a ponad ziemią, zmniejsza się. Zatem równocześnie z pochyleniem wałów (osi) śrub, powinno się zwiększyć szybkość obrotową śrub, aby w ten sposób otrzymać większą pionową składową, potrzebną do utrzymania maszyny ponad ziemią. Leger wybudował dotychczas tylko wielki model o średnicy śrub 6.25 metra, który to wymiar powinien wynosić 12.5 metra, jeżeli maszyna ma unieść żeglarza. Próby wzlotów modelu wypadły korzystnie. —Bracia Bregnet i Paweł Cornu wykonali L-ce w wielkości naturalnej, budując i śrubowo-płachtowe, tworzące przejście od płachtowych do śrubowych. Żeglarze powietrzni nauczyli się latać na L-ach opadnych, posiadających płachty nośne; z tego powodu starali się udoskonalić przedewszyst-kiem ustrój wypróbowanych już L-ów, zamie-

Orville Wright przeleciał 9 września 1908 r. w 57 min. 31 sek. 69 km., a przy drugiej próbie, podjętej w tymsamym dniu, utrzymał się ponad ziemią 1 godziuę 5 min., prócz tego latał po powietrzu podczas burzy 1¹ji godz.

Cięższe L-ce płachtowe żeglują łatwiej i prędzej i mogą zabrać paliwa do silnika na kilka godzin: nadają się zatem do podróży dalekich, za to wzlot ich jest trudniejszy.—L-ce jedno-płachtowe wykazywały prędkość większą od dwupłachtowych, a największa szybkość osiągnięta wynosiła 90 kilometrów na godzinę.

Największa jednak pewodzenie miały dotychczas L-ce dwupłachtowe. Silniki ustroju braci Wright, Renaulfa, jakoteż Daiminler’a okazały się najodpowiedniejszemi. 3) L-ce śrubowe (helikoptery) mają śruby napędowe, które nadają maszynie ruch dowolny, a więc unoszą ją w górę, ciągnąc lub pchając równocześnie naprzód. Inżynier Leger z Monaco zbudował maszynę mającą ustrój podobny do motyla sztucznego, opisanego powyżej. Zawiesił on łódkę ze sterem za pomocą sprzęgła Cardana ' niając je przez dodanie silnika i śrub na wła-przegubowo u dwóch wałów współosiowych ! ściwe L-e płachtowe. Jednak L-e śrubowe, i osadził na każdym z nich śrubę napędową j chociaż dotychczas mniej cenione aniżeli płach-(Fig. 191). Śruby te, równowielkie, obracają j towe, należy uważać teoretycznie za dobre, się w kierunkach odwrotnych. Chcąc się praktycznie zaś mają one zaletę wielkiej stosun-wzuieść pionowo w górę, należy oś wałów usta- ' kowo prostoty. — „Przegląd Technicznya, Warsza

V*'

(SL

Fig. 191. Latawiec śrubowy LegePa.

r. 1883) słynna histeęyczka belgijska, w o-czach wielu łatwowiernych uchodząca za świętą, lub przynajmniej za nawiedzoną przez łaskę boską szczególną; przez innych, również nasz najniesłuszniej, uważana za oszustkę pospolitą, ale przebiegłą. Była to dziewczyna z ludu, córka robotnika przy kolei żelaznej, wierząca głęboko i bardzo nabożna, cierpiąca przytem na rozstrój nerwowy, a rozmyślająca ustawicznie nad męką Chrystusową. Poczynając od d. 24 kwietnia r. 1868 co piątek dostawała napadów histerycznych, pod których koniec na dłoniach, stopach i w innych miejscach ciała jej występowały piętna czerwone, często krwią broczące; od lipca tegoż roku przyłączyły się jeszcze, pod koniec napadu, objawy zachwytu nieprzytomnego. Świadek naoczny tak opisuje przebieg napadu misterycznego: W środku rozmowy L. odrazu milknie, oczy rozwarte w słup stalą i podczas godzin kilku pozostaje nieruchomą, jakby w rozmyślaniu najgłębszym pogrążona. Zwykle blizko godziny 2-ej po południu przechyla się naprzód, podnosi się wolno z siedzenia i nagle pada twarzą do ziemi. Leży teraz na podłodze, wyciągnięta jak długa, głowę trzymając opartą na zgiętej ręce lewej; oczy ma zamknięte, usta rozchylone, nogi wyciągnięte prosto. Stan taki trwa dosyć długo, bo dopiero blizko g. 3 ej wykonywa nagle ruch poryw-Por. także czy. Obie ręce wyciąga poziomo od siebie, do antr. kraj." VI 245: XIII 78; stopę zakłada na stopę, przyczem prawą opiera

wa 1908 r. N> 50 i 52, 1909 r. N> 2; „Genie Ci-vil“ Paryż, tom LIV J\® 3 i 4; „Allgemeine Automobil Zeitung" z dnia 29 maja 1908. „Zeitschr. d. Ver. d. In.“ 1908 «N?> 48.

Latawiec, nazwa stosowana przez lud wogóle względem gwiazd spadających, meteorów, ogników błędnych, a pozostająca w związku z pojmowaniem pierwotnem tych zjawisk. L-em nazywają także wir powietrzny, albo wodny. A ponieważ niegdyś takie wiry, ogniki i t. d. przedstawiano sobie jako istoty nadprzyrodzone, więc istnieje i dyabeł L. albo szaleniec (Pauli „Pieśni ludu w Galicyi" 76). Z zastosowań tej nazwy zasługują na uwagę następujące: 1) Dzieci poronione lub zmarłe bez chrztu przemieniają się w L-a. Jest to rodzaj ptaka-upio-ru, lecącego pod chmurę wówozas, gdy płanet-nik ciągnie chmurę. Spuszcza się ua ziemię wraz z piorunem, a gdy kogoś napotka, wola: chrztu! Należy wówczas zrobić znak krzyża św., a L. będzie zbawiony (Kolberg „Krakowskie" IJI 60—61). Piorun bije najczęściej za L-ami, duchami, dzieci nieprawych, uduszonych przez matki (Świątek „Lud nadrabski" 512, 701). L jest niewielką ptaszyną b. piękną; podniósłszy ogon do góry, przelatuje z drzewa na drzewo z nadznyczajną prędkością, wy-zywając pioruna (postać mityczna) obelżywemi słowami, ten zaś do niego wciąż strzela, nie mogąc go zabić („Wisła*¹ VII 114).

Zb. wiad.

Kolberg „Radomskie" II 145.—2) duch powietrzny, który na ziemię zlatuje, by ziemskiej rozkoszy użyć. Gdy wypatrzył sobie dziewoję wiejską, zrywa ogniwo złote, którem był przykuty do nieba, i rzuca się z obłoków. W tym przelocie świecił jako świetna gwiazda, ale na ziemi odpadały mu skrzydła i przybierał postać najdorodniejszego młodzieńca (K. Wł. Woycicki „Kłosy 1865 JNfe 16: „Wisła" VII 181—2).—3) Istota, która podczas ciemnych nocy biega po bagnach z zawieszoną na ogonie latarką, a nazywają ją L-em lub latań-cem („Wisła" III 729).—4) Wreszcie w Au-gustowskiein i wogóle na Litwie L-em nazywają potępieńca, który za karę zniewolony jest po całych nocach przebywać wielkie przestrzenie po powietrzu i ziemi, miotając skry u-stami, nosem i uszami i znosząc skarby tym ludziom, których skrzywdził za życia. Dlatego jeśli ktoś miewa dużo pieniędzy z niewiadomych źródeł, pytają się go żartem: czy ci latawiec nosi pieniądze? Po litewsku takiego ducha nazywają aitvaras (stąd pols. oćwiara). W tern znaczeniu L. odpowiada

B. O

na lewej. W postawie tej, jakby była ukrzyżowana, pozostaje nieruchomą mniej lub więcej do godziny 5-ej. Napad wtedy kończy się w ten sposób, że ręce obie opadają bezwładnie wzdłuż ciała, głowa, jak martwa, na piersi, powieki zaciskają się, twarz powleka się bladością śmiertelną, pot zimny występuje na nią, ręce i nogi są trupio zimne, a z piersi wydobywa się charczenie, jak u konającego; tętno zaledwo wtedy daje się wyczuć. Stan taki, przerażający, trwać zwykł 10 — 15 minut. Potem twarz, ręce i stopy stają się cieplejsze-mi, tętno bić zaczyna mocniej, na policzki wraca rumieniec, a wyraz zachwytu trudnego do opisania jeszcze na minut kilka z twarzy uie schodzi; wtedy też na dłoniach, stopach i na boku widać piętna czerwone, mniej lub więcej wyraźne. Powtarzało się to przez lata całe co piątek, przyczem stan ogólny zdrowia L. podupadał, stale. W r. 1871 rozeszła się wieść, że L. rzekomo przestała przyjmować pokarmy i że jedynie przy życiu utrzymuje ją komunia św., codziennie przyjmo-uaszym:    wana. Ks. Dumont biskup w Tournay, któ-

Gelddrache.

Latawiec, taniec ludowy, jedna z odmian kujawiaka.—Kolberg „Kujawy" II 207.

Lateau Ludwika (* w Bois d’Haine [Bel- cudowność, a między zagorzalcami wierzącymi gia] d. 30 stycz. r. 1850—y tamże d. 25 sierp, a niedowiarkami dochodziło do sporów i zajść

plonowi (ob.), sporyszowi (ob.), smok o- rego Ojciec św,, w r. 1880 uznał za obłąka-wi (ob.), czeskiemu pliwnikowi i niem. | nego i usunął z biskupstwa, przyczynił się głów-

L. K.

r,. k.

\ nie do rozkrzewienia wiary w cudowność stanu Ludwiki L.; rozgłaszali to samo i księża inni, wierząc, lub udając, że wierzą, w jej

gorszących. Żeby temu koniec położyć, wy- nął powtórnie, odbudowali go nanowo Urban dział lekarski brukselski wydzielił z łona swojego komisyę do zbadania rzeczy, a wynikiem było to, że L. uznano za osobę chorą nerwowo, z ozem oczywiście ks. Dumont i zwolennicy jego zgodzić się nie chcieli; gdy jednak władza kościelna najwyższa prałata tego usunęła, urok świętości, zmalał odrazu i L. zmarła w zapomnieniu.—Por. Warlomont „Rapport medical sur la stigmatisee de Bois d’Haine“ (Bruksella 1875); Schwann „Mein Gutachten iiber die Versuche an der stigma-tisierten Louise Lateau“ (Kolonia 1875); A.

IV i Grzegorz XI. Marcin V, Eugeniusz IV i Aleksander VI przebudowywali go według swego upodobania. Kśl. ten został zupełnie zmodernizowany od czasów Piusa V (1560), zwłaszcza przez F. Borromini’ego (1650). Głó-fasada jest dziełem Aleks. Galilei (1734).

wna

We wnętrzu o 5 nawach (130 m. dług.) zwracają uwagę: sufit pędzla prawdopodobnie Gia-como della Porta (nie zaś Michała Anioła), grobowiec Marcina V, główny ołtarz dla papieży z gotyckiem tabernaculum roboty Barna da Siena (1367), drewniany posąg Jana Chrzciciela, dłuta Douatellego, rzeźba marmurowa Zdjęcie z krzyża" roboty Teneraniego, kosztowne mozaiki i in. Za Piusa IX i Leona XIII kśł. ten uległ ponownemu zmodernizowaniu. Mieści on najbogatszy może zbiór relikwii katol. konu nad portalem udzielał papież w dniu Wniebowstąpienia błogosławieństwa ludowi. Ponieważ od czasu Grzegorza XI prawie każdy papież przebudowywał i przyozdabiał świątynię według własnego upodobania, przedstawia ona nagromadzenie typów budownictwa i zdobnictwa z najrozmaitszych epok. Z kśłem łączy się kaplica San Giovanni in fonte, której kopuła spoczywa na 8 przepysznych kolumnach porfirowych; jest to najstarsze baptisterium Rzymu. Na wschód od L-u znajduje się kaplica, mieszcząca w sobie t. zw. święte schody — Scala Santa, t. j. 28 stopni marmurowych, pochodzących rzekomo z pałacu Piłata w Jerozolimie, po których wchodził jakoby Chrystus; wierni wchodzą na te schody na klęczkach. Przywiozła pono tę świętość do Rzymu ces. Helena w r. 326.    L., jak

i Watykan i Castel Gandolfo, korzysta z przywileju eksterytoryalności, zawarowanego prawem gwarancyjnem z d. 13 maja 1871 r. O L-e: A. Valentini „La patriarcale basilica Latera-nenseu (Rzym 1832, 2 t ); Rohault de Fleury: „Le L. au rnoyen ńge“ (Paryż 1877); Benndorf i Schóne „Die antiken Bildwerke des later. Museumsw (Lipsk 1867); Ficker „Die altchristl. Bildwerke im christl. Museum des L.“ (t-że

Lehmann „Aberglaube und Zauberei* (przekł. z duńs. Petersena; Stuttgart 1898, 530 str.).

Z bal-

Dr. I. P..

Że istnieją stany chorobne, w których piętna broczące występować mogą na ciele jest rzeczą dowiedzioną, aczkolwiek zdarza się to b. rzadko.—Por. Bernheim „De la sugge-stion“ (wyd. 2-e, Paryż 1888, str. 106inast.); ob. też St y gmaty żacy a.

Hr.

Laterańscy kanonicy regularni, ob. Kanonicy regularni.

Laterańskie sobory powszechne. W bazylice later., oprócz wielu mniejszych synodów, odbyło się pięć soborów powszechnych, zwanych z tego powodu laterańskiemu I(po-w szechnyll), zwołany 25 czerw. 1122 przez Kaliksta II na niedzielę 18 mar. 1123. Pierwszy sobór powszechny, na Zachodzie odbyty; aktów właściwych tego soboru nie mamy. Pan-dulf mówi, że bpów wraz z opatami było 997; kronikarz klasztoru Fossae Novae podaje około 500 bpów obecnych. Narady trwały od 18 marca do 6 kwietnia. W liście konwokacyjnym za główny cel zjazdu zaznaczył Kalikst II reformę nadużyć, jakie się do Kościoła wkradły:

Lateran, pałac papieski w Rzymie, wyprowadzający swą nazwę od rodu rzymskiego L a-terani; Plautius Lateranus, uwikłany w spisek Pisona przeciw Neronowi, został ścięty w r. 66 po Chr., i prawdopodobnie przez konfiskatę jego dóbr L. stał się własnością cesa-rzów. Z biegiem czasu L. przeszedł w posiadanie Fausty, żony Konstantyna W., ta zaś podarowała pałac b-powi rzymskiemu, i odtąd L. był siedzibą papieży aż do przeniesienia się ich do Awenionu, tudzież, łącznie z przytykającym kościołem, miejscem pięciu soborów. Zniszczony przez pożar 1308 r., L. został staraniem Sykstusa V odbudowany przez Dominika Fon-tanę w r. 1586. Innocenty XII zamienił go na dom sierot (1693). Grzegorz XVI urządził w nim Museum Gregorianum Latera-ne u s e (1843) dla zabytków pogańskich i chrze-ściańskich; był tam piękny posąg Sofoklesa, mozaika z 50 figurami gladyatorów naturalnej wielkości, pochodząca z term Caracalli, mozaika z Awentynu, przedstawiająca nieuprzątniętą podłogę jadalni, piękne sarkofagi i in. Pius IX przyłączył jeszcze Muzeum chrześciańskie (Mu-seo cristiano), zawierające, krom cennych 1890). malowideł, sarkofagi i napisy, zebrane z katakumb i dawnych bazylik. — Do L-u przytyka bazylika San Giovanni in Lateran o, kościół katedralny biskupa rzymskiego oraz ,,wszech kościołów miasta i świata matka i głowa“ (łac napis na frontonie: ,,Omniurn ecclesiarum urbls et orbis mater et caputu), główna świątynia od czasów Konstantyna W., założona pono przez p-ża Sylwe- i stra, zwana Basilica Lateranensis Con- ! stantiniana, albo St. Salvatoris, lub też Aula De i. W r. 896 kśł. ten runął podczas trzęsienia ziemi został zaś odbudowany przez Sergiusza III (904 — 11). W r. 1308 spłonął; odbudował go Klemens V, malowidłami zaś ozdobił Giotto. W r. 1360 kśł. spło-

Ze śmiercią Anakleta II

gdy jednak w przeciągu czasu między zwołaniem a otwarciem soboru zawarty został konkordat w Wormacyi, wzięto i ten pod rozwagę. Po odczytaniu wszystkich dokumentów, do konkordatu się odnoszących, całą ugodę, jako przywracającą z dawna upragniony pokój, z radością zatwierdzono i w archiwum kościoła rzymskiego złożyć polecono. Liczba i układ kanonów nie we wszystkich dawnych egzemplarzach rękopiśmiennych są jednakowe. Mansi podaje ich 22, podczas gdy u Pertz’a jest tylko 9. Treścią 22 kanonów jest: potępienie symonii. konferowanie stopni hierarchicznych, celibat i wstrzemięźliwość duchowieństwa, stosunek duchowieństwa zakonnego do świeckiego, pobożne pielgrzymki do Jerozolimy, Kompostelli i Rzymu, odszczepieństwo antypapieża Grzegorza VIII, o poddanych w dobrach kościelnych, o gwałceniu Pokoju Bożego, o fałszerzach monety i iu. Za radą soboru kanonizował papież Konrada, bpa konstancyjskiego, nadał palliusz Adalbe-ronowi, arcybpowi hambursko-bremeńskiemu i rozstrzygnął niektóre spory jurysdykcyjne. II (powszechny X), odprawiony pod Innocentym II, zaczęty 4 kwietnia 1139, składał się z 1000 prawie bpów i opatów. Pewna partya kardynałów pko Innocentemu II postawiła była Piotra Leonis pod imieniem Anakleta II. Stronnikami tego Anakleta byli: Roger hr. Sycylii, pan prawie całych Włoch południowych, i Gerard bp z Angouleme, legat antypapiezki na Akwitanię.

(w stycz. 1138) i z ustąpieniem dwa zaledwie miesiące piastującego przewłaszczoną godność Wiktora IV, źródło 9-letniego odszczepieństwa ustało; lecz trzeba było usunąć jego skutki, o-czyścić beneficya z intruzów, których wspomnie-ni antypapieże i ich stronnicy zamianowali, postanowić o losie tych, którzy od posłuszeństwa prawemu papieżowi się wyłamywali, przywrócić rozprzężoną wskutek rozdwojenia karność kościelną, obmyślić środki pko szerzącemu się zepsuciu. Sam Innocenty II otworzył pierwsze posiedzenie mową, i w niej unieważnił wszystkie czynności antypapieżów, zasuspendował duchownych, przez Gerarda z Angouleme wyświęconych i, wymieniwszy nazwiska winowajców, kazał im złożyć pastorały, palliusze i pierścienie. Wykonawcą tego wyroku na Francyę i Akwitanię został mianowany Gotfryd, bp z Chartres; polecono mu nietylko usunąć bpów do odszczepieństwa zamieszanych, ale nadto zburzyć poświęcone przez Gerarda z Angouleme i przez drugiego stronnika Anakletowego, Gilona z Tu-sculum, ołtarze. Surowość swoją Innocenty II posunął tak daleko, że złożył z godności kardynała Piotra z Pizy, który jeszcze przed półtora rokiem dobrowolnie mu się był poddał. Starał się sobór nakłonić Rogera hr. Sycylii do zgody, lecz gdy żadne rokowania nie przyniosły skutku pożądanego, rzucił nań klątwę. Postanowiono na tym soborze 30 kanonów, z których jeden jest dogmatyczny, pko Pętrobruzjanom, drugi pko Anakletowi II, reszta odnosi się do poprawy obyczajów i jest powtórzeniem ustaw, już poprzednio na synodach w Clermont (19 list. 1130) i w Reims (18 paźd 1131), pod pre-zydencyą Innocentego II wydanych. Traktują one o świętokupstwie, o celibacie duchowieństwa, o klauzurze zakonnej, zabraniają duchownym zbytku w ubiorach, zajmowania się adwokaturą i medycyną, nepotyzmu, przyjmowania beneficyów z rąk laików, świeckim zakazują turniejów i t. p. zbrojnych popisów, stanowią kary pko podpalaczom, lichwiarzom, gwałcicielom Pokoju Bożego i t.d. W kanonie 11-ym przywilej nietykalności, przyznawany osobom duchownym zawsze i wszędzie, że niewolno im żadnego gwałtu zadawać, czy to w czasie Pokoju Bożego, czy w innym, rozciągnięty został do pielgrzymów, do kupców, do wieśniaków na rolę idących, uprawą jej zajętych, lub z niej powracających, do zwierząt w rolnictwie potrzebnych, do zboża na siejbę przeznaczonego, do owiec.—III (powszechny XI) r. 1179. Zwołał go Aleksander III w lecie 1178 i otworzył 5 marca 1179 r., w obecności przeszło 300 bpów, wielkiej liczby opatów i innych dygnitarzy duchownych i świeckich (wszystkich osób liczono do 1000). Sobór odbył trzy publiczne posiedzenia; na ostntniem (19 marca 1179) ogłoszono 27 dekretów (capitula). Żeby na przyszłość zapobiedz odszczepieństwom, postanowiono, iż za prawego papieża ten tylko ma być uznawany, kto otrzyma dwie trzecie głosów kardynalskich. Unieważniono wszystkie święcenia przez antypapieżów dokonane. Potępiono Albigensów, i polecono zbrojuo przeciwko nim występować. Inne kanony zmierzają do przywrócenia oświaty i karności wśród duchowieństwa, do zapewnienia swobody Kościołowi i t. d.—-IV (powszechny XII) odbyty r. 1215, zwołany przez Innocentego III bullą 19 kwiet,. 1213 r. Wezwanie otrzymali nietylko bpi, ale i kapituły, bo o nich miał także sobór stanowić; nadto, wielcy mistrzowie zakonów rycerskich i monarchowie chrześciańscy, jako potrzebni do narady nad sprawą odzyskania Ziemi ś.; wreszcie generałowie zakonni. Termin zebrania naznaczył papież na 1 listop. 1215. Przez czas pozostały mieli bpi zbierać wiadomości o wszystkiem, co naprawy potrzebowało; mieli legaci objeżdżać kraje, żeby przysposobić umysły do przyszłej wyprawy. W każdej prowincyi miało się zostać dwóch tylko bpów, dla załatwiania spraw bieżących; ale i ci nawet, podobnie jak inni, którzy dla słusznej przeszkody osobiście stawić się nie mogli, winni byli wysłać swych pełnomocników. Zebrało się 412 bpów, 800 opatów, nie licząc wielkiej liczby reprezentantów od prałatów nieobecnych i kapituł; przybyli posłowie ces. Fryderyka H, ces. konstantynopolskiego Henryka, posłowie królów; jerozolimskiego, fran-

dwie sesye odbyły się 20 i 30 listop. 1215 r.

cuskiego, angielskiego, aragońskiego, węgier- | stwie kościelnem; Juliusz II przeto w tyrasa-skiego i in. Lubo wszyscy na termin nazna-    mym celu zwołał sobór legalny do Lateranu i

czony się stawili, uroczyste otwarcie soboru    otworzył (3 maja 1512) w obec 13 kardynałów

nastąpiło dopiero 11 listopada. Pierwsze po- i 79 bpów, po większej części z Włóch. Oprócz siedzenie zagaił sam papież mową. Następne ; tych, znajdowali się jeszcze posłowie: ces. Maksymiliana I, króla angiel. Henryka VIII, króla aragońskiego, Rzplitej weneckiej i in. W Polsce dopiero na sejmie piotrkowskim (11 list. 1512) uradzono wysłać arcybpa Jana Łaskiego i kaszt, kaliskiego Stanisława Ostroroga; lecz gdy Juliusz II zmarł (21 lut. 1513), Łaski, nie czekając na nowe pełnomocnictwo króla, pojechał sam (w końcu marca 1513); Ostroróg zaś później go dopędził i, krótko w Rzymie zabawiwszy, pojechał do Hiszpanii. Na pierwszych pięciu sesyach potępiono uchwały pseudo-sobo-ru pizańskiego; odszczepieństwo zakończyło się dopiero za Leona X. Ten także papież wyznaczył z łona soboru komisyę do obmyślenia środków ku poprawie obyczajów i karności kościelnej. Na wniosek tejże komisyi wydano rozporządzenia względem domowego życia duchownych, poczynając od kardynałów samych. Dom kardynała, według postanowienia soboru, stać zawsze otworem dla ludzi zacnych, uczonych, dla szlachty biednej; życie winien prowadzić skromne, oszczędne, bez wystawy zbytkownej; ma dawać opiekę uciśnionym, biednym, sierotom; krewnych może wspierać, lecz nie bogacić z krzywdą Kościoła. B-pom polecono rezydować w swej dyecezyi, zwiedzać ją często, żyć bez pompy, uzbierany majątek zostawić kościołowi swemu i ubogim, na pogrzeb nie wyznaczać więcej nad 1500 florenów. Wszystkim duchownym zalecono pilne rozczytywanie się w dziełach Ojców śś., nie mówiąc już o czystości obyczajów. Co do urzędnikńw kancelaryi papiezkich, żeby przeciąć drogę nadużyciom, uchwalono, że opłaty kancelaryjne mają być pobierane według dawniejszego zwyczaju, i zniesiono nowe, dowolnie podwyższone. Nie potępiając studyów humanistycznych, sobór zalecił uczyć młodzież przedewszystkiem artykułów wiary. przykazań, hymnów kościelnych, psalmów, żywotów świętych. Zatwierdzono i pochwalono instytucyę banków pobożnych (montes pietatis). Żeby zapobiedz nadużyciom nowo powstałej sztuki drukarskiej, zabroniono drukować jakiekolwiek dzieło bez zezwolenia miejscowego bpa. Z kwestyi dogmatycznych zabronił sobór dysput o naturze duszy i potępił naukę o jednej duszy powszechnej,

Wreszcie sobór

Przed otwarciem, jako też między jednem a drugiem posiedzeniem publicznem, odbywały się zebrania prywatne (niejako kongregacye generalne), na których rozstrzygano spory już-to jurysdykcyjne, już inne sprawy. Między innemi hr. Tuluzy, Rajmund VI, wraz z synem, także Rajmundem, hr. Foix, Comminges, i wielu baronów, którym, jako przekonanym o sprzyjanie Albigensom, odebrano posiadłości, stawili "się przed papieżem, żądając zwrotu posiadłości.

Innocenty III gotów był żądaniu ich uczynić zadość; lecz gdy bpi francuscy zaczęli dowodzić, ie ze zwrotem tych dóbr wszystko, co dotąd pko Albigensom uczyniono, cały dotąd o-siągnięty rezultat wyprawy będzie zniweczony, sobór wyznaczył tylko roczną pensyę Rajmundowi, dobra zaś same polecił dać—-jedne bezpowrotnie w lenność Szymonowi de Monttort, inne zwrócić synowi Rajmunda, gdy dojdzie do ma pełnoletności i będzie tego godnym. Oprócz osobnego postanowienia p. t. Expeditio pro re- on cuperanda Terra sancta, gdzie uchwalono środki nowej wyprawy na Wschód, sobór wydał 70 kanonów, tak dogmatycznych jak moralnych i dyscyplinarnych. Pierwsze między niemi miejsce zajmuje skład wiary, skierowany głównie pko błędom Katarrów i Waldensów.

Potępiono błędy Joachima z Flora i Amalryka karnoteńskiego; uchwalono środki do wykorzenienia herezyi Albigensów; zabroniono Grekom chrzcić powtórnie tych, którzy już raz w łacińskim kościele chrzest otrzymali. Inne uchwały odnoszą się do praw patryarszych, do praw i obowiązków biskupich, do synodów prowin-eyonalnych i kapituł zakonnych, do sądów duchownych, do małżeństw między krewnymi, do dziesięcin, do cenzur kościelnych, do szkół przy katedrach i kollegiatach, do obyczajów duchowieństwa; nakazano spowiedź coroczną około Wielkiejnocy; lekarzom polecono ostrzegać chorych, iżby wezwali kapłana dla uleczenia swej duszy; zakazano oddawać żydom jakiekolwiek urzędy publiczne i t. d. Prawie wszystkie kanony tego soboru wciągnięte zostały do Decretales w Corpus juris canonici, pod róż-nemi tytułami. —V r. 1512 —1517 zwołany był

przez Juliusza II i pierwsze 5 sessyi pod tym wspólnej wszystkim ludziom.

/ papieżem się odbyło; na następnych prezydo- potwierdził zawarty (1516    r.) przez Leona

wał Leon X. Juliusz II uznawał potrzebę re- X konkordat z Franciszkiem I francuzkim, zniósł formy Kościoła, lecz, zaprzątnięty wojną o nie- sunkcyę pragmatyczną (ob.) i nałożył zależność Italii, chciał wprzód zabezpiećzyć na wszystkie beneficya dziesięcinę, na trzy lata, władzę doczesną papieży. Do przyśpieszenia dla umożliwienia wyprawy krzyżowej pko Tur-tego zniewolił go pseudo-sobór pizański (ob.). I kom. Prace swoje zakończył sobór 16 marca Kardynałowie odszczepieńscy głosili, że chcą I 1517 r. Gallikanie, przynajmniej niektórzy da-przywrócić porządek i karność w społeczeń- I wniejsi, nie uznawali jego oikumeniczności.

1024

La Tóne.— Lath (symbol).

Protestacyi ich przyczyną jest to, że sobór tewnikiern) ,,Harfę“ zastępywał. „Harfa" zawiera zniósł sankcyę pragmatyczną i wprowadził no- modlitwy, spowiedź, psalmy pokutne, koronkę wy konkordat. — „Enc. Kość.".

La Tene, ob. Tene.

Laterna Marcin, jezuita polski (* 1553 w Drohobyczu, Rusin rodem — f 30 września 1598 śmiercią męczeńską w powrocie ze Szwecyi, dokąd towarzyszył Zygm. III, schwytany przez Szwedów na Bałtyku i wrzucony w morze)

Nauki pobierał Laterna w Drohobyczu, poczem przeszedł do Kalisza, do szkoły Mroszkow- XXI 114. skiego (arcyb-piej), skąd wyszli Łaszcz Marcin,

Jan Lwowczyk i in., gdzie humaniora i dogmatykę traktowano; z nowym arcyb-pem ustała szkoła,

Mroszkowski wstąpił do zakonu, a rychło po nim i L. (w Brunsbergu 1571 r.); tu studyował lat ! częścią jako istotny element zawierające wo-cztery, wysyłany na misye i kaznodziejstwo. < dorotlenki glinowe. Są to produkty wietrzenia Od r. 1579 zastępywał chorego Sokołowskiego skał w strefach podzwrotnikowych. L po-u króla, najpierw czasowo, potem stale, przed wstaje ze skał bardzo rozmaitych. Odróżniamy królem po łacinie, przed dworem po polsku każąc, chociaż właśnie Batory wcale nie należał do liczby wielbicieli jego daru kaznodziejskiego, co mu raczej książki niż niebo przypominał,

Kazał L. w Drohobyczu, Lwowie, Krakowie i Grodnie, gorliwie dogmatów przeciw kacerzom broniąc; niezmordowany był jako spowiednik. W druku wydał kazania łacińskie na śmierć Batorego i biskupa wileńskiego Protaszewicza tychczas znane dokładnie.

(1588 w Krakowie). Doktor św. teologii, wsławił się i zasłużył najbardziej wydaniem modlitewnika, co od różnowierczych modlitewników miał chronić, z rąk je katolickich wypierać, co zarazem zaśniedziałe średniowieczne Raje duszne i Hortulusy dawne zastąpił, które dawały tylko kacerzom powód ku szydzeniu (dla odpustów i innych bajek); mianowicie wydał r. 1585: „Harfa duchowna, t. j dziesięć rozdziałów modlitw katolickich z roz. licznych Kościoła Powszechnego doktorow i z rzymskich mszałów i brewia- ' się w powierzchownych jego warstwach, rzow po wielkiej części zebranych" i t. d. i bóść warstwy L-tu bywa rozmaita, od paru do Książkę rozchwytywano; wydań było kilkadzie- kilkudziesięciu metrów. Prócz L-tu, spoczywa-siąt; posiadamy egzemplarze z r. 1592, 1603 jącego na złożu pierwotnem, t. j. na skale, (wydanie siódme), 1611,    1612, 1616,    1618, z której rozkładu powstał (L.płaskowzgórzy), zna-

1619, 1621 i t. d., wydania pierwotne były ny jest L. na złożu wtórnem, przeniesiony z miej-krótsze, późniejsze do 840 str. obejmują. Nad- sca utworzenia się przez rzeki (L. nizinowy), zwyczajna wziętość „Harfy", dopiski polemiczne lub przez wiatr (diuny Terai w Indyach). i apologetyczne, obruszały iunowierców, tak, że Lath., skrócenie nazwiska Johna Latha-Krz. Kraiński wydał osobno „Dawid jezuicki z ma (ob.), umieszczane przy nazwach przy-Belzebuba harfą" (1615), a „Dziennikiem" (modli- ' rodniczych.

i wianek P. Maryi, rozmyślania, pasyę i t. d. Wielkiego dzieła kaznodziejskiego (cztery kazania na każdą niedzielę) L. nie dokonał. Śmierć jego opłakiwał znany humanista StanisławNie-goszewski w dziełku p. t. „Laterna Poloniae" (1599). Najlepsze o nim wiadomości podał jezuita Wielewicki w dyaryuszu pod r. 1598; inne artykuły wylicza Estreicher „Bibliografia"

A. Br.

Lateryt (łac. later—cegWj, ciało skalne dość szczególne: masy czerwone lub czerwono-brunatne, a więc obficie zawierające tlenki i wodoro-tlenki żelazowe, częścią gliniaste,

L-y eluwialne, t. j. leżące na tych samych skałach, których wietrzenia są produktem, oraz L-y aluwialne, t, j. namyte i naniesione przez wody na miejsca wtórne. L-y pierwszego rodzaju często bardzo zachowują budowę tej skały, z której powstały. Tworzenie się L-tu, jak również jego wyłącznie przed-

wzrotnikowe występowanie nie jest nam do-

z. w.

L. jest skałą czerwoną, gliuiasto-piaszczystą, nadzwyczaj bogatą w żelazo (15%—35 %); żelazo zwykle zbiera się w skupienia twardego żelaziaka, między któremi pozostaje miękka glina i piasek; stąd L. posiada charakterystyczną budowę komorową, L. tworzy się na rozmaitych skałach, i od typowego L-u, stanowiącego zewnętrzną warstwę gleby, do świeżej skały istnieją całe szeregi prześjć. Żelazo skały odbywa ) przy powstawaniu L-ta wędrówkę, zbierając

Gru-

J. L

KONIEC TOMU

SER. I-ej.

CL

a*

Dodatek do t. LX1—1/ )N. E. P. /.

KOMITET REDAKCYJNY

WIELKIEJ ENCYKLOPEDYI POWSZECHNEJ

ILUSTROWANEJ

STANOWIĄ:

Appel Karol (językoznawstwo i filologia)

Bruckner Aleksander (Literatura polska) Broniewski Kazimierz (Sztuki plastyczne) Czerwiński Kazimierz (Zoologia)

Dickstein Samuel (Matematyka)

Goldsobel Andrzej Jerzy (Chemia) Kempner Stanisław (Ekonomia)

Kętrzyński Stanisław (historya polska) Konic Henryk (Prawo)

Kryński Adam Antoni (Językoznawstwo) Krzemiński Stanisław (Sekretarz stały. Hi.

storya polska w. XVIII i XIX) Krzywicki Ludwik (Redaktor, główny. Antropologia i Etnografia)

Kulwieć Kazimierz (Zoologia)

Lorentowicz Jan (Literatura francuzka. Teatr) Łempicki Michał (Górnictwo)

Nałkowski Wacław (Geografia fizyczna) Obrębowicz Bolesław (Techuika i Teehnol.) Peszke Józef (Medycyna)

Poliński Aleksander (Muzyka)

Pożaryski Mieczysław (Fizyka)

Skłodowski Józef (Medycyna)

Smolikowski Seweryn!(Sztuki plastyczne i Filozofia)

Trzebiński Józef (Botanika)

Weyberg Zygmunt (Mineralogia) Zakrzewski Adam (Statystyka)

Lista Współpracowników W. Encyklop. Ilustrowanej.

a) Podług alfabetu:

W. A.

Abraham Władysław.

Abramowicz Maryau. M. Ab.

Alexandrowicz Jerzy f. J. A.

Andrychiewicz Wład. f. Wł. Andr.

Appel Karol. K. A.

Askenazy Szymon. A.

Babiński J. J. Bab.

Balzer Oswald. 0. B.

Banzemer Jan f. Dr J. B.

Baranowski Ignacy. Dr Ig. B.,J. B., Dribe. Barlicki Norbert. N. B.

Bartynowski Maryan. M. Brt.

Barwiński Eugeniusz. Dr Eug. B.

Baudouin de Courtenay Jan. B. de C. Beckerman Józef. J. B.

Bełcikowski Jan. Błc.

Bełza Stanisław. St. B.

Bem Antoni Gustaw f. A. G. B.

Benni Artur. Ar. B.

Białaszewicz Kazimierz. K. B-cz.

Ks. Białkowski Józef. Ks. J. B.

Bieliński Józef. Dr J. B., J. B. Dr.

Bielski Wincenty. W. B.

Bielski (Limanowski) Stanisław S. B.

Ks. Błachut Augustyn. X. A. BI.

Ks. Bogacki Wincenty. Ks. W. B. Bogusławski Władysław. W. Bg.

Bojasiński Józef. J. B., Józ. B.

Ks. Bokalski M. K. Ks. M. K. Bkl.

Boniecki Adam. B.

Bornstein M. Dr M. B., Dr M. Bor.

Bostel Ferdynand. F. B.

Broniewski Kazimierz. K. B.

Brunner Jerzy. Dr J. B.

Bruckner Aleksander. A. B., A. Br.

Brykner Wacław. W. Br.

Budyta Tadeusz. T. B.

Bugdanowa K. S. K. S. B.

Bujak Franciszek. Fr. B.

Ks. Superintendent Bursche Julian. Ks. J. B. Celichowski Zygmunt. Dr Z. C.

Centnerszwer M. M. Cent.

Centnerszwerowa Róża. R. C-wa.

Cercba Stanisław. S. C.

Ks. Chełmicki Zygmunt. Ks. Z. Ch.

Chlebowski Bronisław. Br. Ch.

Chłapowski J. J. Ch.

Chmielowski Piotr f, P. Ch.

Ks. Chodyński Stanisław. Ks. S. Ch.

Choroszewski Wincenty f. W. Chor.

Choroszewski Władysław Wł. Ch.

Ks. Chotkowski Władysław. Ks. Wł. Ch. Chrzanowski Ignacy. Ign. Chrz.

Chrzanowski Leon. L. Ch.

Chrzanowski Wacław f, W. Ch.

Chrząszczewska Jadwiga. J. Ch.

Chwalewik Edward. Chw., E. Chw.

Ciechowski Wacław. W. C.

Cohn Adolf Jakób. Ad. J. C.

Cohn Feliks. F. C.

Cylkow Izaak. f. I. C.

Czarnowski Stan. Jan. St. J. C.

Czartkowski Adam. Ad. Cz.

Czermak Wiktor. W. Cz.

Czerwiński Kazimierz. K. A. C.

Czołowski Aleksander. C., Al. Cz.

Daszyńska Zofia. Dasz.

Demby Stefan. D-y.

Dawid Jan Władysław. J. Wł. D.

Dąbrowski Jan. Jn D.

Dąbrowski Stefan. St. Db.

Dickstein Samuel S. D.

Ks. superintendent Diehl August K. ftKs. A. K D. Diehl Edmund f. E. D.

Długopolski E. Ed. Dł.

Domański Stanisław. St. D.

Domaszewski Jan Wład. J. Wł. Dom.

Donimirski Antoni. A. D.

Dowgird Tadeusz. T. Dowgird.

Drege Józef f. J. 0.

Drogoszewski Aureli. A. Dr., A. D.

Drzażdżyński Stanisław. S. Drz., St. Drz.

Dubiecki Maryan. M. D.

Duda Franciszek. Dd.

Dudrewicz Leon. L. D.

Dunin Karol. K. D.

Dydyński Teodor. T. D.

Dziadulewicz Stanisław. D.

Dzierżawski Bolesław f. Dz.

Eberhard J. J. E.

Ehrenkrenz Stefan St. E., S. Ehr. Eisenman Arnold. A. E.

Eismond Józef. J. E.

Estreicher Karol f. (e—r).

Estreicher Tadeusz. T. E.

Ettinger J. K. f J. K. E.

Fabian Aleksander. F.

Finkel Ludwik. L. F—I., Dr L. F.—I. Flaum Maksymilian. M. F.

Fuk Stanisław, St. F.

Gabszewicz Br. B. G.

Gajsler Feliks Justyn. J. F. G.

Galie Henryk. H. G-e.

Garliński Władysław. W. Gar.

Gawroński Juliusz. Dr J. G.

Gay Henryk. H. G.

Gembarzewski Bronisław. Br. G.

Gerson Wojciech f. W. G., Woj. G. Gloger Zygmunt. Z. G., Z. Gl.

Głąbiński Stanisław. Dr St. G.

Ks. Gnatowski J. Ks. J. G.

Gniazdowski. Gn.

Gnoiński K. K. G.

Goldberg Adolf. A. G., x-y.

Goldsobel Andrzej Jerzy. Dr A. J. G. Gorzycki K J. Dr K. J. G.

Gostomski Walery. W. G.

Goyski Maryan. M. G-y.

Gozdawa Marek. M. G.

Górski Konstanty f. K. G.

Grabowski Bronisław f. B. Gr. Grabowski Edward. E. G., E. Grabowski. Grabowski Edward. E. Gr.

Grabowski Ignacy. I. G. G.

Grabski Władysław. Wł. Gr.

Ks. Gralewski Jan. A Granowski Juliusz. J. Gr.

Grossówna Zofia. Z. Gr.

Grotowski Żelisław. Z. Gr.

Gryżewski Jan. J. Gr.

Gustawicz Bronisław. Br. G.

Handelsman Marceli. M. Han. Hertel-Hirszowski Edward. Hr.

Heflich Aleksander. A. H., A. Hf.

Heppen Julian f. J. H.

Heryng Zygmunt. Z. H.

Heurich Jan (syn). J. H-ch, J. H.

Hincz. H.

Hirszband Bronisław. Dr B. A. H. Homolicki Jan. Hml.

Homułko Maksymlian f. H., M. H. Horwitz Ludwik. Hor.

Hoyer Henryk (starszy) f. Dr H. H.

Hubę Romuald f. R.

Iwański Jan. Iw.

Jakubowski Jan. J. J.

Jabłonowski Aleksander. Al. Jabł. Jabłonowski Władysław. Wl. Jabł.

Ks. Janczak Łukasz. Ks. Ł. J.

Janiszewski Stanisław. S. J.

Jankowski Edmund. E. J.

Janowski Ludwik. L. J.

Jasieński A. M. A. M, J.

Jasiński Roman f. Dr. J.

Jawdyński Franciszek f. Dr F. J.

Jaworski Bronisław. Br. J.

Jelski Aleksander. Al. J.

Ks. Jełowicki Adolf. Ks. J.

Jezierski Feliks f. J. F.

Jezierski Wacław. W J.

Jeziorański Feliks f. F. Jez.

Jeziorański Józef f. J. J,

Jurkiewicz Karol f. K. J.

Kamieniecki Witold. Wit. Kam.

Kamiński Jan Maurycy f. J. M. K.

Kantorek Feliks. F. Kan.

Karbowiak Antoni. A. Karb.

Karpiński Bolesław. B. K.

Karpiński Henryk H. Karp.

Karłowicz Jan f. J K.

Karpowicz Stanisław. St. K.

Karwowski Stanisław. Dr S. K.

Kasparek Franciszek f. Fr. K.

Kasperowicz. Ksp.

Kaszewski Kazimierz. K. K.

Kempner Stan. Aleks. St A. K.

Kenig Józef f. J. Kg.

Kętrzyński Stanisław. S. Ktrz.

Kindelski Jan J. K, J. Knd.

Kirszrot-Prawnicki Józef f. Józef K. P. Kleczkowski Kazimierz f. K. KI.

Kłodziński Abdon. Ab. KI.

Kochanowski Jan Karol. J. K. K.

Koczanowicz Mieczysław. M. A. K.

Kodisowa Józefa. Dr J. K.

Komierowski Roman. R. K.

Konic Henryk. H. K.

Konu Henr. Apol H. Ap. K.

Konopczyński Emilian. Em. K.

Konopczyński Władysław. W. K., Wł. K., Wł. Kon. Konopnicki Ilenryił Gustaw. H. G. K.

Kopczyński Aleksander. Dr A. K.

Kopera Feliks. F. K.

Korbut Gabryel. G-l K., G. K.

Korenfeld Mikołaj. M. K.

Korotyński Ludwik S. L. S. K.

Korotyński Władysław. Wł. K.

Ks. Korsak K. Ks. K. Kor.

Korzon Tadeusz. T. K.

Korzon Tadeusz (młodszy). Dr T. K.

Kostro Apolinary. A. K.

Koszutski Stanisław. Kosz.

Kościałkowska Zyndram Wiła. W. Z. K. Kościałkowski Stanisław. Kość.

Kotarbiński Józef. i. Ktb.

Koziołkiewlcz J. J. K-icz.

Kozłowski Władysław. Wł. M. K.

Kraków Kazimierz f. Dr K. K.

Kramsztyk Feliks. F. K.

Kramsztyk Stanisław f. S. K.

Kraushar Aleksander. Al. Kr.

Krauz Kazimierz f. K. Kr.

Króek Franciszek. Dr Fr. Kr. Kreczmar Jan. J. Kr.

Kreczmar Michał. M. Kr.

Krotoski Kazimierz. Dr K. K.

Król Kazimierz. Kaź. K Ks Krupiński Fr. f. F. K. ks.

Ks. Krynicki Wład. Ks. Wl. Kr Kryński Adam Antoni. A. A. K. Kryński Mirosław. Mir. Kr. Krzeczkowski Konstanty. K. Krz. Krzemiński Stanisław, s.

Krzymuski Edmund. E. Krz. Krzywicki Ludwik. L. K.

Ks. Kubicki Wł. Ks. Wl. Ku. Kucharzewski Feliks. F—ks K. Kuczyński Antoni. Dr. Ant. K. Kudelski Adam. A. K.

Kujawski Kazimierz. Kaź.

Kulwieć Kazimierz. K. K—ć. Kuniewicz Józef. Dr Ku...cz. Kuszelewski Antoni. A. Kusz. Kutrzeba Stanisław, sk.

Kuźniar Wiktor. Wk. K-r.

Landau Helena. H. L.

Lange Antoni A. L.

Latkowski Juliusz. J. L.

Lebiedziński Piotr. P. L.

Leist Artur A. L.

Lepszy Leonard, zy.

Leski Józef. J. L.

Lewicki Witold. Dr W. L.

Lewiński Jan. J. L.

Lewkowicz Jakób J. L.

Libicki Stanisław. S. L.

Likiert Nikodem. L.

Lipnicki Eugeniusz (Puffke) f. E. L. Lipnicki Janus/,. J. L.

Lisiecki Stanisław. St. L.

Lorentowicz Jan. J. Lor.

Loria Stanisław. S. L.

Lubowski Edward Lu.

Lutosławski Maryan. M. L. Lutosławski Wincenty. W. L. Łabuński Józef. J. Ł.

Łagauowski Stefan. S. Ł.

Łagowski Floryan f. F. Ł.

Łagiewski Cezary. C. Ł.

Laguna Stosław f. St. Ł.

Łaparewioz Aleksander. A. Ł.

Łącki Bronisław. B. Ł.

Łempicki Michał. M. Ł.

Łopaciński Hieronim f. H. Ł.

Łoziński Bronisław. B. Ł.

Łuczkiewicz Henryk f. Dr. Ł. Machlejd Ryszard. R. M.

Mahrburg Adam. Ad. M.

Majchrowicz Franciszek. Dr. Fr. M. Majewski Erazm. E. Maj.

Majewski W. J. W. J. M.

Majkowski Julian. Or J. M. Makowiecki Bolesław f. M.

Ks. Maks Karol. Ks. K. M. Maleszewski Tytus f. T. M.

Maliniakówna Regina. Mai.

Malinowski Alfons. Dr M.

Ks. Malinowski Bronisław. Ks. B. M. Malinowski Piotr f. P. M.

Manteuffel Gustaw. 6. M.

Marrene Walerya f. W. M.

Martynowski Franciszek A. f. F. K. M. Massonius Maryan. Mns.

Maternicki Aleksander t- Al. Mat. Matuszewski Ignacy. Ig. Mat.

Ks. Matuszewski Teofil. X. T. M.

Mayzel Bronisław. Br. M.

Merecki Romuald. R. M.

Mickus V. V. M.

Mierzyński Antoni f. A. M,

Mierzyński Józef J. Mi.

Mieszkowski Antoni f. Aem.

Migasiński E E. M-i.

Miklaszewski Sławomir. M.

Miłobędzki Tadeusz. T. M.

Minkiewicz Edward. Ed. Min.

Minkiewicz Stanisław. S. M., St. M., St. Min. Ks. Mirecki. fm.

Mizerski Józef. J. M.

Mleczko Stanisław. S. M.

Mogilnicki Aleksander. Al. Mog.

Mokrowicki Bolesław. B. M.

Moldenhawer Aleksander. A. Moi.

Mościcki Henryk. H. M.

Moycho Stefan. M-cho.

Muszkat-Muszkowski Jan. M. M., Mm. Muszyński Jan. J. Musz.

Mutermilch W acław. Mut.

Nałkowski Wacław W. N.

Narkiewicz Jodko Antoni. A. N. J.

Ks. Nassalski M. Ks. M. N.

Nieniewski Apolinary. Ap. N.

Niezabitowski E. L. E. L. N.

Nitman Karol. J. Dr K. J. N.

Nitowski Jan. N.

Nitsch Kazimierz. K. N.

Nowicki Władysław. Wl. N—i.

Nowodworski Franciszek. Fr. N.

Nowodworski Witold. W. N.

Nusbaum Józef. J. Nm, Dr. J. Nm. Obrębowicz Bolesław. B. 0.

Ochimowski Feliks. F. 0.

Ochorowicz Julian. J. 0.

Okolski Antoni f. A. 0.

Okrajni Antoni. A. 0.

Olszewski Maryan. 0.

Ołtuszewski Władysław. Dr W. 0.

Opatrny Jarosław. J. Op., Op.

Osterloff Waldemar. W. 0.

Ks. Owczarek W. Ks. W. 0.

Pajewski Alfons f. Dr A. P.

Papieski Leon. L. P.

Pawiński Adolf f. A. P.

Pazdro Zbigniew. P-o, Zb. P.

Peszke Józef. Dr J. P.

Peszke Ignacy. Ig. P.

Piaszczyński Józef f. Dr Psz.

Piątkowski Heuryk. H. P.

Pietkiewicz Antoni (Adam Pług) f. *, +, — Pietkiewicz Zenon. Zn. Pt.

Piłat Tadeusz. Tad. Piłat.

Piotrowski Władysław. W. P.

Plenkiewicz Roman. R. Pl-cz.

Podernia K. K. P.

Poliński Aleksander. A. Pol.

Ks. Popławski Seweryn. S. PI.

Popowski Stefan. St. P.

Posner Salomon. S. P.

Poznański Samuel. Dr S P.

Pożaryski Mieczysław. M. Poż.

Prochaska Antoni. A. Pska.

Prokesch Władysław. Wł. Pr.

Przestrzelski Romuald. R. Pski.

Przewóski Edward. Dr E. P.

Ks. Przeździecki Henryk. X. H. P.

Przyborowski Józef f. J. P. i taszycki Stanisław. S. P.

Puławski Antoni. Dr Ant. P.

Radliński Ignacy. I. R.

Radziwiłłowicz Rafał. Dr. R.

Rajchman Aleksander. Al. R.

Rapacki Wincenty. W. R.

Raszewski Włodzimierz. Wl. R.

Rechniewski Tadeusz, T, R.

Rewieński Stanisław f. St. Rew.

Reybekiel Adolf. A.. Rb„ a. r.

Rochetin Józef. Gryf.

Rogowicz Jakób f. J. R—cz.

Roszkowski Adam. A. Ro.

Roszkowski Gustaw. Rosz.

Rouppert Zygmunt f- r.

Rowiński Michał. M. Ro.

Rozmysłowski Michał. M. R.

Rozpędowski L. L. R.

Ks. Roztworowski J. J. R.

Rycerski Feliks f. F. R.

Rychliński Karol. Dr K. R.

Rydel Lucyan. L. R.

Rydel Józef. i. Rei.

Rygier-Nałkowska Zofia. Z. R. N.

Rymar. Rym.

Ryszard Antoni. A. R.

Rzepko dr. Dr Rz,, ]. Rz.

Sadowski Henryk f. H. S.

Sadowski Tadeusz, f T. S.    •    •

Sarnecki Zygmunt Z. S.

Sawczyński Henryk. H. S-i.

Semkowicz Aleksander. Dr Al. S.

Semkowicz Władysław. Wł. S-cz.

Sempołowski Antoni dr. An. S.

Sędziak Jan. Dr. i. S.

Siemiradzki Tomasz. T. S.

Ks. Siewierski Wł. X. S.

Ks. arcybiskup Simon Franciszek Albin. X. F. A. S. Siwińska Wanda. W. S.

Skłodowski Józef. Dr. J. S.

Skrzycki Wojciech J. W. J. S.

Skrzypkowski Mieczysław. M. Sk.

Sławiński Kazimierz. K. SI.

Smoleński Wład. W. S.

Smoleński Tadeusz. Tad. Smól.

Smolikowski Seweryn. S. S.

Sobieski Wacław. Sob., Sb.

Sokal Emil. E. S.

Sokołowski August. A. S.

Sokołowski Kazimierz. Dr K. S. Sosnowski Jan. J. S.

Spasowicz Włodzimierz f. Wł. Spaś. Sporzyński Ksawery. Sp.

Statkiewicz Czesław. Cz. S.

Staroń M- M. Stń.

Stempowski Stanisław. St. St. Stetkiewicz Stefan f. St. St.

Stołyhwo Kazimierz. K. S.

Straszewski Maurycy. M. S.

Strumpf Edward f. E. S.

Struve Henryk. H. St.

Strzembosz Władysław. Wł. Strz. Suchecki Stefan f. S. P. S.

Sułowski Romuald. R. S.

Szalay St. Sz.

Szaniawski Klemens Junosza f. KI. J. Szolc-Rogoziński Stefan f. S. S..R. Szperl Ludwik. L. Szp.

Szumowski Aleksander f. A. S.

Szwarc Ir. I. Sz.

Szycówna Aniela. A. Sz.

Szymański E. E. Sz.

Ślósarski Antoni f. A. Ś.

Świda E. E. Św.

Święcicki Julian Adolf. J. A. Ś. Świętochowski Adam. Ad. Św. Świętochowski Andrzej. And. Ś. Taczanowski Wacław. W. T.

Ks. Taczanowski Włodzimierz. Ks. W. T. Tarliński Zygmunt. Z. T-s<i.

Teiehfeld Arnold. Ar. T.

Tokarz Wacław. Trz.

Trepka Nekanda Edward. N. T. Trzebiński Józef. J. Trz., Dr. J. Trz.

Tur Jan. J. T.

Turski J. J. T-r.

Ułaszyn Henryk. H. Ul.

Urbanowicz Feliks f. F. U,

Uzdowski Józef. J. U.

Wachowski Kazimierz. K. W Wagner Bolesław f. B. W.

Waliszewski Kazimierz. K. W. Warszawska Jadwiga. J. Wr. Wasiutyński Aleksander. A. W. Wasserberg Ignacy. J. Wg. WTawrykiewicz Edward. Ed. W.

Weidel Emil. E. W.

Weigt Herkulan. gt.

Weinberg Izaak. Wbg.

Wernic Leon Dr. Dr L. W.

Werner Leon. Dr L. W.

Wertbeim Aleksander. Dr A. W.

Ks. Wesołowski S. K. Ks. S. K. W. Weyberg Zygmunt. Z. W.

Widman Karol f- K. W.

Winiarz Aloizy. Dr Al. W.

Wiorogórski Władysław W. W.

Wisłocki Władysław. W. W.

Zch.

Wittyg Wiktor. W. W. W. Wojciechowski Ir. Ir. Wch. Wojciechowski Konstanty. K. W. Woj tan Władysław. Wł. W.

Wolff Józef f. J. W.

Woyde Alexander Al. W-e, Al. Wo. Wójcicki Zygmunt. Z. W. Wróblewski Witold. W. Wr. Wróblewski Władysław. Dr. W. W. Wysłouch Antoni. A. Wysł. Zakrzewski Adam. Ad. Z. Zakrzewski Stanisław. St. Zakrz. Załęski Witold. W. Zał.

Zaruski Maryusz. M. Z.

Zawadzki Bronisław f. Z.

Zawadzki Józef. Dr J. Z.

Zdziarski Bolesław. B. Zdz. Zieliński Gustaw. G. Ś. Z.

Zieliński Edward Dr. E. W. Z. Zieliński Jan Kazimierz f. J. K. Z. Zieliński Józef f. J. Z. z Ł. Zieliński Władysław. W. Z. Zieliński Wł. Kornel f. W. K. Z. Zieliński Zdzisław. Z. Z. Zienkow.-ki Franciszek. Fr. Z. Zientarski Stanisław. S. Z. Znatowicz Bronisław Zn.

Zych Wojciech. Zh.,

Żabiński Józef. J. Z.

Żórawski Maryan. M. Żór.

A.

Lista Współpracowników W. Encyklop. Ilustrowanej.

b) Podług kryptonimów:

Szymon Askenazy.

A. A. K. — Adam Antoni Kryński.

A. B., A. Br. Prof. Aleksander Bruckner.

A. D.

A. Dr., A. D. Aureli Drogoszewski.

A. E.

Antoni Donimirski.

Arnold Eisenman.

Adolf Goldberg.

A. G.

A. G. B. — f Antoni Gustaw Bem. A. H., A. Hf. Aleksander Heflich.

Adam Kudelski (zoologia). Apolinary Kostro (prawo).

A. K.

A. K.

A. Karb. — Antoni Karbowiak.

Aleksander Kraushar. t Aleksander Maternicki. Aleksander Mogilnicki. Aleksander Rajchman.

Al W-e,A.Wo. Alexander Woyde.

An. S.

And. Ś.

Ap. N.

Ar. B.

Ar. T.

Al. Kr. Al. Mat Al. Mog. Al. R.

B.

—    Dr. Antoni Sempołowski.

—    Andrzej Świętochowski. -- Apolinary Nieniewski.

Artur Benni.

A. Kusz. A. L.

A. L.

A. Ł.

A. M.

A. M. J. A. Mol. A. N. J.

A. 0.

A 0.

A. P.

A. Pol. A Pska

a. r.

A. R. A. Rb. A. Ro. A. S. A. S.

Antoni Kuszelewski.

Antoni Lange (artykuły literackie). Artur Leist (Armenia, dzieje). Aleksander Łaparewicz. f Antoni Mierzyński.

A. M. Jasieński.

Aleksander Moldenhawer.

Antoni Narkiewicz Jodko, f Dr Antoni Okolski (prawo). Antoni Okrajni (chemia), f Profesor Adolf Pawiński. Aleksander Poliński Antoni Prochaska.

Adolf Reybekiel.

Antoni Ryszard.

Adolf Reybekiel.

Adam Roszkowski.

B. de C. Ben.

B. G.

B. Gr.

B. K.

B. Ł.

B. M

B. 0.

B. W.

B. Zdz.

BIc.

Br. Ch. Br. G. Br. G. Br. J. Br. M.

C.

A. Sz.

A. Ś.

—    Prof. A. Sokołowski (hist., od t. 27-o)

—    f Aleksander Szumowski.

—    Aniela Szycówna-

—    f Antoni Ślósarski.

—    Aleksander Wasiutyński.

C- Ł.

Chw.

Cz. St.

D.

A. W.

A. Wysł. — Antoni Wysłouch.

Ab. KI.

Abdon Kłodziński.

Ad. Cz.

Ad. J. C. — Adolf Jakób Cobn.

Ad. M.

Ad. Św.

Aem.

Al. Cz.

Al J.

Al. Jabł.

Adam Czartkowski.

Adam Mahrburg.

Adam Świętochowski, t Antoni Mieszkowski.

Dr. Aleksander Czołowski. Aleksander Jelski. Aleksander Jabłonowski.

Dasz.

Dd.

Arnold Teichfeld.

Adam Boniecki.

Prof. Baudouin de Courtenay Jan. Benoit.

Br. Gabszewicz. f Bronisław Grabowski.

Bolesiaw Karpiński.

—    Bronisław Łoziński.

Bolesław Mokrowicki.

Bolesław Obrębowicz.

f Dr Bolesław Wagner.

Bolesław Zdziarski.

Jan Bełcikowski.

Bronisław Chlebowski.

Bron. Gembarzewski (wojsko pols.). Bronisław Gustawicz (geografia). Bronisław Jaworski.

Bronisław May/.el.

Dr Aleksander Czołowski.

Cezary Łagiewski.

Edward Cbwalewik.

—    Czesław Statkiewicz.

—    Stanisław Dziadulewicz.

—    Dr Zofia Daszyńska.

—    Franciszek Duda.

Dr A. J. G. Dr AndrzejJJerzy ^Goldsobel. Dr. A P. — f Dr Alfons Pajewski.

Dr A. W.

Dr A. K.

Dr Al. S.

Dr Al. W.    —    Dr    Aloizy    Winiarz.

Dr Ant. K.    —    Dr    Antoni    Kuczyński.

Dr Ant. P.    —    Dr    Antoni    Puławski.

DrB. A. H. — Dr Bronisław Hirszband.

Dr E. P.

Dr Aleksander Wertheim.

Dr Aleksander Kopczyński. Dr Aleksander Semkowicz.

Prof. Dr Edward Przewóski,

f Dr Franciszek Jawdyński Dr Krćek Franciszek.

f Prof. Henryk Hoyer (starszy). Dr. Ig. B. — Dr Ignacy Baranowski.

Dr J.

Dr J. B. Dr J. B. Dr J. B. Dr J. G. Dr J. K. Dr J. M.

Dr Józef Peszke.

Dr Jan Sędziak (med.).

Dr Józef Zawadzki.

—    Dr Kazimierz Krotoski (bistorya).

—    Dr Karol Rychlióski.

—    Dr Kazimierz Sokołowski.

Dr Ku...cz. — Dr Józef Kuniewicz.

Dr L. F-l. — Prof. Dr. Ludwik Finkel.

Dr L. W.

Dr Ł.

Dr M.

Dr M. Bor. Dr Psz.

Dr R.

Dr Rz. -Dr S. K -Dr S. P -

Dr.St. G- — Profesor dr. Stanisław Głąbiński.

Dr T. K.

Dr W. 0.

D-y.

Dz.

E. Chw.

E. D.

E. G.

E. Gr.

EJ.

E Krz.

E. L.

E. L. N. E. Maj. E. M-i.

E. S.

E. Sz.

E. Św.

E. W.

E. W. Z. E. Lu. Ed. Dl.

Dr W. W. — Dr Władysław Wróblewski.

Dr. Z. C.

Dribe.

Ed. Min. Ed. W. Em. K. Em. S. (e—r).

F.

F.

oo ci —;

F.

F.

F. Jez.

F. K.

F. K.

F. K.

F. K. M. F. Kan.

F. Ł.

F. 0.

f Feliks Rycerski, f Feliks Urbanowicz.

fm.

Fr. B. Fr. K. Fr. N. Fr. Zn. G. M.

Gn.

Gryf.

flt-

H.

H.

H. Ap. K. — H. G-e. -H. G.

H. G. K. —

H. K.

H. Karp.

H. L.

H. Ł.

H. M. H. P.

H. S.

H. S-i. H. St.

H, Ul.

Hml.

Hor.

Hr.

I. B.

I. C.

i. G. G.

R.

Sz.

Ig. Mat. —

Ig. P. —

Ign. Chrz.—

Ir. Web. — Ir. Wojciechowski

Iw.

J.

< < oo có

1.

J.

J.

DrEug. B. — Dr Eugeniusz Barwiński.

Dr F. J. -Dr Fr. Kr.

Dr Fr. M. — Dr Franciszek Maj chrowicz.

Dr H. H.

f Dr Roman Jasiński, f Dr Jan Banzemer (ekon. polit.). Drj Józef Bieliński (hist. szkół).

Dr Jerzy Brunner (medyc.).

Dr Juliusz Gawroński.

Dr Józefa Kodisowa.

Dr Julian Majkowski. Dr J. Nm. — Dr Józef Nusbaum.

Dr J. P.

Dr J. S.

Dr J. S. — Dr Józef Skłodowski (med. od t. 24-go) Dr J. Trz. — Dr Józef Trzebiński.

Dr J. Z.

Dr K. I. N. — Or Karol I. Nitman.

Dr K. J. G. — Dr K. J. Gorzycki.

Dr K. K. — f Dr. Kazimierz Kraków (medycyna)

Dr K. K.

Dr K. R. Dr K. S.

Dr Leon Wernic. t Dr Henryk Łuczkiewicz. Dr Alfons Malinowski.

Dr M. Bornstein. t Dr Józef Piaszczyński. Dr Rafał Radziwiłłowicz. Dr J. Rzepko.

Dr Stanisław Karwowski. Dr Samuel Poznański.

Dr Tadeusz Korzon (młodszy). Dr. W. K. — Dr Wojciech Kętrzyński.

Dr W. L. — Dr Witold Lewicki.

Dr W. Ołtuszewski.

Dr Zygmunt Celicbowski.

Dr} Ignacy Baranowski.

Stefan Demby. f Dr Bolesław Dzierżawski.

Edward Chwalewik. f Edmund Diehl.

Edward Grabowski (literatura). Edward Grabowski (ekonom, polit.). Edmund Jankowski.

—    Prof. dr Edmund Krzymuski.

—    f Eugeniusz Lipnicki (Puffke).

—    E. L. Niezabitowski.

—    Erazm Majewski.

—    E. Migasiński.

—    f Edward Strumpf.

—    E. Szymański.

—    E. Świda.

—    Emil Weidel.

—    Dr Edward W. Zieliński.

—    Edward Lubowski.

—    E. Długopolski.

Edward Minkiewicz.

Edward Wawrykiewicz. Emilian Konopczyński.

Emil Sokal, f. Estreicher Karol.

Dr Aleksander Fabian. Ferdynand Bostel.

Feliks Cohn. f Feliks Jezierski, f Feliks Jeziorański.

Feliks Kramsztyk (prawo).

Dr Feliks Kopera (star. pols. . f Ks. Franc. Krupiński, f Franciszek K. Martynowski. Feliks Kantorek, f Floryan Łagowski.

Feliks Ochimowski.

F. R.

F. U.

F—ks K. — Feliks Kuckarzewski.

Ks. Mirecki.

Franciszek Bujak, f Prof. Franciszek Kasparek. Franciszek Nowodworski.

Franciszek Zienkowski.

Gustaw baron Manteuffel.

6. K., G-l K. Gabryel Korbut.

Gniazdowski.

Józef Rocbetin.

Herkulan Weigt.

t Maksymilian Homułko (technika). Hincz.

H. Apol. Konn.

Henryk Galie.

Henryk Gay.

Henryk Gustaw Konopnicki.

Henryk Konic.

Henryk Karpiński.

Helena Landau. f Hieronim Łopaciński.

Henryk Mościcki.

Henryk Piątkowski, f. Henryk Sadowski.

Dr. Henryk Sawczyński.

Profesor dr. Henryk Struve.

Henryk Ułaszyn.

Jan Homolicki.

Ludwik Horwitz.

Hertel-Hirszowski Edward.

Dr Ignacy Baranowski, f Izaak Cylkow.

Ignacy Grabowski.

Ignacy Radliński.

Ir. Szwarc.

Ignacy Matuszewski. Ignacy Peszke. Ignacy Chrzanowski.

— Jan Iwański.

— f Dr Jerzy Alexandrowicz. Ś. — JulianiAdolf Święcicki.

— Józef Beckerman (prawo). — Józef Bojasinski (bistorya).

. B. Dr. . Bab.

. Ch.

. Ch.

. D.

E.

E.

. F. G.

Gr.

. Gr.

. H.

. J.

K.

K.

K.

ni m

K.

K.

Kg.

K-icz.

Kńd

Kr.

Ktb.

L.

L.

L.

L.

L.

Lor.

Ł.

Mi.

M. K. Musz. Nm.

0.

Op.

P.

R.

i. R-cz. J. Rei. J. Rz.

S.

T.

T-r

Trz.

U.

W.

W-g. -Wł. D. -Wł. Dom.-Wr.

D.

Karol Appel.

Kazimierz Czerwiński. Kazimierz Broniewski. Kazimierz Białaszewicz. Karol Dunin.

K. G.

K. G.

K. J.

K. K.

K. K-ć. K. KI.

K. Kr.

K. Krz. K. N.

K. P.

K. S.

K. S. B. K. SI.

K. W.

K. W.

K. W.

K. W.

Kaź.

Kaź. K. KI. J. Kosz. Kość

Kasperowicz.

Ks. Józef Białkowski.

Ks. Adolf Jełowicki.

Ks. Łukasz Janczak.

L.

L. Ch.

L. D.

L. F-l.

L. K.

L. P.

L. R.

L. R.

L. S. K.

L. Szp. L. W.

M.

M.

M. Ab. M. A. K. M. Brt. M. Cent. M. D.

M. F.

M. G.

M. G-y.

Dr Józef Bieliński.

J. Babiński.

J. Chłapowski.

Jadwiga Chrząszczewska. f Józef Drege.

J. Eberhard (technika).

Józef Eismond (nauki przyrod.). Justyn Feliks Gajsler.

Juliusz Granowski (,,Chromotypia¹⁻). Jan Gryżewski (od tomu 28-go) f Julian Reppen.

H., J. H-ch. Jan Heurich (budown.)

f Józef Jeziorański (gosp. wiejskie)-Jan Jakubowski (historya). f Dr Jan Karłowicz (lingw. i folki.) Jan Kindelski (wojskow.). t Dr J. K. Ettinger.

Jan Karol Kochanowski, t Jan Kazimierz Zieliński, f Józef Kenig.

J. Koziołkiewicz.

Jan Kindelski.

Jan Kreczmar.

Józef Kotarbiński.

Józef Leski (ceramika).

Julian Latkowski (hist. Litwy).

Jan Lewiński (geol. i paleont.b Jakób Lewkowicz (filozofia).

Janusz Lipnicki.

Jan Lorentowicz.

Józef Labuński.

Józef Mizerski.

Józef Mierzyński, f Jan Maurycy Kamiński.

Jan Muszyński.

Dr Józef Nusbaum (od tomu 19-go). — Dr Julian Oehorowicz.

— Jarosław Opatrny.

—    f Józef Przy borowski.

— Ks. J. Roztworowski.

—    t Dr Jakób Rogowicz.

— Józef Rydel.

— Dr. Jan Rzepko — Jan Sosnowski.

— Jan Tur.

J. Turski.

Dr Józef Trzebiński.

Józef Uzdowski. f Józef Wolff.

Ignacy Wasserberg.

Jan Władysław Dawid.

Jan Wład. Domaszewski.

Jadwiga Warszawska.

■ Z. z Ł. — f Józef Zieliński.

Ż. — Józef Żabiński.

Jan Dąbrowski.

Józef K. P. -}- Józef Kirszrot-Prawnicki.

K. A.

K. A. C. K. B.

K. B-cz.

K. D.

f Pułk. Konstanty Górski (wojsk.).

K. Gnoiński (elektrotechnika¹' f Prof. Dr Karol Jurkiewicz . Kazimierz Kaszewski.

Kazimierz Kulwieć. * t Kazimierz Kleczkowski, f Kazimierz Krauz.

Konstanty Krzeczkowski.

Kazimierz Nitsch.

K. Podernia.

Kazimierz Stołyhwo.

K. S. Bugdanowa.

Kazimierz Sławiński, f Kazimierz Widman (życior.). Kazimierz Waliszewski (historya). Kazimierz Wachowski (hist. pols.J. Konstanty Wojciechowski(budownic.) Kazimierz Kujawski.

Kazimierz Król. f Klemens Junosza Szaniawski. Stanisław Koszutski.

Stanisław Kościałkowski.

Ksp.

Ks. A. K. D. f Ks. August K. Diehl, superintendent. Ks. B. M.— Ks. Bronisław Malinowski.

Ks. J. B.

Ks. J. B. Ks. superintendent Julian Bursche. Ks. I. G. — Ks. prałat J. Gnatowski.

Ks. J.

Ks. K. kor. Ks. K. Korsak.

Ks. K. M. — Ks. Karol Maks.

Ks. Ł. J.

Ks. M. K. Bkl. Ks. M. K. Bokalski.

Ks. M. N.— Ks. M. Nassalski.

Ks. S. Ch.— Ks. Stanisławr Chodyński.

Ks. S K. W. Ks. S. K. Wesołowski.

Ks. W. B.— Ks. Wincenty Bogacki.

Ks. W. 0.— Ks. W. Owczarek.

Ks. W. T.— Ks. Włodzimierz Taczanowski. Ks. Wl. Ch. Ks. Władysław Chotkowski. Ks.Wł. Kr.— Ks. Wład. Krynicki.

Ks. Wl. Ku. Ks. Wł. Kubicki.

Ks. Z. Ch.— Ks. Zygmunt Chełmicki. Nikodem Likiert.

Leon Chrzanowski.

—    Leon Dudrewicz.

—    Prof. Ludwik Finkel (w tomie 23-24).

—    Ludwik Krzywicki.

—    Leon Papieski.

—    Lucyan Rydel (literatura)

—    Lucyan Rozpędowski (technologia).

—    Ludwik S. Korotyński.

—    Ludwik Szperl.

—    Dr Leon Wernic.

—    Sławomir Miklaszewski (chemia).

—    f Dr- Bolesław Makowiecki.

—    Maryan Abramowicz.

—    Mieczysław Koczanowicz.

—    Maryan Bartynowski.

—    M. Centnerszwer.

—    Maryan Dubiecki.

—    Maksymilian Flaum.

—    Marek Gozdawa.

—    Maryan Goyski.

M. H.

M. Han. M. K.

M. Kr. M. L.

— Maryan Lutosławski.

— Michał Łempicki.

M. M., Mm. Jan Muszkat Muszkowski.

M. Poż.

M. R.

M. Ro.

M. S.

M. Sk.

M. Stń.

M. Z.

M. Żór.

Mai.

M-cho.

Mr. Kr.

Mns.

Mut.

N.

N. B. N. T.

0.

0. B.

Op.

P. Ch.

P. L.

P. M.

P-o

r.

R.

R.

R. C-wa.

R. J.

R. K.

R. M.

R. M.

R. Pl-cz. R. P-ski.

R. S.

Red.

Rosz.

Rym.

s.

S. B.

S. C.

S. D.

S. Drz,

Stanisław Janiszewski.

f Stanisław Kramsztyk. Stanisław Kętrzyński. Stanisław Libicki (prawo). Stanisław Loria.

Stefan Łaganowski. Stanisław Mleczko.

Stanisław Ptaszycki (liter.). Salomon Posner (nrawo i polityka), f Stefan Suchecki.

Ks. Seweryn Popławski. Seweryn Smolikowski.

S. S. R.

s. Z.

sk.

Sob.

Sp.

St. A. K. — St. B. -St. D. — St. Db. — St. Drz. — St. F. — St. J. C. — St. K. — St. L. -St. Ł. -* St. Min. -St. P. — St. Rew. — St. St. -St. St. — St. Zakrz.—

Sz.

T. B.    —

T. D.    —

T. Oowgird.

T. E.

T. K.

T. M. T. M. T. R.

\ S.

T. S.

Tad. Piłat.— Tad. Smól. Trz. —

V.    M. -

W.    A. — W. B. — W. Bg — W. Br. — W. C. -W. Ch. — W. Chor.-W, Cz. -W. G. -W. G. -W. Gar. -

W J.

W. J.

E C/5

W. J.

W. S.

W. T.

W. Trz. -

f Maksymilian Homułko. Marceli Hańdelsman. Mikołaj Korenfeld. Michał Kreczmar.

M. Ł.

—    Mieczysław Pożaryski.

—    Michał Rozmysłowski.

—    Michał Rowiński.

—    Prof. Maurycy Straszewski.

—    Mieczysław Skrzypkowski.

—    M. Staroń.

—    Maryusz Zaruski.

—    M. Żórawski.

—    Regina Maliniakówna.

—    Stefan Moycho.

—    Mirosław Kryński.

—    Maryan Massonius.

—    Wacław Mutermilch.

—    Jan Nitowski.

—    Norbert Barlieki.

—    Edward Nekanda Trepka.

—    Maryan Olszewski.

—    Profesor Oswald Balzer.

—    Jarosław Opatrny.

—    f Piotr Chmielowski.

—    Piotr Lebiedziński.

—    f Piotr Malinowski.

—    Zbigniew Pazdro.

—    f Zygmunt Rouppert.

—    f Romuald Hubę (prawo).

—    Redakcya.

—    Róża Centnerszwerowa.

—    Dr, J. Rzepko.

—    Roman Komierowski.

—    p. Merecki (astronomia).

—    Ryszard Machlejd.

—    Roman Plenkiewicz.

—    Romuald Przestrzelski.

—    Romuald Sułowski.

—    Redakcya.

—    Dr. Gustaw Roszkowski.

—    Rymar.

—    Stanisław Krzemiński.

—    Stanisław Bielski (Limanowski).

—    Stanisław Cercha.

—    Samuel Dickslein.

Stanisław Drzażdżyński. S. Ehr., St. E. Stefan Ehrenkreuz.

S. J.

S. K.

S. Ktrz.

S. L.

S. L.

S. Ł.

S. M.

S. M., St. M. Stanisław Minkiewicz (zoologia).

S. P.

S. P.

S. P. s.

S. PI.

S. S.

t Stefan Szole-Rogozinski.

Stanisław Zientarski.

Stanisław Kutrzeba.

Dr Wacław Sobieski.

Ksawery Sporzyński.

Stan. Aleksander Kempner. Stanisław Bełza.

Stanisław Domański.

Stefan Dąbrowski.

Stanisław Drzażdżyński.

Stanisław Fuk.

Stanisław Jan Czarnowski.

Stanisław Karpowicz.

■Stanisław Lisiecki, f Stosław Laguna.

Stanisław Minkiewicz.

Stefan Ponowski. f Stanisław Rewieński.

Stanisław Stempowski (literatura), t Stefan Stetkiewicz.

Stanisław Zakrzewski.

St. Szalay.

Tadeusz Budyta.

Dr Teodor Dydyński.

Tadeusz Dowgird.

Tadeusz Estreicher.

Prof. Tadeusz Korzon, t Tytus Maleszewski (malarstwo). Tadeusz Miłobędzki (chemia). Tadeusz Rechniewski.

Tomasz Siemiradzki, t Tadeusz Sadowski (prawo).

Dr Tadeusz Piłat.

Tadeusż Smoleński.

Dr Wacław Tokarz.

V.    Mickus.

Prof. Dr Władysław Abraham. Wincenty Bielski.

Władysław Bogusławski.

Wacław Brykner.

Wacławr Ciechowski, f Wacław Chrzanowski, f Wincenty Choroszewski.

Dr Wiktor Czermak.

Walery Gostomski (literatura), f Wojciech Gerson (malarstwo).

Dr Władysław Garliński.

Wacław Jezierski.

W.    J. Majewski.

Wojciech J. Skrzycki.

Władysław Konopczyński.

f Władysław Kornel Zieliński. Wincenty Lutosławski, t Walerya Marrene.

Wacław Nałkowski. -Witold Nowodworski.

Waldemar Osterloff.

Władysław Piotrowski.

Wincenty Rapacki.

Władysław Smoleński, (histor. pols.). Wanda Siwińska.

Wacław Taczanowski, f Wawrzyniec Trzciński.

— Władysław Wiorogórski (farmaeya). —• Władysław Wisłocki (medycyna). W. W. W. — WTiktor Wittyg.

W. Wr.

W. Z.

W. Z. K.

W. W. W. W.

Witold Wróblewski.

Wbg.

Władysław Zieliński.

Wiła Zyndram Kościałkowska. Izaak Weinberg.

Wiktor Kuźniar.

Wk. K-r

Wit. Kam. — Witold Kamieniecki.

X. A. Bł.— Ks. Augustyn Błachut.

X. F. A. S. Ks. arcybiskup Fr. Albin Simon.

Adolf Goldberg.

X. H. P.— Ks. Henryk Przeździecki.

X. S.

X. T. M.— Ks. Teofil Matuszewski.

f Bronisław Zawadzki.

Z. G., Z. Gl. Zygmunt Gloger.

Z. Gr.

x-y.

Z.

Władysław Siewierski.

Zofia Grossówna.

Wł. Andr. — f Władysław Andrychiewicz.

Wł. Ch.

Wł. Gr Wł K.

Władysław Choroszewski. Władysław Grabski.

Władysław Korotynski (życior.).

Wł. K., Wł. Kon.—Władysław Konopczyński (hist.).

Wł. M. K

Zygmunt Heryng.

Z. R. N. — Zofia Rygier-Nałkowska.

Z. S.

Z. H.

Zygmunt Sarnecki. Z. T-ski.— Zygmunt Tarliński.

Z. W.

Wł. N-i. — Wł. Pr. -Wl. R. -Wł. S-cz. -Wł. Strz. — Wł. Spaś. — Wł. W. -Wład. Jabł. — Woj. G. -

Władysław Mieczysław Kozłowski. Władysław Nowicki.

Władysław Prokesch.

Włodzimierz Raszewski.

Zygmunt Wójcicki (botan.).

Zygmunt Weyberg (min. i petrogr.). Zdzisław Zieliński.

Władysław Semkowicz. Władysław Strzembosz, t Włodzimierz Spasowicz. Władysław Wojtan. Władysław Jabłonowski, f Wojciech Gerson.

Z. W.

z. z.

Zb. P. —' Zbigniew Pazdro.

Zh., Zch. Wojciech Zych.

Bronisław Znatowicz.

Zn.

Zn. Pt.

zy.

Zenon Pietkiewicz. Leonard Lepszy. Żelisław Grotowski.

Z. Gr.

*, +---t Antoni Pietkiewicz (Adam Pług).

Ks. Jan Gralewski.

\,

^r    w J|

w' /

':V •

“

■

*

-

. •

vy r i

S.04

4

i

i

$

S. 07

/

/

\

1

.

\

POLITECHNIKA KRAKOl|| '0^ BIBLIOTEKA GIÓ\

Biblioteka Politechniki Ki.tkow.kiej

iiiiiir

111-306385

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000220352